وڪيپيڊيا sdwiki https://sd.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%8F%DA%A9_%D8%B5%D9%81%D8%AD%D9%88 MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter ذريعات خاص بحث واپرائيندڙ واپرائيندڙ بحث وڪيپيڊيا وڪيپيڊيا بحث فائل فائل بحث ذريعات وڪي ذريعات وڪي بحث سانچو سانچو بحث مدد مدد بحث زمرو زمرو بحث باب باب بحث TimedText TimedText talk ماڊيول ماڊيول بحث Event Event talk 0 3246 422584 420840 2026-10-18T03:01:39Z CommonsDelinker 103 Removing [[:c:File:R16f3ncq53gc1.jpg|R16f3ncq53gc1.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Abzeronow|Abzeronow]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:R16f3ncq53gc1.jpg|]]. 422584 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|ايشيائي کنڊ جو ذيلي علائقو}} {{Infobox continent |title = ڏکڻ ايشيا |image = South Asia (orthographic projection).svg |area = {{convert|5,222,321|km2|sqmi|abbr=on}} |population = 2.04 ارب (2024) |density = {{convert|362.3|/km2|abbr=on}} |GDP_nominal = $5.04 کرب (2024)<ref>{{cite web |url=https://www.imf.org/external/datamapper/NGDPD@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD |title=GDP, Current Prices, Purchasing Power Parity; Billions of International Bollars, Billions of U.S. Dollars |publisher=عالمي مالياتي فنڊ}}</ref> |GDP_PPP = $18.05 کرب (2024)<ref>{{cite web |url=https://www.imf.org/external/datamapper/PPPGDP@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD/PRK |title=GDP, current prices |website=عالمي مالياتي فنڊ}}</ref> |GDP_per_capita = $2,650 (نامياتي) (2024)<br />$9,470 (قوتِ خريد برابري) (2024)<ref>{{cite web |url=https://www.imf.org/external/datamapper/PPPPC@WEO/OEMDC/ADVEC/WEOWORLD |title=GDP per capita, current prices |website=عالمي مالياتي فنڊ}}</ref> |HDI = {{increase}} 0.672 (2022) (''<span style="color:orange">درميانو</span>'')<ref name="HDI">{{Cite web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=6 May 2025 |access-date=6 May 2025 |publisher=[[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام]] |language=en}}</ref> |ethnic_groups = {{hlist|[[هند-آريائي ماڻهو|هند-آريائي]]|[[دراوڙي ماڻهو|دراوڙي]]|[[ايراني ماڻهو|ايراني]]|[[تبتو-برمي ٻوليون|تبتو-برمي]]|[[آسٽرو ايشيائي ٻوليون|آسٽرو ايشيائي]]|[[ترڪ ماڻهو|ترڪ]]|[[انڊماني ماڻهو|انڊماني]]}} |religions = * [[ڏکڻ ايشيا ۾ هندو ڌرم|هندو ڌرم]] ([[ڀارت ۾ هندو ڌرم|ڀارت]] ۽ [[نيپال ۾ هندو ڌرم|نيپال]] ۾ اڪثريت) * [[ڏکڻ ايشيا ۾ اسلام|اسلام]] ([[پاڪستان ۾ اسلام|پاڪستان]]، [[ڪشمير ۾ اسلام|ڪشمير]]، [[بنگلاديش ۾ اسلام|بنگلاديش]]، [[افغانستان ۾ اسلام|افغانستان]] ۽ [[مالديپ ۾ اسلام|مالديپ]] ۾ اڪثريت) * [[عيسائيت]] * [[ڏکڻ ايشيا ۾ ٻڌ ڌرم|ٻڌ ڌرم]] ([[سري لنڪا ۾ ٻڌ ڌرم|سري لنڪا]] ۽ [[ڀوٽان ۾ ٻڌ ڌرم|ڀوٽان]] ۾ اڪثريت) * [[سک ڌرم]] * [[جين ڌرم]] * ٻيا: [[لوڪ مذهب]]، [[زرتشتيت]]، [[لامذهبيت]] |demonym = {{hlist|[[ڏکڻ ايشيا جا نسلي گروهه|ڏکڻ ايشيائي]]}} |countries = {{collapsible list | title = [[ايشيا جي خودمختيار رياستن ۽ تابع علائقن جي فهرست|7 ملڪ]] | <!-- مضمون ۾ وضاحت ٿيل آهي ته افغانستان هتي ڇو شامل ڪيو ويو آهي --> | {{flag|Bangladesh}} | {{flag|Bhutan}} | {{flag|India}} | {{flag|Maldives}} | {{flag|Nepal}} | {{flag|Pakistan}} | {{flag|Sri Lanka}} }} {{collapsible list |title = [[ايشيا جي خودمختيار رياستن ۽ تابع علائقن جي فهرست|1 اڪثر شامل ڪيو ويندو آهي]] |{{flag|Afghanistan}} }} |list_countries = |dependencies = {{Collapsible list | titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal; | title = [[تابع علائقو|ٻاهريون]] (1) | {{flag|British Indian Ocean Territory}}{{refn|group=note|برطانيا جي انتظام هيٺ؛ [[ماريشس]] ان کي [[چاگوس ٻيٽ-سمونڊ]] طور دعويٰ ڪري ٿو.}} (برطانيا) }} |unrecognised = |languages = {{collapsible list | title = سرڪاري ٻوليون (قومي سطح) | [[بنگالي ٻولي|بنگالي]] ([[بنگلاديش]]) | [[دري ٻولي|دري]] ([[فارسي ٻولي|فارسي]]) | [[اردو]] | [[هندي]] | [[پشتو]] | [[نيپالي ٻولي|نيپالي]] | [[زونگکا]] | [[ڌويهي ٻولي|ڌويهي]] | انگريزي | [[سنڌالا ٻولي|سنڌالا]] | [[تامل ٻولي|تامل]] }} {{collapsible list | title = ٻيون سرڪاري ٻوليون (صوبائي/علائقائي سطح) | titlestyle = text-align:left;padding-right:4em;font-weight:normal;background-color:white; | bullets = true | '''[[آسٽرو ايشيائي ٻوليون|آسٽرو ايشيائي]]''': {{hlist | [[کاسي ٻولي|کاسي]] | [[سنتالي ٻولي|سنتالي]] }} | '''[[دراوڙي ٻوليون|دراوڙي]]''': {{hlist | [[مليالم]] | [[ڪناڊا]] | [[ڪروخ ٻولي|ڪروخ]] | [[تيلگو ٻولي|تيلگو]] }} | '''[[هند-ايراني ٻوليون|هند-ايراني]]''': {{hlist | [[آسامي ٻولي|آسامي]] | [[ڀوجپوري ٻولي|ڀوجپوري]] | [[ڇتيس ڳڙهي ٻولي|ڇتيس ڳڙهي]] | [[ڊوگري ٻولي|ڊوگري]] | [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] | [[ڪامتپوري]] | [[ڪشميري ٻولي|ڪشميري]] | [[ڪونڪڻي ٻولي|ڪونڪڻي]] | [[ڪرمالي ٻولي|ڪرمالي]] | [[ميٿلي ٻولي|ميٿلي]] | [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] | [[اوڊيا ٻولي|اوڊيا]] | [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] | [[راج بنشي ٻولي|راج بنشي]] | [[سنسڪرت]] | [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] }} | '''[[تبتو-برمي ٻوليون|تبتو-برمي]]''': {{hlist | [[بوڊو ٻولي|بوڊو]] | [[گورنگ ٻولي|گورنگ]] | [[لمبو ٻولي|لمبو]] | [[ميزو ٻولي|ميزو]] | [[ميتي ٻولي|ميتي]] | [[سڪيمي ٻولي|سڪيمي]] | [[تمانگ ٻولي|تمانگ]] | [[معياري تبتي|تبتي]] | [[نيپال ڀاشا|نيواري]] }} | '''[[ترڪ ٻوليون|ترڪ]]''': {{hlist | [[ترڪماني ٻولي|ترڪماني]] | [[ازبڪ ٻولي|ازبڪ]] }} }} |time = {{collapsible list | title = 5 وقتي پٽا | titlestyle = text-align:left;padding-right:4em;font-weight:normal;background-color:white; | bullets = true | '''[[يو ٽي سي+04:30]]''': {{hlist | [[افغانستان ۾ وقت|افغانستان]] }} | '''[[يو ٽي سي+05:00]]''': {{hlist | [[مالديپ ۾ وقت|مالديپ]] | [[پاڪستان ۾ وقت|پاڪستان]] }} | '''[[يو ٽي سي+05:30]]''': {{hlist | [[ڀارت ۾ وقت|ڀارت]] | [[سري لنڪا ۾ وقت|سري لنڪا]] }} | '''[[يو ٽي سي+05:45]]''': {{hlist | [[نيپال ۾ وقت|نيپال]] }} | '''[[يو ٽي سي+06:00]]''': {{hlist | [[بنگلاديش معياري وقت|بنگلاديش]] | [[ڀوٽان وقت|ڀوٽان]] }} }} |internet = [[.af]]، [[.bd]]، [[.bt]]، [[.in]]، [[.io]]، [[.lk]]، [[.mv]]، [[.np]]، [[.pk]] |calling_code = [[ملڪن جي ٽيليفون ڪوڊن جي فهرست|زون 8 ۽ 9]] |cities = {{Collapsible list | title = [[وڏن شهرن جي فهرست|ڏکڻ ايشيا جا 10 سڀ کان وڏا شهر]] | titlestyle = text-align:left;padding-right:4em;font-weight:normal;background-color:white; | # {{flagicon|India}} دهلي # {{flagicon|India}} [[ممبئي]] # {{flagicon|Bangladesh}} [[ڍاڪا]] # {{flagicon|Pakistan}} [[ڪراچي]] # {{flagicon|India}} [[ڪولڪتا]] # {{flagicon|Pakistan}} [[لاهور]] # {{flagicon|Afghanistan}} [[ڪابل]] # {{flagicon|India}} [[بنگلور]] # {{flagicon|India}} [[چنئي]] # {{flagicon|India}} [[حيدرآباد، ڀارت|حيدرآباد]] }} |m49 = <code>034</code> – [[ايشيا لاءِ گڏيل قومن جي جاگرافيائي رٿا|ڏاکڻي ايشيا]]<br /><code>142</code> – [[ايشيا]]<br /><code>001</code> – [[دنيا]] |footnotes = }} '''ڏکڻ ايشيا''' [[ايشيا]] جو ڏاکڻو [[ذيلي علائقو]] آهي، جنهن جي وصف جاگرافيائي ۽ [[نسليت|نسلي]]-[[ثقافت|ثقافتي]] ٻنهي بنيادن تي ڪئي ويندي آهي. ڏکڻ ايشيا، 2.04 ارب آبادي سان، دنيا جي آباديءَ جو چوٿون حصو، يعني 25 سيڪڙو، رکي ٿو. عام تصور موجب، جديد ڏکڻ ايشيائي [[رياست|رياستن]] ۾ [[بنگلاديش]]، [[ڀوٽان]]، [[ڀارت]]، [[مالديپ]]، [[نيپال]]، [[پاڪستان]] ۽ [[سري لنڪا]] شامل آهن؛ [[افغانستان]] پڻ اڪثر شامل ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته ان کي [[وچ ايشيا]] جو حصو پڻ قرار ڏئي سگهجي ٿو.{{sfn|Saez|2012|p=58|ps=: "Afghanistan is considered to be part of Central Asia. It regards itself as a link between Central Asia and South Asia."}}<ref>{{cite web |title=South Asia |url=https://www.britannica.com/place/South-Asia |access-date=1 April 2023 |website=Encyclopædia Britannica |language=en}}</ref> ڏکڻ ايشيا جي اتر اوڀر ۾ [[اوڀر ايشيا]]، اتر اولهه ۾ [[وچ ايشيا]]، اولهه ۾ [[اولهه ايشيا]] ۽ اوڀر ۾ [[ڏکڻ اوڀر ايشيا]] واقع آهن. ڏکڻ اوڀر ايشيا ۽ [[سامونڊي ڏکڻ ايشيا]] ايشيا جا اهي ئي ذيلي علائقا آهن، جيڪي جزوي طور [[ڏکڻ اڌ گول]] ۾ واقع آهن. [[برطانوي هندي سمنڊ علائقو]] ۽ ڏکڻ ايشيا ۾ مالديپ جي [[مالديپ جا اٽول|26 اٽولن]] مان ٻه مڪمل طور ڏکڻ اڌ گول ۾ واقع آهن. مٿاڇري جي بناوٽ جي لحاظ کان هن علائقي تي [[هندستاني ننڍو کنڊ]] غالب آهي؛ ڏکڻ ۾ [[هندي سمنڊ]] ۽ اتر ۾ [[هماليا]]، [[قراقرم]] ۽ [[پامير جبل]] ان جون حدون ٺاهين ٿا.<ref name="Chapman, Graham P. p. 10">{{cite book|last1=Baker|first1=Kathleen M.|last2=Chapman|first2=Graham P.|title=The Changing Geography of Asia|url=https://books.google.com/books?id=G-KIAgAAQBAJ&pg=PA10|date=11 March 2002|publisher=Routledge|isbn=978-1-134-93384-6|pages=10– |quote=This greater India is well defined in terms of topography; it is the Indian sub-continent, hemmed in by the Himalayas on the north, the Hindu Khush in the west and the Arakanese in the east.}}</ref> [[نئين پٿر وارو دور|نئين پٿر واري دور]] ۾ مستقل آباديءَ واري زندگي [[سنڌو درياهه]] جي [[سنڌو طاس]] جي اولهندي ڪنارن تي لڳ ڀڳ 9,000 سال اڳ ظاهر ٿي، جيڪا آهستي آهستي ٽئين هزاري قبل مسيح ۾ [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب]] ۾ ترقي ڪري وئي.<ref name="Combined-2"> * {{harvnb|Dyson|2018|pp=[https://books.google.com/books?id=3TRtDwAAQBAJ&pg=PA4 4–5]}}. * {{harvnb|Fisher|2018|p=[https://books.google.com/books?id=kZVuDwAAQBAJ&pg=PA23 33]}}. </ref> 1200 ق.م تائين [[سنسڪرت]] جي هڪ قديم صورت، جيڪا [[هند-يورپي ٻولي]] هئي، اتر اولهه کان ڀارت ۾ پکڙجي چڪي هئي.<ref name="Lowe2015">{{cite book |last=Lowe |first=John J. |url=https://books.google.com/books?id=L07CBwAAQBAJ&pg=PA2 |title=Participles in Rigvedic Sanskrit: The syntax and semantics of adjectival verb forms |publisher=[[آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس]] |year=2015 |isbn=978-0-19-100505-3 |pages=1–2}}</ref> ان سان گڏ اتر ۽ اولهه وارن علائقن ۾ [[دراوڙي ٻوليون]] آهستي آهستي پوئتي هٽي ويون.<ref name="Combined-4">{{harvnb|Dyson|2018|pp=[https://books.google.com/books?id=3TRtDwAAQBAJ&pg=PA16 16], [https://books.google.com/books?id=3TRtDwAAQBAJ&pg=PA25 25]}}.</ref> 400 ق.م تائين [[هندو ڌرم]] اندر [[سماجي درجابندي]] ۽ [[سماجي خارجيت]] ذاتي نظام جي بنياد تي نمايان ٿي چڪي هئي،<ref name="Dyson2018-16a">{{harvnb|Dyson|2018|p=[https://books.google.com/books?id=3TRtDwAAQBAJ&pg=PA16 16]}}.</ref> جڏهن ته [[ٻڌ ڌرم]] ۽ [[جين ڌرم]] اڀريا، جن اهڙن [[سماجي نظام]]ن جو اعلان ڪيو جيڪي وراثتي بنيادن سان ڳنڍيل نه هئا.<ref name="Fisher2018-59">{{harvnb|Fisher|2018|p=[https://books.google.com/books?id=kZVuDwAAQBAJ&pg=PA59 59]}}.</ref> وچئين دور جي شروعاتي صدين ۾ [[عيسائيت]]، [[اسلام]]، [[يهوديت]] ۽ [[زرتشتيت]] ڏکڻ ايشيا جي ڏاکڻين ۽ اولهندين سامونڊي ڪنارن تي قائم ٿي ويون.<ref name="Combined-8"> * {{harvnb|Ludden|2014|p=[https://books.google.com/books?id=pBq9DwAAQBAJ&pg=PA54 54]}}. * {{harvnb|Asher|Talbot|2006|pp=[https://books.google.com/books?id=ZvaGuaJIJgoC&pg=PA78 78–79]}}. * {{harvnb|Fisher|2018|p=[https://books.google.com/books?id=kZVuDwAAQBAJ&pg=PA76 76]}}. </ref> [[وچ ايشيا]] مان ايندڙ [[مسلمان]] فوجن وقت بوقت اتر ڀارت جي ميداني علائقن تي حملا ڪيا،<ref name="Combined-13"> * {{harvnb|Ludden|2014|pp=[https://books.google.com/books?id=pBq9DwAAQBAJ&pg=PA68 68–70]}}. * {{harvnb|Asher|Talbot|2006|pp=[https://books.google.com/books?id=ZvaGuaJIJgoC&pg=PA19 19], 24}}. </ref> ۽ آخرڪار تيرهين صديءَ ۾ [[دلي سلطنت]] قائم ڪئي. ان سان گڏوگڏ هي علائقو [[اسلامي سنهري دور]] جي بين الاقوامي ثقافتي ۽ علمي نيٽ ورڪن سان ڳنڍجي ويو.<ref name="Combined-10"> * {{harvnb|Dyson|2018|p=[https://books.google.com/books?id=3TRtDwAAQBAJ&pg=PA48 48]}}. * {{harvnb|Asher|Talbot|2006|p=[https://books.google.com/books?id=ZvaGuaJIJgoC&pg=PA53 52]}}. </ref> 1526ع ۾ اسلامي [[مغل سلطنت]] قائم ٿي، جنهن تقريباً ٻن صدين تائين لاڳاپيل امن جو دور پيدا ڪيو.<ref name="AsherAsher2006-152">{{harvnb|Asher|Talbot|2006|p=[https://books.google.com/books?id=ZvaGuaJIJgoC&pg=PA152 152]}}.</ref> هن سلطنت شاندار ۽ روشن تعميراتي ورثو ڇڏيو، جنهن جو سڀ کان مشهور مثال [[تاج محل]] آهي.<ref name="Fisher2018-106">{{harvnb|Fisher|2018|p=[https://books.google.com/books?id=kZVuDwAAQBAJ&pg=PA106 106]}}.</ref> ان کان پوءِ [[ڀارت ۾ ايسٽ انڊيا ڪمپني جي حڪومت|برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي حڪمراني آهستي آهستي وڌندي وئي، جنهن ڏکڻ ايشيا جي گهڻن حصن کي نوآبادياتي معيشت ۾ تبديل ڪري ڇڏيو، پر ساڳئي وقت علائقي جي سياسي وحدت ۽ اقتدار کي به منظم ڪيو.<ref name="Combined-11"> * {{harvnb|Asher|Talbot|2006|p=[https://books.google.com/books?id=ZvaGuaJIJgoC&pg=PA289 289]}}. * {{harvnb|Fisher|2018|p=[https://books.google.com/books?id=kZVuDwAAQBAJ&pg=PA120 120]}}. </ref> 1858ع ۾ [[برطانوي راڄ]] شروع ٿيو. هندستانين سان واعدو ڪيل سياسي حق آهستي آهستي ڏنا ويا،<ref name="Combined-12">{{citation |last=Taylor |first=Miles |title=Crowns and Colonies: European Monarchies and Overseas Empires |pages=38–39 |year=2016}}</ref> پر ان دوران [[صنعتي انقلاب]] مان نڪتل ٽيڪنالاجي، جديد تعليم ۽ عوامي زندگيءَ جا نوان تصور به متعارف ڪرايا ويا.<ref name="EmbreeHay1988">{{citation |last1=Embree |first1=Ainslie Thomas |title=Sources of Indian Tradition: Modern India and Pakistan |page=85 |year=1988}}</ref> 1947ع ۾ [[برطانوي هندستاني سلطنت]] کي ورهائي ٻن آزاد [[ڊومينين]] رياستن ۾ تبديل ڪيو ويو: هڪ هندو اڪثريتي [[ڊومينين آف انڊيا|ڀارت]] ۽ ٻي مسلمان اڪثريتي [[ڊومينين آف پاڪستان|پاڪستان]].<ref name="fisher-partition" /><ref name="chatterji-partition" /><ref name="talbot-sing" /><ref name="khan-great-partition" /> هي ورهاڱو وڏي پيماني تي انساني جانين جي نقصان ۽ تاريخ جي بي مثال لڏپلاڻ سان گڏ ٿيو.<ref> * {{harvnb|Copland|2001|pp=71–78}}. * {{harvnb|Metcalf|Metcalf|2006|p=222}}. </ref> 1971ع جي [[بنگلاديش آزاديءَ جي جنگ]]، جيڪا [[ايشيا ۾ سرد جنگ|سرد جنگ]] جو هڪ اهم واقعو هئي، [[اوڀر پاڪستان]] جي الڳ ٿيڻ ۽ [[بنگلاديش]] جي قيام تي ختم ٿي.<ref>{{Cite web |title=How the Cold War Shaped Bangladesh's Liberation War |url=https://thediplomat.com/2021/03/how-the-cold-war-shaped-bangladeshs-liberation-war/ |access-date=20 September 2024 |website=thediplomat.com |language=en-US}}</ref> اهو ڏکڻ ايشيا ۾ نئين رياست جي قيام جو سڀ کان تازو مثال آهي. ڏکڻ ايشيا جو ڪل پکيڙ تقريباً 5.2 ملين چورس ڪلوميٽر (2 ملين چورس ميل) آهي، جيڪو ايشيا جي ڪل ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 10 سيڪڙو آهي.<ref name="EoMA">"[http://www.bookrags.com/research/indian-subcontinent-ema-03/ Indian Subcontinent] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120121100141/http://www.bookrags.com/research/indian-subcontinent-ema-03/|date=21 January 2012}}" ''Encyclopedia of Modern Asia'' Macmillan Reference USA (Gale Group), 2006.</ref> ڏکڻ ايشيا جي آباديءَ جو اندازو 2.04 ارب لڳايو ويو آهي،<ref name="Chapman, Graham P. p. 10"/> جيڪا دنيا جي ڪل آباديءَ جو تقريباً چوٿون حصو آهي. انهيءَ ڪري هي علائقو دنيا جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ۽ سڀ کان وڌيڪ گنجان آباد جاگرافيائي خطو شمار ٿئي ٿو.<ref name="South Asia Regional Overview">{{cite web |url=http://www.sardeg.org/marketana.asp |title=South Asia Regional Overview |website=South Asian Regional Development Gateway |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20081121043924/http://www.sardeg.org/marketana.asp |archive-date=21 November 2008}}</ref> 2022ع ۾ ڏکڻ ايشيا دنيا ۾ [[هندو ڌرم|هندن]]، [[اسلام|مسلمانن]]، [[سک ڌرم|سکن]]، [[جين ڌرم|جينن]] ۽ [[زرتشتيت|زرتشتين]] جي سڀ کان وڏي آباديءَ جو گهر هو.<ref name="dip8Jan2016" /> سڄي دنيا جي هندو آباديءَ مان 90.47 سيڪڙو، سکن مان 95.5 سيڪڙو، ۽ مسلمانن مان 31 سيڪڙو ڏکڻ ايشيا ۾ رهن ٿا. ان کان علاوه هن علائقي ۾ لڳ ڀڳ 35 ملين [[عيسائيت|عيسائي]] ۽ 25 ملين [[ٻڌ ڌرم|ٻڌ]] پڻ رهن ٿا.<ref name="Pew Research 2012">{{cite web |url=http://www.pewforum.org/2012/12/18/table-religious-composition-by-country-in-numbers/ |title=Religion population totals in 2010 by Country |year=2012 |website=Pew Research Center |archive-url=https://web.archive.org/web/20161209223553/http://www.pewforum.org/2012/12/18/table-religious-composition-by-country-in-numbers/ |archive-date=9 December 2016}}</ref>{{sfn|Ruffle|2013|p=193}}<ref name="pewforum.org">{{cite web |url=http://www.pewforum.org/2011/01/27/future-of-the-global-muslim-population-regional-asia/ |url-status=live |title=Region: Asia-Pacific |date=27 January 2011 |website=Pew Research Center |archive-url=https://web.archive.org/web/20171010061404/http://www.pewforum.org/2011/01/27/future-of-the-global-muslim-population-regional-asia/ |archive-date=10 October 2017 |access-date=13 March 2016}}</ref><ref name="pew2Apr2015" /> == وصف == === ابهام === {{Anchor|Northwestern boundary (Afghanistan and Pakistan)}} [[File:South Asia (ed)update.PNG|thumb|340px|ڏکڻ ايشيا جون مختلف وصفون، جن ۾ [[گڏيل قومن جي جاگرافيائي رٿا]] واري وصف به شامل آهي. اها رٿا “شمارياتي سهولت” لاءِ ٺاهي وئي آهي ۽ ان مان ملڪن يا علائقن جي سياسي يا ٻين لاڳاپن بابت ڪو مفروضو مراد نه آهي.<ref name="Millenniumindicators.un.org">{{cite web |url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49.htm |title=Standard Country or Area Codes for Statistical Use |publisher=گڏيل قومون |access-date=25 August 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170711220015/https://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49.htm |archive-date=11 July 2017 |url-status=live}} Quote: "The assignment of countries or areas to specific groupings is for statistical convenience and does not imply any assumption regarding political or other affiliation of countries or territories by the United Nations."</ref>]] ڏکڻ ايشيا جي جاگرافيائي حد صاف ۽ قطعي نه آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هن علائقي ۾ شامل ملڪن جون رياستي بناوٽون ۽ پرڏيهي پاليسيءَ جون رخ بنديون هڪ ٻئي کان ڪافي مختلف آهن.<ref name="Ghosh1989">{{cite book |last=Ghosh |first=Partha Sarathy |date=1989 |title=Cooperation and Conflict in South Asia |url=https://books.google.com/books?id=O0TBqJCE4k8C&pg=PA5 |publisher=Technical Publications |pages=4–5 |isbn=978-81-85054-68-1 |access-date=12 August 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160516185842/https://books.google.com/books?id=O0TBqJCE4k8C&pg=PA5 |archive-date=16 May 2016 |url-status=live }}</ref> [[هندستاني سلطنت]] جي بنيادي علائقن، يعني انهن علائقن کان ٻاهر جيڪي [[برطانوي راڄ]] جي نظام هيٺ [[برطانوي سلطنت]] جو حصو هئا، ڏکڻ ايشيا ۾ ٻين ملڪن جي شموليت بابت ڪافي اختلاف ملي ٿو.<ref>Bertram Hughes Farmer, ''An Introduction to South Asia'', pages 1, Routledge, 1993, {{ISBN|0-415-05695-0}}</ref><ref name=Razzaque3>{{cite book|first=Jona|last=Razzaque|title=Public Interest Environmental Litigation in India, Pakistan, and Bangladesh|url=https://books.google.com/books?id=7E7al37aYBEC&pg=PA3|year=2004|publisher=Kluwer Law International|isbn=978-90-411-2214-8|pages=3 with footnotes 1 and 2|access-date=11 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20171007120534/https://books.google.com/books?id=7E7al37aYBEC&pg=PA3|archive-date=7 October 2017|url-status=live}}</ref><ref name=mmann>{{cite book|first=Michael|last=Mann|title=South Asia's Modern History: Thematic Perspectives|url=https://books.google.com/books?id=Uh0cBQAAQBAJ&pg=PT13|year=2014|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-317-62445-5|pages=13–15}}</ref><ref name=anderson5>{{cite book|first1=Ewan W.|last1=Anderson|first2=Liam D.|last2=Anderson|title=An Atlas of Middle Eastern Affairs|url=https://books.google.com/books?id=n-VJAgAAQBAJ&pg=PA5 |year=2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-64862-5|page=5}}, Quote: "To the east, Iran, as a Gulf state, offers a generally accepted limit to the Middle East. However, Afghanistan, also a Muslim state, is then left in isolation. It is not accepted as a part of Central Asia and it is clearly not part of the Indian subcontinent".</ref> ڏکڻ ايشيا ۽ ايشيا جي ٻين حصن، خاص طور [[ڏکڻ اوڀر ايشيا]] ۽ [[اولهه ايشيا]]، جي وچ ۾ ڪا هڪ واضح جاگرافيائي، جاگير-سياسي، سماجي-ثقافتي، معاشي يا تاريخي حد موجود نه آهي.<ref>Dallen J. Timothy and Gyan P. Nyaupane, ''Cultural Heritage and Tourism in the Developing World: A Regional Perspective'', page 127, Routledge, 2009, {{ISBN|978-1-134-00228-3}}</ref> هن علائقي جو وڏو حصو اپٻيٽ جهڙو آهي، جيڪو [[هندستاني پليٽ]] تي بيٺل آهي ۽ وڏين جبلائي رڪاوٽن جي ڪري باقي ايشيا کان گهڻو الڳ نظر اچي ٿو.<ref> [http://www.answers.com/topic/Asia#Columbia_Encyclopedia_d_ans "Asia" > Geology and Geography] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120223002115/http://www.answers.com/topic/asia#Columbia_Encyclopedia_d_ans|date=23 February 2012}}. ''The Columbia Electronic Encyclopedia'', 6th ed. Columbia University Press, 2003.</ref><ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/38479/Asia "Asia" > Geologic history – Tectonic framework] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110501014535/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/38479/Asia|date=1 May 2011}}. ''Encyclopædia Britannica''. Encyclopædia Britannica Online, 2009.</ref> مٿاڇري جي بناوٽ ۾ هي علائقو هڪ هيري جهڙي شڪل رکي ٿو، جنهن کي اتر ۾ [[هماليا]]، اولهه ۾ [[هندو ڪش]] ۽ اوڀر ۾ [[اراڪاني جبل]] حدبند ڪن ٿا.<ref name="Baker2002">{{cite book |last1=Baker |first1=Kathleen M. |title=The Changing Geography of Asia |last2=Chapman |first2=Graham P. |publisher=Taylor & Francis |year=2002 |isbn=978-1-134-93384-6 |page=10 |orig-year=First published 1992}}: "This greater India is well defined in terms of topography; it is the Indian peninsula, hemmed in by the Himalayas on the north, the Hindu Khush in the west and the Arakanese in the east."</ref> هي علائقو ڏکڻ طرف [[هندي سمنڊ]] تائين پکڙيل آهي؛ ان جي ڏکڻ-اولهه ۾ [[عربي سمنڊ]] ۽ ڏکڻ-اوڀر ۾ [[بنگال جي نار]] واقع آهن.<ref name="Oxford" /><ref>{{cite book |last1=McLeod |first1=John |title=The History of India |url=https://archive.org/details/historyofindia0000mcle |publisher=Greenwood Press |year=2002 |isbn=978-0-313-31459-9 |page=[https://archive.org/details/historyofindia0000mcle/page/n27 2]}}</ref> {{Multiple image | image1 = South Asia (orthographic projection) without national boundaries, with ambiguities indicated.svg | image2 = Map of Central Asia.svg | total_width = 230 | align = left | footer = ڏکڻ ايشيا جي اتر-اولهندي حد بابت اختلاف آهي؛ [[افغانستان]] کي ڪڏهن ڏکڻ ايشيائي ۽ ڪڏهن وچ ايشيائي ملڪ طور بيان ڪيو ويندو آهي. }} ڏکڻ ايشيا جي عام وصف وڏي حد تائين [[هندستاني سلطنت]] جي انتظامي حدن مان ورثي ۾ ملي آهي، پر ان ۾ ڪجهه اهم استثنا پڻ آهن.<ref>Navnita Chadha Behera, ''International Relations in South Asia: Search for an Alternative Paradigm'', page 129, SAGE Publications India, 2008, {{ISBN|978-81-7829-870-2}}.</ref> موجوده [[بنگلاديش]]، [[ڀارت]] ۽ [[پاڪستان]] جا علائقا، جيڪي 1857ع کان 1947ع تائين [[برطانوي سلطنت]] جا بنيادي علائقا هئا، ڏکڻ ايشيا جا به بنيادي علائقا سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="The World Bank">{{cite web|title=The World Bank|url=http://data.worldbank.org/region/SAS|access-date=5 November 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151110061347/http://data.worldbank.org/region/SAS|archive-date=10 November 2015|url-status=live}}</ref><ref name="eldis.org">{{cite web |title=Institute of Development Studies: Afghanistan |url=http://www.eldis.org/go/home&id=16238&type=Document |access-date=28 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170601015811/http://www.eldis.org/go/home%26id%3D16238%26type%3DDocument |archive-date=1 June 2017 |url-status=live}}</ref> [[نيپال]] ۽ [[ڀوٽان]] جبلائي ملڪ آهن. اهي ٻئي آزاد ملڪ [[برطانوي راڄ]] جي سڌي حڪمراني هيٺ نه هئا، پر برطانوي سلطنت جي تحفظ هيٺ رياستون هئا.<ref>{{cite book|author=Saul Bernard Cohen |title=Geopolitics: The Geography of International Relations|date=2008|publisher=Rowman & Littlefield Publishers| edition=2| page=329| isbn=978-0-7425-8154-8}}</ref> [[ٻيٽائي ڏکڻ ايشيا]] جا ملڪ، يعني [[سري لنڪا]] ۽ [[مالديپ]]، پڻ عام طور ڏکڻ ايشيا ۾ شامل ڪيا وڃن ٿا.<ref name="McLeod2002">{{cite book |last1=McLeod |first1=John |title=The History of India |url=https://archive.org/details/historyofindia0000mcle |year=2002 |publisher=Greenwood Press |page=[https://archive.org/details/historyofindia0000mcle/page/1 1] |isbn=978-0-313-31459-9}}</ref> مختلف سببن تي ٻڌل ڪجهه وصفن ۾ [[برطانوي هندي سمنڊ علائقو]] ۽ [[تبت خودمختيار علائقو]] به شامل ڪيا وڃن ٿا.<ref>{{cite book |last1=Keith |first1=Arthur Berriedale |author-link=Arthur Berriedale Keith |title=A Constitutional History of India: 1600–1935 |url=https://archive.org/details/constitutionalhi00berr |year=1936 |publisher=Methuen & Co |pages=[https://archive.org/details/constitutionalhi00berr/page/440 440]–444 |oclc=18526}}</ref><ref>N. D. Arora, ''Political Science for Civil Services Main Examination'', page 42:1, Tata McGraw-Hill Education, 2010, 9780070090941.</ref><ref>Stephen Adolphe Wurm, Peter Mühlhäusler & Darrell T. Tryon, ''Atlas of languages of intercultural communication in the Pacific, Asia, and the Americas'', pages 787, International Council for Philosophy and Humanistic Studies, Published by Walter de Gruyter, 1996, {{ISBN|3-11-013417-9}}.</ref><ref>[http://www.answers.com/topic/south-asia#Columbia_Encyclopedia_d_ans "Indian subcontinent" > Geology and Geography] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120220121713/http://www.answers.com/topic/south-asia#Columbia_Encyclopedia_d_ans|date=20 February 2012}}.</ref><ref>{{cite book |last=Haggett |first=Peter |title=Encyclopedia of World Geography (Vol. 1) |publisher=Marshall Cavendish |year=2001 |page=2710 |isbn=978-0-7614-7289-6}}</ref><ref>[http://www.janes.com/articles/Janes-Sentinel-Security-Assessment-South-Asia/Territories-British-Indian-Ocean-Territory.html Territories (British Indian Ocean Territory)], Jane's Information Group.</ref> [[ميانمار]]، جيڪو اڳوڻي برطانوي نوآبادي هو ۽ هاڻي گهڻو ڪري [[ڏکڻ اوڀر ايشيا]] جو حصو سمجهيو وڃي ٿو، ڪڏهن ڪڏهن ڏکڻ ايشيا ۾ به شامل ڪيو ويندو آهي.<ref name="Ghosh1989" /><ref name="Razzaque3" /><ref name="mittal" /> [[افغانستان]] کي به ڪجهه ذريعا ڏکڻ ايشيا ۾ شامل ڪن ٿا.<ref name="Ghosh1989" /><ref name="Razzaque3" /><ref>{{cite book|first=Keith|last=Robbins|title=Transforming the World: Global Political History since World War II|url=https://books.google.com/books?id=dxknBQAAQBAJ&pg=PT386 |year=2012|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=978-1-137-29656-6|page=386}}, Quote: "Some thought that Afghanistan was part of the Middle East and not South Asian at all".</ref>{{sfn|Saez|2012|p=58|ps=: "Afghanistan is considered to be part of Central Asia. It regards itself as a link between Central Asia and South Asia."}} === تنظيمي وصفون === [[File:South Asia UN.png|thumb|left|ڏکڻ ايشيا بابت [[گڏيل قومن]] جو نقشو.<ref name="unmapsworld">[https://www.un.org/Depts/Cartographic/english/htmain.htm United Nations Cartographic Centre] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170630232206/http://www.un.org/Depts/Cartographic/english/htmain.htm|date=30 June 2017}} Retrieved 18 June 2015.</ref> بهرحال، گڏيل قومون پاڻ ڪنهن خاص جاگرافيائي تعريف يا سرحدن جي سرڪاري توثيق نٿيون ڪن.{{refn|group=note|گڏيل قومن جي نقشه سازي واري شعبي جي وضاحتي نوٽ موجب، ويب سائيٽ تي ڏيکاريل سرحدون، جاگرافيائي نالا، فهرستون، جدولون، دستاويز ۽ ڊيٽابيس غلطي کان پاڪ هجڻ جي ضمانت نٿا ڏين، ۽ نه ئي انهن مان گڏيل قومن جي سرڪاري منظوري يا قبوليت جو مطلب ورتو وڃي.<ref name=unmapsworld />}}]] [[ڏکڻ ايشيائي علائقائي سهڪار تنظيم]] (SAARC) ڏکڻ ايشيا جي ملڪن جو هڪ لڳاتار علائقائي اتحاد آهي، جيڪو 1985ع ۾ قائم ٿيو. شروعات ۾ ان جا ست ميمبر ملڪ هئا: [[بنگلاديش]]، [[ڀوٽان]]، [[ڀارت]]، [[مالديپ]]، [[نيپال]]، [[پاڪستان]] ۽ [[سري لنڪا]]. 2007ع ۾ [[افغانستان]] کي اٺين ميمبر طور شامل ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=http://www.isn.ethz.ch/isn/Current-Affairs/Security-Watch/Detail/?ots591=4888CAA0-B3DB-1461-98B9-E20E7B9C13D4&lng=en&id=53216 |title=SAARC: Afghanistan comes in from the cold |author=Sarkar, Sudeshna |date=16 May 2007 |website=Current Affairs – Security Watch |publisher=Swiss Federal Institute of Technology, Zürich |access-date=6 April 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110614091639/http://www.isn.ethz.ch/isn/Current-Affairs/Security-Watch/Detail/?ots591=4888CAA0-B3DB-1461-98B9-E20E7B9C13D4&lng=en&id=53216 |archive-date=14 June 2011 }}</ref><ref name="SAARC Summit">{{cite web |url=http://www.saarc-sec.org/ |title=South Asian Organisation for Regional Cooperation (official website) |publisher=SAARC Secretariat, Kathmandu, Nepal. |access-date=6 April 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131216014912/http://saarc-sec.org/ |archive-date=16 December 2013 |url-status=live }}</ref> [[چين]] ۽ [[ميانمار]] پڻ سارڪ جي مڪمل رڪنيت لاءِ درخواستون ڏئي چڪا آهن.<ref>Chatterjee Aneek, ''International Relations Today: Concepts and Applications'', page 166, Pearson Education India, {{ISBN|978-81-317-3375-2}}.</ref><ref>{{cite news |date=2 December 2014 |title=SAARC Membership: India blocks China's entry for the time being |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/saarc-membership-india-blocks-chinas-entry-for-the-time-being/articleshow/45342607.cms |newspaper=The Economic Times| access-date=17 March 2015| archive-url= https://web.archive.org/web/20181218222754/https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/saarc-membership-india-blocks-chinas-entry-for-the-time-being/articleshow/45342607.cms |archive-date=18 December 2018 |url-status=live}}</ref> [[ڏکڻ ايشيا آزاد واپاري معاهدو]] (SAFTA) 2011ع ۾ افغانستان کي پڻ شامل ڪيو.<ref>[http://globalsummitryproject.com.s197331.gridserver.com/archive/saarc/saarc-sec.org/areaofcooperation/detailfeb2.html?activity_id=36 Global Summitry Project] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200712052452/http://globalsummitryproject.com.s197331.gridserver.com/archive/saarc/saarc-sec.org/areaofcooperation/detailfeb2.html?activity_id=36|date=12 July 2020}}, SAARC.</ref> [[ورلڊ بينڪ]] ۽ [[گڏيل قومن جو ٻارن لاءِ فنڊ]] (UNICEF) ڏکڻ ايشيا جي تعريف لاءِ سارڪ جي سڀني اٺن ميمبر ملڪن کي تسليم ڪن ٿا.<ref>[http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/SOUTHASIAEXT/0,,pagePK:158889~piPK:146815~theSitePK:223547,00.html South Asia: Data, Projects and Research] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080414234252/http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/SOUTHASIAEXT/0,,pagePK:158889~piPK:146815~theSitePK:223547,00.html|date=14 April 2008}}, The World Bank.</ref><ref>{{cite web|url=http://saarc-sec.org/areaofcooperation/detail.php?activity_id=36|title=SAFTA Protocol|access-date=20 March 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150315005650/http://saarc-sec.org/areaofcooperation/detail.php?activity_id=36|archive-date=15 March 2015|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=South Asia|url=https://www.unicef.org/infobycountry/southasia.html|website=Unicef.org|access-date=16 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161220203433/https://www.unicef.org/infobycountry/southasia.html|archive-date=20 December 2016|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=UNICEF ROSA|url=https://www.unicef.org/rosa/where.html|website=Unicef.org|access-date=16 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161220203418/https://www.unicef.org/rosa/where.html|archive-date=20 December 2016|url-status=live}}</ref> ٻئي طرف [[گڏيل قومن جي ايشيا ۽ پئسفڪ لاءِ اقتصادي ۽ سماجي ڪميشن]] (UNESCAP) پاران استعمال ٿيندڙ هرشمن–هر فِنڊال اشاري ۾ افغانستان کي ڏکڻ ايشيا مان خارج ڪيو ويو آهي.<ref>[http://www.unescap.org/tid/projects/agrnego_sama.pdf Mapping and Analysis of Agricultural Trade Liberalization in South Asia] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090319013359/http://www.unescap.org/tid/projects/agrnego_sama.pdf|date=19 March 2009}}, Trade and Investment Division (TID), United Nations Economic and Social Commission for Asia and the Pacific</ref> [[آبادي ڄاڻ نيٽ ورڪ]] (POPIN) مالديپ کي پنهنجي ڏکڻ ايشيائي فهرست ۾ شامل نٿو ڪري، ڇاڪاڻ⁠تہ ان کي پئسفڪ POPIN جي ذيلي علائقائي نيٽ ورڪ سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref>[https://www.un.org/Depts/escap/pop/bulletin/v07n2ft1.htm Asia-Pacific POPIN Consultative Workshop Report] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121025033612/http://www.un.org/Depts/escap/pop/bulletin/v07n2ft1.htm|date=25 October 2012}}, Asia-Pacific POPIN Bulletin, Vol. 7, No. 2 (1995), pages 7–11.</ref> گڏيل قومن جي شمارياتي شعبي جي [[گڏيل قومن جي جاگرافيائي رٿا]]، جيڪا شمارياتي مقصدن لاءِ استعمال ڪئي ويندي آهي، [[ايران]] سميت سارڪ جي سڀني اٺن ميمبر ملڪن کي [[ڏاکڻي ايشيا (گڏيل قومن جي جاگرافيائي رٿا)]] جو حصو قرار ڏئي ٿي.<ref>[http://millenniumindicators.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm#asia Geographical region and composition] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110713041240/http://millenniumindicators.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm#asia|date=13 July 2011}}, Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings, United Nations.</ref> === هندستاني برصغير === {{See also|Indian subcontinent#Geopolitics}} [[File:Indian subcontinent.JPG|thumb|1992ع جي ايشيا جي جاگرافي بابت هڪ ڪتاب موجب: ”وڏو هندستان مٿاڇري جي بناوٽ جي لحاظ کان واضح نموني سڃاڻپ رکي ٿو؛ اهو هندستاني اپٻيٽ آهي، جيڪو اتر ۾ هماليا، اولهه ۾ هندو ڪش ۽ اوڀر ۾ اراڪاني جبلن سان گهيريل آهي.“<ref name=mittal/><ref name="Baker2002" />]] اصطلاح ’’[[هندستاني برصغير]]‘‘ ۽ ’’ڏکڻ ايشيا‘‘ ڪيترن ئي موقعن تي هڪ ٻئي جي بدران استعمال ڪيا ويندا آهن.<ref name=McLeod2002/><ref name=Oxford>"Indian subcontinent". ''[[Oxford Dictionary of English|New Oxford Dictionary of English]]'' ({{ISBN|0-19-860441-6}}) New York: Oxford University Press, 2001; p. 929.</ref><ref name=norwineplus/><ref name="BoseJalal2004" /><ref>''The Columbia Electronic Encyclopedia'', 6th ed. Columbia University Press, 2003.</ref> هندستاني برصغير بنيادي طور هڪ ارضياتي اصطلاح آهي، جيڪو انهيءَ زميني پٽيءَ ڏانهن اشارو ڪري ٿو جيڪا قديم [[گونڊوانا]] براعظم کان ڌار ٿي اتر-اوڀر طرف سرڪندي لڳ ڀڳ 55 ملين سال اڳ، پاليوسين دور جي پڇاڙيءَ ۾، يوريشيائي پليٽ سان ٽڪرائي هئي. هن ارضياتي علائقي ۾ عام طور [[بنگلاديش]]، [[ڀوٽان]]، [[ڀارت]]، [[مالديپ]]، [[نيپال]]، [[پاڪستان]] ۽ [[سري لنڪا]] شامل سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="Jones2011p267">{{cite book|author=Robert Wynn Jones|title=Applications of Palaeontology: Techniques and Case Studies|url=https://books.google.com/books?id=mrPiq_8pkAwC&pg=PA267 |year=2011|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-139-49920-0|pages=267–271}}</ref> مورخ [[ڪيٿرين ايشر]] ۽ [[سنتھيا ٽالبوٽ]] جي راءِ موجب ’’هندستاني برصغير‘‘ جو اصطلاح ڏکڻ ايشيا جي اهڙي قدرتي زميني ڪاميٽيءَ لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جيڪا تاريخي طور يوريشيا جي ٻين حصن کان نسبتاً الڳ رهي آهي.<ref name="AsherTalbot2006">{{citation|last1=Asher|first1=Catherine B.|last2=Talbot|first2=Cynthia|title=India Before Europe|url=https://books.google.com/books?id=ZvaGuaJIJgoC|date=16 March 2006|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-80904-7|pages=5–8, 12–14, 51, 78–80|access-date=9 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160424074737/https://books.google.com/books?id=ZvaGuaJIJgoC|archive-date=24 April 2016|url-status=live}}.</ref> ’’هندستاني برصغير‘‘ وارو اصطلاح برطانوي سلطنت جي دور ۾ عام ٿيو ۽ خاص طور انهن ملڪن ۾ گهڻو استعمال ٿيندو رهيو جيڪي ان سلطنت جا جانشين بڻيا.<ref name="norwineplus">Milton Walter Meyer, ''South Asia: A Short History of the Subcontinent'', pages 1, Adams Littlefield, 1976, {{ISBN|0-8226-0034-X}}.</ref> جڏهن ته ’’ڏکڻ ايشيا‘‘ وارو اصطلاح خاص طور تڏهن استعمال ڪيو ويندو آهي جڏهن عالمن يا سرڪاري ادارن کي هن علائقي کي [[اوڀر ايشيا]] کان الڳ نموني بيان ڪرڻو هوندو آهي.<ref name=inden>Ronald B. Inden, ''Imagining India'', page 51, C. Hurst & Co. Publishers, 2000, {{ISBN|1-85065-520-0}}.</ref> مورخ [[سوگاتا بوس]] ۽ [[عايشه جلال]] لکن ٿا ته وڌيڪ جديد ۽ غيرجانبدار اصطلاح طور هندستاني برصغير کي هاڻي ’’ڏکڻ ايشيا‘‘ به چيو وڃي ٿو.<ref name="BoseJalal2004">{{cite book |last1=Bose |first1=Sugata |last2=Jalal |first2=Ayesha |year=2004 |orig-year=First published 1998 |title=Modern South Asia |edition=2nd |publisher=Routledge |page=3 |isbn=0-415-30787-2 }}</ref> هيءَ ’’غيرجانبدار‘‘ اصطلاح خاص طور [[پاڪستان]] ۽ [[بنگلاديش]] جي حساسيتن کي نظر ۾ رکندي استعمال ڪئي ويندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڀارت ۽ پاڪستان جي بار بار تڪرارن سبب ’’هندستاني برصغير‘‘ جهڙي اصطلاح ۾ ’’هندستان‘‘ جي نمايان موجودگي ڪڏهن ڪڏهن سياسي اعتراض جو سبب بڻجي سگهي ٿي.<ref name=mittal/> پاڪستان ۾ ته هڪ وقت اهڙو به هو جو ’’ڏکڻ ايشيا‘‘ واري اصطلاح کي به حد کان وڌيڪ ڀارت-مرڪز تصور ڪيو ويندو هو. [[ضياءُ الحق]] جي وفات کان اڳ تائين [[ڪراچي يونيورسٽي]] جي بين الاقوامي لاڳاپن واري شعبي ۾ هن اصطلاح جي استعمال تي پابندي پڻ هئي.<ref>{{cite book |last1=Zaidi |first1=S. Akbar |editor1-last=Sridharan |editor1-first=E. |title=International Relations Theory and South Asia: Security, Political Economy, Domestic Politics, Identities, and Images |chapter-url=https://books.google.com/books?id=boM8DwAAQBAJ&dq=%22South+Asia%22+term+academic+banned+as+too+India+centric+Pakistan&pg=PT305 |volume=II |year=2011 |edition=2nd |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-807080-1 |page=379 |chapter=A Conspicuous Absence: Social Science Teaching and Research on India in Pakistan}}</ref> تاريخي ۽ ثقافتي ادب ۾ هن علائقي کي ’’هندستان‘‘ (قديم ۽ وچئين دور جي مفهوم ۾) ۽ ’’[[وڏو هندستان]]‘‘ پڻ سڏيو ويو آهي.<ref name="mittal">Sushil Mittal and Gene Thursby, ''Religions of South Asia: An Introduction'', page 3, Routledge, 2006, {{ISBN|978-1-134-59322-4}}.</ref><ref name="Baker2002" /> == تاريخ == {{For-multi|موضوعاتي رهنمائي لاءِ|ڏکڻ ايشيا جي تاريخ جو خاڪو|تاريخوار رهنمائي لاءِ|ڏکڻ ايشيا جي تاريخي وقت-ليڪ}}{{For|هن علائقي جي 1947ع کان اڳ واري تاريخ لاءِ|ڀارت جي تاريخ|پاڪستان جي تاريخ|بنگلاديش جي تاريخ}} === قبل تاريخ === {{See also|ڀارت ۾ انسانن جي آمد}} مرڪزي ڏکڻ ايشيا جي تاريخ انساني سرگرميءَ جي ثبوتن سان شروع ٿئي ٿي، جن ۾ ''[[جسماني طور جديد انسان|هومو سيپيئنس]]'' جا نشان لڳ ڀڳ 75,000 سال اڳ تائين ملن ٿا؛ ان کان به اڳ وارا انساني نسل، جن ۾ ''[[هومو ايريڪٽس]]'' شامل آهي، لڳ ڀڳ 500,000 سال اڳ تائين موجود هئا.<ref>{{cite book |last=Bongard-Levin |first=G. M. |title='A History of India |year=1979 |location=Moscow |publisher=Progress Publishers |page=11 |isbn=0-7147-1336-8}}</ref> سڀ کان اوائلي قبل تاريخي ثقافت جون پاڙون [[وچ پٿر وارو دور|ميسوليٿڪ]] ماڳن ۾ ملن ٿيون، جيئن [[ڀيمبيٽڪا پٿري پناهه گاهون|ڀيمبيٽڪا جي پٿري پناهه گاهن]] جون غاري چٽساليون ظاهر ڪن ٿيون، جيڪي 30,000 قبل مسيح يا ان کان به اڳ جي دور سان لاڳاپيل آهن،{{refn|group=note|{{harvnb|Doniger|2010|p=66}}: "Much of what we now call Hinduism may have had roots in cultures that thrived in South Asia long before the creation of textual evidence that we can decipher with any confidence. Remarkable cave paintings have been preserved from Mesolithic sites dating from {{Circa|30,000 BCE}} in [[Bhimbetka rock shelters|Bhimbetka]], near present-day Bhopal, in the Vindhya Mountains in the province of Madhya Pradesh."}} ۽ اهڙا نشان [[نئين پٿر وارو دور|نئين پٿر واري دور]] تائين به پهچن ٿا.{{refn|group=note|{{harvnb|Jones|Ryan|2006|p=xvii}}: "Some practices of Hinduism must have originated in Neolithic times (c. 4000 BCE). The worship of certain plants and animals as sacred, for instance, could very likely have very great antiquity. The worship of goddesses, too, a part of Hinduism today, maybe a feature that originated in the Neolithic."}} === قديم دور === [[File:Indus Valley Civilization, Mature Phase (2600-1900 BCE).png|thumb|left|2600–1900 قبل مسيح دوران [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جو پختو مرحلو]] [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]]، جيڪا {{Circa|3300}} کان 1300 قبل مسيح تائين موجوده [[پاڪستان]]، [[اتر ڀارت]] ۽ [[افغانستان]] ۾ ڏکڻ ايشيا جي اتر-اولهندي حصي ۾ پکڙجي ۽ وڌي ويجهي، ڏکڻ ايشيا جي پهرين وڏي تهذيب هئي.{{sfn|Thapar|1966|p=23}} 2600 کان 1900 قبل مسيح تائين [[پختو هڙپا دور]] ۾ هڪ ترقي يافته، پيچيده ۽ ٽيڪنالاجي طور اڳتي وڌيل شهري ثقافت پيدا ٿي.{{sfn|Thapar|1966|p=24}} انسانيات جي ماهر [[گريگري پوسيل|پوسيل]] موجب، سنڌو ماٿري جي تهذيب ڏکڻ ايشيائي مذهبن لاءِ هڪ منطقي، جيتوڻيڪ ڪجهه حد تائين اختياري، شروعاتي نقطو مهيا ڪري ٿي؛ پر سنڌو مذهب کان پوءِ واري ڏکڻ ايشيائي روايتن تائين انهن لاڳاپن بابت عالمن ۾ اختلاف موجود آهي.{{sfn|Possehl|2002|p=141–156}} [[File:Mauryan Empire ca. 265 BCE.png|thumb|right|265 قبل مسيح ۾ موريا سلطنت]] [[هند-آريائي ماڻهو|هند-آريائن]] جي ويدي مذهب تان نالو ورتل ويدي دور،{{refn|group=note|Michaels: "They called themselves ''arya'' ("Aryans," literally "the hospitable," from the Vedic ''arya'', "homey, the hospitable") but even in the Rgveda, ''arya'' denotes a cultural and linguistic boundary and not only a racial one."{{sfn|Michaels|2004|p=33}}}} لڳ ڀڳ {{Circa|1900}} کان 500 قبل مسيح تائين هليو.{{sfn|Michaels|2004|p=32}}{{sfn|Witzel|1995|p=3-4}} هند-آريائي [[ابتدائي هند-يورپي ماڻهو|هند-يورپي]] ٻوليون ڳالهائيندڙ چرواها ماڻهو هئا،{{sfn|Witzel|1995}} جيڪي سنڌو ماٿري جي تهذيب جي زوال کان پوءِ اتر-اولهه ڀارت ۾ لڏي آيا.{{sfn|Michaels|2004|p=33}}{{sfn|Flood|1996|p=30–35}} ٻوليائي ۽ آثار قديمه جا انگ اکر 1500 قبل مسيح کان پوءِ ثقافتي تبديلي ظاهر ڪن ٿا،{{sfn|Michaels|2004|p=33}} جڏهن ته ٻوليائي ۽ مذهبي شاهديون هند-يورپي ٻولين ۽ مذهب سان لاڳاپا ڏيکارين ٿيون.{{sfn|Flood|1996|p=33}} لڳ ڀڳ 1200 قبل مسيح تائين ڏکڻ ايشيا جي اتر-اولهه ۽ اتر واري گنگا ميداني علائقي ۾ ويدي ثقافت ۽ زرعي زندگيءَ جو انداز قائم ٿي چڪو هو.{{sfn|Witzel|1995}}{{sfn|Samuel|2008|p=43–45, 48}} رياست جي ابتدائي صورتون ظاهر ٿيون، جن مان [[ڪرو بادشاهت|ڪرو]]-پنچالا اتحاد سڀ کان وڌيڪ اثرائتو هو.{{sfn|Witzel|1995|p=6}}{{sfn|Samuel|2008|p=52–53}} ڏکڻ ايشيا ۾ پهريون رڪارڊ ٿيل [[رياست|رياستي سطح وارو سماج]] لڳ ڀڳ 1000 قبل مسيح ۾ موجود هو.{{sfn|Witzel|1995}} برهمڻا، آرانياڪا ۽ انهن سان گڏ وڌندڙ اپنشدن رسمن جي معنيٰ بابت سوال اٿارڻ شروع ڪيا، ۽ فلسفي ۽ مابعدالطبيعي سوچ جا وڌندڙ درجا شامل ڪيا،{{sfn|Samuel|2008|p=25}} جنهن کي ”[[هندو سنگم]]“ پڻ چيو وڃي ٿو.{{sfn|Hiltebeitel|2007|p=12}} 800 کان 400 قبل مسيح جي وچ ۾ ڏکڻ ايشيا ۾ شهري آباديءَ جي واڌ، ۽ ممڪن طور شهري بيمارين جي پکڙجڻ، گوشه نشين تحريڪن ۽ اهڙن نون خيالن جي اڀار ۾ مدد ڪئي، جن روايتي [[برهمڻ مت]] کي چئلينج ڪيو.{{Sfn|Flood|1996|pp=81–82}}{{Failed verification|date=June 2020}} انهن خيالن مان [[شرمڻ]] تحريڪون پيدا ٿيون، جن ۾ [[مهاوير]] ({{Circa|549}}–477 قبل مسيح)، جيڪو [[جين ڌرم]] جو حامي هو، ۽ [[ٻڌ]] ({{Circa|563|483}})، جيڪو [[ٻڌ ڌرم]] جو باني هو، سڀ کان نمايان شخصيتون هيون.<ref name="World Religions">{{cite book |first=Jacob |last=Neusner |year=2009 |title=World Religions in America: An Introduction |url=https://books.google.com/books?id=34vGv_HDGG8C&pg=PA183 |publisher=Westminster John Knox Press |isbn=978-0-664-23320-4 |access-date=26 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170418085646/https://books.google.com/books?id=34vGv_HDGG8C&pg=PA183 |archive-date=18 April 2017 |url-status=live }}</ref> [[سڪندر اعظم]] جي اڳواڻيءَ هيٺ يوناني فوج ڪيترن سالن تائين ڏکڻ ايشيا جي [[هندو ڪش]] علائقي ۾ رهي ۽ پوءِ سنڌو ماٿري واري علائقي ۾ داخل ٿي. بعد ۾، ٽئين صدي قبل مسيح ۾ [[موريا سلطنت]] ڏکڻ ايشيا جي وڏي حصي تائين پکڙجي وئي. ٻڌ ڌرم هندستاني برصغير کان ٻاهر، اتر-اولهه طرف [[وچ ايشيا]] تائين پکڙيو. افغانستان جا [[باميان جا ٻڌا]] ۽ [[اشوڪ جا فرمان]] ظاهر ڪن ٿا ته ٻڌ ڀڪشو ٻڌ ڌرم، يعني ڌرم، کي [[سيليوسڊ سلطنت]] جي اوڀر وارن صوبن ۾، ۽ ممڪن آهي ته ان کان به اڳتي [[اولهه ايشيا]] تائين، پکيڙيندا رهيا.{{Sfn| Gombrich|2006|p=135}}{{Sfn|Trainor|2004|pp=103, 119}}{{sfn|Neelis|2011|pp=102–106}} ٿيرواد اسڪول ٽئين صدي قبل مسيح ۾ ڀارت کان ڏکڻ طرف [[سري لنڪا]]، ۽ پوءِ [[ڏکڻ اوڀر ايشيا]] تائين پکڙيو.{{sfn|Guy|2014|pp=9–11, 14–15, 19–20}} پهرين هزاري قبل مسيح جي آخري صدين تائين ٻڌ ڌرم هماليائي علائقي، [[گنڌارا]]، هندو ڪش علائقي ۽ [[باختر]] ۾ نمايان ٿي چڪو هو.{{sfn|Neelis|2011|pp=114–115, 144, 160–163, 170–176, 249–250}}<ref name=deborahkh>{{cite book |last=Klimburg-Salter |first=Deborah |title=The Kingdom of Bamiyan: Buddhist art and culture of the Hindu Kush |url=https://archive.org/details/dli.pahar.3623 |url-access=registration |year=1989 |publisher=Istituto Universitario Orientale & Istituto Italiano per il Medio ed Estremo Oriente |isbn=978-0-87773-765-0 |oclc=25902336}} (Reprinted by Shambala)</ref><ref>{{cite book|first=Barbara |last=Crossette |title=So Close to Heaven: The Vanishing Buddhist Kingdoms of the Himalayas |url=https://books.google.com/books?id=4iCQAAAAMAAJ |year=1996 |publisher=Vintage|isbn=978-0-679-74363-7 |pages=84–85}}</ref> لڳ ڀڳ 500 قبل مسيح کان 300ع تائين ويدي-برهمڻي سنگم، يا ”هندو سنگم“، جاري رهيو.{{sfn|Hiltebeitel|2007|p=12}} ڪلاسيڪي هندو ۽ شرمڻ، خاص طور ٻڌ ڌرمي، خيال ڏکڻ ايشيا اندر ۽ ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر پکڙيا.<ref>{{cite book |last1=Klimkeit |first1=H.-J. |editor-last1=Boxworth |editor-first1=C. E. |editor-last2=Asimov |editor-first2=M. S. |chapter=Manichaeism and Nestorian Christianity |title=History of Civilizations of Central Asia |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000111664 |year=2000 |volume=IV.2 |publisher=UNESCO |pages=79–80 |isbn=978-92-3-103654-5}}</ref>{{sfn|Samuel|2008|pp=76–78, 194–201}}{{sfn|Guy|2014|pp=10–11}} [[گپتا سلطنت]] چوٿين کان ستين صدي عيسويءَ تائين هن علائقي جي وڏي حصي تي حڪومت ڪئي. هن دور ۾ وڏا مندر، خانقاهون ۽ يونيورسٽيون، جهڙوڪ [[نالندا]]، ٺهيون.{{sfn|Michell|1977|p=18, 40}}<ref name=scharfe2002p144>{{cite book|first=Hartmut|last=Scharfe|title=Handbook of Oriental Studies|url=https://books.google.com/books?id=7s19sZFRxCUC|year=2002|publisher=BRILL Academic|isbn=978-90-04-12556-8|pages=144–153|access-date=26 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161126123255/https://books.google.com/books?id=7s19sZFRxCUC|archive-date=26 November 2016|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book|first=Craig|last=Lockard|title=Societies, Networks, and Transitions: Volume I: A Global History|url=https://books.google.com/books?id=yJPlCpzOY_QC|year=2007|publisher=Houghton Mifflin|isbn=978-0-618-38612-3|page=188|access-date=26 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161126122832/https://books.google.com/books?id=yJPlCpzOY_QC|archive-date=26 November 2016|url-status=live}}</ref> هن دور ۾، ۽ ڏهين صديءَ تائين، ڏکڻ ايشيا ۾ ڪيترائي غاري خانقاهون ۽ مندر تعمير ٿيا، جهڙوڪ [[اجنتا غارون]]، [[بادامي غاري مندر]] ۽ [[ايلورا غارون]].<ref>{{cite book|first=Walter M.|last=Spink|title=Ajanta: History and Development, Volume 5: Cave by Cave|url=https://books.google.com/books?id=UPqUHXlwXdcC|year=2005|publisher=BRILL Academic|isbn=978-90-04-15644-9|pages=1–9, 15–16|access-date=26 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160629134751/https://books.google.com/books?id=UPqUHXlwXdcC|archive-date=29 June 2016|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/243 |title=Ellora Caves – UNESCO World Heritage Centre |publisher=UNESCO |access-date=26 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161209142802/https://whc.unesco.org/en/list/243 |archive-date=9 December 2016 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book|first=Lisa|last=Owen|title=Carving Devotion in the Jain Caves at Ellora|url=https://books.google.com/books?id=vHK2WE8xAzYC|year=2012|publisher=BRILL Academic|isbn=978-90-04-20629-8|pages=1–10|access-date=26 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170205083836/https://books.google.com/books?id=vHK2WE8xAzYC|archive-date=5 February 2017|url-status=live}}</ref> === وچئين دور === {{See also|وچئين دور وارو ڀارت}} [[File:Rajendra map new.svg|thumb|ابتدائي وچئين دور جي [[چولا خاندان]] جي اثر رسوخ جي وسعت]] اسلام اٺين صدي عيسويءَ ۾ ڏکڻ ايشيا جي سرحدي علائقن ۾ هڪ سياسي قوت طور ظاهر ٿيو، جڏهن عرب سپهه سالار [[محمد بن قاسم]] موجوده پاڪستان جي علائقي [[سنڌ]] ۽ ڏاکڻي پنجاب جي [[ملتان]] کي فتح ڪيو.<ref name="infopak">{{cite web|url=http://www.infopak.gov.pk/History.aspx |title=History in Chronological Order |publisher=Government of Pakistan |access-date=9 January 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100723113602/http://www.infopak.gov.pk/History.aspx |archive-date=23 July 2010 }}</ref> 962ع تائين ڏکڻ ايشيا جي هندو ۽ ٻڌ بادشاهتن تي وچ ايشيا مان ايندڙ مسلمان فوجن جي حملي جو سلسلو شروع ٿي چڪو هو.<ref name=mrpislam>See: * {{cite book |last1=Pirbhai |first1=M. Reza |title=Reconsidering Islam in a South Asian Context |url=https://archive.org/details/reconsideringisl0000pirb |year=2009 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-17758-1}} * {{cite journal |last1=Richards |first1=J. F. |title=The Islamic frontier in the east: Expansion into South Asia |journal=South Asia: Journal of South Asian Studies |date=October 1974 |volume=4 |issue=1 |pages=91–109 |doi=10.1080/00856407408730690| issn=0085-6401}} * {{cite book |last1=Shokoohy |first1=Mehrdad |title=Bhadreśvar: The Oldest Islamic Monuments in India |year=1988 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-08341-7}}; see discussion of earliest raids in Gujarat</ref> انهن حملي آورن مان [[محمود غزنوي]] به شامل هو، جنهن 997ع کان 1030ع جي وچ ۾ سترهن ڀيرا سنڌو درياهه جي اوڀر ۽ جمنا درياهه جي اولهه ۾ واقع اتر ڀارت جي بادشاهتن تي حملا ڪري سندن خزانا لٽيا.<ref name=pj03/> محمود غزنوي خزانا ته ڦريا، پر هر ڀيري واپس هليو ويو ۽ صرف اولهندي پنجاب تائين اسلامي حڪمراني وڌائي سگهيو.<ref>{{cite book |last1=Heathcote |first1=T. A. |year=1995 |title=The Military in British India: The Development of British Forces in South Asia, 1600–1947 |url=https://archive.org/details/militaryinbritis0000heat |publisher=Manchester University Press |page=[https://archive.org/details/militaryinbritis0000heat/page/n25 6] |isbn=978-1-78383-064-0}}</ref><ref>{{cite book |last=Barnett |first=Lionel D. |title=Antiquities of India: An Account of the History and Culture of Ancient Hindustan |url=https://books.google.com/books?id=LnoREHdzxt8C&pg=PA1 |year=1999 |orig-year=First published 1913 |publisher=Atlantic Publishers and Distributors |pages=73–79|isbn=9788171564422 }}</ref> مسلمان فوجي اڳواڻن طرفان اتر ۽ اولهندي ڀارت جي بادشاهتن تي حملا محمود غزنوي کان پوءِ به جاري رهيا، جن ۾ انهن بادشاهتن کي ڦريو ۽ ڪمزور ڪيو ويو.<ref>Richard Davis (1994), Three styles in looting India, History and Anthropology, 6(4), pp 293–317, {{doi|10.1080/02757206.1994.9960832}}</ref> بهرحال، اهي حملا مستقل اسلامي رياستن جون حدون قائم ڪرڻ يا انهن کي وسيع ڪرڻ ۾ ڪامياب نه ٿيا. [[معزالدين محمد غوري]] 1173ع ۾ اتر ڀارت ۾ باقاعده توسيعي جنگ شروع ڪئي.<ref>Muhammad B. Sam Mu'izz Al-Din, T. W. Haig, Encyclopaedia of Islam, Vol. VII, ed. C. E. Bosworth, E. van Donzel, W. P. Heinrichs and C. Pellat, (Brill, 1993)</ref> هن اسلامي دنيا کي وڌائيندي پنهنجي لاءِ هڪ نئين سلطنت قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي،<ref name=pj03/><ref>{{cite book |last1=Bosworth |first1=C. E. |author-link=Clifford Edmund Bosworth |editor-last1=Boyle |editor-first1=J. A. |year=1968 |chapter=The Political and Dynastic History of the Iranian World (A.D. 1000–1217) |title=The Cambridge History of Iran |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-iran/political-and-dynastic-history-of-the-iranian-world-ad-10001217/024AA8933D346C06170E0D72EA6D71A4 |volume=5 |publisher=Cambridge University Press |pages=161–170 |isbn=978-0-521-06936-6}}</ref> جنهن سان ان مسلم سلطنت جو بنياد پيو جيڪا پوءِ [[دهلي سلطنت]] جي نالي سان مشهور ٿي.<ref name=pj03>{{cite book |last1=Jackson |first1=Peter |author-link=Peter Jackson (historian) |year=2003 |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |url=https://books.google.com/books?id=lt2tqOpVRKgC |publisher=Cambridge University Press |pages=3–30 |isbn=978-0-521-54329-3}}</ref> ڪجهه مورخ دهلي سلطنت جي شروعات 1192ع کان شمار ڪن ٿا، ڇاڪاڻ ته ان وقت تائين معزالدين محمد غوري ڏکڻ ايشيا ۾ موجود ۽ اثرانداز ٿي چڪو هو.<ref>[http://afe.easia.columbia.edu/timelines/southasia_timeline.htm History of South Asia: A Chronological Outline] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131211053208/http://afe.easia.columbia.edu/timelines/southasia_timeline.htm |date=11 December 2013 }} Columbia University (2010).</ref> دهلي سلطنت ڏکڻ ايشيا جي مختلف حصن تي پکڙيل هئي ۽ ان تي مختلف خاندانن حڪومت ڪئي، جن ۾ [[مملوڪ خاندان|مملوڪ]]، [[خلجي خاندان|خلجي]]، [[تغلق خاندان|تغلق]]، [[سيد خاندان|سيد]] ۽ [[لودي خاندان|لودي]] خاندان شامل هئا. [[محمد بن تغلق]] 1325ع ۾ اقتدار ۾ آيو ۽ وڏي پيماني تي توسيعي مهم هلائي. سندس 26 سالن جي حڪمراني دوران دهلي سلطنت ڏکڻ ايشيا ۾ پنهنجي سڀ کان وڏي جاگرافيائي وسعت تي پهتي.<ref name=ebmit>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/396460/Muhammad-ibn-Tughluq Muḥammad ibn Tughluq] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150427052630/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/396460/Muhammad-ibn-Tughluq |date=27 April 2015 }} Encyclopædia Britannica</ref> سني سلطان محمد بن تغلق نه رڳو هندو غير مسلم آباديءَ تي، پر شيعا ۽ مهدي جهڙن غير سني مسلمان فرقن تي پڻ ظلم ڪيو.<ref>Firoz Shah Tughlak, [https://archive.org/stream/cu31924073036737#page/n393/mode/2up Futuhat-i Firoz Shahi – Autobiographical memoirs] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161019003453/http://www.archive.org/stream/cu31924073036737#page/n393/mode/2up |date=19 October 2016 }}, Translated in 1871 by Elliot and Dawson, Volume 3 – The History of India, Cornell University Archives, pp. 377–381.</ref><ref name=vsoxfordmbt>{{cite book |last1=Smith |first1=Vincent A. |author-link=Vincent Arthur Smith |year=1919 |title=The Oxford History of India |url=https://archive.org/stream/oxfordhistoryofi00smituoft#page/252/mode/1up |publisher=Oxford University Press |pages=249–251 |oclc=839048936}}</ref><ref>{{cite book |last1=Schimmel |first1=Annemarie |author-link=Annemarie Schimmel |year=1980 |title=Islam in the Indian Subcontinent |url=https://archive.org/details/islaminindiansub0000schi |location=Leiden |publisher=E.J. Brill |pages=[https://archive.org/details/islaminindiansub0000schi/page/20 20]–23 |isbn=978-90-04-06117-0}}</ref> چوڏهين صديءَ دوران دهلي سلطنت جي خلاف ڏکڻ ايشيا جي مختلف علائقن ۾ بغاوتون ٿيون.{{citation needed|date=December 2023}} اتر-اوڀر ۾ [[بنگال سلطنت]] 1346ع ۾ آزاد ٿي وئي ۽ سورهين صديءَ جي شروعات تائين اقتدار ۾ رهي. ان سلطنت جو سرڪاري مذهب اسلام هو.<ref name="Lewis2011">{{cite book |first=David |last=Lewis |author-link=David Lewis (academic) |title=Bangladesh: Politics, Economy and Civil Society |url=https://books.google.com/books?id=5lH40gT7xvYC&pg=PA44 |year=2011 |publisher=Cambridge University Press |page=44 |isbn=978-1-139-50257-3 |quote=In 1346 ... what became known as the Bengal Sultanate began and continued for almost two centuries.}}</ref><ref name="Hussain2003">{{cite book |last1=Hussain |first1=Syed Ejaz |year=2003 |title=The Bengal Sultanate: Politics, Economy and Coins (A.D. 1205–1576) |url=https://books.google.com/books?id=qFyd95ECLwkC |publisher=Manohar |page=325 |isbn=978-81-7304-482-3 |quote=The rulers of the Sultanate Bengal are often blamed for promoting Islam as state sponsored religion.}}</ref> [[ڏکڻ ڀارت]] ۾ هندو [[وجي نگر سلطنت]] 1336ع ۾ طاقتور ٿي ۽ سورهين صديءَ جي وچ تائين قائم رهي. آخرڪار [[تاليڪوٽا جي جنگ]] ۾ دکن جي مسلم سلطنتن جي گڏيل اتحاد هٿان شڪست کاڌائين ۽ تباهه ٿي وئي.<ref>{{cite book |last1=Kulke |first1=Hermann |author-link1=Hermann Kulke |last2=Rothermund |first2=Dietmar |author-link2=Dietmar Rothermund |title= A History of India |year=2004 |orig-year=First published 1986 |edition=4th |publisher= Routledge |isbn= 978-0-415-32919-4 |pages=187, 191–192}}</ref><ref>{{cite book |last= Nilakanta Sastri|first= K. A.|title= A history of South India from prehistoric times to the fall of Vijayanagar|year=2002|orig-year=First published 1955|edition=4th|publisher=Oxford University Press|location= New Delhi|isbn=978-0-19-560686-7 |author-link=K. A. Nilakanta Sastri |pages=216, 239–250}}</ref> 1526ع جي لڳ ڀڳ پنجاب جي گورنر [[دولت خان لودي]] مغل حڪمران [[ظهيرالدين محمد بابر|بابر]] سان رابطو ڪيو ۽ کيس دهلي سلطنت تي حملي جي دعوت ڏني. بابر 1526ع ۾ [[پاني پت جي پهرين جنگ]] ۾ [[ابراهيم لودي]] کي شڪست ڏئي قتل ڪري ڇڏيو. ابراهيم لودي جي موت سان دهلي سلطنت جو خاتمو ٿيو ۽ ان جي جاءِ تي [[مغليه سلطنت]] قائم ٿي.<ref name="eblodi"> [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/345985/Lodi-dynasty#ref222519 Lodi Dynasty] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150427010347/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/345985/Lodi-dynasty#ref222519 |date=27 April 2015 }} ''Encyclopædia Britannica'' (2009).</ref> === جديد دور === [[File:Emperor Shah Jahan and Prince Alamgir (Aurangzeb) in Mughal Court, 1650.jpg|thumb|شهنشاهه [[شاهجهان]] ۽ سندس پٽ شهزادو [[اورنگزيب عالمگير]] مغل درٻار ۾، 1650ع]] سترهين صديءَ جي وچ ڌاري مغليه سلطنت ڏکڻ ايشيا جي سڀ کان طاقتور سياسي قوت بڻجي چڪي هئي. شاهجهان جي دور ۾ سلطنت پنهنجي دولت، فنِ تعمير ۽ شاهي شان و شوڪت جي بلند ترين مرحلي تي پهتي. هن دور ۾ [[تاج محل]]، [[لال قلعو]] ۽ ڪيترائي شاندار مغل يادگار تعمير ٿيا، جيڪي اڄ به ڏکڻ ايشيا جي ثقافتي ورثي جو اهم حصو سمجهيا وڃن ٿا. [[اورنگزيب عالمگير]] 1658ع ۾ اقتدار سنڀالڻ کان پوءِ مغليه سلطنت کي پنهنجي سڀ کان وڏي جاگرافيائي وسعت تائين پهچايو. سندس دور ۾ سلطنت تقريباً سڄي هندستاني برصغيرَ جي وڏي حصي تي پکڙجي وئي. بهرحال، ڊگهي فوجي مهمن، خاص طور دکن جي رياستن خلاف جنگين، سلطنت جي مالي وسيلن تي وڏو بار وڌو. اورنگزيب جي وفات 1707ع کان پوءِ مغليه سلطنت اندر سياسي عدم استحڪام، صوبائي خودمختياري ۽ جانشيني جي تڪرارن ۾ اضافو ٿيو، جنهن سلطنت جي زوال جي شروعات ڪئي. ارڙهين صديءَ دوران مغل مرڪزي اقتدار ڪمزور ٿيڻ لڳو ۽ ڪيترن ئي علائقائي طاقتن اڀار ورتو. [[مرهٽا سلطنت]] اولهه ۽ وچ ڀارت ۾ هڪ وڏي فوجي ۽ سياسي قوت طور سامهون آئي. [[سک سلطنت]] پنجاب ۾ مضبوط ٿي، جڏهن ته [[حيدرآباد رياست]]، [[ميسور سلطنت]]، [[بنگال نوابي]] ۽ ٻين علائقائي حڪومتن پڻ عملي خودمختياري حاصل ڪئي. انهيءَ دور ۾ ڏکڻ ايشيا جو سياسي منظرنامو گهڻ مرڪزي بڻجي ويو. ساڳئي وقت يورپي واپاري قوتون ڏکڻ ايشيا ۾ وڌيڪ سرگرم ٿيڻ لڳيون. [[پورچوگال]]، [[نيدرلينڊ]]، [[فرانس]] ۽ [[برطانيا]] جي واپاري ڪمپنين سامونڊي واپار ذريعي علائقي ۾ پنهنجو اثر وڌايو. انهن مان [[برطانوي اوڀر هند ڪمپني]] آهستي آهستي واپاري اداري کان سياسي طاقت ۾ تبديل ٿي وئي. 1757ع ۾ [[پلاسي جي جنگ]] برطانوي اوڀر هند ڪمپني لاءِ هڪ اهم موڙ ثابت ٿي. هن جنگ ۾ ڪمپني بنگال جي نواب سراج الدوله کي شڪست ڏني، جنهن کان پوءِ ڪمپني بنگال جي مالي ۽ انتظامي وسيلن تي ڪنٽرول حاصل ڪيو. 1764ع ۾ [[بڪسر جي جنگ]] کان پوءِ ڪمپني جي طاقت وڌيڪ وڌي وئي ۽ هن اتر ڀارت جي وڏن حصن تي پنهنجو اثر قائم ڪيو. ارڙهين ۽ اوڻيهين صديءَ دوران برطانوي اوڀر هند ڪمپني فوجي مهمن، سفارتي معاهدن ۽ انتظامي قدمن ذريعي ڏکڻ ايشيا جي اڪثر علائقن تي پنهنجو ڪنٽرول وڌايو. ڪيترين رياستن کي سڌو سنئون برطانوي راڄ هيٺ آندو ويو، جڏهن ته ٻيون رياستون ماتحت يا اتحادي رياستن جي صورت ۾ برقرار رهيون. 1857ع ۾ وڏي پيماني تي بغاوت برپا ٿي، جنهن کي مختلف نالن سان ياد ڪيو وڃي ٿو، جهڙوڪ [[1857ع جي هندستاني بغاوت]]، [[سپاهين جي بغاوت]] يا [[هندستان جي پهرين آزاديءَ جي جنگ]]. هن بغاوت ۾ فوجي سپاهين، مقامي حڪمرانن ۽ عام ماڻهن جو وڏو حصو شامل ٿيو. جيتوڻيڪ بغاوت آخرڪار ناڪام ٿي، پر ان جا سياسي نتيجا تمام گهرا هئا. 1858ع ۾ برطانوي حڪومت اوڀر هند ڪمپني کان سڌو سنئون اقتدار پنهنجي هٿ ۾ ورتو ۽ [[برطانوي راڄ]] قائم ٿيو. ان کان پوءِ ڏکڻ ايشيا جو وڏو حصو برطانوي تاج جي انتظام هيٺ آيو. برطانوي دور ۾ جديد ريلويون، ٽيليگراف، بندرگاهون، يونيورسٽيون ۽ نوان انتظامي ادارا قائم ڪيا ويا. ساڳئي وقت نوآبادياتي معاشي پاليسين مقامي صنعتن، زراعت ۽ سماجي ڍانچي تي گهرو اثر ڇڏيو. اوڻيهين صديءَ جي آخر ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ قومي شعور ۽ سياسي تنظيمون تيزيءَ سان اڀريون. 1885ع ۾ [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] جو قيام ٿيو، جڏهن ته مسلمان سياسي نمائندگيءَ لاءِ 1906ع ۾ [[آل انڊيا مسلم ليگ]] قائم ڪئي وئي. انهن تنظيمن بعد ۾ آزاديءَ جي سياسي جدوجهد ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. ويهين صديءَ دوران آزاديءَ جي تحريڪ وڌيڪ منظم ٿي وئي. [[مهاتما گانڌي]] جي عدم تشدد واري تحريڪ، سول نافرماني، سياسي احتجاجن ۽ عوامي تحريڪن برطانوي راڄ تي دٻاءُ وڌايو. ٻي عالمي جنگ کان پوءِ برطانوي حڪومت لاءِ هندستاني سلطنت کي برقرار رکڻ وڌيڪ مشڪل ٿي پيو. 1947ع ۾ برطانوي هندستان کي ٻن آزاد ڊومينينن، [[ڀارت]] ۽ [[پاڪستان]]، ۾ ورهايو ويو.<ref name="fisher-partition">{{harvnb|Fisher|2018|pp=173–174}}</ref><ref name="chatterji-partition">{{citation |last1=Chatterji |first1=Joya |title=Routledge Handbook of the South Asian Diaspora |year=2013 |editor-last=Chatterji |editor-first=Joya |chapter=Introduction: Concepts and Questions |place=London and New York |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-48010-9}}</ref><ref name="talbot-sing">{{citation |last1=Talbot |first1=Ian |title=The Partition of India |year=2009 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-85661-4}}</ref><ref name="khan-great-partition">{{citation |last=Khan |first=Yasmin |title=The Great Partition: The Making of India and Pakistan |year=2017 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-23032-1}}</ref> هي ورهاڱو انساني تاريخ جي سڀ کان وڏي لڏپلاڻن مان هڪ هو. لکين ماڻهو نئين سرحدن جي ٻنهي پاسن ڏانهن لڏي ويا ۽ وڏي پيماني تي تشدد، جاني نقصان ۽ بي گهر ٿيڻ جا واقعا پيش آيا.<ref> * {{harvnb|Copland|2001|pp=71–78}}. * {{harvnb|Metcalf|Metcalf|2006|p=222}}. </ref> پاڪستان شروعاتي طور ٻن جغرافيائي حصن، اولهه پاڪستان ۽ اوڀر پاڪستان، تي مشتمل هو. سياسي، لساني ۽ معاشي اختلافن سبب اوڀر پاڪستان ۾ خودمختياريءَ جون تحريڪون وڌنديون ويون. 1971ع ۾ [[بنگلاديش جي آزاديءَ جي جنگ]] کان پوءِ اوڀر پاڪستان هڪ آزاد رياست [[بنگلاديش]] جي صورت ۾ وجود ۾ آيو.<ref>{{Cite web |title=How the Cold War Shaped Bangladesh's Liberation War |url=https://thediplomat.com/2021/03/how-the-cold-war-shaped-bangladeshs-liberation-war/ |access-date=20 September 2024 |website=thediplomat.com |language=en-US}}</ref> آزاديءَ کان پوءِ ڏکڻ ايشيا جي ملڪن مختلف سياسي ۽ معاشي رستا اختيار ڪيا. ڀارت دنيا جي وڏي جمهوري رياستن مان هڪ بڻيو، پاڪستان مختلف دورن ۾ جمهوري ۽ فوجي حڪمرانيءَ مان گذريو، بنگلاديش 1971ع کان پوءِ قومي تعمير جي مرحلي ۾ داخل ٿيو، جڏهن ته [[نيپال]]، [[ڀوٽان]]، [[سري لنڪا]] ۽ [[مالديپ]] پڻ پنهنجن سياسي ادارن ۽ معاشي نظامن کي ترقي ڏني. جديد دور ۾ ڏکڻ ايشيا دنيا جي سڀ کان وڌيڪ آباديءَ وارن علائقن مان هڪ آهي. هي علائقو معاشي واڌ، شهري آباديءَ جي تيزي سان وڌڻ، ٽيڪنالاجي ترقي، علائقائي تعاون، ماحولياتي چئلينجن ۽ سياسي تڪرارن جي ڪري عالمي سطح تي وڏي اهميت رکي ٿو. ===همعصر دور=== {{Multiple image | image1 = India & Pakistan on eve of Independence.png | image2 = India Pakistan China Disputed Areas Map.png | total_width = 240 | caption1 = آزاديءَ وقت 15 آگسٽ 1947ع تي ڀارت (ناسي رنگ) ۽ پاڪستان (سائي رنگ) جا علائقا. | caption2 = ڀارت ۽ پاڪستان ويهين صديءَ جي وچ ڌاري پنهنجا علائقا منظم ڪيا، پر [[ڪشمير]] بابت سندن تڪرار اڃا تائين جاري آهي. | align = left }} 1947ع ۾ آزادي حاصل ڪرڻ کان پوءِ نون قائم ٿيل [[ڀارت]] ۽ [[پاڪستان]] کي اهو فيصلو ڪرڻو پيو ته برصغيرَ جي انهن سوين [[نوابي رياست]]ن سان ڪيئن ورتاءُ ڪيو وڃي جيڪي وڏي حصي تي حڪمراني ڪري رهيون هيون، ۽ انهن يورپي (غير برطانوي) نوآبادين جو مستقبل ڇا هجي جيڪي اڃا باقي هيون.<ref>{{Cite web |title=Goa Remained a Portuguese Colony when India Became Independent |url=https://thewire.in/history/goa-remained-a-portuguese-colony-when-india-became-independent |access-date=9 May 2024 |website=The Wire |language=en}}</ref> جلد ئي عوامي راءِ شماري، فوجي ڪارروائين ۽ سياسي الحاقن جو هڪ سلسلو شروع ٿيو، جنهن جي نتيجي ۾ ڪجهه سالن اندر [[ڀارت جي سياسي يڪجائي]] ۽ [[پاڪستان جون نوابي رياستون|پاڪستان جي اڪثر نوابي رياستن]] کي نئين قومي رياستن ۾ ضم ڪيو ويو.<ref>{{Cite web |last=Asrar |first=Shakeeb |title=How British India was divided |url=https://www.aljazeera.com/news/2019/8/14/how-india-pakistan-and-bangladesh-were-formed |access-date=9 May 2024 |publisher=Al Jazeera |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=14 August 2021 |title=Why Pakistan ended up with so few princely states |url=https://indianexpress.com/article/research/why-pakistan-ended-up-with-so-few-princely-states-7453288/ |access-date=9 May 2024 |website=The Indian Express |language=en}}</ref> [[File:India and Pakistan November 1971.png|thumb|182x182px|1971ع جي [[هند-پاڪستان جنگ (1971ع)|هند-پاڪستان جنگ]] جي قانوني شروعات کان ٿورو اڳ ڏکڻ ايشيا جو نقشو، جيڪا [[اوڀر پاڪستان]] جي آزاد رياست [[بنگلاديش]] ۾ تبديل ٿيڻ سان ختم ٿي.]] آزاديءَ کان پوءِ ايندڙ ڏهاڪن ۾ [[ڀارت]] ۽ [[پاڪستان]] ڪيترائي ڀيرا هڪ ٻئي سان جنگين ۽ فوجي تڪرارن ۾ ملوث ٿيا، جن ۾ [[ڪشمير تڪرار]] هڪ اهم عنصر رهيو.<ref>{{Cite news |date=25 January 2023 |title=India and Pakistan came close to nuclear war: Pompeo |language=en-GB |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-64396138 |access-date=1 September 2023}}</ref> 1971ع ۾ پاڪستان جو اوڀر وارو حصو، ڀارت جي مدد سان، [[بنگلاديش جي آزاديءَ جي جنگ]] کان پوءِ الڳ ٿي ويو ۽ [[عوامي جمهوريه بنگلاديش]] جي صورت ۾ هڪ نئين خودمختيار رياست طور وجود ۾ آيو.<ref>{{Cite web |title=What has been the Impact of the Creation of Bangladesh? |url=https://www.historytoday.com/archive/head-head/what-has-been-impact-creation-bangladesh |access-date=1 September 2023 |website=History Today}}</ref> ان واقعي سان گڏوگڏ ڀارت ۽ پاڪستان طرفان ٿوري ئي عرصي بعد ايٽمي هٿيار حاصل ڪرڻ ٻنهي ملڪن جي وچ ۾ ڇڪتاڻ کي وڌيڪ وڌايو.<ref>{{Cite news |title=The nuclear arsenals of China, India and Pakistan are growing |newspaper=The Economist |url=https://www.economist.com/asia/2022/08/11/the-nuclear-arsenals-of-china-india-and-pakistan-are-growing |access-date=1 September 2023}}</ref> [[سرد جنگ]] جي دور ۾ به علائقي جي سياسي ورهاست تي اثر پيو. پاڪستان اولهه جي ملڪن سان ويجهو رهيو، جڏهن ته ڀارت [[سوويت يونين]] سان لاڳاپا مضبوط ڪيا.<ref>{{Cite web |last=Sen |first=Somdeep |title=Why is India standing with Putin's Russia? |url=https://www.aljazeera.com/opinions/2022/3/14/why-is-istandwithputin-trending-in |access-date=1 September 2023 |publisher=Al Jazeera |language=en}}</ref> 1962ع جي [[چين-ڀارت جنگ]] کان پوءِ ڀارت ۽ چين جا لاڳاپا وڌيڪ پيچيده ٿيا، جڏهن ته پاڪستان ۽ چين وچ ۾ ويجها سفارتي ۽ فوجي تعلقات قائم ٿيا.<ref>{{Cite web |title=How India Sees China's Ties with Pakistan and Bhutan |url=https://www.brookings.edu/articles/how-india-sees-chinas-ties-with-pakistan-and-bhutan/ |access-date=9 May 2024 |website=Brookings |language=en-US}}</ref> [[پاڪستان]] آزاديءَ کان پوءِ دهشتگردي، معاشي مسئلن ۽ فوجي اثر رسوخ جهڙن چئلينجن کي منهن ڏيندو رهيو آهي.<ref>{{Cite news |last=Mir |first=Asfandyar |date=28 February 2023 |title=Pakistan's Twin Crises |language=en-US |work=Foreign Affairs |url=https://www.foreignaffairs.com/pakistan/pakistans-twin-crises |access-date=1 September 2023}}</ref> پاڪستان جي سياسي تاريخ ۾ اڃا تائين ڪو به وزيراعظم مڪمل پنجن سالن جي آئيني مدي تائين اقتدار ۾ برقرار نه رهي سگهيو آهي.<ref>{{Cite web |title=No Pakistani prime minister has completed a full term in office |url=https://www.aljazeera.com/news/2022/4/9/factbox-no-pakistani-prime-minister-has-completed-a-full-tenure |access-date=1 September 2023 |publisher=Al Jazeera |language=en}}</ref> ٻئي پاسي [[ڀارت]] معاشي ۽ صنعتي ترقيءَ ۾ نمايان واڌ حاصل ڪئي.<ref>{{Cite web |title=India's rise is beyond doubt |url=https://asia.nikkei.com/Opinion/India-s-rise-is-beyond-doubt |access-date=1 September 2023 |website=Nikkei Asia |language=en-GB}}</ref> 1980ع واري ڏهاڪي کان پوءِ اقتصادي آزادڪاريءَ جي پاليسين سبب انتهائي غربت جي شرح ۾ نمايان گهٽتائي آئي ۽ 2010ع واري ڏهاڪي دوران في فرد قومي آمدنيءَ جي لحاظ کان ڀارت پاڪستان کان اڳتي نڪري ويو. [[بنگلاديش]]، جيڪو 1971ع کان پوءِ ڪيترن ڏهاڪن تائين سياسي بحرانن ۽ معاشي مشڪلاتن سان وڙهندو رهيو، هاڻي علائقي جي تيز ترين ترقي ڪندڙ معيشتن مان هڪ شمار ٿئي ٿو.<ref>{{Cite web |date=10 November 2022 |title=There are lessons for Pakistan in the 1971 secession of Bangladesh |url=https://arab.news/cm7f4 |access-date=1 September 2023 |website=Arab News PK |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Bangal |title=Bangladesh Liberation War: Economic Exploitation |url=https://www.virtualbangladesh.com/the-basics/history-of-bangladesh/independence/history-prelude-independence/economic-exploitation/ |access-date=1 September 2023 |website=Virtual Bangladesh |language=en-US}}</ref> ڪجهه سالن دوران في فرد مجموعي گهريلو پيداوار جي لحاظ کان بنگلاديش ڀارت کان به اڳتي رهيو آهي.<ref>{{Cite news |title=Bangladesh's economic miracle is in jeopardy |newspaper=The Economist |url=https://www.economist.com/asia/2023/03/01/bangladeshs-economic-miracle-is-in-jeopardy |access-date=1 September 2023}}</ref><ref>{{Cite web |last=Sinha |first=Shishir |date=7 May 2023 |title=Per capita GDP for Bangladesh higher than India till 2022 |url=https://www.thehindubusinessline.com/news/world/per-capita-gdp-for-bangladesh-higher-than-india-till-2022/article66823548.ece |access-date=1 September 2023 |website=BusinessLine |language=en}}</ref> [[افغانستان]] گذريل ڪيترن ئي ڏهاڪن دوران ڪيترن فوجي حملن، گهرو جنگين ۽ اسلام پسند حڪومتن مان گذريو آهي. ان جي نتيجي ۾ لکين افغان پناهگير پاڪستان ۽ ڏکڻ ايشيا جي ٻين ملڪن ڏانهن منتقل ٿيا، جتي ثقافتي اثرن جي ڏي وٺ پڻ ٿي، جنهن ۾ [[ڪرڪيٽ]] جي مقبوليت هڪ نمايان مثال آهي.<ref>{{Cite web |date=4 May 2011 |title=A historical timeline of Afghanistan |url=https://www.pbs.org/newshour/politics/asia-jan-june11-timeline-afghanistan |access-date=1 September 2023 |website=PBS NewsHour |language=en-us}}</ref><ref name=":3">{{Cite news |date=1 February 2014 |title=From refugee camps to Kabul: The story of Afghan cricket |language=en-GB |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-24614257 |access-date=1 September 2023}}</ref> ويهين ۽ ايڪويهه صديءَ ۾ [[مذهبي قومپرستي]] ڏکڻ ايشيا جي ڪيترن ئي ملڪن ۾ وڌيڪ طاقت حاصل ڪئي آهي.<ref>{{Cite book |last=Malji |first=Andrea |year=2022 |title=Religious Nationalism in Contemporary South Asia |series=Elements in Religion and Violence |doi=10.1017/9781108919050 |isbn=978-1-108-91905-0}}</ref><ref>{{Cite magazine |last1=Ramachandran |first1=Sudha |date=21 August 2023 |title=Muqtedar Khan on Why Religious Nationalism Is Poisoning South Asia |url=https://thediplomat.com/2023/08/muqtedar-khan-on-why-religious-nationalism-is-poisoning-south-asia/ |access-date=11 May 2024 |magazine=The Diplomat |language=en-US}}</ref> ڪجهه ذريعن موجب پاڪستان ۽ بنگلاديش ۾ مذهبي اقليتن، خاص طور هندو ۽ عيسائي برادرين، خلاف امتيازي سلوڪ ۽ تشدد سبب لکين ماڻهن لڏپلاڻ ڪئي آهي.<ref>{{Cite web |last=Kumar |first=Navtan |date=30 November 2019 |title=Hindus under attack in Bangladesh, Pakistan, face annihilation |url=https://sundayguardianlive.com/news/hindus-attack-bangladesh-pakistan-face-annihilation |access-date=1 September 2023 |website=The Sunday Guardian Live |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=1 February 2023 |title=The Past has yet to Leave the Present: Genocide in Bangladesh |url=https://hir.harvard.edu/the-past-has-yet-to-leave-the-present-genocide-in-bangladesh/ |first1=Kimtee |last1=Kundu |access-date=1 September 2023 |website=Harvard International Review |language=en}}</ref> ساڳئي وقت [[هندوتوا]] سان لاڳاپيل هندو قومپرستي به ڀارت ۾ 2014ع کان پوءِ، [[ڀارتيه جنتا پارٽي]] جي اقتدار ۾ اچڻ کان پوءِ، وڌيڪ نمايان ٿي آهي. هاڻوڪي دور جو هڪ اهم جيوسياسي رجحان [[چين-ڀارت سرحدي تڪرار]] ۽ ڏکڻ ايشيا ۾ اثرورسوخ جي مقابلي سان لاڳاپيل آهي. چين پاڪستان سان ويجها لاڳاپا برقرار رکندي پنهنجي معاشي طاقت ذريعي علائقي جي ڪيترن ملڪن سان تعاون وڌايو آهي، جڏهن ته [[چوڪنڊي سلامتي ڳالهه ٻولهه]] (ڪواڊ) جي فريم ورڪ ۾ [[آمريڪا]] ۽ ٻين ملڪن ڀارت سان پنهنجا لاڳاپا مضبوط ڪيا آهن ته جيئن وسيع [[هند-پئسفڪ خطو]] ۾ چين جي وڌندڙ اثر جو توازن قائم ڪري سگهجي.<ref>{{Cite news |title=Limited Hard Balancing: Explaining India's Counter Response to Chinese Encirclement |language=en-US |work=Journal of Indo-Pacific Affairs |publisher=Air University |date=24 April 2023 |author=Tanveer Ahmad Khan |url=https://www.airuniversity.af.edu/JIPA/Display/Article/3371481/limited-hard-balancing-explaining-indias-counter-response-to-chinese-encircleme/ |access-date=1 September 2023 |archive-date=26 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230426222747/https://www.airuniversity.af.edu/JIPA/Display/Article/3371481/limited-hard-balancing-explaining-indias-counter-response-to-chinese-encircleme/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |last=Schuman |first=Michael |date=1 March 2023 |title=What Limits Any U.S. Alliance With India Over China |url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2023/03/india-relations-us-china-modi/673237/ |access-date=9 May 2024 |website=The Atlantic |language=en}}</ref> ڏسو پڻ: [[2025ع ڀارت-پاڪستان ڇڪتاڻ]] == جاگرافي == {{See also|هندستاني برصغير#جاگرافي}} {{Further|ڀارت جي جاگرافي|پاڪستان جي جاگرافي|افغانستان جي جاگرافي|بنگلاديش جي جاگرافي|ڀوٽان جي جاگرافي|سري لنڪا جي جاگرافي|نيپال جي جاگرافي|مالديپ جي جاگرافي}} سائول ڪوهن موجب، شروعاتي نوآبادياتي دور جي حڪمت عملي ٺاهيندڙن ڏکڻ ايشيا کي اوڀر ايشيا سان گڏ ڏٺو، پر حقيقت ۾ افغانستان کان سواءِ ڏکڻ ايشيا جو علائقو هڪ الڳ [[جاگير-سياسي]] خطو آهي، جيڪو ويجهن ٻين جاگير-حڪمت عملي وارن علائقن کان جدا آهي ۽ جاگرافيائي طور تمام گهڻو متنوع آهي.<ref>Saul Bernard Cohen, ''Geopolitics of the world system'', pages 304–305, Rowman & Littlefield, 2003, {{ISBN|0-8476-9907-2}}.</ref> هن علائقي ۾ مختلف جاگرافيائي خاصيتون ملن ٿيون، جهڙوڪ [[گليشيئر]]، [[برساتي ٻيلو]]، [[وادي]]ون، [[ريگستان]] ۽ [[چرگاهه]]، جيڪي عام طور گهڻن وڏن کنڊن ۾ ملندڙ خاصيتون آهن. هي علائقو ٽن آبي جسمن، يعني [[بنگال جي نار]]، [[هندي سمنڊ]] ۽ [[عربي سمنڊ]]، سان گهيريل آهي ۽ ان ۾ آب و هوا جا تمام مختلف پٽا موجود آهن. هندستاني اپٻيٽ جي چوٽيءَ وٽ اعليٰ معيار جا موتي ملندا هئا.<ref>{{cite book |last=Xinru |first=Liu |title=The Silk Road in World History |url=https://archive.org/details/silkroadinworldh0000liux |url-access=registration |year=2010 |publisher=Oxford University Press |page=40}}</ref> === هندستاني پليٽ === {{Main|هندستاني پليٽ}} هن علائقي جو وڏو حصو [[هندستاني پليٽ]] تي واقع آهي، جيڪا [[هند-آسٽريلوي پليٽ]] جو اتر وارو حصو آهي ۽ باقي [[يوريشيائي پليٽ]] کان ڌار آهي. هندستاني پليٽ ڏکڻ ايشيا جو وڏو حصو شامل ڪري ٿي ۽ هڪ اهڙي زميني ڪاميٽي ٺاهي ٿي جيڪا [[هماليا]] کان هندي سمنڊ هيٺان طاس جي هڪ حصي تائين پکڙيل آهي. ان ۾ [[ڏکڻ اولهه چين|ڏکڻ چين]] ۽ اوڀر [[انڊونيشيا]] جا حصا پڻ شامل آهن، گڏوگڏ [[ڪنلون جبل]] ۽ [[قراقرم]] سلسلا پڻ شامل ٿين ٿا،<ref>Sinvhal, ''Understanding Earthquake Disasters'', page 52, Tata McGraw-Hill Education, 2010, {{ISBN|978-0-07-014456-9}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Kumar |first1=M. Ravi |last2=Bhatia |first2=S. C. |title=A new seismic hazard map for the Indian plate region under the global seismic hazard assessment programme |journal=Current Science |date=August 1999 |volume=77 |issue=3 |page=447 |jstor=24102967}}</ref> ۽ اها [[لداخ]]، [[ڪوھستان ضلعو، خيبر پختونخوا|ڪوھستان]]، [[هندو ڪش]] سلسلي ۽ [[بلوچستان]] تائين پهچي ٿي، پر انهن کي مڪمل طور شامل نٿي ڪري.<ref>M. Asif Khan, ''Tectonics of the Nanga Parbat syntaxis and the Western Himalaya'', page 375, Geological Society of London, 2000, {{ISBN|978-1-86239-061-4}}.</ref><ref>Srikrishna Prapnnachari, ''Concepts in Frame Design'', page 152, Srikrishna Prapnnachari, {{ISBN|978-99929-52-21-4}}</ref><ref>A. M. Celâl Şengör, ''Tectonic evolution of the Tethyan Region'', Springer, 1989, {{ISBN|978-0-7923-0067-0}}.</ref> هتي اهو نوٽ ڪرڻ جهڙو آهي ته [[جاگير-طبعيات|جاگير-طبعياتي]] لحاظ کان تبت جو [[يارلونگ تسانگپو درياهه]] علائقائي بناوٽ جي سرحد کان ٻاهر واقع آهي، جڏهن ته تاجڪستان جا [[پامير جبل]] ان سرحد جي اندر واقع آهن.<ref>Valentin Semenovich Burtman & Peter Hale Molnar, ''Geological and Geophysical Evidence for Deep Subduction of Continental Crust Beneath the Pamir'', page 10, Geological Society of America, 1993, {{ISBN|0-8137-2281-0}}.</ref> [[هندستاني برصغير]] اڳ ۾ عظيم کنڊ [[گونڊوانا]] جو حصو هو. اهو [[ڪريٽيشيس]] دور ۾ ان کان الڳ ٿيو ۽ لڳ ڀڳ 50 کان 55&nbsp;ملين سال اڳ يوريشيائي پليٽ سان ٽڪرائجي [[هماليائي سلسلو]] ۽ [[تبتي مٿانهون پٽ]] پيدا ڪيائين. هي [[اپٻيٽ]] وارو علائقو [[هماليا]] ۽ [[ڪنلون]] جبلن جي ڏکڻ ۾، ۽ [[سنڌو درياهه]] ۽ [[ايراني مٿانهون پٽ]] جي اوڀر ۾ واقع آهي. اهو ڏکڻ طرف هندي سمنڊ ۾ پکڙجي ٿو، جتي ڏکڻ-اولهه ۾ عربي سمنڊ ۽ ڏکڻ-اوڀر ۾ بنگال جي نار واقع آهن. === آب و هوا === [[File:South Asia map of Köppen climate classification.svg|thumb|upright=1.75|right|ڏکڻ ايشيا جو [[ڪوپن آب و هوا درجابندي]] نقشو<ref name="Peel">{{cite journal |author1=Peel, M. C. |author2=Finlayson, B. L. |author3=McMahon, T. A. |year=2007 |title=Updated world map of the Köppen–Geiger climate classification |journal=Hydrol. Earth Syst. Sci. |volume=11 |issue=5 |pages=1633–1644 |doi=10.5194/hess-11-1633-2007 |bibcode=2007HESS...11.1633P |url=http://www.hydrol-earth-syst-sci.net/11/1633/2007/hess-11-1633-2007.html |issn=1027-5606 |access-date=18 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170210144308/http://www.hydrol-earth-syst-sci.net/11/1633/2007/hess-11-1633-2007.html |archive-date=10 February 2017 |url-status=live |doi-access=free }}</ref> ڏيهي نباتات، گرمي پد، برسات ۽ انهن جي موسمي ترتيب تي ٻڌل آهي. {{columns-list|colwidth=12em| {{legend|#0000FE|<small>[[استوائي برساتي ٻيلو آب و هوا|(Af) '''استوائي برساتي ٻيلو''']]</small>}} {{legend|#0077FF|<small>[[استوائي چوماسي آب و هوا|(Am) '''استوائي چوماسي''']]</small>}} {{legend|#46A9FA|<small>[[استوائي ساوانا آب و هوا|(Aw) '''استوائي ساوانا'''، آلو ۽ سڪو]]</small>}} {{legend|#FE0000|<small>[[گرم ريگستاني آب و هوا|(BWh) '''گرم ريگستان''']]</small>}} {{legend|#FE9695|<small>[[ٿڌي ريگستاني آب و هوا|(BWk) '''ٿڌو ريگستان''']]</small>}} {{legend|#F5A301|<small>[[گرم نيم خشڪ آب و هوا|(BSh) '''گرم نيم خشڪ''']]</small>}} {{legend|#FFDB63|<small>[[ٿڌي نيم خشڪ آب و هوا|(BSk) '''ٿڌي نيم خشڪ''']]</small>}} {{legend|#FFFF00|<small>[[گرم-اونهاري ميڊيٽرينين آب و هوا|(Csa) '''ميڊيٽرينين'''، سڪي ۽ گرم اونهاري]]</small>}} {{legend|#C6FF4E|<small>[[آلي ذيلي استوائي آب و هوا|(Cfa) '''ذيلي استوائي'''، آلي]]</small>}} {{legend|#96FF96|<small>[[آلي ذيلي استوائي آب و هوا|(Cwa) '''ذيلي استوائي'''، آلي اونهاري، سڪي سياري]]</small>}} {{legend|#63C764|<small>[[ذيلي استوائي مٿانهين زمين جي آب و هوا|(Cwb) '''ذيلي استوائي مٿانهين زمين'''، سڪي سياري]]</small>}} {{legend|#FF00FE|<small>[[آلي کنڊائتي آب و هوا|(Dsa) '''کنڊائتي'''، گرم اونهاري]]</small>}} {{legend|#C600C7|<small>[[آلي کنڊائتي آب و هوا|(Dsb) '''کنڊائتي'''، گرم-معتدل اونهاري]]</small>}} {{legend|#5A77DB|<small>[[آلي کنڊائتي آب و هوا|(Dwb) '''کنڊائتي'''، سڪي سياري]]</small>}} {{legend|#4C51B5|<small>[[ذيلي قطبي آب و هوا|(Dwc) '''کنڊائتي ذيلي قطبي'''، سڪي سياري]]</small>}} }}]] هن وسيع علائقي جي آب و هوا هنڌ کان هنڌ تمام گهڻو بدلجي ٿي: ڏکڻ ۾ استوائي چوماسي آب و هوا کان وٺي اتر ۾ معتدل آب و هوا تائين. هي تنوع رڳو اوچائيءَ سبب نه، پر سامونڊي ڪناري جي ويجهڙائي ۽ [[چوماسو|چوماسي]] جي موسمي اثر جهڙن عنصرن سبب به پيدا ٿئي ٿو. ڏاکڻا حصا گهڻو ڪري اونهاري ۾ گرم هوندا آهن ۽ چوماسي دور ۾ برسات حاصل ڪندا آهن. [[هند-گنگا ميدان]]ن جو اتر وارو پٽو پڻ اونهاري ۾ گرم، پر سياري ۾ نسبتاً ٿڌو هوندو آهي. اتر جا جبلائي علائقا وڌيڪ ٿڌا آهن ۽ هماليائي سلسلن جي مٿاهين اوچائين تي برفباري ٿيندي آهي. [[هماليا]] اتر ايشيا مان ايندڙ سخت ٿڌين هوائن کي روڪي ٿو، تنهنڪري هيٺين ميداني علائقن ۾ گرمي پد نسبتاً معتدل رهي ٿو. وڏي حصي ۾ هن علائقي جي آب و هوا کي چوماسي آب و هوا چيو ويندو آهي، جيڪا اونهاري ۾ علائقي کي آلو ۽ سياري ۾ سڪو رکي ٿي. اها آب و هوا هن علائقي ۾ [[جوٽ]]، چانهه، چانور ۽ مختلف ڀاڄين جي پوک لاءِ سازگار آهي. ڏکڻ ايشيا کي وڏي پيماني تي چار وسيع آب و هوا پٽن ۾ ورهايو ويندو آهي:<ref name="olive1">John E. Olive, ''The Encyclopedia of World Climatology'', page 115-117, Springer, 2005, {{ISBN|978-1-4020-3264-6}}.</ref> * اتر ڀارت جي ڪناري ۽ اتر پاڪستان جي مٿانهين علائقن ۾ سڪي ذيلي استوائي [[کنڊائتي آب و هوا]] آهي. * ڀارت جي انتهائي ڏاکڻي حصي ۽ ڏکڻ-اولهه سري لنڪا ۾ [[خط استوا واري آب و هوا]] آهي. * اپٻيٽ جي وڏي حصي ۾ استوائي آب و هوا آهي، جنهن ۾ هي فرق ملن ٿا: ** اتر-اولهه ڀارت ۾ گرم [[ذيلي استوائي]] آب و هوا ** بنگلاديش ۾ ٿڌي سياري ۽ گرم [[استوائي آب و هوا]] ** وچين حصي ۾ استوائي [[نيم خشڪ آب و هوا]] * هماليا ۽ [[هندو ڪش]] جي وڏي حصي ۾ [[الپائن آب و هوا]] آهي. [[کاسي ۽ جينتيا ٽڪريون|کاسي ۽ جينتيا ٽڪرين]] ۽ سري لنڪا ۾ وڌ ۾ وڌ نسبتاً نمي 80 سيڪڙو کان وڌيڪ رڪارڊ ڪئي وئي آهي، جڏهن ته پاڪستان ۽ اولهه ڀارت جي ويجهن علائقن ۾ اها 20 کان 30 سيڪڙو کان گهٽ رڪارڊ ٿئي ٿي.<ref name=olive1/> ڏکڻ ايشيا جي آب و هوا جو وڏو خاصو چوماسا آهن. ڏکڻ ايشيا چوماسي برسات تي انتهائي دارومدار رکي ٿو.{{sfn|Mitra|Kumar|Kumar|Abrol|2002|p=83}} هن علائقي ۾ ٻه چوماسي نظام موجود آهن:{{sfn|Mitra|Kumar|Kumar|Abrol|2002|p=76}} * اونهاري جو چوماسو: هوا ڏکڻ-اولهه کان علائقي جي گهڻن حصن ڏانهن وهندي آهي. اها سالياني برسات جو 70 کان 90 سيڪڙو فراهم ڪري ٿي. * سياري جو چوماسو: هوا اتر-اوڀر کان وهندي آهي. اهو سري لنڪا ۽ مالديپ ۾ وڌيڪ غالب آهي. سال جو سڀ کان گرم دور چوماسي موسم کان اڳ، مارچ کان جون جي وچ تائين، هوندو آهي. اونهاري ۾ گهٽ دٻاءَ جا مرڪز [[سنڌو-گنگا ميدان]] تي ٺهن ٿا ۽ هندي سمنڊ مان تيز هوائون ان مرڪز ڏانهن وهنديون آهن. وڌيڪ نمي ۽ ڪڪرن جي ڍڪ سبب چوماسا سال جي ٻئي ٿڌي موسم سمجهيا وڃن ٿا. پر جون جي شروعات ۾ [[تبتي مٿانهون پٽ]] مٿان جيٽ وهڪرا ختم ٿي وڃن ٿا، [[سنڌو ماٿري]] مٿان گهٽ دٻاءُ وڌيڪ گهرو ٿئي ٿو ۽ [[بين-استوائي گڏجڻ وارو پٽو]] (ITCZ) اڳتي وڌي ٿو. اها تبديلي اوچتي ۽ تيز هوندي آهي. بنگال جي نار ۾ وچولي شدت وارا چوماسي گهٽ دٻاءَ ٺهن ٿا ۽ جون کان سيپٽمبر تائين خشڪيءَ تي پهچن ٿا.<ref name=olive1/> ==== آب و هوا جي تبديلي ==== {{Main|ايشيا ۾ آب و هوا جي تبديلي}} [[File:Guo 2023 Asia IVT projections.jpg|thumb|وڌيڪ گرمائش ايشيا مٿان فضا ۾ نمي جو مقدار وڌائي ٿي، جنهن سان انتهائي برسات سڌي طرح وڌي ٿي. ايشيا ۾ گرمائش سان گڏ 20 ساله، 50 ساله ۽ 100 ساله انتهائي واقعن جو امڪان لڳاتار وڌي ٿو. ڏکڻ ايشيا جي سڀ کان وڌيڪ متاثر حصن ۾ {{convert|3|C-change|F-change}} گرمائش هيٺ 100 ساله انتهائي واقعن ۾ سراسري طور 15 ڀيرا تائين واڌ ممڪن آهي.<ref name="Guo2023" />]] چوماسي نموني جي وڌيڪ شدت سبب ڏکڻ ايشيائي ملڪن ۾ مستقبل ۾ ٻوڏن ۾ واڌ جو امڪان آهي.<ref name="AR6_WGII_Chapter10">Shaw, R., Y. Luo, T. S. Cheong, S. Abdul Halim, S. Chaturvedi, M. Hashizume, G. E. Insarov, Y. Ishikawa, M. Jafari, A. Kitoh, J. Pulhin, C. Singh, K. Vasant, and Z. Zhang, 2022: [https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg2/downloads/report/IPCC_AR6_WGII_Chapter10.pdf Chapter 10: Asia]. In [https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg2/ Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability] [H.-O. Pörtner, D. C. Roberts, M. Tignor, E. S. Poloczanska, K. Mintenbeck, A. Alegría, M. Craig, S. Langsdorf, S. Löschke, V. Möller, A. Okem, B. Rama (eds.)]. Cambridge University Press, Cambridge, United Kingdom and New York, New York, US, pp. 1457–1579 |doi=10.1017/9781009325844.012.</ref>{{rp|1459}} سڄي ايشيا ۾، آبي ٻاڦ جي آمدرفت جا 100 ساله انتهائي واقعا، جيڪي انتهائي برسات سان سڌي طرح لاڳاپيل آهن، عالمي {{convert|1.5|C-change|F-change}} گرمائش هيٺ 2.6 ڀيرا وڌيڪ ٿيندا؛ جڏهن ته {{convert|2|C-change|F-change}} ۽ {{convert|3|C-change|F-change}} گرمائش هيٺ اهي ترتيبوار 3.9 ۽ 7.5 ڀيرا وڌيڪ ٿيندا. ڏکڻ ايشيا جي ڪجهه حصن ۾ اهي 15 ڀيرا تائين وڌيڪ ٿي سگهن ٿا.<ref name="Guo2023">{{cite journal |last1=Guo |first1=Lianyi |last2=Shi |first2=Yi |last3=Zhao |first3=Yang |date=1 August 2023 |title=Future Projections of Extreme Integrated Water Vapor Transport and Population Exposure Over the Asian Monsoon Region |journal=Earth's Future |volume=11 |issue=8 |pages=1, 8 |article-number=e2023EF003583 |doi=10.1029/2023EF003583 |doi-access=free |bibcode=2023EaFut..1103583G }}</ref> ساڳئي وقت، وڌيڪ گرمائش هيٺ 2100ع تائين هندو ڪش علائقي جي گليشيئر برف جو ٻه-ٽيون حصو تائين ڳري سگهي ٿو، ۽ اهي گليشيئر 220 ملين کان وڌيڪ ماڻهن جي آبي طاسن کي پاڻي فراهم ڪن ٿا.<ref name="AR6_WGII_Chapter10" />{{rp|1487}} 2050ع کان پوءِ جڏهن گليشيئر ڳرڻ واري پاڻيءَ جو وهڪرو گهٽجڻ لڳندو، تڏهن [[آبي بجلي]] جي پيداوار گهٽ اڳڪٿي جوڳي ۽ گهٽ ڀروسي جوڳي ٿيندي، جڏهن ته زراعت اڳ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ شدت اختيار ڪندڙ چوماسي تي دارومدار رکندي.<ref name=":HKH2019Climate">{{Cite book |last1=Krishnan |first1=Raghavan |last2=Shrestha |first2=Arun Bhakta |last3=Ren |first3=Guoyu |last4=Rajbhandari |first4=Rupak |last5=Saeed |first5=Sajjad |last6=Sanjay |first6=Jayanarayanan |last7=Syed |first7=Md. Abu. |last8=Vellore |first8=Ramesh |last9=Xu |first9=Ying |last10=You |first10=Qinglong |last11=Ren |first11=Yuyu |title=The Hindu Kush Himalaya Assessment |date=5 January 2019 |chapter=Unravelling Climate Change in the Hindu Kush Himalaya: Rapid Warming in the Mountains and Increasing Extremes |chapter-url=https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-319-92288-1_3 |pages=57–97 |doi=10.1007/978-3-319-92288-1_3 |isbn=978-3-319-92287-4 |s2cid=134572569 }}</ref><ref name=":HKH2019Cryo">{{Cite book |last1=Bolch |first1=Tobias |last2=Shea |first2=Joseph M. |last3=Liu |first3=Shiyin |last4=Azam |first4=Farooq M. |last5=Gao |first5=Yang |last6=Gruber |first6=Stephan |last7=Immerzeel |first7=Walter W. |last8=Kulkarni |first8=Anil |last9=Li |first9=Huilin |last10=Tahir |first10=Adnan A. |last11=Zhang |first11=Guoqing |last12=Zhang |first12=Yinsheng |title=The Hindu Kush Himalaya Assessment |date=5 January 2019 |chapter=Status and Change of the Cryosphere in the Extended Hindu Kush Himalaya Region |chapter-url=https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-319-92288-1_3 |pages=209–255 |doi=10.1007/978-3-319-92288-1_7 |isbn=978-3-319-92287-4 |s2cid=134814572 }}</ref><ref name=":HKH2019Water">{{Cite book |last1=Scott |first1=Christopher A. |last2=Zhang |first2=Fan |last3=Mukherji |first3=Aditi |last4=Immerzeel |first4=Walter |last5=Mustafa |first5=Daanish |last6=Bharati |first6=Luna |title=The Hindu Kush Himalaya Assessment |date=5 January 2019 |chapter=Water in the Hindu Kush Himalaya |chapter-url=https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-319-92288-1_8 |pages=257–299 |doi=10.1007/978-3-319-92288-1_8 |isbn=978-3-319-92287-4 |s2cid=133800578 }}</ref> 2050ع جي لڳ ڀڳ [[گنگا]] ۽ [[سنڌو درياهه|سنڌو]] درياهن جي طاسن ۾ رهندڙ ماڻهو، جتي غير چوماسي آبپاشي جو 60 سيڪڙو تائين حصو گليشيئرن مان اچي ٿو،<ref name="Biemans2019">{{Cite journal | vauthors = Biemans H, Siderius C, Lutz AF, Nepal S, Ahmad B, Hassan T, von Bloh W, Wijngaard RR, Wester P, Shrestha AB, Immerzeel WW | display-authors = 6 |date=July 2019 |title=Importance of snow and glacier meltwater for agriculture on the Indo-Gangetic Plain |journal=Nature Sustainability |language=en |volume=2 |issue=7 |pages=594–601 |doi=10.1038/s41893-019-0305-3 | bibcode = 2019NatSu...2..594B | hdl = 1874/385008 |issn=2398-9629 |s2cid=199110415| url = https://researchonline.lse.ac.uk/id/eprint/102562/ }}</ref> آب و هوا ۽ سماجي-معاشي ٻنهي سببن ڪري شديد پاڻي کوٽ کي منهن ڏئي سگهن ٿا.<ref name="AR6_WGII_Chapter10" />{{rp|1486}} 2030ع تائين ڀارت جا وڏا شهر، جهڙوڪ [[ممبئي]]، [[ڪولڪتا]]، [[ڪٽڪ]] ۽ [[ڪوچي]]، پنهنجي علائقي جي وڏي حصي کي لهر جي سطح کان هيٺ ڏسڻ جي امڪان ۾ آهن.<ref>{{cite news |title=These Indian Cities Could Be Underwater in Less Than 9 Years Due to Climate Change |url=https://www.news18.com/news/buzz/these-indian-cities-could-be-underwater-in-less-than-9-years-due-to-climate-change-4401983.html |access-date=12 November 2021 |agency=News18 |date=5 November 2021 |archive-date=12 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211112124611/https://www.news18.com/news/buzz/these-indian-cities-could-be-underwater-in-less-than-9-years-due-to-climate-change-4401983.html |url-status=live }}</ref> صرف ممبئي ۾، جيڪڏهن ان سان مطابقت پيدا نه ڪئي وئي ته 2050ع تائين 112 کان 162&nbsp;ارب آمريڪي ڊالرن جو نقصان ٿي سگهي ٿو، جيڪو 2070ع تائين لڳ ڀڳ ٽيڻ ٿي ويندو.<ref name="AR6_WGII_Chapter10" /> بنگلاديش ۾ [[سمنڊ جي سطح ۾ واڌ]] 2050ع تائين 0.9 کان 2.1&nbsp;ملين ماڻهن کي بي گهر ڪري سگهي ٿي ۽ 2030ع تائين بجلي گهرن جي هڪ-ٽئين حصي تائين منتقل ڪرڻ تي مجبور ڪري سگهي ٿي.<ref name="AR6_WGII_Chapter10" /> [[خوراڪي تحفظ]] وڌيڪ اڻبرابر ٿيندو، ۽ ڪجهه ڏکڻ ايشيائي ملڪ عالمي خوراڪ قيمتن جي اٿل پٿل سبب اهم سماجي اثرن کي منهن ڏئي سگهن ٿا.<ref name="AR6_WGII_Chapter10" />{{rp|1494}} ڏکڻ ايشيا ۾ [[وچڙندڙ دست]] سبب موت ۽ [[ڊينگي بخار]] جي واقعن ۾ واڌ جو پڻ امڪان آهي.<ref name="AR6_WGII_Chapter10" />{{rp|1508}} ڏکڻ ايشيا جا ڪجهه حصا، گهٽ ۾ گهٽ اخراج واري [[آب و هوا تبديلي منظرنامو|آب و هوا تبديلي منظرنامن]] کان سواءِ، سڀني منظرنامن هيٺ [[گرمي دٻاءُ]] لاءِ “نازڪ صحت حدن” تائين پهچي سگهن ٿا.<ref name="AR6_WGII_Chapter10" />{{rp|1465}} وڌيڪ اخراج واري منظرنامي هيٺ، 2050ع تائين آب و هوا جي تبديلي سبب 40 ملين ماڻهو، يعني ڏکڻ ايشيا جي آبادي جو لڳ ڀڳ 2 سيڪڙو، اندروني لڏپلاڻ تي مجبور ٿي سگهن ٿا.<ref name="AR6_WGII_Chapter10" />{{rp|1469}} [[File:HKH-Glacier-Mass-Change.png|thumb|left|ويهين صديءَ کان وٺي [[هندو ڪش]] [[هماليا]] علائقي ۾ مشاهدي هيٺ آيل گليشيئر ڪاميٽيءَ جو نقصان<ref name=":HKH2019Cryo" />]] === علائقا === {{Main category|ڏکڻ ايشيا جا علائقا}} ==== اتر ڏکڻ ايشيا ==== [[نسلي-لساني گروهه|نسلي-لساني]] لحاظ کان [[اتر ڏکڻ ايشيا]] ۾ گهڻو ڪري [[هند-آريائي ماڻهو|هند-آريائي]] آبادي غالب آهي،<ref>{{Cite journal |last1=Ivani |first1=Jessica K. |last2=Paudyal |first2=Netra |last3=Peterson |first3=John |date=30 August 2021 |title=Indo-Aryan – a house divided? Evidence for the east–west Indo-Aryan divide and its significance for the study of northern South Asia |url=https://www.zora.uzh.ch/id/eprint/216529/ |journal=Journal of South Asian Languages and Linguistics |volume=7 |issue=2 |pages=287–326 |doi=10.1515/jsall-2021-2029 |issn=2196-078X |s2cid=237343508 |doi-access=free }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260618025914/https://www.zora.uzh.ch/id/eprint/216529/ |date=18 June 2026 }}</ref><ref>{{Cite book |last1=Ishii |first1=Hiroshi |url=https://books.google.com/books?id=PmVKvwEACAAJ |title=Social Dynamics in Northern South Asia |last2=Gellner |first2=David N. |last3=Nawa |first3=Katsuo |date=2007 |publisher=Manohar |language=en}}</ref> جڏهن ته [[افغانستان]] ۽ [[بلوچستان]] ۾ [[ايراني ماڻهو|ايراني آباديون]]، ۽ هماليا جي ويجهن علائقن ۾ مختلف لساني برادريون پڻ موجود آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Daurio |first1=Maya |last2=Turin |first2=Mark |year=2020 |title="Langscapes" and language borders: Linguistic boundary-making in northern South Asia |url=https://shs.hal.science/halshs-03083475 |journal=Eurasia Border Review |language=en |volume=10 |issue=1 |pages=21 |doi=10.14943/ebr.10.1.21}}</ref><ref>{{Citation |last1=Bradley |first1=David |last2=Mohanty |first2=Panchanan |chapter=Sociolinguistics of South Asia: Tibeto-Burman, Austroasiatic and other languages |year=2023 |title=The Routledge Handbook of Sociolinguistics Around the World |pages=184–196 |url=https://www.taylorfrancis.com/chapters/edit/10.4324/9781003198345-17/sociolinguistics-south-asia-david-bradley-panchanan-mohanty |access-date=4 October 2023 |edition=2 |publisher=Routledge |doi=10.4324/9781003198345-17 |isbn=978-1-003-19834-5|url-access=subscription }}.</ref> هن علائقي جون حدون گهڻو تڪراري رهيون آهن، خاص طور [[ڀارت جا علائقائي تڪرار|ڀارت]] ۽ ان جي پاڙيسري ملڪن، يعني [[ڀارت-پاڪستان سرحدي تڪرار|پاڪستان]] ۽ [[چين-ڀارت سرحدي تڪرار|چين]]، جي وچ ۾؛ ان سان گڏ [[اتر اوڀر ڀارت ۾ بغاوت|اتر اوڀر ڀارت جي عليحدگي پسند تحريڪن]] پڻ حدن ۽ انتظام بابت تڪرارن جو حصو رهيون آهن.<ref>{{Cite book |url=https://library.oapen.org/handle/20.500.12657/31797 |title=Borderland Lives in Northern South Asia |date=3 March 2014 |publisher=Duke University Press |isbn=9780822355427 |editor-last=Gellner |editor-first=David |language=English |doi=10.26530/oapen_625238|hdl=20.500.12657/31797 }}</ref><ref name=":03">{{Cite web |date=25 October 2022 |title=In the North of South Asia, an arc of peace |url=https://www.hindustantimes.com/opinion/in-the-north-of-south-asia-an-arc-of-peace-101666705026927.html |access-date=4 October 2023 |website=Hindustan Times |type=Opinion |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Chowdhory |first1=Nasreen |last2=Mohanty |first2=Biswajit |date=4 July 2023 |title=Dispossession, Border and Exception in South Asia: An Introduction |journal=Journal of Borderlands Studies |language=en |volume=38 |issue=4 |pages=537–547 |doi=10.1080/08865655.2023.2226404 |issn=0886-5655 |s2cid=259697352 |doi-access=free}}</ref> علائقي جي هن ڇڪتاڻ سبب اتر ڏکڻ ايشيا جي ملڪن وچ ۾ درياهن جي پاڻيءَ جي ورڇ ڏکي ٿي وئي آهي؛<ref>{{Cite journal |last=Hill |first=Doug |title=Alternative Institutional Arrangements: Managing Transboundary Water Resources in South Asia |url=https://www.academia.edu/3096107 |journal=Academia}}</ref> آب و هوا جي تبديلي هن مسئلي کي وڌيڪ سنگين بڻائڻ جو امڪان رکي ٿي.<ref>{{Cite web |last1=Crow |first1=B. |last2=Singh |first2=Nirvikar |date=March 2008 |title=The management of inter-state rivers as demands grow and supplies tighten: India, China, Nepal, Pakistan, Bangladesh |url=https://mpra.ub.uni-muenchen.de/12433/1/MPRA_paper_12433.pdf |website=Munich Personal RePEc Archive |s2cid=129209899 }}</ref><ref>{{Cite web |date=26 March 2019 |title=Putting policy into practice to clean up South Asia's dirty air (commentary) |url=https://news.mongabay.com/2019/03/putting-policy-into-practice-to-clean-up-south-asias-dirty-air-commentary/ |access-date=4 October 2023 |website=Mongabay Environmental News |language=en-US}}</ref> [[هند-گنگا ميدان]] جي غلبي هيٺ هي علائقو لڳ ڀڳ اڌ ارب ماڻهن جو گهر آهي ۽ ڏکڻ ايشيا جو سڀ کان غريب ذيلي علائقو شمار ٿئي ٿو.<ref name=":03" /> ==== اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ==== اتر اولهه ڏکڻ ايشيا دنيا جي ڪيترين اوائلي تهذيبن جو ماڳ رهيو آهي، جن ۾ [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] پڻ شامل آهي.<ref>{{Cite web |title=Decline of the Indus River Valley Civilization (c. 3300-1300 BCE) |url=https://www.science.smith.edu/climatelit/decline-of-the-indus-river-valley-civilization-c-3300-1300-bce/ |access-date=5 October 2023 |website=Climate in Arts and History |language=en-US}}</ref><ref>{{Citation |last1=Thornton |first1=Christopher P. |title=Introduction: Between Two Civilizations |year=2016 |url=https://rune.une.edu.au/web/handle/1959.11/20329 |access-date=5 October 2023 |publisher=University of Pennsylvania, Museum of Archaeology and Anthropology |language=en |isbn=978-1-934536-06-3 |last2=Cable |first2=Charlotte}}</ref> تاريخي طور اهو ڏکڻ ايشيا جو سڀ کان وڌيڪ فتح ٿيل علائقو رهيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اولهه کان ايندڙ حملي آور فوجن کي هندستاني برصغير ۾ داخل ٿيڻ لاءِ سڀ کان پهريان هن علائقي مان گذرڻو پوندو هو.<ref>[https://www.files.ethz.ch/isn/120933/2010_08_South%20Asias%20Geography%20of%20Conflict_Robert%20D.%20Kaplan_0.pdf South Asia's Geography of Conflict] https://www.files.ethz.ch/ Robert D. Kaplan</ref> انهن ڪيترين يلغارن سبب اتر اولهه ڏکڻ ايشيا تي ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر جي مختلف ذريعن، خاص طور [[مسلم دنيا]]، جا نمايان اثر پيا.<ref>{{Cite book |last=Neelis |first=Jason |url=https://library.oapen.org/handle/20.500.12657/38155 |title=Early Buddhist Transmission and Trade Networks: Mobility and Exchange within and beyond the Northwestern Borderlands of South Asia |date=2010 |publisher=Brill |hdl=20.500.12657/38155 |isbn=978-90-04-19458-8 |language=English}}</ref> ==== اوڀر ڏکڻ ايشيا ==== [[اوڀر ڏکڻ ايشيا]] ۾ [[بنگلاديش]]، يعني [[اوڀر بنگال]]، [[ڀوٽان]]، [[اوڀر ڀارت|اوڀر]] ۽ [[اتر اوڀر ڀارت|اتر اوڀر]] ڀارت جا حصا، ۽ [[نيپال]] شامل آهن. هن علائقي جون اهم هندو ۽ ٻڌ بادشاهتون ۽ سلطنتون [[ڪيڪٽ بادشاهت|ڪيڪٽ]]، [[وديهه بادشاهت|وديهه]]، [[وجي وفاق|وجي]]، [[مگڌا]]، [[نندا سلطنت|نندا]]، [[گنگاريدائي]]، [[موريا سلطنت|موريا]]، [[انگ]]، [[ڪلنگا]]، [[ڪامروپا]]، [[سمتتا]]، [[ڪنوا خاندان|ڪنوا]]، [[گپتا سلطنت|گپتا]]، [[پالا سلطنت|پالا]]، [[گوڙ بادشاهت|گوڙ]]، [[سينا سلطنت|سينا]]، [[کڙگا خاندان|کڙگا]]، [[چندرا خاندان|چندرا]] ۽ [[ديوا خاندان|ديوا]] شامل آهن. جاگرافيائي لحاظ کان اهو علائقو [[اوڀر هماليا]] ۽ [[بنگال جي نار]] جي وچ ۾ واقع آهي. دنيا جا ٻه وڏا درياهه، [[گنگا]] ۽ [[برهمپترا]]، هن علائقي مان گذري سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪن ٿا. هن علائقي ۾ دنيا جو سڀ کان وڏو ڊيلٽا، [[گنگا ڊيلٽا]]، شامل آهي. هتي آب و هوا [[الپائن آب و هوا|الپائن]] ۽ [[جبلائي ماحولياتي نظام#ذيلي الپائن پٽو|ذيلي الپائن]] کان وٺي [[ذيلي استوائي علائقو|ذيلي استوائي]] ۽ [[استوائي علائقو|استوائي]] تائين ڦهليل آهي. ڇاڪاڻ⁠تہ نيپال، ڀوٽان، اتر اوڀر ڀارت ۽ اوڀر ڀارت جا ڪجهه حصا [[بند ملڪ|سامونڊي ڪناري کان محروم]] آهن، تنهنڪري بنگلاديش ۽ اوڀر ڀارت، خاص طور [[اولهه بنگال]] ۽ [[اوڊيشا]] جا سامونڊي ڪنارا، هن علائقي جا اهم داخلي دروازا آهن. 441 ملين کان وڌيڪ آبادي سان اوڀر ڏکڻ ايشيا دنيا جي آباديءَ جو 6 سيڪڙو ۽ ڏکڻ ايشيا جي آباديءَ جو 25 سيڪڙو رکي ٿو. ==== مرڪزي-اولهندي سامونڊي ڏکڻ ايشيا ==== ==== مرڪزي ڏکڻ ايشيا ==== ==== ڏکڻ ڏکڻ ايشيا ==== [[ڏکڻ ڏکڻ ايشيا]] ۾ [[ڏکڻ ڀارت]]، [[مالديپ]] ۽ [[سري لنڪا]] شامل آهن،<ref>{{Cite journal |last=Cardoso |first=Hugo |title=The synchrony and diachrony of an Asian-Portuguese causal morpheme |url=https://www.academia.edu/76842442 |journal=Academia}}</ref><ref name=":05">[https://www.orfonline.org/expert-speak/balances-and-benefits-in-the-southern-south-asia/ Balances and benefits in Southern South Asia: The Maldives and Sri Lanka in 2021] https://www.orfonline.org/ Aditya Gowdara Shivamurthy</ref> ۽ هي علائقو گهڻو ڪري [[دراوڙي ماڻهو|دراوڙي]] آهي.<ref>[https://www.asianz.org.nz/assets/Uploads/Future-Potential-and-the-Invisible-Diaspora-New-Zealand-and-South-Asia-diaspora.pdf Future potential and the invisible diaspora: New Zealand and South Asia diasporas] https://www.asianz.org.nz/ Robert Didham</ref><ref>{{Cite web |last1=Cohen |first1=Walter |year=2017 |title=Eurasian Literature through the Eighteenth Century |url=https://academic.oup.com/book/12757 |access-date=5 October 2023 |website=academic.oup.com |doi=10.1093/acprof:oso/9780198732679.001.0001 |isbn=978-0-19-873267-9}}</ref> هندي سمنڊ جي اهم واپاري گذرگاهه ۾ واقع هجڻ سبب ڏکڻ ڏکڻ ايشيا قديم زماني ۾ عالمي واپار جو مرڪز هو.<ref>{{Cite web |title=Patrick Roberts Made National Geographic 'Explorer' |url=https://www.shh.mpg.de/1827734/patrick-roberts-nat-geo-explorer-grant |access-date=5 October 2023 |website=shh.mpg.de |language=en}}</ref> تاريخي طور ڏکڻ ڏکڻ ايشيا جي حڪومتن لڳ ڀڳ 300ع کان 1300ع تائين عوامي سياسي اظهار لاءِ [[سنسڪرت]] اختيار ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ هي علائقو وسيع [[وڏو هندستان|ڏکڻ ايشيائي ثقافتي دائري]] سان وڌيڪ ڳنڍجي ويو.<ref>[http://buddhism.lib.ntu.edu.tw/FULLTEXT/JR-BJ001/bj001564378.pdf Comparing East Asian and Southeast Asian Buddhism: Looking at Traditional China from the Margins] http://buddhism.lib.ntu.edu.tw/ John R. McRae</ref> هن عمل علائقي جي ٻولين تي گهرو اثر وڌو، جنهن سبب تامل کان سواءِ سڀ وڏيون دراوڙي ٻوليون گهڻي حد تائين [[سنسڪرتڪاري]] جو شڪار ٿيون.<ref>{{Cite news |title=Setting the record straight |url=https://www.economist.com/johnson/2013/05/13/setting-the-record-straight |access-date=5 October 2023 |newspaper=The Economist |issn=0013-0613}}</ref><ref>{{Cite news |date=7 January 2023 |title=Sanskrit is the mother of all Indian languages: Bhyrappa |url=https://www.thehindu.com/news/national/karnataka/sanskrit-is-the-mother-of-all-indian-languages-bhyrappa/article66350430.ece |access-date=5 October 2023 |work=The Hindu |language=en-IN |issn=0971-751X}}</ref> هن علائقي ۾ تامل اثر پڻ نهايت اهم رهيو آهي. [[چولا خاندان]] جهڙين نمايان سلطنتن [[تامل ثقافت]] کي سري لنڪا ۽ ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر تائين پهچايو. سري لنڪا ۾ هڪ قديم [[سري لنڪائي تامل]] اقليت موجود آهي، ۽ ملڪ جي اڪثريتي ٻولي [[سنڌالا ٻولي|سنڌالا]] پڻ دراوڙي اثر رکي ٿي.<ref>{{Cite web |date=31 August 2020 |title=The Sri Lankan Civil War and Its History, Revisited in 2020 |url=https://hir.harvard.edu/sri-lankan-civil-war/ |access-date=5 October 2023 |website=Harvard International Review |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Perera |first1=Sasanka |url=https://books.google.com/books?id=xzBREAAAQBAJ&pg=PA99 |title=Against the Nation: Thinking Like South Asians |last2=Pathak |first2=Dev Nath |last3=Kumar |first3=Ravi |date=30 December 2021 |publisher=Bloomsbury Publishing |isbn=978-93-89812-33-6 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Kamalakaran |first=Ajay |date=23 March 2022 |title=How a unique Tamil dialect survived among a fishing community in Sri Lanka |url=https://scroll.in/magazine/1020026/how-a-unique-tamil-dialect-survived-among-a-fishing-community-in-sri-lanka |access-date=5 October 2023 |website=Scroll.in |language=en-US}}</ref> === علائقا === {{Main category|ڏکڻ ايشيا جا علائقا}} ==== اتر ڏکڻ ايشيا ==== [[نسلي-لساني گروهه|نسلي-لساني]] لحاظ کان [[اتر ڏکڻ ايشيا]] ۾ گهڻو ڪري [[هند-آريائي ماڻهو|هند-آريائي]] آبادي غالب آهي،<ref>{{Cite journal |last1=Ivani |first1=Jessica K. |last2=Paudyal |first2=Netra |last3=Peterson |first3=John |date=30 August 2021 |title=Indo-Aryan – a house divided? Evidence for the east–west Indo-Aryan divide and its significance for the study of northern South Asia |url=https://www.zora.uzh.ch/id/eprint/216529/ |journal=Journal of South Asian Languages and Linguistics |volume=7 |issue=2 |pages=287–326 |doi=10.1515/jsall-2021-2029 |issn=2196-078X |s2cid=237343508 |doi-access=free }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260618025914/https://www.zora.uzh.ch/id/eprint/216529/ |date=18 June 2026 }}</ref><ref>{{Cite book |last1=Ishii |first1=Hiroshi |url=https://books.google.com/books?id=PmVKvwEACAAJ |title=Social Dynamics in Northern South Asia |last2=Gellner |first2=David N. |last3=Nawa |first3=Katsuo |date=2007 |publisher=Manohar |language=en}}</ref> جڏهن ته [[افغانستان]] ۽ [[بلوچستان]] ۾ [[ايراني ماڻهو|ايراني آباديون]]، ۽ هماليا جي ويجهن علائقن ۾ مختلف لساني برادريون پڻ موجود آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Daurio |first1=Maya |last2=Turin |first2=Mark |year=2020 |title="Langscapes" and language borders: Linguistic boundary-making in northern South Asia |url=https://shs.hal.science/halshs-03083475 |journal=Eurasia Border Review |language=en |volume=10 |issue=1 |pages=21 |doi=10.14943/ebr.10.1.21}}</ref><ref>{{Citation |last1=Bradley |first1=David |last2=Mohanty |first2=Panchanan |chapter=Sociolinguistics of South Asia: Tibeto-Burman, Austroasiatic and other languages |year=2023 |title=The Routledge Handbook of Sociolinguistics Around the World |pages=184–196 |url=https://www.taylorfrancis.com/chapters/edit/10.4324/9781003198345-17/sociolinguistics-south-asia-david-bradley-panchanan-mohanty |access-date=4 October 2023 |edition=2 |publisher=Routledge |doi=10.4324/9781003198345-17 |isbn=978-1-003-19834-5|url-access=subscription }}.</ref> هن علائقي جون حدون گهڻو تڪراري رهيون آهن، خاص طور [[ڀارت جا علائقائي تڪرار|ڀارت]] ۽ ان جي پاڙيسري ملڪن، يعني [[ڀارت-پاڪستان سرحدي تڪرار|پاڪستان]] ۽ [[چين-ڀارت سرحدي تڪرار|چين]]، جي وچ ۾؛ ان سان گڏ [[اتر اوڀر ڀارت ۾ بغاوت|اتر اوڀر ڀارت جي عليحدگي پسند تحريڪن]] پڻ حدن ۽ انتظام بابت تڪرارن جو حصو رهيون آهن.<ref>{{Cite book |url=https://library.oapen.org/handle/20.500.12657/31797 |title=Borderland Lives in Northern South Asia |date=3 March 2014 |publisher=Duke University Press |isbn=9780822355427 |editor-last=Gellner |editor-first=David |language=English |doi=10.26530/oapen_625238|hdl=20.500.12657/31797 }}</ref><ref name=":03"/><ref>{{Cite journal |last1=Chowdhory |first1=Nasreen |last2=Mohanty |first2=Biswajit |date=4 July 2023 |title=Dispossession, Border and Exception in South Asia: An Introduction |journal=Journal of Borderlands Studies |language=en |volume=38 |issue=4 |pages=537–547 |doi=10.1080/08865655.2023.2226404 |issn=0886-5655 |s2cid=259697352 |doi-access=free}}</ref> علائقي جي هن ڇڪتاڻ سبب اتر ڏکڻ ايشيا جي ملڪن وچ ۾ درياهن جي پاڻيءَ جي ورڇ ڏکي ٿي وئي آهي؛<ref>{{Cite journal |last=Hill |first=Doug |title=Alternative Institutional Arrangements: Managing Transboundary Water Resources in South Asia |url=https://www.academia.edu/3096107 |journal=Academia}}</ref> آب و هوا جي تبديلي هن مسئلي کي وڌيڪ سنگين بڻائڻ جو امڪان رکي ٿي.<ref>{{Cite web |last1=Crow |first1=B. |last2=Singh |first2=Nirvikar |date=March 2008 |title=The management of inter-state rivers as demands grow and supplies tighten: India, China, Nepal, Pakistan, Bangladesh |url=https://mpra.ub.uni-muenchen.de/12433/1/MPRA_paper_12433.pdf |website=Munich Personal RePEc Archive |s2cid=129209899 }}</ref><ref>{{Cite web |date=26 March 2019 |title=Putting policy into practice to clean up South Asia's dirty air (commentary) |url=https://news.mongabay.com/2019/03/putting-policy-into-practice-to-clean-up-south-asias-dirty-air-commentary/ |access-date=4 October 2023 |website=Mongabay Environmental News |language=en-US}}</ref> [[هند-گنگا ميدان]] جي غلبي هيٺ هي علائقو لڳ ڀڳ اڌ ارب ماڻهن جو گهر آهي ۽ ڏکڻ ايشيا جو سڀ کان غريب ذيلي علائقو شمار ٿئي ٿو.<ref name=":03" /> ==== اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ==== اتر اولهه ڏکڻ ايشيا دنيا جي ڪيترين اوائلي تهذيبن جو ماڳ رهيو آهي، جن ۾ [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] پڻ شامل آهي.<ref>{{Cite web |title=Decline of the Indus River Valley Civilization (c. 3300-1300 BCE) |url=https://www.science.smith.edu/climatelit/decline-of-the-indus-river-valley-civilization-c-3300-1300-bce/ |access-date=5 October 2023 |website=Climate in Arts and History |language=en-US}}</ref><ref>{{Citation |last1=Thornton |first1=Christopher P. |title=Introduction: Between Two Civilizations |year=2016 |url=https://rune.une.edu.au/web/handle/1959.11/20329 |access-date=5 October 2023 |publisher=University of Pennsylvania, Museum of Archaeology and Anthropology |language=en |isbn=978-1-934536-06-3 |last2=Cable |first2=Charlotte}}</ref> تاريخي طور اهو ڏکڻ ايشيا جو سڀ کان وڌيڪ فتح ٿيل علائقو رهيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اولهه کان ايندڙ حملي آور فوجن کي هندستاني برصغير ۾ داخل ٿيڻ لاءِ سڀ کان پهريان هن علائقي مان گذرڻو پوندو هو.<ref>[https://www.files.ethz.ch/isn/120933/2010_08_South%20Asias%20Geography%20of%20Conflict_Robert%20D.%20Kaplan_0.pdf South Asia's Geography of Conflict] https://www.files.ethz.ch/ Robert D. Kaplan</ref> انهن ڪيترين يلغارن سبب اتر اولهه ڏکڻ ايشيا تي ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر جي مختلف ذريعن، خاص طور [[مسلم دنيا]]، جا نمايان اثر پيا.<ref>{{Cite book |last=Neelis |first=Jason |url=https://library.oapen.org/handle/20.500.12657/38155 |title=Early Buddhist Transmission and Trade Networks: Mobility and Exchange within and beyond the Northwestern Borderlands of South Asia |date=2010 |publisher=Brill |hdl=20.500.12657/38155 |isbn=978-90-04-19458-8 |language=English}}</ref> ==== اوڀر ڏکڻ ايشيا ==== [[اوڀر ڏکڻ ايشيا]] ۾ [[بنگلاديش]]، يعني [[اوڀر بنگال]]، [[ڀوٽان]]، [[اوڀر ڀارت|اوڀر]] ۽ [[اتر اوڀر ڀارت|اتر اوڀر]] ڀارت جا حصا، ۽ [[نيپال]] شامل آهن. هن علائقي جون اهم هندو ۽ ٻڌ بادشاهتون ۽ سلطنتون [[ڪيڪٽ بادشاهت|ڪيڪٽ]]، [[وديهه بادشاهت|وديهه]]، [[وجي وفاق|وجي]]، [[مگڌا]]، [[نندا سلطنت|نندا]]، [[گنگاريدائي]]، [[موريا سلطنت|موريا]]، [[انگ]]، [[ڪلنگا]]، [[ڪامروپا]]، [[سمتتا]]، [[ڪنوا خاندان|ڪنوا]]، [[گپتا سلطنت|گپتا]]، [[پالا سلطنت|پالا]]، [[گوڙ بادشاهت|گوڙ]]، [[سينا سلطنت|سينا]]، [[کڙگا خاندان|کڙگا]]، [[چندرا خاندان|چندرا]] ۽ [[ديوا خاندان|ديوا]] شامل آهن. جاگرافيائي لحاظ کان اهو علائقو [[اوڀر هماليا]] ۽ [[بنگال جي نار]] جي وچ ۾ واقع آهي. دنيا جا ٻه وڏا درياهه، [[گنگا]] ۽ [[برهمپترا]]، هن علائقي مان گذري سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪن ٿا. هن علائقي ۾ دنيا جو سڀ کان وڏو ڊيلٽا، [[گنگا ڊيلٽا]]، شامل آهي. هتي آب و هوا [[الپائن آب و هوا|الپائن]] ۽ [[جبلائي ماحولياتي نظام#ذيلي الپائن پٽو|ذيلي الپائن]] کان وٺي [[ذيلي استوائي علائقو|ذيلي استوائي]] ۽ [[استوائي علائقو|استوائي]] تائين ڦهليل آهي. ڇاڪاڻ⁠تہ نيپال، ڀوٽان، اتر اوڀر ڀارت ۽ اوڀر ڀارت جا ڪجهه حصا [[بند ملڪ|سامونڊي ڪناري کان محروم]] آهن، تنهنڪري بنگلاديش ۽ اوڀر ڀارت، خاص طور [[اولهه بنگال]] ۽ [[اوڊيشا]] جا سامونڊي ڪنارا، هن علائقي جا اهم داخلي دروازا آهن. 441 ملين کان وڌيڪ آبادي سان اوڀر ڏکڻ ايشيا دنيا جي آباديءَ جو 6 سيڪڙو ۽ ڏکڻ ايشيا جي آباديءَ جو 25 سيڪڙو رکي ٿو. ==== مرڪزي-اولهندي سامونڊي ڏکڻ ايشيا ==== ==== مرڪزي ڏکڻ ايشيا ==== ==== ڏکڻ ڏکڻ ايشيا ==== [[ڏکڻ ڏکڻ ايشيا]] ۾ [[ڏکڻ ڀارت]]، [[مالديپ]] ۽ [[سري لنڪا]] شامل آهن،<ref>{{Cite journal |last=Cardoso |first=Hugo |title=The synchrony and diachrony of an Asian-Portuguese causal morpheme |url=https://www.academia.edu/76842442 |journal=Academia}}</ref><ref name=":05"/> ۽ هي علائقو گهڻو ڪري [[دراوڙي ماڻهو|دراوڙي]] آهي.<ref>[https://www.asianz.org.nz/assets/Uploads/Future-Potential-and-the-Invisible-Diaspora-New-Zealand-and-South-Asia-diaspora.pdf Future potential and the invisible diaspora: New Zealand and South Asia diasporas] https://www.asianz.org.nz/ Robert Didham</ref><ref>{{Cite web |last1=Cohen |first1=Walter |year=2017 |title=Eurasian Literature through the Eighteenth Century |url=https://academic.oup.com/book/12757 |access-date=5 October 2023 |website=academic.oup.com |doi=10.1093/acprof:oso/9780198732679.001.0001 |isbn=978-0-19-873267-9}}</ref> هندي سمنڊ جي اهم واپاري گذرگاهه ۾ واقع هجڻ سبب ڏکڻ ڏکڻ ايشيا قديم زماني ۾ عالمي واپار جو مرڪز هو.<ref>{{Cite web |title=Patrick Roberts Made National Geographic 'Explorer' |url=https://www.shh.mpg.de/1827734/patrick-roberts-nat-geo-explorer-grant |access-date=5 October 2023 |website=shh.mpg.de |language=en}}</ref> تاريخي طور ڏکڻ ڏکڻ ايشيا جي حڪومتن لڳ ڀڳ 300ع کان 1300ع تائين عوامي سياسي اظهار لاءِ [[سنسڪرت]] اختيار ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ هي علائقو وسيع [[وڏو هندستان|ڏکڻ ايشيائي ثقافتي دائري]] سان وڌيڪ ڳنڍجي ويو.<ref>[http://buddhism.lib.ntu.edu.tw/FULLTEXT/JR-BJ001/bj001564378.pdf Comparing East Asian and Southeast Asian Buddhism: Looking at Traditional China from the Margins] http://buddhism.lib.ntu.edu.tw/ John R. McRae</ref> هن عمل علائقي جي ٻولين تي گهرو اثر وڌو، جنهن سبب تامل کان سواءِ سڀ وڏيون دراوڙي ٻوليون گهڻي حد تائين [[سنسڪرتڪاري]] جو شڪار ٿيون.<ref>{{Cite news |title=Setting the record straight |url=https://www.economist.com/johnson/2013/05/13/setting-the-record-straight |access-date=5 October 2023 |newspaper=The Economist |issn=0013-0613}}</ref><ref>{{Cite news |date=7 January 2023 |title=Sanskrit is the mother of all Indian languages: Bhyrappa |url=https://www.thehindu.com/news/national/karnataka/sanskrit-is-the-mother-of-all-indian-languages-bhyrappa/article66350430.ece |access-date=5 October 2023 |work=The Hindu |language=en-IN |issn=0971-751X}}</ref> هن علائقي ۾ تامل اثر پڻ نهايت اهم رهيو آهي. [[چولا خاندان]] جهڙين نمايان سلطنتن [[تامل ثقافت]] کي سري لنڪا ۽ ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر تائين پهچايو. سري لنڪا ۾ هڪ قديم [[سري لنڪائي تامل]] اقليت موجود آهي، ۽ ملڪ جي اڪثريتي ٻولي [[سنڌالا ٻولي|سنڌالا]] پڻ دراوڙي اثر رکي ٿي.<ref>{{Cite web |date=31 August 2020 |title=The Sri Lankan Civil War and Its History, Revisited in 2020 |url=https://hir.harvard.edu/sri-lankan-civil-war/ |access-date=5 October 2023 |website=Harvard International Review |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Perera |first1=Sasanka |url=https://books.google.com/books?id=xzBREAAAQBAJ&pg=PA99 |title=Against the Nation: Thinking Like South Asians |last2=Pathak |first2=Dev Nath |last3=Kumar |first3=Ravi |date=30 December 2021 |publisher=Bloomsbury Publishing |isbn=978-93-89812-33-6 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Kamalakaran |first=Ajay |date=23 March 2022 |title=How a unique Tamil dialect survived among a fishing community in Sri Lanka |url=https://scroll.in/magazine/1020026/how-a-unique-tamil-dialect-survived-among-a-fishing-community-in-sri-lanka |access-date=5 October 2023 |website=Scroll.in |language=en-US}}</ref> === زميني ۽ سامونڊي پکيڙ === {{See also|خصوصي معاشي علائقو|هندي سمنڊ}} هن فهرست ۾ خودمختيار رياستن سان لاڳاپيل [[تابع علائقا]] (غير آباد علائقن سميت) شامل آهن، پر [[انٽارڪٽڪا]] بابت دعوائون شامل ناهن. '''EEZ+TIA''' مان مراد [[خصوصي معاشي علائقو]] (EEZ) ۽ ڪل اندروني پکيڙ (TIA) جو مجموعو آهي، جنهن ۾ زمين ۽ اندروني آبي ايراضيون شامل آهن. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" ! style="background:#4472C4; color:white;" | ملڪ ! style="background:#4472C4; color:white;" | زميني پکيڙ<br> (چورس ڪلوميٽر) ! style="background:#4472C4; color:white;" | خصوصي معاشي علائقو ! style="background:#4472C4; color:white;" | براعظمي کنڊ ! style="background:#4472C4; color:white;" | ڪُل پکيڙ<br>(EEZ+TIA) |- | [[افغانستان]] | 652,864 | 0 | 0 | 652,864 |- | [[بنگلاديش]] | 148,460 | 86,392 | 66,438 | 230,390 |- | [[ڀوٽان]] | 38,394 | 0 | 0 | 38,394 |- | [[ڀارت]] | 3,287,263 | 2,305,143 | 402,996 | 5,592,406 |- | [[نيپال]] | 147,181 | 0 | 0 | 147,181 |- | [[مالديپ]] | 298 | 923,322 | 34,538 | 923,622 |- | [[پاڪستان]] | 881,913 | 290,000 | 51,383 | 1,117,911 |- | [[سري لنڪا]] | 65,610 | 532,619 | 32,453 | 598,229 |- ! style="background:#D9E2F3;" | ڪُل ! style="background:#D9E2F3;" | '''5,221,093''' ! style="background:#D9E2F3;" | '''4,137,476''' ! style="background:#D9E2F3;" | '''587,808''' ! style="background:#D9E2F3;" | '''9,300,997''' |} == سماج == {{See also|ڏکڻ ايشيا جا نسلي گروهه}} === آبادي === ڏکڻ ايشيا جي آبادي لڳ ڀڳ '''1.938 ارب''' آهي، جيڪا هن علائقي کي دنيا جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو علائقو بڻائي ٿي.<ref> United Nations, Department of Economic and Social Affairs, Population Division (2014). World Urbanization Prospects: The 2014 Revision, custom data acquired via website. http://esa.un.org/unpd/wpp/Excel-Data/population.htm </ref> هي علائقو سماجي لحاظ کان انتهائي گهڻ رخو آهي، جتي ڪيترائي لساني گروهه، مذهب ۽ ثقافتي روايتون موجود آهن. هڪ علائقي جون سماجي رسمون ۽ رهڻي ڪهڻي ٻئي علائقي کان ڪافي مختلف ٿي سگهن ٿيون.<ref>{{cite book|author=Baten, Jörg |title=A History of the Global Economy. From 1500 to the Present.|url=https://archive.org/details/isbn_9781107507180 |date=2016|publisher=Cambridge University Press|page=[https://archive.org/details/isbn_9781107507180/page/249 249]|isbn=978-1-107-50718-0}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" ! style="background:#4472C4;color:white;" rowspan="2" | ملڪ ! style="background:#4472C4;color:white;" rowspan="2" | آبادي (هزارن ۾)<br />(2023) ! style="background:#4472C4;color:white;" rowspan="2" | ڏکڻ ايشيا ۾ حصو ! style="background:#4472C4;color:white;" rowspan="2" | دنيا جي آبادي ۾ حصو ! style="background:#4472C4;color:white;" rowspan="2" | آبادي جي گهڻائي<br />(في چورس ڪلوميٽر) ! style="background:#5B9BD5;color:white;" colspan="3" | آبادي واڌ جي شرح (%) ! style="background:#70AD47;color:white;" colspan="7" | آباديءَ جو اندازو (هزارن ۾) |- !2005–10 !2010–15 !2015–20 !1950 !1975 !2000 !2025 !2050 !2075 !2100 |- | [[افغانستان]] | 42,240 | 2.17% | 0.525% | 61.8 | 2.78 | 3.16 | 2.41 | 7,752 | 12,689 | 20,779 | 44,516 | 74,075 | 98,732 | 110,855 |- | [[بنگلاديش]] | 172,954 | 8.92% | 2.15% | 1301 | 1.18 | 1.16 | 1.04 | 37,895 | 70,066 | 127,658 | 170,937 | 203,905 | 201,891 | 176,366 |- | [[ڀوٽان]] | 787 | 0.04% | 0.00978% | 20.3 | 2.05 | 1.58 | 1.18 | 177 | 348 | 591 | 797 | 874 | 803 | 654 |- | [[ڀارت]] | 1,428,628 | 73.7% | 17.5% | 473.4 | 1.46 | 1.23 | 1.10 | 376,325 | 623,103 | 1,056,576 | 1,454,607 | 1,670,491 | 1,676,035 | 1,529,850 |- | [[مالديپ]] | 521 | 0.03% | 0.00647% | 1738.2 | 2.68 | 2.76 | 1.85 | 74 | 136 | 279 | 515 | 570 | 543 | 469 |- | [[نيپال]] | 30,897 | 1.59% | 0.384% | 204.1 | 1.05 | 1.17 | 1.09 | 8,483 | 13,420 | 23,941 | 31,577 | 37,401 | 38,189 | 33,770 |- | [[پاڪستان]] | 240,486 | 12.4% | 2.98% | 300.2 | 2.05 | 2.09 | 1.91 | 37,542 | 66,817 | 142,344 | 249,949 | 367,808 | 453,262 | 487,017 |- | [[سري لنڪا]] | 21,894 | 1.13% | 0.272% | 347.2 | 0.68 | 0.50 | 0.35 | 7,971 | 13,755 | 18,778 | 22,000 | 21,815 | 19,000 | 14,695 |- class="sortbottom" ! style="background:#D9EAD3;" | ڏکڻ ايشيا ! style="background:#D9EAD3;" | '''1,938,407''' ! style="background:#D9EAD3;" | '''100٪''' ! style="background:#D9EAD3;" | '''24.094٪''' ! style="background:#D9EAD3;" | '''377.5''' !- !- !- ! 476,220 ! 800,335 ! 1,390,946 ! 1,974,898 ! 2,376,939 ! 2,488,455 ! 2,353,676 |- | colspan="15" | <small> گڏيل قومن جي انگن اکرن موجب 1950ع، 1975ع، 2000ع، 2025ع، 2050ع، 2075ع ۽ 2100ع لاءِ ڏکڻ ايشيائي ملڪن جي آباديءَ جا اندازا جدول ۾ ڏيکاريا ويا آهن. اهي اندازا وچولي زرخيزي شرح (Medium Fertility Variant) جي بنياد تي تيار ڪيا ويا آهن. ڀارت ۽ بنگلاديش ۾ زرخيزي جي شرح تيزي سان متبادل سطح (Replacement Level) ڏانهن وڌڻ سبب ڏکڻ ايشيا ۾ آبادي واڌ جي رفتار نمايان گهٽجڻ جو امڪان آهي، ۽ 21هين صديءَ جي وچ ڌاري آبادي واڌ منفي به ٿي سگهي ٿي. |} === ٻوليون === {{Main|ڏکڻ ايشيا جون ٻوليون}} {{See also|هندستاني ڳالهائيندڙ دنيا}} [[File:South Asian Language Families.png|thumb|right|ڏکڻ ايشيا جو نسلي-لساني ورڇ وارو نقشو]] <imagemap> File:States of South Asia by language.png|thumb|400px|ڏکڻ ايشيا جي هر رياست يا صوبي ۾، مالديپ کان سواءِ، ڳالهائي ويندڙ سرڪاري ٻولي يا عام رابطي جي ٻولي جو ڪلڪ ڪرڻ لائق نقشو. هند-آريائي ٻوليون سائي رنگ ۾، ايراني ٻوليون ڳاڙهي سائي رنگ ۾، دراوڙي ٻوليون واڱڻائي رنگ ۾، تبتو-برمي ٻوليون ڳاڙهي رنگ ۾، ۽ ترڪ ٻوليون نارنگي رنگ ۾ ڏيکاريل آهن. rect 30 70 355 230 [[w:Provinces of Afghanistan#UN Regions]] rect 10 130 430 305 [[w:Pashtunistan]] rect 185 435 330 585 [[w:Sindh]] rect 215 590 450 695 [[w:Gujarat]] rect 90 320 275 500 [[w:Balochistan, Pakistan]] rect 375 270 515 430 [[w:Punjab]] rect 445 255 670 565 [[w:Hindi belt]] rect 320 480 900 720 [[w:Hindi belt]] rect 430 50 710 255 [[w:Kashmir]] rect 980 345 1075 510 [[w:Bhutan]] rect 670 380 920 500 [[w:Nepal]] rect 900 540 1070 685 [[w:Bengal]] rect 985 360 1250 640 [[w:Northeast India]] rect 550 805 740 1070 [[w:Telugu states]] rect 410 690 660 845 [[w:Maharashtra]] rect 760 660 980 850 [[w:Odisha]] rect 460 830 550 1100 [[w:Karnataka]] rect 430 1100 550 1380 [[w:Kerala]] rect 550 1070 655 1160 [[w:Tamil Nadu]] rect 660 1140 760 1220 [[w:Sri Lankan Tamils]] rect 650 1220 780 1520 [[w:Sinhalese people]] </imagemap> ڏکڻ ايشيا ۾ ڪيتريون ئي ٻوليون ڳالهايون وڃن ٿيون. علائقي جون ڳالهائجندڙ ٻوليون گهڻو ڪري جاگرافيءَ سان لاڳاپيل آهن ۽ مذهبي حدن کان مٿي گڏيل طور استعمال ٿين ٿيون، پر انهن جون لکڻيون مذهبي حدن موجب نمايان طور ورهايل آهن. خاص طور ڏکڻ ايشيا جا مسلمان، جهڙوڪ افغانستان ۽ پاڪستان ۾، [[عربي رسم الخط]] ۽ فارسي [[نستعليق رسم الخط|نستعليق]] استعمال ڪن ٿا. 1952ع تائين مسلمان اڪثريت وارو بنگلاديش، جيڪو تڏهن اوڀر پاڪستان سڏبو هو، پڻ صرف نستعليق رسم الخط کي لازمي قرار ڏيندو هو؛ پر ان کان پوءِ، [[بنگالي ٻولي تحريڪ|ٻولي تحريڪ]] جي نتيجي ۾ بنگالي کي ان وقت جي اوڀر پاڪستان جي سرڪاري ٻولي طور قبول ڪرڻ بعد، علائقائي رسم الخط، خاص طور بنگالي، اختيار ڪيا ويا. ٻئي طرف ڏکڻ ايشيا جا غير مسلم، ۽ ڀارت جا ڪجهه مسلمان، هند-يورپي ٻولين لاءِ [[براهمي رسم الخط]] مان نڪتل رسم الخط، ۽ [[دراوڙي ٻوليون|دراوڙي ٻولين]] ۽ ٻين لاءِ غير براهمي رسم الخط استعمال ڪن ٿا.{{sfn|Bhatia|2008|pp=122–127}}{{sfn|Pandharipande|2008|pp=419–423}} [[ناگري رسم الخط]] روايتي ڏکڻ ايشيائي رسم الخط ۾ ''[[برابرن ۾ پهريون]]'' رهيو آهي.<ref name=george>{{cite book |first1=George |last1=Cardona |first2=Dhanesh |last2=Jain |date=2003 |title=The Indo-Aryan Languages |publisher=Routledge |pages=75–77 |isbn=978-0-415-77294-5}}</ref> [[ديوناگري]] رسم الخط 120 کان وڌيڪ ڏکڻ ايشيائي ٻولين لاءِ استعمال ٿئي ٿو،<ref name="devasilusa">[http://scriptsource.org/cms/scripts/page.php?item_id=script_detail&key=Deva Devanagari (Nagari)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170702003440/http://scriptsource.org/cms/scripts/page.php?item_id=script_detail&key=Deva |date=2 July 2017 }}, Script Features and Description, [[SIL International]] (2013), United States.</ref> جن ۾ [[هندي]]،<ref>[http://www.omniglot.com/writing/hindi.htm Hindi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120528075558/http://www.omniglot.com/writing/hindi.htm |date=28 May 2012 }}, Omniglot Encyclopedia of Writing Systems and Languages</ref> [[مراٺي ٻولي|مراٺي]]، [[نيپالي ٻولي|نيپالي]]، [[پالي]]، [[ڪونڪڻي ٻولي|ڪونڪڻي]]، [[بوڊو ٻولي|بوڊو]]، [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] ۽ [[ميٿلي ٻولي|ميٿلي]] سميت ڪيتريون ٻيون ٻوليون ۽ لهجا شامل آهن؛ ان ڪري اهو دنيا جي سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ ۽ [[استعمال موجب لکڻين جي نظامن جي فهرست|اختيار ڪيل لکڻين جي نظامن]] مان هڪ آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.omniglot.com/language/articles/devanagari.htm|title=Devanagari script|publisher=Omniglot|first=David|last=Templin|access-date=5 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150401062015/http://www.omniglot.com/language/articles/devanagari.htm|archive-date=1 April 2015|url-status=live}}</ref> ديوناگري رسم الخط ڪلاسيڪي سنسڪرت متنن لاءِ پڻ استعمال ٿيندو آهي.<ref name=devasilusa/> هن علائقي ۾ سڀ کان وڏي ڳالهائجندڙ ٻولي [[هندستاني ٻولي]] آهي، جنهن کان پوءِ بنگالي، تيلگو، تامل، مراٺي، گجراتي، ڪناڊا ۽ پنجابي اچن ٿيون.{{sfn|Bhatia|2008|pp=122–127}}{{sfn|Pandharipande|2008|pp=419–423}} جديد دور ۾ هن علائقي ۾ نيون گڏيل ثقافتي ٻوليون پڻ پيدا ٿيون، جهڙوڪ [[اردو]]، جيڪا [[اتر ڏکڻ ايشيا]]، خاص طور پاڪستان ۽ ڀارت جي اترين رياستن، جي مسلمان برادري استعمال ڪري ٿي.<ref> Shamsur Rahman Faruqi (2008), [http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00fwp/srf/srf_symcretism_2008.pdf Urdu Literary Culture: The Syncretic Tradition] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121026133552/http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00fwp/srf/srf_symcretism_2008.pdf |date=26 October 2012 }}, Shibli Academy, Azamgarh.</ref> [[پنجابي ٻولي]] ٽن مذهبن، يعني اسلام، هندو ڌرم ۽ سک ڌرم، سان لاڳاپيل برادرين ۾ پکڙيل آهي. ڳالهائجندڙ ٻولي گهڻي حد تائين ساڳي آهي، پر اها ٽن رسم الخطن ۾ لکي وڃي ٿي. [[سک]] [[گرمکي رسم الخط]] استعمال ڪن ٿا، [[پاڪستان]] جا [[مسلمان پنجابي]] [[نستعليق رسم الخط]] استعمال ڪن ٿا، جڏهن ته ڀارت جا [[هندو پنجابي]] [[گرمکي]] يا [[ناگري رسم الخط]] استعمال ڪن ٿا. گرمکي ۽ ناگري رسم الخط الڳ آهن، پر سندن بناوٽ ويجهي آهي؛ جڏهن ته فارسي نستعليق رسم الخط انهن کان بلڪل مختلف آهي.<ref name="Bright1996p395">{{cite book|first1=Peter T.|last1=Daniels|first2=William|last2=Bright|title=The World's Writing Systems |url=https://books.google.com/books?id=ospMAgAAQBAJ&pg=PA395 |year=1996|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-507993-7|page=395}}</ref> [[چين-تبتي ٻوليون]] علائقي جي اترين پٽن، خاص طور [[هماليا|هماليائي]] علائقن، ۾ ڳالهايون وڃن ٿيون ۽ اڪثر [[تبتي رسم الخط]] استعمال ڪن ٿيون.<ref name="BRILL">{{cite book |last1=Zielser |first1=B |last2=Turin |first2=M |title=Himalayan Languages and Linguistics: Studies in Phonology, Semantics, Morphology and Syntax |date=21 April 2011 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-19448-9 |url=https://books.google.com/books?id=5MoDCJP3VPUC |access-date=19 February 2023}}</ref> اهي ٻوليون گهڻو ڪري ڀوٽان ۽ نيپال، برما جي ڪجهه حصن، ۽ اتر ڀارت جي [[سڪم]] رياست ۽ [[لداخ]] علائقي ۾ ڳالهايون وڃن ٿيون.<ref name="Walter de Gruyter">{{cite book |last1=Saxena |first1=A |title=Himalayan Languages: Past and Present |date=2004 |publisher=Walter de Gruyter |isbn=978-3-11-017841-8 |url=https://books.google.com/books?id=gdqy7PKHUXQC |access-date=12 January 2022}}</ref> ڀوٽان جي قومي ٻولي [[زونگکا]] آهي، جڏهن ته [[ليپچا ٻولي|ليپچا]]، [[لمبو ٻولي|لمبو]]، [[گورنگ]]، [[مگر ٻولي|مگر]]، [[رائي ٻوليون|رائي]]، [[نيوار ٻولي|نيواري]]، [[تمانگ ٻولي|تمانگ]]، [[تسانگلا]]، [[ٿڪالي ٻولي|ٿڪالي]] ۽ [[سڪيمي ٻولي|سڪيمي]] پڻ ڀوٽان، نيپال ۽ سڪم ۾ ڳالهايون وڃن ٿيون، ۽ [[لداخي ٻولي|لداخي]] لداخ ۾ ڳالهائي وڃي ٿي.<ref name="Walter de Gruyter"/> [[ٻڌ ڌرم]] ۽ [[بون]] اڪثر انهن علائقن ۾ غالب هوندا آهن جتي اهي ٻوليون موجود آهن.<ref name="Walter de Gruyter"/><ref name="BRILL"/> [[گلگت بلتستان]] جي ڪجهه علائقن ۾ [[بلتي ٻولي]] پڻ ڳالهائي وڃي ٿي، پر ڳالهائيندڙ اڪثر ان کي [[اردو رسم الخط]] ۾ لکندا آهن.<ref name="BRILL"/> پاڪستاني [[بلتستان]] ۾ علائقي جي [[اسلام]] اختيار ڪرڻ کان پوءِ، سوين سال اڳ [[تبتي رسم الخط]] جو استعمال ختم ٿي ويو.<ref name="BRILL"/> برطانوي هِجي سان انگريزي شهري علائقن ۾ عام استعمال ٿئي ٿي ۽ ڏکڻ ايشيا جي هڪ اهم معاشي [[رابطي جي ٻولي]] آهي؛ ڏسو پڻ [[ڏکڻ ايشيائي انگريزي]].{{sfn|Bhatia|Baumgardner|2008|pp=391–394}} === مذهب === {{Main|ڏکڻ ايشيا ۾ مذهب}} {{Further|بنگلاديش ۾ مذهب|ڀوٽان ۾ مذهب|ڀارت ۾ مذهب|نيپال ۾ مذهب|پاڪستان ۾ مذهب|سري لنڪا ۾ مذهب}} [[File:Religious Diversity in South Asia (2).png|thumb|قومي ذيلي ورهاستن موجب ڏکڻ ايشيا ۾ مذهبي گوناگونيت]] {{Pie chart |thumb = right |caption = 1871–1872ع جي آدمشماري موجب برطانوي هندستان ۾ مذهب؛ ان ۾ هاڻوڪو ڀارت، بنگلاديش، پاڪستان جو وڏو حصو ۽ سامونڊي ميانمار شامل آهن.<ref>{{cite journal| url = https://www.jstor.org/stable/2339124 | title = The Census of British India of 1871–72 | journal = Journal of the Statistical Society of London | publisher = Journal of the Statistical Society of London Vol. 39, No. 2 | pages = 413 | date = June 1876| volume = 39 | issue = 2 | jstor = 2339124 }}</ref> |label1 = [[هندو ڌرم]] |value1 = 73.07 |color1 = darkorange |label2 = [[اسلام]] |value2 = 21.45 |color2 = green |label3 = [[ٻڌ ڌرم ۽ جين ڌرم]] |value3 = 1.49 |color3 = gold |label4 = [[سک ڌرم]] |value4 = 0.62 |color4 = chartreuse |label5 = [[عيسائيت]] |value5 = 0.47 |color5 = blue |label6 = ٻيا |value6 = 2.68 |color6 = Magenta |label7 = مذهب نامعلوم |value7 = 0.22 |color7 = black }} 2010ع ۾ ڏکڻ ايشيا دنيا جي سڀ کان وڏي [[هندو]] آباديءَ جو گهر هو،<ref name="pewforum.org" /> ۽ هتي لڳ ڀڳ 510 ملين [[مسلمان]]،<ref name="pewforum.org" /> 27 ملين کان وڌيڪ [[سک]]، 35&nbsp;ملين [[عيسائي]] ۽ 25&nbsp;ملين کان وڌيڪ [[ٻڌ ڌرم|ٻڌ]] رهندا هئا.<ref name="Pew Research 2012" /> ڏکڻ ايشيا جي ڪل آباديءَ ۾ هندن جو حصو لڳ ڀڳ 68 سيڪڙو، يعني اٽڪل 900&nbsp;ملين، ۽ مسلمانن جو حصو 31 سيڪڙو، يعني 510&nbsp;ملين، هو،<ref>{{cite web|url=http://www.pewforum.org/2011/01/27/future-of-the-global-muslim-population-regional-asia|title=Region: South Asia|access-date=1 January 2017|date=27 January 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20161229210603/http://www.pewforum.org/2011/01/27/future-of-the-global-muslim-population-regional-asia/|archive-date=29 December 2016|url-status=live}}</ref> جڏهن ته ٻڌ، جين، عيسائي ۽ سک باقي آباديءَ جو وڏو حصو ٺاهين ٿا. هندو، ٻڌ، جين، سک ۽ عيسائي گهڻو ڪري ڀارت، نيپال، سري لنڪا ۽ ڀوٽان ۾ مرڪوز آهن، جڏهن ته مسلمان افغانستان (99٪)، بنگلاديش (90٪)، پاڪستان (96٪) ۽ مالديپ (100٪) ۾ مرڪوز آهن.<ref name="pewforum.org" /> برصغير ۾ سڀ وڏا مذهب رائج هجڻ ڪري ڏکڻ ايشيا مذهبي گوناگونيت لاءِ مشهور آهي ۽ دنيا جي سڀ کان وڌيڪ مذهبي طور متنوع علائقن مان هڪ آهي. [[هندستاني مذهب]] اهي مذهب آهن جيڪي هندستاني برصغير ۾ پيدا ٿيا؛ يعني [[هندو ڌرم]]، [[جين ڌرم]]، [[ٻڌ ڌرم]] ۽ [[سک ڌرم]].<ref name = EB>Adams, C. J., [http://www.britannica.com/eb/article-38030/classification-of-religions Classification of religions: Geographical] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071214003036/http://www.britannica.com/eb/article-38030/classification-of-religions |date=14 December 2007 }}, [[انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا]], 2007. Retrieved 15 July 2010; Quote: "Indian religions, including early Buddhism, Hinduism, Jainism, and Sikhism, and sometimes also Theravāda Buddhism and the Hindu- and Buddhist-inspired religions of South and Southeast Asia".</ref> هندستاني مذهب پاڻ ۾ الڳ آهن، پر انهن ۾ اصطلاح، تصور، مقصد ۽ خيال ڪيترن هنڌن تي گڏيل آهن، ۽ ڏکڻ ايشيا مان اهي [[اوڀر ايشيا]] ۽ [[ڏکڻ اوڀر ايشيا]] تائين پکڙيا.<ref name="EB"/> اوائلي عيسائيت ۽ اسلام ڏکڻ ايشيا جي سامونڊي علائقن ۾ انهن واپارين ذريعي پهتا جيڪي مقامي آباديءَ ۾ اچي آباد ٿيا. بعد ۾ [[سنڌ]]، [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] ۽ [[پنجاب علائقو|پنجاب علائقي]] جي ڪجهه حصن تي [[اموي خلافت|عرب خلافتن]] جون فتحون ٿيون، ۽ فارس ۽ وچ ايشيا مان مسلمان آباديءَ جي آمد پڻ ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ ڏکڻ ايشيا جي اتر-اولهندي حصن ۾ شيعه ۽ سني اسلام ٻنهي جي پکڙجڻ ۾ واڌ آئي. پوءِ اسلامي سلطنتن ۽ مغل سلطنت جي مسلمان حڪمرانن جي اثر هيٺ اسلام ڏکڻ ايشيا ۾ وڌيڪ پکڙيو.<ref>{{cite book |editor1-last=Alberts |editor1-first=Tara |editor2-last=Irving |editor2-first=D. R. M. |title=Intercultural Exchange in Southeast Asia: History and Society in the Early Modern World |date=2013 |publisher=I.B. Tauris |isbn=978-0-85772-283-6}}</ref><ref>{{cite book|first=Lisa|last=Balabanlilar|title=Imperial Identity in Mughal Empire: Memory and Dynastic Politics in Early Modern Central Asia|url=https://books.google.com/books?id=7PS6PrH3rtkC|year=2012|publisher=I.B. Tauris|isbn=978-1-84885-726-1|pages=1–2, 7–10|access-date=27 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160610154458/https://books.google.com/books?id=7PS6PrH3rtkC|archive-date=10 June 2016|url-status=live}}</ref> دنيا جي مسلمانن جو لڳ ڀڳ هڪ-ٽيون حصو [[ڏکڻ ايشيا ۾ اسلام|ڏکڻ ايشيا]] مان آهي.{{sfn|Ruffle|2013|p=193}}<ref name="pew2Apr2015">{{Cite web|url=https://www.pewforum.org/2015/04/02/muslims/pf_15-04-02_projectionstables74/|title=10 Countries With the Largest Muslim Populations, 2010 and 2050|date=2 April 2015|website=Pew Research Center's Religion & Public Life Project|access-date=7 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170207115222/http://www.pewforum.org/2015/04/02/muslims/pf_15-04-02_projectionstables74/|archive-date=7 February 2017|url-status=live}}</ref><ref name="dip8Jan2016">{{Cite magazine |last=Pillalamarri |first=Akhilesh |date=8 January 2016 |title=How South Asia Will Save Global Islam |url=https://thediplomat.com/2016/01/how-south-asia-will-save-global-islam/ |magazine=The Diplomat |access-date=7 February 2017 |language=en-US |archive-url=https://web.archive.org/web/20170208040252/https://thediplomat.com/2016/01/how-south-asia-will-save-global-islam/ |archive-date=8 February 2017 |url-status=live}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |- ! style="background:#4472C4; color:white;" rowspan="2" | ملڪ ! style="background:#4472C4; color:white;" rowspan="2" | رياستي مذهب ! style="background:#70AD47; color:white;" colspan="8" | ڪل آباديءَ ۾ مذهبي آباديءَ جو سيڪڙو |- ! style="background:#D9EAD3;" | [[ٻڌ ڌرم]] ! style="background:#D9EAD3;" | عيسائيت ! style="background:#D9EAD3;" | [[هندو ڌرم]] ! style="background:#D9EAD3;" | [[اسلام]] ! style="background:#D9EAD3;" | [[ڪرات ڌرم]] ! style="background:#D9EAD3;" | [[سک ڌرم]] ! style="background:#D9EAD3;" | ٻيا ! style="background:#D9EAD3;" | رپورٽ جو سال |- | {{flag+link|Religion in|AFG}} | اسلام | – | – | – | [[افغانستان ۾ اسلام|99.7٪]] | – | – | 0.3٪ | 2019<ref name="AfgCIA">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/afghanistan/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210104184342/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/afghanistan/ |url-status=dead |archive-date=4 January 2021 |title=CIA The World Factbook – Afghanistan |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=27 March 2012 }}</ref> |- | {{flag+link|Religion in|BGD}} | اسلام | [[بنگلاديش ۾ ٻڌ ڌرم|0.6٪]] | [[بنگلاديش ۾ عيسائيت|0.4٪]] | [[بنگلاديش ۾ هندو ڌرم|9.5٪]] | [[بنگلاديش ۾ اسلام|90.4٪]] | – | – | – | 2011<ref name="বাংলাদেশ">{{cite web |url=https://2009-2017.state.gov/documents/organization/256513.pdf |script-title=bn:জানুন |language=bn |trans-title=Bangladesh |publisher=US department of States |access-date=16 October 2019 }}</ref> |- | {{flag+link|Religion in|BHU}} | [[وجريانا]] ٻڌ ڌرم | [[ڀوٽان ۾ ٻڌ ڌرم|74.8٪]] | [[ڀوٽان ۾ عيسائيت|0.5٪]] | [[ڀوٽان ۾ هندو ڌرم|22.6٪]] | 0.1٪ | – | – | 2٪ | 2010<ref name="IndCIA">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/bhutan/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210111035155/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/bhutan |url-status=dead |archive-date=11 January 2021 |title=CIA The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=27 March 2012 }}</ref><ref name="pew2010">[http://www.pewforum.org/files/2012/12/globalReligion-tables.pdf Pew Research Center – Global Religious Landscape 2010 – religious composition by country] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161213072625/http://www.pewforum.org/files/2012/12/globalReligion-tables.pdf |date=13 December 2016 }}.</ref> |- | {{flag+link|Religion in|IND}} | {{N/A}} | [[ڀارت ۾ ٻڌ ڌرم|0.7٪]] | [[ڀارت ۾ عيسائيت|2.3٪]] | [[ڀارت ۾ هندو ڌرم|79.8٪]] | [[ڀارت ۾ اسلام|14.2٪]] | – | [[ڀارت ۾ سک ڌرم|1.7٪]] | 1.3٪ | 2011<ref name="Census2011religion">{{cite web|url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW00C-01%20MDDS.XLS |title=C −1 Population by religious community – 2011 |publisher=[[Office of the Registrar General & Census Commissioner]] |access-date=25 August 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150825155850/http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW00C-01%20MDDS.XLS |archive-date=25 August 2015}}</ref><ref>ڀارت ۾ احمدين کي اسلام جو هڪ فرقو سمجهيو وڃي ٿو. ٻين اقليتن ۾ 0.4٪ [[جين ڌرم|جين]] ۽ 0.23٪ لامذهبي آبادي شامل آهي.</ref> |- | {{flag+link|Religion in the|Maldives}} | اسلام | – | – | – | [[مالديپ ۾ اسلام|100٪]] | – | – | – |<ref name="MdvCIA">{{cite web |url=http://www.themaldives.com/Maldives/Maldives_Religion.htm |title=religion |publisher=Maldives |access-date=23 August 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070928220750/http://www.themaldives.com/Maldives/Maldives_Religion.htm |archive-date=28 September 2007 |url-status=live }}</ref><ref name=EmoryLaw>{{cite web |url=http://www.law.emory.edu/ifl/legal/maldives.htm |title=Maldives |publisher=Law.emory.edu |date=21 February 1920 |access-date=23 August 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130211221153/http://www.law.emory.edu/ifl/legal/maldives.htm |archive-date=11 February 2013 |url-status=live }}</ref><ref>[http://countrystudies.us/maldives/7.htm Maldives – Religion] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101207024431/http://countrystudies.us/maldives/7.htm |date=7 December 2010 }}, ''countrystudies.us''</ref> |- | {{flag+link|Religion in|NEP}} | {{N/A}} | [[نيپال ۾ ٻڌ ڌرم|8.21٪]] | [[نيپال ۾ عيسائيت|1.76٪]] | [[نيپال ۾ هندو ڌرم|81.2٪]] | [[نيپال ۾ اسلام|5.09٪]] | 3.17٪ | – | 0.57٪ | 2021<ref>{{cite book|title=National Population and Housing Census 2021|date=2021|publisher=National Statistics Office|location=Kathmandu|page=29|url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/files/result-folder/Caste%20Ethnicity_report_NPHC_2021.pdf|access-date=23 August 2025}}</ref> |- | {{flag+link|Religion in|PAK}} | اسلام | – | [[پاڪستان ۾ عيسائيت|1.59٪]] | [[پاڪستان ۾ هندو ڌرم|1.85٪]] | [[پاڪستان ۾ اسلام|96.28٪]] | – | – | 0.07٪ | 2010<ref>{{Cite journal|title=Population by Religion|url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//tables/POPULATION%20BY%20RELIGION.pdf|journal=Pakistan Burau of Statistics, Government of Pakistan|pages=1|access-date=3 October 2022|archive-date=29 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200329204115/http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/tables/POPULATION%20BY%20RELIGION.pdf|url-status=dead}}</ref> |- | {{flag+link|Religion in|Sri Lanka}} | [[ٿيراوادا]] ٻڌ ڌرم | [[سري لنڪا ۾ ٻڌ ڌرم|70.2٪]] | [[سري لنڪا ۾ عيسائيت|6.2٪]] | [[سري لنڪا ۾ هندو ڌرم|12.6٪]] | [[سري لنڪا ۾ اسلام|9.7٪]] | – | – | 1.4٪ | 2011<ref name="2011census">{{cite web |title=Census of Population and Housing 2011 |url=http://www.statistics.gov.lk/PopHouSat/CPH2011/index.php?fileName=SriLanka&gp=Activities&tpl=3 |publisher=Department of Census and Statistic |access-date=16 October 2019 |archive-date=6 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200106095548/http://www.statistics.gov.lk/PopHouSat/CPH2011/index.php?fileName=SriLanka&gp=Activities&tpl=3 |url-status=dead }}</ref> |} === سڀ کان وڏا شهري علائقا === {{Update section|date=February 2026}} ڏکڻ ايشيا دنيا جي سڀ کان وڌيڪ آبادي وارن شهري علائقن مان ڪجهه جو گهر آهي. ''ڊيموگرافيا عالمي شهري علائقا'' جي 2023ع واري اشاعت موجب، هن خطي ۾ دنيا جي 35 وڏن ميگا شهرن (يعني 10 ملين کان وڌيڪ آبادي وارن شهري علائقن) مان 8 شامل آهن:<ref name="demographia1">{{cite web |url=http://www.demographia.com/db-worldua.pdf |title=Demographia World Urban Areas |last=Cox |first=Wendell |author-link=Wendell Cox |date=June 2020 |publisher=[[ڊيموگرافيا]] |access-date=28 March 2021}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |- ! style="background:#4472C4; color:white;" | درجو ! style="background:#4472C4; color:white;" | شهري علائقو ! style="background:#4472C4; color:white;" | رياست / صوبو ! style="background:#4472C4; color:white;" | ملڪ ! style="background:#4472C4; color:white;" class="unsortable" | منظرنامو ! style="background:#4472C4; color:white;" | آبادي<ref name="demographia1" /> ! style="background:#4472C4; color:white;" | ايراضي (ڪلوميٽر²)<ref name="demographia1"/> ! style="background:#4472C4; color:white;" | گهاٽائي (في ڪلوميٽر²)<ref name="demographia1"/> |- | 1 | [[دهلي]] | [[قومي راڄڌاني علائقو (ڀارت)|قومي راڄڌاني علائقو]] | {{Country|India}} | [[File:Skyline of Cannaught Place, New Delhi.jpg|center|100x100px]] | 31,190,000 | 2,344 | 13,307 |- | 2 | [[ممبئي]] | [[مهاراشٽر]] | {{Country|India}} | | 25,189,000 | 1,046 | 24,073 |- | 3 | [[ڪولڪاتا]] | [[اولهه بنگال]] | {{Country|India}} | | 21,747,000 | 1,352 | 16,085 |- | 4 | [[ڪراچي]] | [[سنڌ]] | {{Country|Pakistan}} | [[File:Sadar Neighborhood Karachi.jpg|center|100x100px]] | 20,249,000 | 1,124 | 18,014 |- | 5 | [[ڍاڪا]] | [[ڍاڪا ڊويزن]] | {{Country|Bangladesh}} | [[File:Dhaka Skyline at Night.jpg|center|100x100px]] | 19,134,000 | 619 | 30,911 |- | 6 | [[بينگلورو]] | [[ڪرناٽڪ]] | {{Country|India}} | [[File:Ubcity2.jpg|center|100x100px]] | 15,257,000 | 1,743 | 8,753 |- | 7 | [[لاهور]] | [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] | {{Country|Pakistan}} | [[File:Eye Of Lahore (Minar e Pakistan) evening.jpg|center|100x100px]] | 13,504,000 | 945 | 14,285 |- | 8 | [[چنائي]] | [[تامل ناڊو]] | {{Country|India}} | [[File:Chennai skyline.JPG|center|100x100px]] | 11,570,000 | 1,225 | 9,444 |- | 9 | [[حيدرآباد، تلنگانا|حيدرآباد]] | [[تلنگانا]] | {{Country|India}} | [[File:High Rise buildings in Madhapur from Golkonda hill.jpg|center|100x100px]] | 9,797,000 | 1,689 | 5,802 |- | 10 | [[احمدآباد]] | [[گجرات]] | {{Country|India}} | [[File:SG Highway Skyline.jpg|center|100x100px]] | 8,006,000 | 505 | 15,852 |} == ثقافت == {{Main|ڏکڻ ايشيا جي ثقافت}} {{See also|:Category:ڏکڻ ايشيا جي ثقافت}} === رانديون === {{Main|ڏکڻ ايشيا ۾ رانديون|ڏکڻ ايشيائي جسماني ثقافت}} [[File:Cricket in Kunar Province.jpg|thumb|196x196px|هڪ [[افغان سپاهي]] ڪرڪيٽ کيڏي رهيو آهي. پاڪستان ۽ ڀارت ۾ رهندڙ افغان پناهگير هيءَ راند ٻيهر افغانستان ۾ کڻي آيا، ۽ هاڻي اها ملڪ جي سڀ کان مشهور راندين مان هڪ آهي.<ref name=":3" />]] [[فيلڊ هاڪي]] ڪيترن ئي ڏکڻ ايشيائي ملڪن جي سرڪاري قومي راند رهي آهي، ۽ گڏيل طور تي انهن ملڪن [[اولمپڪ رانديون ۾ فيلڊ هاڪي]] ۾ گهڻن تمغن تي قبضو ڪيو آهي. بهرحال، [[ڏکڻ ايشيا ۾ ڪرڪيٽ|ڪرڪيٽ]] ڏکڻ ايشيا جي سڀ کان مشهور راند آهي،<ref>{{Cite news |date=21 December 2006 |title=South Asia's cricket obsession |work=BBC News |language=en-GB |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/6171549.stm |access-date=1 December 2020}}</ref> ۽ هن راند جي دنيا جي لڳ ڀڳ 90 سيڪڙو مداحن جو تعلق هندستاني برصغير سان آهي.<ref>{{Cite news |title=India constitutes 90 percent of one billion cricket fans: ICC research |work=The Economic Times |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/sports/india-constitutes-90-percent-of-one-billion-cricket-fans-icc-research/articleshow/64760726.cms |access-date=1 December 2020}}</ref> هن علائقي ۾ [[ڏکڻ ايشيا جون روايتي رانديون|روايتي رانديون]] پڻ مشهور آهن، جهڙوڪ [[ڪبڊي]] ۽ [[کو-کو]]، جيڪي سڄي خطي ۾ کيڏيون وڃن ٿيون ۽ سرڪاري طور [[ڏکڻ ايشيائي رانديون]] ۽ [[ايشيائي رانديون]] ۾ پڻ شامل آهن.<ref>{{Cite web |date=25 October 2016 |title=Indian Traditional Games for Children, Traditional Games of Tamilnadu for Kids, Old Ancient Tamil Games of Tamil Nadu |url=https://www.parentcircle.com/9-indian-traditional-games-for-children/article |access-date=4 November 2022 |website=ParentCircle |language=en-gb}}</ref><ref>{{Cite web |title=OCA » Ancient tag game of kho kho catching on fast |url=https://ocasia.org/news/231-ancient-tag-game-of-kho-kho-catching-on-fast.html |access-date=4 November 2022 |website=ocasia.org |archive-date=4 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221104231940/https://ocasia.org/news/231-ancient-tag-game-of-kho-kho-catching-on-fast.html |url-status=dead }}</ref><ref>[https://olympics.com/en/news/kabaddi-asian-games-history-winners-champions-list Kabaddi at Asian Games: Indian men and women rule the roost] https://olympics.com/ Rahul Venkat</ref> انهن روايتي راندين لاءِ قائم ڪيل ليگن، جهڙوڪ [[پرو ڪبڊي ليگ]] ۽ [[الٽيميٽ کو-کو]]، هن خطي ۾ سڀ کان وڌيڪ ڏٺل راندين جي مقابلن مان شمار ٿين ٿيون.<ref>{{Cite news |last=Khosla |first=Varuni |date=17 January 2023 |title=Ultimate Kho Kho S1 claims total reach of 41 million viewers from India |language=en |work=mint |url=https://www.livemint.com/sports/news/ultimate-kho-kho-s1-claims-total-reach-of-41-million-viewers-from-india-11673930091871.html |url-status=live |access-date=18 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230119051136/https://www.livemint.com/sports/news/ultimate-kho-kho-s1-claims-total-reach-of-41-million-viewers-from-india-11673930091871.html |archive-date=19 January 2023}}</ref><ref>{{Cite news |last=Taneja |first=Nidhima |date=27 January 2023 |title=Pro kabaddi, kho-kho leagues chase IPL viewership. India rediscovering regional sports |language=en-US |work=ThePrint |url=https://theprint.in/feature/pro-kabaddi-kho-kho-leagues-chase-ipl-viewership-india-rediscovering-regional-sports/1337725/ |access-date=8 August 2023}}</ref> === سئنيما === {{Excerpt|ڏکڻ ايشيائي سئنيما|paragraphs=2|files=0|templates=0|references=0}} === موسيقي === {{Main|ڏکڻ ايشيا جي موسيقي}} === طعام === {{Main|ڏکڻ ايشيائي طعام}} == معيشت == {{Main|ڏکڻ ايشيا جي معيشت}} {{Further|افغانستان جي معيشت|بنگلاديش جي معيشت|ڀوٽان جي معيشت|ڀارت جي معيشت|مالديپ جي معيشت|نيپال جي معيشت|پاڪستان جي معيشت|سري لنڪا جي معيشت}} [[File:BackBay skyline.jpg|thumb|right|upright=1.25|[[ممبئي]] ڀارت جو مالي گاديءَ وارو شهر آهي، جنهن جي مجموعي گهريلو پيداوار (GDP) لڳ ڀڳ 400 ارب آمريڪي ڊالر آهي.<ref>{{Cite news |title=India needs its own $1 trillion states; Is Mumbai the answer? |work=Financial Express |language=en |url=https://www.financialexpress.com/economy/india-needs-its-own-1-trillion-states-is-mumbai-the-answer/1540497/ |access-date=24 January 2022}}</ref>]] [[File:GDP per capita development in South Asia.png|thumb|ڏکڻ ايشيا ۾ في فرد مجموعي گهريلو پيداوار (GDP) جي واڌ، 1950ع کان 2022ع تائين]] ڀارت هن خطي جي سڀ کان وڏي معيشت رکي ٿو (4.18 ٽريلين آمريڪي ڊالر) ۽ ڏکڻ ايشيا جي مجموعي معيشت جو لڳ ڀڳ 82 سيڪڙو حصو ٺاهي ٿو. اها اسمي بنياد تي دنيا جي ڇهين وڏي معيشت ۽ خريداري قوت جي برابري (PPP) موجب دنيا جي ٽين وڏي معيشت آهي (17.64 ٽريلين آمريڪي ڊالر).<ref name="IMF">{{cite web|url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2018/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=82&pr.y=15&sy=2017&ey=2018&scsm=1&ssd=1&sort=subject&ds=.&br=1&c=512%2C556%2C513%2C514%2C558%2C564%2C524%2C534&s=NGDPD%2CPPPGDP&grp=0&a=|title=Report for Selected Countries and Subjects|website=International Monetary Fund}}</ref> ڀارت خطي مان [[جي-20]] ۽ [[برڪس]] جو ميمبر آهي. اها دنيا جي تيز ترين وڌندڙ وڏين معيشتن مان هڪ آهي ۽ مالي سال 2022–23 دوران 7.2 سيڪڙو واڌ رڪارڊ ڪئي.<ref>{{Cite news |last=Dhoot |first=Vikas |date=31 May 2023 |title=India's GDP expanded 6.1% in 2022-23's last quarter |language=en-IN |work=The Hindu |url=https://www.thehindu.com/business/Economy/gdp-grows-61-in-march-quarter-72-in-fy23/article66915856.ece |access-date=1 September 2023 |issn=0971-751X}}</ref> ڀارت کان پوءِ [[بنگلاديش]] اچي ٿو، جنهن جي مجموعي گهريلو پيداوار 446 ارب آمريڪي ڊالر آهي. ان وٽ ايشيا ۾ GDP واڌ جي تيز ترين شرح آهي. بنگلاديش دنيا جي تيزي سان اڀرندڙ ۽ ترقي ڪندڙ معيشتن مان هڪ آهي ۽ [[نيڪسٽ اليون]] ملڪن ۾ پڻ شامل آهي. 2022ع دوران بنگلاديش جي معاشي واڌ 6.4 سيڪڙو رهي.<ref>{{Cite web |last=Ventura |first=Luca |date=18 July 2023 |title=Global Finance Magazine – Countries with Highest GDP Growth 2022 |url=https://www.gfmag.com/global-data/economic-data/countries-highest-gdp-growth |access-date=1 September 2023 |website=Global Finance Magazine |language=en}}</ref> ان کان پوءِ [[پاڪستان]] اچي ٿو، جنهن جي معيشت 340 ارب آمريڪي ڊالر آهي. ان کان پوءِ [[سري لنڪا]] آهي، جنهن وٽ خطي ۾ في فرد GDP جي لحاظ کان ٻيو نمبر ۽ مجموعي معيشت جي لحاظ کان چوٿون نمبر آهي. [[عالمي بئنڪ]] جي 2015ع واري رپورٽ موجب، ڀارت جي مضبوط معاشي واڌ ۽ تيل جي سازگار قيمتن جي نتيجي ۾ 2014ع جي آخري چوٿين کان ڏکڻ ايشيا دنيا جو تيز ترين وڌندڙ علائقو بڻجي ويو.<ref>{{cite web|url=http://www.worldbank.org/en/news/press-release/2015/04/13/south-asia-cheap-oil-reform-energy-pricing|title=South Asia, now the fastest-growing region in the world, could take greater advantage of cheap oil to reform energy pricing|access-date=16 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150417182523/http://www.worldbank.org/en/news/press-release/2015/04/13/south-asia-cheap-oil-reform-energy-pricing|archive-date=17 April 2015|url-status=live}}</ref> جڏهن ته [[اوڀر ايشيا جي معيشت|اوڀر ايشيا]] ۾ علائقائي واپار مجموعي واپار جو لڳ ڀڳ 50 سيڪڙو آهي، ڏکڻ ايشيا ۾ اهو صرف 5 سيڪڙو کان ٿورو وڌيڪ آهي.<ref>{{Cite web |date=9 October 2018 |title=Realizing the Promise of Regional Trade in South Asia |url=https://www.worldbank.org/en/news/feature/2018/10/09/realizing-the-promise-of-regional-trade-in-south-asia |access-date=23 October 2019 |publisher=[[عالمي بئنڪ]]}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ڏکڻ ايشيا جا ڪجهه علائقا ٻين جي ڀيٽ ۾ گهڻو امير آهن. ڀارت جون چار رياستون [[مهاراشٽر]]، [[تامل ناڊو]]، [[گجرات]] ۽ [[ڪرناٽڪ]] 2030ع تائين ڀارت جي GDP جو لڳ ڀڳ 50 سيڪڙو حصو پيدا ڪرڻ جي اميد رکن ٿيون، جڏهن ته [[ڏکڻ ڀارت]] جون پنج رياستون، جيڪي ڀارت جي آبادي جو فقط 20 سيڪڙو رکن ٿيون، 2030ع تائين ملڪ جي GDP جو 35 سيڪڙو حصو فراهم ڪنديون.<ref>{{Cite news |date=9 June 2023 |title=Southern states to contribute 35% of India's $7 trillion economy by 2030 |work=The Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chennai/southern-states-to-contribute-35-of-indias-7tn-economy-by-2030/articleshow/100862819.cms |access-date=6 September 2023 |issn=0971-8257}}</ref> {{sort under}} {| class="wikitable sortable sort-under" style="width:100%; text-align:center;" ! style="background:#4472C4; color:white;" rowspan="2" | ملڪ<br /><ref name="CIA Names">{{Cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2142.html |title=Field Listing :: Names |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=28 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170701201536/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2142.html |archive-date=1 July 2017 |url-status=dead }}</ref><ref name="UN_Names">{{cite web |url=http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/UNGEGN/docs/9th-uncsgn-docs/UNGEGN%20WG%20Country%20Names%20Document%20-%20August%202009.pdf |title=UNGEGN List of Country Names |publisher=United Nations Group of Experts on Geographical Names |year=2007 |access-date=28 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728144159/http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/UNGEGN/docs/9th-uncsgn-docs/UNGEGN%20WG%20Country%20Names%20Document%20-%20August%202009.pdf |archive-date=28 July 2011 |url-status=live }}</ref><ref name="Europa">{{cite web |url=http://publications.europa.eu/code/en/en-5000500.htm#fn-tw1 |title=List of countries, territories and currencies |publisher=Europa |date=9 August 2011 |access-date=10 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110807122658/http://publications.europa.eu/code/en/en-5000500.htm#fn-tw1 |archive-date=7 August 2011 |url-status=live }}</ref> ! style="background:#70AD47; color:white;" colspan="4" | [[غربت جي حد کان هيٺ رهندڙ آبادي جي سيڪڙي موجب ملڪن جي فهرست|غربت جي حد کان هيٺ آبادي]]، روزانو 1.9 آمريڪي ڊالر ! style="background:#4472C4; color:white;" rowspan="2" | [[عالمي بک اشاري]] (2021)<ref name="Archived copy">{{cite web |url=https://www.globalhungerindex.org/ranking.html |title=Global Hunger Index Scores by 2021 GHI Rank |website=Global Hunger Index |access-date=2 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225183607/https://www.globalhungerindex.org/ranking.html |archive-date=25 February 2022 |url-status=dead}}</ref> ! style="background:#4472C4; color:white;" rowspan="2" | غذائي کوٽ واري آبادي (2015)<ref name="fao.org">{{cite web|title=Regional Overview of Food Insecurity Asia and the Pacific - Towards a Food Secure Asia and the Pacific |publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations |year=2015 |url=http://www.fao.org/3/a-i4624e.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924011158/http://www.fao.org/3/a-i4624e.pdf|archive-date=24 September 2015|access-date=3 June 2015}}</ref> ! style="background:#4472C4; color:white;" rowspan="2" | [[زندگي جي اميد]] (2023) عالمي درجو ! style="background:#70AD47; color:white;" colspan="3" | عالمي دولت رپورٽ (2019)<ref name="CS 2019-1">{{Cite web|title=Global wealth report|url=https://www.credit-suisse.com/about-us/en/reports-research/global-wealth-report.html|access-date=25 October 2019|website=[[Credit Suisse]]|date=October 2019}}</ref><ref name="CS 2019-2">{{Cite web|title=Global wealth report 2019|url=https://www.credit-suisse.com/media/assets/corporate/docs/about-us/research/publications/global-wealth-report-2019-en.pdf|access-date=25 October 2019|website=[[Credit Suisse]]}}</ref><ref name="CS 2019-3">{{Cite web|title=Global wealth databook 2019|url=https://www.credit-suisse.com/media/assets/corporate/docs/about-us/research/publications/global-wealth-databook-2019.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20191023104250/https://www.credit-suisse.com/media/assets/corporate/docs/about-us/research/publications/global-wealth-databook-2019.pdf|archive-date=23 October 2019|access-date=25 October 2019|website=[[Credit Suisse]]|date=October 2019}}</ref> |- ! style="background:#D9EAD3;" | [[عالمي بئنڪ]]<ref name=":0">{{Cite web|title=Poverty headcount ratio at national poverty lines (% of population) {{!}} Data|url=http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.NAHC?locations=CO&view=map&year_high_desc=true|access-date=26 August 2017|publisher=World Bank}}</ref> (سال) ! style="background:#D9EAD3;" | [[گهڻ رخي غربت اشاري|2022ع گهڻ رخي غربت اشاري رپورٽ]] (MPI ذريعو سال)<ref>{{Cite report |url=https://hdr.undp.org/content/2022-global-multidimensional-poverty-index-mpi |title=2022 Global Multidimensional Poverty Index (MPI) |author=United Nations |date=17 October 2022 |publisher=United Nations |language=en}}</ref> ! style="background:#D9EAD3;" | [[انتهائي غربت]] ۾ آبادي (2022)<ref>{{Cite web|title=World Poverty Clock|url=https://worldpoverty.io/|access-date=27 February 2022|website=worldpoverty.io|language=en}}</ref> ! style="background:#D9EAD3;" | [[ورلڊ فيڪٽ بڪ|سي آءِ اي فيڪٽ بڪ]] (2015)<ref name="CIA Factbook">{{cite web|title=The World Factbook — Central Intelligence Agency|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2046.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151109070125/https://www.cia.gov/Library/publications/the-world-factbook/fields/2046.html|archive-date=9 November 2015|access-date=23 August 2016|publisher=Central Intelligence Agency}}</ref> ! style="background:#D9EAD3;" data-sort-type="number" | [[ڪل دولت موجب ملڪن جي فهرست|ڪل قومي دولت]]، ارب آمريڪي ڊالر (عالمي درجو) ! style="background:#D9EAD3;" | [[بالغ في فرد دولت موجب ملڪن جي فهرست|بالغ في فرد دولت]]، آمريڪي ڊالر ! style="background:#D9EAD3;" data-sort-type="number" | [[بالغ في فرد دولت موجب ملڪن جي فهرست|بالغ في فرد وچين دولت]]، آمريڪي ڊالر (عالمي درجو) |- | '''{{Country|Afghanistan}}''' | align="right" |54.5% (2016) | align="right" |55.91% (2015–16) | align="right" |18% | align="right" |36% | align="right" |28.3 (103rd) | align="right" |26.8% | align="right" |66.03 (178th) | align="right" |25 (116th) | align="right" |1,463 | align="right" |640 (156th) |- | '''{{Country|Bangladesh}}''' | align="right" |24.3% (2016) | align="right" |24.64% (2019) | align="right" |4% | align="right" |31.5% | align="right" |19.1 (76th) | align="right" |16.4% | align="right" |74.67 (105th) | align="right" |697 (44th) | align="right" |6,643 | align="right" |2,787 (117th) |- | '''{{Country|Bhutan}}''' | align="right" |8.2% (2017) | align="right" |37.34% (2010) | align="right" |4% | align="right" |12% | align="right" |No data | align="right" |No data | align="right" |72.97 (120th) | align="right" |No Data | align="right" |No Data | align="right" |No Data |- | '''{{Country|India}}''' | align="right" |21.9% (2011) | align="right" |16.4% (2019–21) | align="right" |3% | align="right" |29.8% | align="right" |27.5 (101st) | align="right" |15.2% | align="right" |72.00 (131st) | align="right" |12,614 (7th) | align="right" |14,569 | align="right" |3,042 (115th) |- | '''{{Country|Maldives}}''' | align="right" |8.2% (2016) | align="right" |0.77% (2016–17) | align="right" |4% | align="right" |16% | align="right" |No data | align="right" |5.2% | align="right" |81.04 (43rd) | align="right" |7 (142nd) | align="right" |23,297 | align="right" |8,555 (74th) |- | '''{{Country|Nepal}}''' | align="right" |25.2% (2010) | align="right" |17.50% (2019) | align="right" |8% | align="right" |25.2% | align="right" |19.1 (76th) | align="right" |7.8% | align="right" |70.35 (146th) | align="right" |68 (94th) | align="right" |3,870 | align="right" |1,510 (136th) |- | '''{{Country|Pakistan}}''' | align="right" |24.3% (2015) | align="right" |38.33% (2017–18) | align="right" |5% | align="right" |12.4% | align="right" |24.7 (94th) | align="right" |22% | align="right" |67.65 (164th) | align="right" |465 (49th) | align="right" |4,096 | align="right" |1,766 (128th) |- | '''{{Country|Sri Lanka}}''' | align="right" |4.1% (2016) | align="right" |2.92% (2016) | align="right" |5% | align="right" |8.9% | align="right" |16 (65th) | align="right" |22% | align="right" |77.48 (73rd) | align="right" |297 (60th) | align="right" |20,628 | align="right" |8,283 (77th) |} === اسٽاڪ ايڪسچينج === هن خطي جا اهم اسٽاڪ ايڪسچينج [[ڀارت جو نيشنل اسٽاڪ ايڪسچينج|نيشنل اسٽاڪ ايڪسچينج]] (NSE) ڀارت آهن، جنهن جي مارڪيٽ سرمائيداري 5.70&nbsp;ٽريلين آمريڪي ڊالر آهي ۽ اهو [[اسٽاڪ ايڪسچينجن جي فهرست|دنيا جو پنجون وڏو اسٽاڪ ايڪسچينج]] آهي؛ [[بمبئي اسٽاڪ ايڪسچينج]] (BSE) ڀارت، جنهن جي مارڪيٽ سرمائيداري 5.30&nbsp;ٽريلين آمريڪي ڊالر آهي ۽ اهو [[اسٽاڪ ايڪسچينجن جي فهرست|دنيا جو ستون وڏو اسٽاڪ ايڪسچينج]] آهي؛ [[ڍاڪا اسٽاڪ ايڪسچينج]] (DSE) بنگلاديش؛ [[ڪولمبو اسٽاڪ ايڪسچينج]] (CSE) سري لنڪا؛ ۽ [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] (PSX)، جنهن جي مارڪيٽ سرمائيداري 72&nbsp;ارب آمريڪي ڊالر آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.psx.com.pk/ |title=Company Profile |website=Pakistan Stock Exchange |access-date=30 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180630185944/https://www.psx.com.pk/ |archive-date=30 June 2018 |url-status=live }}</ref> معاشي انگ اکر [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] مان ورتل آهن، اپريل 2017ع تائين موجوده آهن، ۽ آمريڪي ڊالرن ۾ ڏنل آهن.<ref name="auto">{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2015/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=83&pr.y=16&sy=2015&ey=2015&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=193,273,223,156,924,922,132,184,134,534,536,136,158,112,111,542&s=NGDPD,PPPGDP&grp=0&a=|title=Report for Selected Countries and Subjects|website=International Monetary Fund|access-date=7 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171010173821/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2015/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=83&pr.y=16&sy=2015&ey=2015&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=193%2C273%2C223%2C156%2C924%2C922%2C132%2C184%2C134%2C534%2C536%2C136%2C158%2C112%2C111%2C542&s=NGDPD%2CPPPGDP&grp=0&a=|archive-date=10 October 2017|url-status=live}}</ref> == تعليم == {{See also|هندستاني برصغير ۾ تعليم جي تاريخ}} [[File:Durbar High School 6.jpg|thumb|[[دربار هاءِ اسڪول]]، [[نيپال]] جو سڀ کان پراڻو ثانوي اسڪول، جيڪو 1854ع ۾ قائم ٿيو]] [[File:Sri Lanka Photo159.jpg|thumb|سري لنڪا ۾ هيٺين درجي جو اسڪول]] [[File:College of Natural Resources, Royal University of Bhutan-min.jpg|thumb|قدرتي وسيلن جو ڪاليج، [[ڀوٽان جي رائل يونيورسٽي]]]] ڏکڻ ايشيا ۾ تعليم جي معيار جو جائزو وٺڻ ۾ هڪ اهم چئلينج علائقي اندر حالتن جي وڏي گوناگونيت آهي، جنهن سبب ملڪن جي وچ ۾ سڌي ڀيٽ ڪرڻ ڏکيو ٿي پوي ٿو.<ref name=SZ13>{{cite web |last=Brinkmann |first=Suzana |title=Improving Education Quality in South Asia (I) |url=https://www.unicef.org/rosa/media/6991/file/Improving%20Education%20Quality%20in%20South%20Asia%20(I)_30Aug_019_Web.pdf.pdf |year=2018 |publisher=UNICEF Regional Office for South Asia |location=Kathmandu |page=13}}</ref> 2018ع ۾ ڏکڻ ايشيا ۾ پرائمري سطح جا 11.3&nbsp;ملين ٻار ۽ هيٺين ثانوي سطح جا 20.6&nbsp;ملين ٻار اسڪولن کان ٻاهر هئا، جڏهن ته لکين ٻارن پرائمري تعليم مڪمل ڪئي پر بنيادي ڳڻپ ۽ پڙهڻ-لکڻ جون بنيادي صلاحيتون حاصل نه ڪري سگهيا.<ref name=ESAFS>[https://www.unicef.org/rosa/what-we-do/education#:~:text=Education%20is%20a%20basic%20human,are%20out%2Dof%2Dschool. Education: South Asia], UNICEF</ref> [[يونيسڪو]] موجب، 2017ع ۾ ڏاکڻي ۽ وچ ايشيا ۾ 6 کان 14 سالن جي عمر جا 241 ملين ٻار، يعني ڪل جو 81 سيڪڙو، سکيا حاصل نه ڪري رهيا هئا. صرف ذيلي صحارا آفريڪا ۾ سکيا نه وٺندڙ ٻارن جي شرح ان کان وڌيڪ هئي. انهن ٻارن مان ٻه-ٽيون حصو اسڪول ۾ موجود هو ۽ ڪلاسن ۾ ويٺل هو. پرائمري ۽ هيٺين ثانوي اسڪولن ۾ پڙهندڙ ٻارن مان صرف 19 سيڪڙو ٻار پڙهڻ ۽ رياضي ۾ گھٽ ۾ گھٽ مهارت جي سطح حاصل ڪن ٿا.<ref name="MoreT">[http://uis.unesco.org/sites/default/files/documents/fs46-more-than-half-children-not-learning-en-2017.pdf ''More than One-Half of Children and Adolescents are not learning worldwide''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200906200858/http://uis.unesco.org/sites/default/files/documents/fs46-more-than-half-children-not-learning-en-2017.pdf |date=2020-09-06 }}, Fact Sheet No. 46, UNESCO Institute for Statistics September 2017.</ref><ref name=SZ3>{{cite web |last=Brinkmann |first=Suzana |title=Improving Education Quality in South Asia (I) |url=https://www.unicef.org/rosa/media/6991/file/Improving%20Education%20Quality%20in%20South%20Asia%20(I)_30Aug_019_Web.pdf.pdf |year=2018 |publisher=UNICEF Regional Office for South Asia |location=Kathmandu |page=3}}</ref> شهري اڳواڻيءَ ۾ ڪيل جائزي موجب، ڀارت جي سرڪاري اسڪولن ۾ صرف 48 سيڪڙو ۽ پاڪستان جي سرڪاري اسڪولن ۾ 46 سيڪڙو ٻار پنجين ڪلاس تائين پهچڻ وقت ٻئي ڪلاس جي سطح جو متن پڙهي سگهندا هئا.<ref>[http://aserpakistan.org/report ASER Pakistan]{{مئل ڳنڍڻو|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (2015). Annual Status of Education Report (Facilitated by SAFED). ASER Centre.<br />[http://www.asercentre.org//p/289.html ASER India] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200903005918/http://www.asercentre.org//p/289.html |date=3 September 2020 }} (2016). Annual Status of Education Report (Facilitated by Pratham). ASER Centre.</ref><ref name=SZ3/> تعليم جي هن گهٽ معيار دنيا جي سڀ کان اوچين اسڪول ڇڏڻ وارين شرحن ۾ پڻ حصو وڌو آهي، جڏهن ته اڌ کان وڌيڪ شاگرد ثانوي اسڪول مڪمل ڪرڻ باوجود گهربل صلاحيتون حاصل نٿا ڪن.<ref name=SZ3/> ڏکڻ ايشيا ۾ ڪلاس روم گهڻو ڪري استاد-مرڪز ۽ رٽا تي ٻڌل هوندا آهن، جڏهن ته ٻارن کي اڪثر جسماني سزا ۽ امتيازي سلوڪ کي منهن ڏيڻو پوي ٿو.<ref name=ESAFS/> ڏکڻ ايشيا جي مختلف ملڪن ۾ تعليمي ڍانچا مختلف آهن. 2018ع تائين ڀارت ۽ پاڪستان وٽ نسبتاً وڌيڪ ترقي يافته ۽ وڌندڙ غير مرڪزي تعليمي نظام هئا، جڏهن ته بنگلاديش ۾ اڃا به انتهائي مرڪزي نظام موجود هو، ۽ نيپال مرڪزي نظام کان غير مرڪزي نظام ڏانهن منتقلي واري حالت ۾ هو.<ref name=SZ13/> گهڻن ڏکڻ ايشيائي ملڪن ۾ ٻارن جي تعليم نظرياتي طور مفت آهي؛ استثنا مالديپ آهي، جتي آئين موجب مفت تعليم جي ضمانت موجود ناهي، ۽ ڀوٽان ۽ نيپال آهن، جتي پرائمري اسڪول فيسون وٺن ٿا. پر والدين اڃا به ٻيون مالي گهرجون پوريون ڪرڻ ۾ ڏکيائين کي منهن ڏين ٿا، جن ۾ تعليمي نظام جي گهٽتائين کي پورو ڪرڻ لاءِ خانگي ٽيوشن به شامل آهي.<ref name="Oxfam4">[https://oxfamilibrary.openrepository.com/bitstream/handle/10546/120598/pi-girls%27-education-south-asia-192305-en.pdf?sequence=1&isAllowed=y Girls' Education in South Asia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201117041332/https://oxfamilibrary.openrepository.com/bitstream/handle/10546/120598/pi-girls%27-education-south-asia-192305-en.pdf?sequence=1&isAllowed=y |date=2020-11-17 }}, page 4, Education and Gender Equality Series, Programme Insights, Oxfam GB. February 2006.</ref> علائقي جا وڏا ۽ غريب ملڪ، جهڙوڪ ڀارت ۽ بنگلاديش، پنهنجي وسيع آبادي لاءِ گهربل تعليمي نظام کي برقرار رکڻ لاءِ ڪافي وسيلا حاصل ڪرڻ ۾ مالي طور جدوجهد ڪن ٿا، ۽ ان سان گڏ اسڪولن کان ٻاهر ٻارن جي وڏي تعداد کي اسڪولن ۾ داخل ڪرائڻ جو چئلينج پڻ موجود آهي.<ref name=SZ13/> تعليم لاءِ سرڪاري مالي وسيلن جي گهٽ سطح سبب انهن ملڪن جي شموليت واري ۽ برابريءَ واري معياري تعليم مهيا ڪرڻ جي صلاحيت محدود رهي ٿي،<ref name=ESAFS/> جڏهن ته سري لنڪا، مالديپ ۽ ڀوٽان جهڙا ننڍا اڀرندڙ وچولي آمدني وارا ملڪ عالمي پرائمري اسڪول مڪمل ڪرڻ جو هدف حاصل ڪرڻ ۾ ڪامياب رهيا آهن ۽ هاڻي تعليم جي معيار تي وڌيڪ ڌيان ڏيڻ جي بهتر حيثيت ۾ آهن.<ref name=SZ13/> هن علائقي ۾ ٻارن جي تعليم قدرتي ۽ انساني پيدا ڪيل بحرانن، جن ۾ قدرتي خطرا، سياسي عدم استحڪام، وڌندڙ انتهاپسندي ۽ گهرو تڪرار شامل آهن، سبب پڻ متاثر ٿئي ٿي، جنهن سان تعليمي خدمتون مهيا ڪرڻ ڏکيو ٿي پوي ٿو.<ref name=ESAFS/> افغانستان ۽ ڀارت انهن ڏهن ملڪن ۾ شامل آهن جتي قدرتي خطرن ۽ تڪرارن سبب رپورٽ ٿيل آفتن جو انگ سڀ کان وڌيڪ آهي. افغانستان جي غير مستحڪم سلامتي صورتحال قومي سطح تي تعليمي پروگرام لاڳو ڪرڻ ۾ وڏي رڪاوٽ آهي.<ref name=SZ13/> [[يونيسف]] موجب، هن علائقي ۾ ڇوڪريون تعليم حاصل ڪرڻ لاءِ غير معمولي رڪاوٽن کي منهن ڏين ٿيون،<ref name=ESAFS/> جڏهن ته يونيسڪو 2005ع ۾ اندازو لڳايو ته علائقي ۾ پرائمري اسڪول جي عمر جون 24 ملين ڇوڪريون ڪنهن به رسمي تعليم کان محروم هيون.<ref>[https://en.unesco.org/gem-report/report/2006/literacy-life Global Monitoring Report 2006: Literacy for Life], UNESCO, Paris.</ref><ref>{{cite web |url=https://oxfamilibrary.openrepository.com/bitstream/handle/10546/120598/pi-girls%27-education-south-asia-192305-en.pdf?sequence=1&isAllowed=y |title=Girls' Education in South Asia |date=February 2006 |publisher=Oxfam GB |series=Education and Gender Equality Series, Programme Insights |page=1 |access-date=2026-06-18 |archive-date=2020-11-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201117041332/https://oxfamilibrary.openrepository.com/bitstream/handle/10546/120598/pi-girls%27-education-south-asia-192305-en.pdf?sequence=1&isAllowed=y |url-status=dead}}</ref> 1900ع کان 2005ع جي وچ ۾ علائقي جي گهڻن ملڪن ڇوڪرين جي تعليم ۾ ترقي ڏيکاري، جنهن ۾ سري لنڪا ۽ مالديپ ٻين کان گهڻو اڳتي هئا، جڏهن ته پاڪستان ۽ افغانستان ۾ تعليم بابت صنفي فرق وڌيو. هن عرصي ۾ بنگلاديش علائقي ۾ سڀ کان وڏي اڳڀرائي ڪئي، جتي ڏهن سالن ۾ ڇوڪرين جي ثانوي اسڪول داخلا 13 سيڪڙو کان وڌي 56 سيڪڙو ٿي وئي.<ref name=ERC>{{cite book |last1=Unterhalter |first1=Elaine |last2=Rajagopalan |first2=Rajee |last3=Challender |first3=Chloe |year=2005 |title=A Scorecard on gender equality and girls' education in Asia 1990–2000 |publisher=UNESCO |location=Bangkok |isbn=92-9223-041-7}}</ref><ref name=Oxfam2>{{cite web |url=https://oxfamilibrary.openrepository.com/bitstream/handle/10546/120598/pi-girls%27-education-south-asia-192305-en.pdf?sequence=1&isAllowed=y |title=Girls' Education in South Asia |date=February 2006 |publisher=Oxfam GB |series=Education and Gender Equality Series, Programme Insights |page=2 |access-date=2026-06-18 |archive-date=2020-11-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201117041332/https://oxfamilibrary.openrepository.com/bitstream/handle/10546/120598/pi-girls%27-education-south-asia-192305-en.pdf?sequence=1&isAllowed=y |url-status=dead}}</ref> 2011ع ۾ لڳ ڀڳ 700 يونيورسٽين ۽ 40 هزار ڪاليجن ۾ 21 ملين شاگردن سان ڀارت وٽ دنيا جي سڀ کان وڏن اعليٰ تعليمي نظامن مان هڪ موجود هو، جيڪو ڏکڻ ايشيا جي اعليٰ تعليم جي شاگردن جو 86 سيڪڙو هو. بنگلاديش، 2 ملين شاگردن سان، ۽ پاڪستان، 1.8&nbsp;ملين شاگردن سان، هن علائقي ۾ گهڻو پوئتي ٻئي ۽ ٽئين نمبر تي هئا. نيپال ۾ 390,000 ۽ سري لنڪا ۾ 230,000 شاگردن سان انگ ڪافي گهٽ هئا. ڀوٽان ۾ صرف هڪ يونيورسٽي هئي ۽ مالديپ ۾ ڪا به يونيورسٽي نه هئي؛ ٻنهي ملڪن ۾ گڏيل طور 2011ع ۾ اعليٰ تعليم جا شاگرد لڳ ڀڳ 7000 هئا. 2011ع ۾ مجموعي داخلا شرح پاڪستان ۽ افغانستان ۾ لڳ ڀڳ 10 سيڪڙو کان وٺي ڀارت ۾ 20 سيڪڙو کان مٿي تائين هئي، جيڪا عالمي سراسري 31 سيڪڙو کان ڪافي گهٽ هئي.<ref name=Tilak>Jandhyala B.G. Tilak, [https://www.jstor.org/stable/24372963?read-now=1&seq=1#page_scan_tab_contents Higher Education in South Asia: Crisis and Challenges], page 5, Social Scientist, Vol. 43, No. 1/2 (January–February 2015)</ref> [[File:IOE,Central Campus.jpg|thumb|244x244px|[[انجنيئرنگ انسٽيٽيوٽ]]، [[پلچوڪ ڪيمپس]]، [[نيپال]]]] {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" ! style="background:#4472C4; color:white;" colspan="2" | معيار ! style="background:#4472C4; color:white;" | افغانستان ! style="background:#4472C4; color:white;" | بنگلاديش ! style="background:#4472C4; color:white;" | ڀوٽان ! style="background:#4472C4; color:white;" | ڀارت ! style="background:#4472C4; color:white;" | مالديپ ! style="background:#4472C4; color:white;" | نيپال ! style="background:#4472C4; color:white;" | پاڪستان ! style="background:#4472C4; color:white;" | سري لنڪا |- | style="background:#D9EAD3;" colspan="2" | پرائمري اسڪول داخلا<ref>{{Cite web|url=http://data.worldbank.org/indicator/SE.PRM.NENR|title=School enrollment, primary (% net) {{!}} Data|publisher=World Bank|access-date=26 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20150701185547/http://data.worldbank.org/indicator/SE.PRM.NENR|archive-date=1 July 2015|url-status=live}}</ref> | 29% | 90% | 85% | 92% | 94% | 96% | 73% | 98% |- | style="background:#D9EAD3;" colspan="2" | ثانوي اسڪول داخلا<ref>{{cite web|url=http://data.worldbank.org/indicator/SE.SEC.ENRR/countries|title=Gross enrolment ratio, secondary, both sexes (%) – Data|publisher=World Bank|access-date=3 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150516152545/http://data.worldbank.org/indicator/SE.SEC.ENRR/countries|archive-date=16 May 2015|url-status=live}}</ref> | 49% | 54% | 78% | 68% | N/A | 72% | 45% | 96% |} == صحت ۽ غذائيت == [[File:Babyimmunization.jpg|thumb|upright|بنگلاديش ۾ [[توسيع يافته حفاظتي ٽيڪاڪاري پروگرام]] (EPI) تحت هڪ ٻار کي حفاظتي ٽيڪو لڳايو پيو وڃي]] [[عالمي صحت تنظيم]] (WHO) موجب ڏکڻ ايشيا دنيا جي انهن ٽن ملڪن مان ٻن جو گهر آهي، جتي اڃا تائين پوليو موجود آهي، يعني پاڪستان ۽ افغانستان. 2014ع دوران پاڪستان ۾ پوليو جا 306 ۽ افغانستان ۾ 28 ڪيس رجسٽر ٿيا هئا.<ref>{{cite web|url=http://www.polioeradication.org/Infectedcountries/Afghanistan.aspx|title=GPEI|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150706045955/http://www.polioeradication.org/Infectedcountries/Afghanistan.aspx|archive-date=6 July 2015}}</ref> ٻنهي ملڪن ۾ پوليو جي خاتمي لاءِ هلندڙ مهمن کي شدت پسندن جي مخالفت سبب سخت نقصان پهتو آهي. انهن جو دعويٰ آهي ته هي پروگرام سندن سرگرمين بابت جاسوسي ڪرڻ لاءِ هڪ پردو آهي. ڊسمبر 2012ع کان وٺي حفاظتي ٽيڪاڪاري ٽيمن تي ٿيندڙ حملن ۾ 78 ماڻهو حياتي وڃائي چڪا آهن.<ref>{{cite news |url=https://www.dawn.com/news/1151027 |title=Lost — The battle against polio |last1=Haider |first1=Sajjad |last2=Khan |first2=Shameen |newspaper=Dawn |date=31 December 2014 |access-date=4 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150605081706/http://www.dawn.com/news/1151027 |archive-date=5 June 2015 |url-status=live }}</ref> [[عالمي بينڪ]] جي اندازي موجب هندستان انهن ملڪن مان هڪ آهي جتي غذائي کوٽ جو شڪار ٻارن جو تعداد دنيا ۾ تمام گهڻو آهي. هندستان ۾ گهٽ وزن وارن ٻارن جي شرح دنيا جي بلند ترين شرحن مان هڪ آهي ۽ اها [[صحارا کان ڏکڻ آفريڪا]] جي مقابلي ۾ لڳ ڀڳ ٻيڻي آهي، جنهن جا نقل و حرکت، موت جي شرح، پيداواري صلاحيت ۽ معاشي واڌ ويجهه تي سنگين اثر پون ٿا.<ref>{{cite web|url= http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/SOUTHASIAEXT/0,,contentMDK:20916955~pagePK:146736~piPK:146830~theSitePK:223547,00.html|title= World Bank Report|access-date= 13 March 2009|publisher= The World Bank|year= 2009|quote= World Bank Report on Malnutrition in India.|archive-url= https://web.archive.org/web/20081218015506/http://www.worldbank.org.in/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/SOUTHASIAEXT/INDIAEXTN/0,,contentMDK:20195738~menuPK:295591~pagePK:141137~piPK:141127~theSitePK:295584,00.html|archive-date= 18 December 2008|url-status= live}}</ref> [[File:PRT Farah visits Children's Supplemental Feeding Center in Farah City 130119-N-LR347-327.jpg|thumb|افغانستان جي [[فراه]] شهر جي هڪ اسپتال ۾ ٻار جو هفتيوار طبي معائنو]] [[عالمي بينڪ]] موجب 2022ع ۾ ڏکڻ ايشيا جي 64 سيڪڙو آبادي ڳوٺاڻن علائقن ۾ رهندي هئي.<ref>{{Cite web |title=World Bank Open Data |url=https://data.worldbank.org/ |access-date=1 September 2023 |website=World Bank Open Data}}</ref> 2008ع ۾ تقريباً 75 سيڪڙو غريب ماڻهو ڳوٺاڻن علائقن ۾ رهندا هئا ۽ سندن اڪثريت پنهنجي گذر سفر لاءِ زراعت تي ڀاڙيندي هئي.<ref>{{cite web|url=http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/SOUTHASIAEXT/EXTSAREGTOPAGRI/0,,contentMDK:20750711~menuPK:452772~pagePK:34004173~piPK:34003707~theSitePK:452766,00.html|title=Agriculture in South Asia|publisher=World Bank|access-date=21 February 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20080706154611/http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/SOUTHASIAEXT/EXTSAREGTOPAGRI/0,,contentMDK:20750711~menuPK:452772~pagePK:34004173~piPK:34003707~theSitePK:452766,00.html|archive-date=6 July 2008|url-status=dead }}</ref> گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت واري اداري موجب انهن جي معيشت جو بنياد گهڻو ڪري زرعي سرگرمين تي هو. 2021ع ۾ اندازاً 330 ملين ماڻهو ڏکڻ ايشيا ۾ غذائي کوٽ جو شڪار هئا.<ref>{{Cite web |title=Hunger in Asia |url=https://www.compassion.com/poverty/hunger-in-asia.htm |access-date=1 September 2023 |website=Compassion International |language=en}}</ref> 2015ع جي هڪ رپورٽ موجب نيپال خوراڪ بابت عالمي سربراهه اجلاس (WFS) ۽ هزار سالا ترقياتي هدفن (MDG) ٻنهي جا هدف حاصل ڪري ورتا هئا ۽ غذائي کوٽ وارن ماڻهن جو تناسب آبادي جي 5 سيڪڙو کان به گهٽ ڪرڻ ڏانهن وڌي رهيو هو.<ref name="fao.org" /> بنگلاديش قومي خوراڪ پاليسي جي فريم ورڪ ذريعي هزار سالا ترقياتي هدف حاصل ڪري ورتا هئا ۽ اتي صرف 16.5 سيڪڙو آبادي غذائي کوٽ جو شڪار هئي. هندستان ۾ غذائي کوٽ وارن ماڻهن جو تناسب 15 سيڪڙو کان ٿورو وڌيڪ هو. جيتوڻيڪ گذريل 25 سالن دوران پاڙيسري ملڪن ۾ غذائي کوٽ وارن ماڻهن جو تعداد گهٽ ٿيو، پر پاڪستان ۾ غذائي کوٽ جو رجحان وڌندڙ رهيو. 1990ع واري ڏهاڪي ۾ پاڪستان ۾ 28.7 ملين ماڻهو بک ۽ غذائي کوٽ جو شڪار هئا، جيڪو وڌندي 2015ع ۾ 41.3 ملين تائين پهچي ويو، جڏهن ته ملڪ جي 22 سيڪڙو آبادي غذائي کوٽ جو شڪار هئي. ساڳئي وقت هندستان ۾ تقريباً 194.6 ملين ماڻهو غذائي کوٽ جو شڪار هئا، جيڪو ڪنهن به هڪ ملڪ ۾ بک ۽ غذائي کوٽ سان متاثر ماڻهن جو دنيا ۾ سڀ کان وڏو انگ هو.<ref name="fao.org" /><ref>{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/1184959|title=India home to world's largest number of hungry people: report|newspaper=Dawn|date=29 May 2015|access-date=4 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150604142045/http://www.dawn.com/news/1184959|archive-date=4 June 2015|url-status=live}}</ref> 2006ع جي هڪ رپورٽ ۾ چيو ويو ته "ڏکڻ ايشيا جي ملڪن ۾ عورتن جي گهٽ سماجي حيثيت ۽ غذائيت بابت سندن محدود ڄاڻ، علائقي ۾ گهٽ وزن وارن ٻارن جي وڏي شرح جا اهم سبب آهن." رپورٽ موجب هندستان ۾ غذائيت سان لاڳاپيل مسئلن ۾ بدعنواني ۽ حڪومتي سطح تي مناسب قدمن جي کوٽ به اهم رڪاوٽون رهيون آهن. ڳوٺاڻن علائقن ۾ اڻپڙهيل هجڻ کي به هڪ اهم مسئلو قرار ڏنو ويو، جنهن تي وڌيڪ سرڪاري ڌيان جي ضرورت آهي. رپورٽ ۾ اهو پڻ ذڪر ڪيو ويو ته جيتوڻيڪ [[سبز انقلاب]] جي نتيجي ۾ ڏکڻ ايشيا ۾ غذائي کوٽ ۾ گهٽتائي آئي، تنهن هوندي به اڃا تائين اهو خدشو موجود آهي ته ننڍن ٻارن لاءِ خوراڪ مهيا ڪرڻ ۽ سندن سنڀال جا طريقا مناسب معيار جا ناهن.<ref name="southasiahunger">{{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/6046718.stm|title='Hunger critical' in South Asia|work=BBC News|date=13 October 2006|access-date=4 January 2010|first=Geeta|last=Pandey|archive-url=https://web.archive.org/web/20090112084920/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/6046718.stm|archive-date=12 January 2009|url-status=live}}</ref> == حڪمراني ۽ سياست == === حڪومتي نظام === {{See also|ڏکڻ ايشيا جي قانونساز ادارن جي فهرست|حڪومتي نظام موجب ملڪن جي فهرست}} {{sort under}} {| class="wikitable sortable sort-under" style="width:100%; text-align:center; border:2px solid #a7c7e7; background:#f8fbff;" ! style="background:#d9ecff;" | ملڪ ! style="background:#d9ecff;" | گاديءَ جو هنڌ ! style="background:#d9ecff;" | حڪومت جو نمونو ! style="background:#d9ecff;" | رياست جو سربراهه ! style="background:#d9ecff;" | حڪومت جو سربراهه ! style="background:#d9ecff;" | قانونساز ادارو ! style="background:#d9ecff;" | سرڪاري ٻولي ! style="background:#d9ecff;" class="unsortable" | ڪرنسي ! style="background:#d9ecff;" width="90px" class="unsortable" | قومي نشان / قومي علامتون |- | style="white-space:nowrap; background:#eef7ff;" |{{Country|افغانستان}} |[[ڪابل]] |[[وحداني رياست|وحداني]] [[ڪليتي رياست|ڪليتي]] [[ديني حڪمراني|ديني]] [[اسلامي رياست|اسلامي]] [[امارت]] |[[افغانستان جو سپريم اڳواڻ|سپريم اڳواڻ]] |[[افغانستان جو وزيراعظم|وزيراعظم]] |ڪوبه ناهي |[[پشتو]]<br />[[دري]] |'''؋''' [[افغان افغاني|افغاني]] | style="text-align:center;" | [[File:Arms of the Islamic Emirate of Afghanistan.svg|50x50px|link=افغانستان جو قومي نشان]] |- | style="white-space:nowrap; background:#ffffff;" |{{Country|بنگلاديش}} |[[ڍاڪا]] |وحداني [[پارلياماني نظام|پارلياماني]] [[جمهوريت]] |[[بنگلاديش جو صدر|صدر]] |[[بنگلاديش جو وزيراعظم|وزيراعظم]] |[[جاتيا سنگسد]] |[[بنگالي ٻولي|بنگالي]] |'''৳''' [[بنگلاديشي ٽڪا|ٽڪا]] | style="text-align:center;" |[[File:Coat of arms of Bangladesh.svg|50x50px|link=بنگلاديش جو قومي نشان]] |- | style="background:#eef7ff;" |{{Country|ڀوٽان}} |[[ٿمفو]] |وحداني پارلياماني [[نيم آئيني بادشاهت]] |[[دروڪ گيالپو|بادشاهه]] |[[ڀوٽان جي وزيراعظمن جي فهرست|وزيراعظم]] |[[قومي ڪائونسل (ڀوٽان)|قومي ڪائونسل]]<br />[[قومي اسيمبلي (ڀوٽان)|قومي اسيمبلي]] |[[ڊزونگکا]] |'''Nu.''' [[ڀوٽاني نگلترم|نگلترم]] | style="text-align:center;" |[[File:Emblem of Bhutan.svg|50x50px|link=ڀوٽان جو قومي نشان]] |- | style="background:#ffffff;" |{{Country|هندستان}} |[[نئين دهلي]] |[[وفاقي جمهوريت|وفاقي]] پارلياماني جمهوريت |[[هندستان جو صدر|صدر]] |[[هندستان جو وزيراعظم|وزيراعظم]] |[[راجيا سڀا]]<br />[[لوڪ سڀا]] |[[هندي]]<br />انگريزي |'''₹''' [[هندستاني روپيو|روپيو]] | style="text-align:center;" |[[File:Emblem of India.svg|85x85px|link=هندستان جو قومي نشان]] |- | style="background:#eef7ff;" |{{Country|مالديپ}} |[[ماليه]] |وحداني [[صدارتي نظام|صدارتي]] جمهوريت | colspan="2" style="text-align: center;"|[[مالديپ جو صدر|صدر]] |[[عوامي مجلس]] |[[مالديپي ٻولي|مالديپي]] |'''ރ''' [[مالديپي روفيا|روفيا]] | style="text-align:center;" |[[File:Emblem of Maldives.svg|56x56px|link=مالديپ جو قومي نشان]] |- | style="background:#ffffff;" |{{Country|نيپال}} |[[کٽمنڊو]] |[[ڪارڪي عبوري ڪابينا|عبوري حڪومت]] هيٺ وفاقي پارلياماني جمهوريت |[[نيپال جو صدر|صدر]] |[[نيپال جي وزيراعظمن جي فهرست|وزيراعظم]] |[[قومي اسيمبلي (نيپال)|قومي اسيمبلي]]<br />[[نمائندن جو ايوان (نيپال)|نمائندن جو ايوان]] |[[نيپالي ٻولي|نيپالي]] |'''रु''' [[نيپالي روپيو|روپيو]] | style="text-align:center;" |[[File:Emblem of Nepal.svg|57x57px|link=نيپال جو قومي نشان]] |- | style="background:#eef7ff;" |{{Country|پاڪستان}} |[[اسلام آباد]] |وفاقي پارلياماني [[اسلامي جمهوريت]] |[[پاڪستان جو صدر|صدر]] |[[پاڪستان جو وزيراعظم|وزيراعظم]] |[[سينيٽ آف پاڪستان|سينيٽ]]<br />[[پاڪستان جي قومي اسيمبلي|قومي اسيمبلي]] |[[اردو]]<br />انگريزي |'''₨''' [[پاڪستاني روپيو|روپيو]] | style="text-align:center;" |[[File:State emblem of Pakistan.svg|57x57px|link=پاڪستان جو رياستي نشان]] |- | style="background:#ffffff;" |{{Country|سري لنڪا}} |[[سري جياوردنيپورا ڪوٽي]] |وحداني [[نيم صدارتي نظام|نيم صدارتي]] جمهوريت |[[سري لنڪا جو صدر|صدر]] |[[سري لنڪا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] |[[سري لنڪا جي پارليامينٽ|پارليامينٽ]] |[[سنهالا ٻولي|سنهالا]]<br />[[تامل ٻولي|تامل]]<br />انگريزي |'''රු/₨''' [[سري لنڪائي روپيو|روپيو]] | style="text-align:center;" |[[File:Emblem of Sri Lanka.svg|71x71px|link=سري لنڪا جو قومي نشان]] |} {{multiple image | align = right | direction = vertical | width = 220 | image1 = Glimpse of the new Parliament Building, in New Delhi.jpg | caption1 = [[پارليامينٽ هائوس، نئين دهلي|سنسد ڀون]]، نئين دهلي، هندستان | image2 = Parliament House, Islamabad by Usman Ghani.jpg | caption2 = پارليامينٽ هائوس، [[اسلام آباد]]، پاڪستان | image3 = National Assembly (25967498804).jpg | caption3 = [[جاتيا سنگسد ڀون]]، [[ڍاڪا]]، بنگلاديش | image4 = The Parliament of Sri Lanka.jpg | caption4 = [[سري لنڪا پارليامينٽ بلڊنگ]]، [[سري جياوردنيپورا ڪوٽي]]، سري لنڪا }} هندستان هڪ [[سيڪيولر رياست|سيڪيولر]] [[وفاق|وفاقي]] [[پارلياماني نظام|پارلياماني جمهوريت]] آهي، جنهن ۾ [[هندستان جو وزيراعظم|وزيراعظم]] حڪومت جو سربراهه هوندو آهي. دنيا جي سڀ کان وڏي آبادي واري فعال جمهوريت<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/learningzone/clips/india-worlds-largest-democracy/10104.html |title=India: world's largest democracy |website=BBC Learning Zone Class Clips |archive-url=https://web.archive.org/web/20110114055717/http://www.bbc.co.uk/learningzone/clips/india-worlds-largest-democracy/10104.html |archive-date=14 January 2011}}</ref> ۽ دنيا جي سڀ کان ڊگهي لکيل آئين سان،<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/features/kids/Celebrate-the-supreme-law/article14011992.ece|title=Celebrate the supreme law|last=Krithika|first=R.|date=21 January 2016|work=[[The Hindu]]|access-date=24 July 2018|publisher=[[N. Ram]]|issn=0971-751X|oclc=13119119}}</ref><ref>{{Cite book|title=India's Constitution|last=Pylee|first=Moolamattom Varkey|publisher=R. Chand & Company|year=1994|isbn=978-81-219-0403-2|edition=5th rev. and enl.|location=New Delhi|pages=3|oclc=35022507}}</ref> هندستان 1950ع ۾ اختيار ڪيل سياسي نظام کي مستحڪم نموني برقرار رکيو آهي، جتي اقتدار جي تبديلي صرف جمهوري چونڊن وسيلي ٿي آهي، ڪنهن به ٻي حڪومتي تبديلي وسيلي نه. هندستان جون لڳاتار جمهوري آزاديون دنيا جي نون قائم ٿيل ملڪن ۾ منفرد آهن. [[يوم جمهوريت (هندستان)|جمهوريت جي قيام]] ۽ [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935|برطانوي قانون]] جي خاتمي کان پوءِ هندستان شهري آزادين، سرگرم سپريم ڪورٽ ۽ وڏي حد تائين آزاد پريس سان هڪ جمهوريت طور برقرار رهيو آهي.{{sfn|Metcalf|Metcalf|2006|p = 304}} هندستان علائقي ۾ [[جمهوريت انڊيڪس]] ۾ اڳڀرو آهي. اندروني ۽ علائقائي سياست ۾ ان وٽ [[گهڻ جماعتي نظام]] آهي،{{sfn|Burnell|Calvert|1999|p = 125}} جڏهن ته قومي حڪومت ۾ هندستان جي [[گڏيل ترقي پسند اتحاد|کاٻي ڌر]] ۽ [[قومي جمهوري اتحاد|ساڄي ڌر]] جي سياسي اتحادن وچ ۾ اقتدار جي مٽاسٽا ان کي [[ٻه جماعتي نظام|ٻه جماعتي رياست]] جهڙيون خاصيتون ڏئي ٿي.<ref name="Political Parties in India">{{cite web|title = Political Parties in India|url = http://electionaffairs.com/parties/parties.html|publisher = electionaffairs.com|access-date = 7 August 2012|archive-url = https://web.archive.org/web/20150707215933/http://electionaffairs.com/parties/parties.html|archive-date = 7 July 2015}}</ref> هندستان کي نمايان اندروني مذهبي تڪرارن ۽ عليحدگي پسندي کي منهن ڏيڻو پيو آهي، پر [[نازڪ رياستن جي فهرست|وقت سان گڏ اهو مسلسل وڌيڪ مستحڪم ٿيندو رهيو آهي]]. پاڪستان جو بنياد [[تحريڪ پاڪستان]] ۾ آهي، جيڪا [[برطانوي راڄ|نوآبادياتي هندستان]] ۾ [[ڏکڻ ايشيا ۾ مسلم قوم پرستي|اسلامي قوم پرستي]] جي بنياد تي شروع ٿي. پاڪستان هڪ [[وفاقي جمهوريت|وفاقي]] [[پارلياماني نظام|پارلياماني]] [[اسلامي جمهوريت]] آهي ۽ اهو دنيا جو پهريون ملڪ هو، جنهن 1956ع ۾ پنهنجي بظاهر سيڪيولر آئين هيٺ جمهوري حيثيت کي تبديل ڪري اسلامي جمهوري نظام اختيار ڪيو. پاڪستان جي حڪمراني دنيا جي سڀ کان وڌيڪ تڪراري حڪمرانيءَ وارن نظامن مان هڪ آهي. [[پاڪستان ۾ فوجي بغاوتون|پاڪستان ۾ فوجي حڪمراني ۽ غير مستحڪم حڪومتون]] ڏکڻ ايشيائي خطي لاءِ ڳڻتي جو سبب رهيون آهن. مقرر ٿيل 22 [[پاڪستان جي وزيراعظمن جي فهرست|پاڪستاني وزيراعظمن]] مان ڪوبه پنهنجي عهدي جو مڪمل مدو پورو نه ڪري سگهيو آهي.<ref>{{Cite magazine |title = No One Has Ever Completed a Term as Pakistan's PM|url = https://foreignpolicy.com/2018/07/25/no-one-has-ever-completed-a-term-as-pakistans-pm/|date = 25 July 2018|access-date = 18 October 2019|magazine=[[Foreign Policy]]}}</ref> [[پاڪستان جي سياست]] جي نوعيت کي [[گهڻ جماعتي نظام]] طور بيان ڪري سگهجي ٿو. [[وحداني رياست|وحداني]] [[نيم صدارتي نظام|نيم صدارتي]] آئيني جمهوريت [[سري لنڪا]] ايشيا جي سڀ کان پراڻي لڳاتار جمهوريت آهي. [[سنهالي ماڻهو|سنهالين]] ۽ [[سري لنڪائي تامل|تاملن]] وچ ۾ ڇڪتاڻ سبب [[لبريشن ٽائيگرز آف تامل ايلم]] نالي هڪ عليحدگي پسند [[سري لنڪائي تامل ويڙهاڪ گروهه]] اڀريو ۽ [[سري لنڪائي گهرو جنگ]] شروع ٿي. اها جنگ، جيڪا 2009ع ۾ ختم ٿي، ملڪ جي استحڪام کي اڍائي ڏهاڪن کان وڌيڪ عرصي تائين ڪمزور ڪندي رهي.<ref name="mod-defeat">{{cite news |title=LTTE defeated; Sri Lanka liberated from terror |date=18 May 2009 |url=http://www.defence.lk/new.asp?fname=20090518_10 |work=Ministry of Defence |access-date=19 October 2019|url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090521113622/http://www.defence.lk/new.asp?fname=20090518_10 |archive-date=21 May 2009 }}</ref> تنهن هوندي به سري لنڪا [[انساني ترقياتي اشاريي|انساني ترقياتي اشاريي]] ۾ علائقي ۾ اڳڀرو رهيو آهي، ۽ في ماڻهو قومي پيداوار ۾ هندستان، پاڪستان ۽ بنگلاديش کان گهڻو اڳتي آهي. سري لنڪا ۾ [[گهڻ جماعتي نظام]] آهي، ۽ ملڪ جي سياسي صورتحال تي [[سنهالي قوم پرستي]] جي وڌندڙ جارحاڻي نظريي جو اثر غالب رهيو آهي. [[بنگلاديش]] هڪ [[وحداني رياست|وحداني]] [[پارلياماني نظام|پارلياماني جمهوريت]] آهي. بنگلاديش جو قانون ان کي اسلامي<ref>{{cite web|url=http://bdlaws.minlaw.gov.bd/sections_detail.php?id=367&sections_id=24549%7CSection|title=2A. The state religion|access-date=18 March 2015}}</ref> ۽ گڏوگڏ سيڪيولر<ref>{{cite web|url=http://bdlaws.minlaw.gov.bd/sections_detail.php?id=367&sections_id=24560%7CSection|title=12.}}</ref> قرار ڏئي ٿو. [[بنگلاديش جي سياست]] جي نوعيت کي [[گهڻ جماعتي نظام]] طور بيان ڪري سگهجي ٿو. بنگلاديش هڪ وحداني رياست ۽ [[پارلياماني جمهوريت]] آهي.<ref>{{cite web|title=The world factbook-Bangladesh|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/bangladesh/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210110162611/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/bangladesh |url-status=dead |archive-date=10 January 2021 |publisher=Central Intelligence Agency|access-date=6 June 2014}}</ref> بنگلاديش مسلم اڪثريتي جمهوريتن مان به هڪ نمايان مثال آهي. بنگلاديش ۾ آمريڪي سفير [[ڊين موزينا]] چيو ته "هي دنيا جي هڪ تمام پريشان علائقي ۾ [[تشدد پسند انتهاپسندي]] جو هڪ معتدل، عام طور تي سيڪيولر ۽ روادار — جيتوڻيڪ ڪڏهن ڪڏهن هن وقت اها رواداري دٻاءَ هيٺ اچي رهي آهي — متبادل آهي." جيتوڻيڪ بنگلاديش جو قانوني ضابطو سيڪيولر آهي، پر وڌيڪ شهري [[اسلام]] جي قدامت پسند صورت اختيار ڪري رهيا آهن، ۽ ڪجهه ماڻهو [[شريعت قانون]] لاڳو ڪرڻ لاءِ زور ڏئي رهيا آهن، تجزئي نگار چون ٿا. ماهرن موجب قدامت پسندي ۾ واڌ پرڏيهي مالي مدد سان هلندڙ اسلامي خيراتي ادارن جي اثر ۽ [[فارسي نار]] جي ملڪن ۾ ڪم ڪندڙ مهاجر مزدورن طرفان واپس آندل اسلام جي وڌيڪ سخت صورت جي اثر کي ظاهر ڪري ٿي.<ref>{{cite news|last1=Gowen|first1=Annie|title=Bangladesh's political unrest threatens economic gains, democracy| url=https://www.washingtonpost.com/world/bangladeshs-political-unrest-threatens-economic-gains-democracy/2014/03/22/baf1807c-a369-11e3-84d4-e59b1709222c_story.html|newspaper=The Washington Post|access-date=6 June 2014| archive-url= https://web.archive.org/web/20140702060029/http://www.washingtonpost.com/world/bangladeshs-political-unrest-threatens-economic-gains-democracy/2014/03/22/baf1807c-a369-11e3-84d4-e59b1709222c_story.html|archive-date=2 July 2014|url-status=live}}</ref> ارڙهين صديءَ تائين هندو [[گورکا بادشاهت]] [[نيپال جي وحدت]] حاصل ڪئي. هندومت رياستي مذهب بڻيو ۽ هندو قانون قومي پاليسين طور ترتيب ڏنا ويا. گورکا علائقي سان لاڳاپيل [[نيپالي سياسي خاندانن جي فهرست|هندو ٺڪوري ۽ ڇيتري سياسي خاندانن]] جو هڪ ننڍو اوليگارڪي گروهه، [[رانا خاندان]] جي حڪومت جي خاتمي ۽ [[1951ع نيپالي انقلاب|1951ع ۾ پارلياماني جمهوري نظام جي قيام]] تائين قومي سياست، فوج ۽ شهري معاملن تي غالب رهيو. اهو پارلياماني نظام نيپالي بادشاهن 1960ع ۽ 2005ع ۾ ٻه ڀيرا معطل ڪيو. نيپال دنيا جي آخري هندو رياست هئي، ان کان اڳ جو اهو [[يوم جمهوريت (نيپال)|2008ع ۾ سيڪيولر جمهوري رياست]] بڻيو. ملڪ جي جديد ترقي مختلف اهم واقعن سبب متاثر ٿي، جهڙوڪ [[1990ع نيپالي انقلاب]]، 1996ع کان 2006ع تائين [[نيپالي گهرو جنگ]]، [[اپريل 2015ع نيپال زلزلو]]، ۽ هندستان طرفان [[2015ع نيپال ناڪابندي]]، جنهن جي نتيجي ۾ سنگين [[نيپال انساني بحران (2015-2017)|2015ع–2017ع نيپال انساني بحران]] پيدا ٿيو. [[نيپال جي وزيراعظمن جي فهرست|نيپال جي وزيراعظم]] جي عهدي ۾ به تمام گهڻي تبديلي ٿيندي رهي آهي، جنهن سبب [[سياسي عدم استحڪام]] بابت سنجيده خدشا پيدا ٿيا آهن. ملڪ کي في ماڻهو قومي پيداوار جي لحاظ کان غريب ملڪن مان هڪ شمار ڪيو ويو آهي، پر ڏکڻ ايشيا ۾ [[بک]] جي مسئلي جي سڀ کان گهٽ سطحن مان هڪ به اتي موجود آهي.<ref name="Archived copy"/> جڏهن ملڪ جو [[نازڪ رياستن جي فهرست|استحڪام نسبتاً تازو يقيني ٿيو]]، تڏهن ان ترقياتي اشارن ۾ به نمايان اڳڀرائي ڪئي ۽ ڪيترين ٻين ڏکڻ ايشيائي رياستن کان اڳتي نڪري ويو. [[افغانستان]] 2021ع کان هڪ [[وحداني رياست|وحداني]] [[ديني حڪمراني|ديني]] [[اسلامي رياست|اسلامي]] [[امارت]] آهي. [[افغانستان ۾ جنگ|ڪيترين پرڏيهي چڙهاين، گهرو جنگين، انقلابن ۽ دهشتگرد گروهن]] جي نتيجي ۾ افغانستان دنيا جي سڀ کان وڌيڪ غير مستحڪم حڪومتن مان هڪ جو شڪار رهيو آهي. ڏهاڪن کان جاري عدم استحڪام ملڪ جي معيشت کي بيٺل ۽ تباهه حال ڇڏي ويو آهي، ۽ اهو ڌرتيءَ جي سڀ کان غريب ۽ [[گهٽ ترقي يافته ملڪ|گهٽ ترقي يافته ملڪن]] مان هڪ آهي، جنهن سبب افغان پناهگير پاڙيسري ملڪن جهڙوڪ [[ايران]] ڏانهن ويا آهن.<ref name="AfgCIA"/> [[ڀوٽان]] هڪ ٻڌ ڌرم واري رياست آهي، جتي [[آئيني بادشاهت]] آهي. 2016ع ۾ ملڪ کي علائقي جو سڀ کان گهٽ بدعنوان، سڀ کان پرامن ۽ سڀ کان وڌيڪ معاشي آزادي وارو ملڪ قرار ڏنو ويو. [[مالديپ]] هڪ وحداني صدارتي جمهوريت آهي، جتي [[سني اسلام]] سختيءَ سان رياستي مذهب آهي. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border:2px solid #a7c7e7; background:#f8fbff;" |+ style="font-weight:bold; background:#d9ecff; padding:6px;" | حڪمراني ۽ استحڪام ! colspan="2" style="background:#d9ecff;" | پيمانا ! style="background:#d9ecff;" | افغانستان ! style="background:#d9ecff;" | بنگلاديش ! style="background:#d9ecff;" | ڀوٽان ! style="background:#d9ecff;" | هندستان ! style="background:#d9ecff;" | مالديپ ! style="background:#d9ecff;" | نيپال ! style="background:#d9ecff;" | پاڪستان ! style="background:#d9ecff;" | سري لنڪا |- | colspan="2" style="background:#eef7ff;" | [[نازڪ رياستن جو اشاريون]]<ref name = "FSI 2020">{{cite web|title = Fragile States Index 2020|url = https://fundforpeace.org/2020/05/11/fragile-states-index-2020/ |publisher=[[Fund for Peace|The Fund for Peace]]|date = 11 May 2020|access-date = 25 September 2020}}</ref> | 102.9 | 85.7 | 69.5 | 75.3 | 66.2 | 82.6 | 92.1 | 81.8 |- | colspan="2" style="background:#ffffff;" | [[بدعنواني بابت تاثر جو اشاريون]] (2019)<ref>{{Cite web|url=https://www.transparency.org/cpi2019?/news/feature/cpi-2019|title=Corruption Perceptions Index 2019|website=Transparency International|date=24 January 2020|access-date=4 March 2020|archive-date=12 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200512190641/https://www.transparency.org/cpi2019?%2Fnews%2Ffeature%2Fcpi-2019|url-status=dead}}</ref>، عالمي درجو 179 ملڪن مان | 16 (173هون) || 26 (146هون) || 68 (25هون) || 41 (80هون) || 29 (130هون) || 34 (113هون) || 32 (120هون) || 38 (93هون) |- | rowspan="4" style="background:#eef7ff;" | عالمي حڪمراني جا<br />اشارا (2015)<ref>{{Cite web|url=http://info.worldbank.org/governance/wgi/#reports|title=Worldwide Governance Indicators|year=2015|publisher=World Bank|access-date=25 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20140705084108/http://info.worldbank.org/governance/wgi/#reports|archive-date=5 July 2014|url-status=live}}</ref> | style="background:#eef7ff;" | حڪومتي اثرائتيت |8%|| 24% || 68% || 56% || 41% || 13% || 27% || 53% |- | style="background:#ffffff;" | سياسي استحڪام ۽ تشدد/دهشتگردي جي غير موجودگي |1%|| 11% || 89% || 17% || 61% || 16% || 1% || 47% |- | style="background:#eef7ff;" | قانون جي حڪمراني |2%|| 27% || 70% || 56% || 35% || 27% || 24% || 60% |- | style="background:#ffffff;" | آواز ۽ جوابدهي | 16%|| 31% || 46% || 61% || 30% || 33% || 27% || 36% |} === علائقائي سياست === {{See also|افغانستان ۾ جنگ (2001–2021)|هندستان-پاڪستان جنگيون ۽ تڪرار|ڏکڻ ايشيائي علائقائي سهڪار تنظيم}} {{Multiple image | align = right | direction = vertical | width = 220 | image2 = | caption2 = [[ڪارگل جنگ]] (1999ع) دوران هندستان ۽ پاڪستان وچ ۾ [[بٽالڪ]] ۾ هندستاني سپاهي | caption4 = [[شيخ حسينه]]، بنگلاديش جي وزيراعظم، [[نريندر مودي]]، هندستان جي وزيراعظم، سان نيويارڪ ۾ (2019ع) }} [[File:India Pakistan China Disputed Areas Map.png|thumb|189px|پاڪستان ۽ چين سان هندستان جي سرحدي تڪرارن ڏکڻ ايشيا ۾ پيچيده جيوسياسي حرڪتون پيدا ڪيون آهن.<ref>{{Cite journal |last=Lou |first=Chunhao |date=3 July 2022 |title=Geopolitical "Entanglements" and the China-India-Pakistan Nuclear Trilemma |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/25751654.2022.2156252 |journal=Journal for Peace and Nuclear Disarmament |language=en |volume=5 |issue=2 |pages=281–295 |doi=10.1080/25751654.2022.2156252 |issn=2575-1654|url-access=subscription }}</ref>]] هندستان [[علائقائي طاقت|علائقي ۾ غالب جيوسياسي طاقت]] رهيو آهي{{sfn|Buzan|2004|p=71}}<ref>{{cite journal|url=http://www.twq.com/04winter/docs/04winter_perkovich.pdf |title=Is India a Major Power? |last=Perkovich |first=George |journal=The Washington Quarterly |issue=27.1 Winter 2003–04 |access-date=12 August 2020|url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080227014858/http://www.twq.com/04winter/docs/04winter_perkovich.pdf |archive-date=27 February 2008 }}</ref><ref name="Regions and powers">{{harvnb|Buzan|Wæver|2003|p=55}}</ref> ۽ اڪيلو ئي علائقي جي زميني پکيڙ، آبادي، معيشت ۽ فوجي خرچن جي وڏي حصي تي مشتمل آهي.{{sfn|Ali|Aitchison|2005}} هندستان هڪ [[جي 20|وڏي معيشت]]، [[جي 4 ملڪ|جي 4]] جو ميمبر، دنيا جي [[فوجي خرچن موجب ملڪن جي فهرست|ٽئين وڏي فوجي بجيٽ]] رکندڙ ملڪ آهي<ref>{{Cite news|author=Shaurya Karanbir Gurung|title=India third largest military spender in world, after US and China|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/defence/global-military-spending-saw-largest-increase-in-decade-in-2019-china-india-in-top-3-study/articleshow/75404166.cms|newspaper=The Economic Times|date=27 April 2020|access-date=12 August 2020}}</ref> ۽ علائقي تي مضبوط [[عظيم هندستان|ثقافتي]] ۽ [[علائقائي بالادستي|سياسي اثر]] وجهي ٿو.<ref name="college">{{cite journal |last=Fussman |first=Gérard | title= History of India and Greater India |journal=La Lettre du Collège de France |issue=4 |pages=24–25 |year=2008–2009 |url=https://journals.openedition.org/lettre-cdf/756 |access-date=12 August 2020|doi=10.4000/lettre-cdf.756|doi-access=free }}</ref><ref name="ASAN">{{Cite journal|author=Deepa M. Ollapally|title=India's Evolving National Identity Contestation: What Reactions to the "Pivot" Tell Us|url=http://www.theasanforum.org/indias-evolving-national-identity-contestation-what-reactions-to-the-pivot-tell-us/|access-date=12 August 2020|language=en|journal=[[Asan Institute for Policy Studies#Asan Forum|The Asan Forum]]|volume=8|issue=4|issn=2288-5757|date=July–August 2020|orig-year=2014}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200929210245/http://www.theasanforum.org/indias-evolving-national-identity-contestation-what-reactions-to-the-pivot-tell-us/ |date=29 September 2020 }}</ref> ڪڏهن ڪڏهن پنهنجي وڏي ۽ وڌندڙ معاشي ۽ فوجي صلاحيتن سبب هندستان کي [[عظيم طاقت]] يا [[اڀرندڙ سپر طاقت]] به چيو ويندو آهي؛ هندستان ڏکڻ ايشيا جي مرڪزي ڪڙي طور ڪم ڪري ٿو.<ref>{{Cite web|first=Immanuel|last=Wallerstein|author-link=Immanuel Wallerstein|title=India: The In-Between Great Power|url=https://iwallerstein.com/india-the-in-between-great-power/|date=1 June 2017|access-date=12 August 2020}}</ref><ref>{{Cite web|first=Madhavi|last=Bhasin|title=India's Role in South Asia Perceived Hegemony or Reluctant Leadership?|url=https://silo.tips/downloadFile/india-s-role-in-south-asia-perceived-hegemony-or-reluctant-leadership|format=PDF|access-date=12 August 2020}}</ref> [[بنگلاديش]]، [[پاڪستان]] ۽ [[سري لنڪا]] [[وچولي طاقت|وچوليون طاقتون]] آهن، جن وٽ وڏي آباديون ۽ معيشتون آهن ۽ اهي علائقائي سياست تي اهم اثر رکن ٿيون.<ref name="balancing">{{cite web|url=https://www.clingendael.org/pub/2018/strategic-monitor-2018-2019/a-balancing-act/|title=A Balancing Act: The Role of Middle Powers in Contemporary Diplomacy |first1=Willem |last1=Oosterveld |first2=Bianca |last2=Torossian |work=Strategic Monitor 2018–2019 |publisher=[[Netherlands Institute of International Relations Clingendael|Clingendael Institute]] |access-date=18 May 2019}}</ref>{{sfn|Buzan|2004|pp=71, 99}} [[File:Bamboo Curtain.svg|left|thumb|166px|1959ع جو نقشو، جنهن ۾ ڏيکاريل آهي ته ايشيا جو وڏو حصو ڪميونسٽ هو (ڳاڙهي رنگ ۾)، جڏهن ته پاڪستان (نيري رنگ ۾) هندستان جي ڀيٽ ۾ سرمائيدار طاقتن سان وڌيڪ لاڳاپيل هو.<ref name=":4">{{Cite news |title=India and Pakistan: A tale of two economies |url=https://www.livemint.com/Sundayapp/JlxwNQwWgLIGX3XQlhDbVP/India-and-Pakistan-A-tale-of-two-economies.html |work=Livemint}}</ref> ان جي نتيجي ۾ پيدا ٿيل [[ايشيا ۾ سرد جنگ|سرد جنگي حرڪتن]] ويهين صديءَ جي آخر ۾ ڏکڻ ايشيا جي جيوسياسي صورتحال تي اثر وڌو.<ref>{{Cite book |last1=Rotter |first1=Andrew J. |editor1-last=Immerman |editor1-first=Richard H. |editor2-last=Goedde |editor2-first=Petra |chapter=South Asia |title=The Oxford Handbook of the Cold War |url=https://academic.oup.com/edited-volume/34525/chapter-abstract/292917436?redirectedFrom=fulltext |access-date=11 September 2024 |year=2013 |publisher=Oxford University Press |doi=10.1093/oxfordhb/9780199236961.013.0013 |isbn=978-0-19-923696-1 | pages=211–229}}</ref>]] 1947ع ۾ [[ورهاڱو هندستان|هندستان جي ورهاڱي]] دوران پوءِ ٿيندڙ تشدد ۽ علائقائي تڪرارن هندستان ۽ پاڪستان جا لاڳاپا خراب ۽ انتهائي دشمني وارا بڻائي ڇڏيا.<ref>{{cite book |first=Stephen P. |last=Cohen |author-link=Stephen P. Cohen |year=2004 |title=The Idea of Pakistan|url=https://archive.org/details/ideaofpakistan00cohe |url-access=registration |publisher=Brookings Institution Press |page=[https://archive.org/details/ideaofpakistan00cohe/page/59 59] |isbn=978-0-8157-9761-6 |quote=American scholar Allen Mcgrath.}}</ref> مختلف [[هندستان-پاڪستان جنگيون ۽ تڪرار|ٽڪراءَ ۽ جنگيون]] علائقي جي سياست کي وڏي حد تائين شڪل ڏينديون رهيون ۽ [[بنگلاديش آزادي جي جنگ|بنگلاديش جي هڪ آزاد ملڪ طور اڀار]] ۾ به حصو وڌائون.<ref>{{cite book|title=Crossing the Frontiers of Conflict in the North East and Jammu and Kashmir: From Real Politik to Ideal Politik|author=V.K. Nayar|year=2005|page=198|publisher=Shipra Publications |isbn=978-81-7541-218-7|quote=Though Indian victory in the India- Pakistan War 1971 and the liberation of Bangladesh refurbished India's image.}}</ref> [[يوگوسلاويا]] سان گڏ هندستان [[غير وابسته تحريڪ]] جو بنياد وڌو، پر پوءِ پاڪستان لاءِ اولهه جي حمايت کان پوءِ اڳوڻي [[سوويت يونين]] سان [[هند-سوويت دوستي ۽ سهڪار جو معاهدو|معاهدي]] ۾ داخل ٿيو.<ref>{{Harvnb|Hanhimaki|2004|p=165}}</ref> [[1971ع هندستان-پاڪستان جنگ]] دوران آمريڪا پنهنجي [[يو ايس ايس انٽرپرائز (CVN-65)|يو ايس ايس ''انٽرپرائز'']] کي هندي سمنڊ ڏانهن موڪليو، جنهن کي هندستان طرفان [[ائٽمي خطرو]] سمجهيو ويو.<ref name=Santosh>{{cite book|last=Burne|first=Lester H.|title=Chronological History of U.S. Foreign Relations: 1932–1988|publisher=Routledge|year=2003|isbn=0-415-93916-X}}</ref> هندستان جي 1974ع واري [[مسڪرائيندڙ ٻڌ|ائٽمي آزمائش]] پاڪستان جي ائٽمي پروگرام کي اڳتي وڌايو،<ref>{{Citation | publisher = Associated Press of Pakistan (APP) and Pakistan Television (PTV) | title = Prime minister Secretariat Press Release | quote = India's so-called Peaceful Nuclear Explosion (PNE) is tested and designed to intimidate and establish "Indian hegemony in the subcontinent", most particularly Pakistan... | first = Zulfikar Ali | last = Bhutto | date = 18 May 1974 | url = http://www.nti.org/e_research/profiles/Pakistan/Nuclear/chronology_1974.html | url-status = dead | archive-url = https://web.archive.org/web/20110918040826/http://www.nti.org/e_research/profiles/Pakistan/Nuclear/chronology_1974.html |archive-date = 18 September 2011 | df = dmy-all }}</ref> جنهن 1998ع ۾ [[چاگائي-ون]] ۾ ائٽمي آزمائشون ڪيون، هندستان جي [[پوکرن-ٽو|گرمي ائٽمي هٿيارن]] لاءِ ائٽمي آزمائشن جي سلسلي کان صرف 18 ڏينهن پوءِ.<ref name="Ministry of External Affairs, 1998">{{cite web|title=Official press release by India|url=http://nuclearweaponarchive.org/India/Indianofficial.txt|website=meadev.gov.in/|publisher=Ministry of External Affairs, 1998|access-date=12 August 2020}}</ref> 1979ع ۾ [[سوويت-افغان جنگ|افغانستان تي سوويت حملي]] علائقائي سلامتي جي خراب ٿيندڙ صورتحال کي ٻيهر مضبوط ڪرڻ لاءِ هڪ اتحاد ٺاهڻ جون ڪوششون تيز ڪيون.<ref name="NIHCR in Islamabad">{{cite web|last=Muhammad|first=Jamshed Iqbal|title=SAARC: Origin, Growth, Potential and Achievements |url=http://www.nihcr.edu.pk/Latest_English_Journal/SAARC_Jamshed_Iqbal.pdf|work=National Institute of Historical and Cultural Research in Islamabad|access-date=11 November 2013|archive-url= https://web.archive.org/web/20131111092347/http://www.nihcr.edu.pk/Latest_English_Journal/SAARC_Jamshed_Iqbal.pdf |archive-date=11 November 2013|url-status=live}}</ref> معاهدن کان پوءِ اهو اتحاد، جنهن کي [[ڏکڻ ايشيائي علائقائي سهڪار تنظيم]] (SAARC) سڏيو وڃي ٿو، آخرڪار ڊسمبر 1985ع ۾ ڍاڪا ۾ قائم ڪيو ويو.<ref name="About SAARC">{{cite web |url=http://www.mohe.gov.af/saarc.afg/about%20us.html |title=About SAARC |website=SAARC Secretariat |access-date=11 November 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131111090614/http://www.mohe.gov.af/saarc.afg/about%20us.html |archive-date=11 November 2013 }}</ref> تنهن هوندي به [[هندستان-پاڪستان لاڳاپا|هندستان-پاڪستان لاڳاپن]] جي خرابيءَ سبب هندستان ذيلي علائقائي گروهن [[ڏکڻ ايشيا ذيلي علائقائي معاشي سهڪار|ساسيڪ]]، [[بمسٽيڪ]] ۽ [[بي بي آءِ اين]] تي وڌيڪ ڌيان ڏنو آهي. [[عواميت]] هندستان جي اندروني سياست جي هڪ عام خاصيت آهي.<ref>{{Cite magazine |title = The Global Populist Surge Is More than Just a Western Story—Just Look at Asia|url = https://thediplomat.com/2016/12/the-global-populist-surge-is-more-than-just-a-western-story-just-look-at-asia/|date = 10 December 2016|access-date = 23 October 2019|magazine= [[The Diplomat (magazine)|The Diplomat]]}}</ref> ==== ملڪن جا علائقائي گروهه ==== {{Update|part=section|date=October 2024|reason=Statistics need to be updated}} {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:2px solid #a7c7e7; background:#f8fbff;" |- style="background:#d9ecff;" ! نالو ! [[ايراضي موجب ملڪن ۽ ماتحت علائقن جي فهرست|ايراضي]]<br />(km²) ! [[آبادي موجب ملڪن ۽ ماتحت علائقن جي فهرست|آبادي]] ! [[آبادي جي گهاٽائي موجب ملڪن ۽ ماتحت علائقن جي فهرست|آبادي جي گهاٽائي]]<br />(في km²) ! گاديءَ جو هنڌ يا سيڪريٽريٽ ! class="unsortable" | ڪرنسي ! class="unsortable" | ملڪ ! [[سرڪاري ٻولي]] |- | style="background:#eef7ff;" | ڏکڻ ايشيا جي [[#وصف|بنيادي وصف]] | style="text-align:right;" | 5,220,460 | style="text-align:right;" | 1,726,907,000 | style="text-align:right;" | 330.79 | {{n/a}} | {{n/a}} | [[بنگلاديش]]، [[ڀوٽان]]، [[هندستان]]، [[مالديپ]]، [[نيپال]]، [[پاڪستان]]، [[سري لنڪا]] | {{n/a}} |- | style="background:#ffffff;" | ڏاکڻي ايشيا بابت [[گڏيل قومن جو جيو اسڪيم|يو اين ايس ڊي وصف]] | style="text-align:right;" | 6,778,083 | style="text-align:right;" | 1,702,000,000 | style="text-align:right;" | 270.77 | {{n/a}} | {{n/a}} | [[افغانستان]]، [[بنگلاديش]]، [[ڀوٽان]]، [[هندستان]]، [[ايران]]، [[مالديپ]]، [[نيپال]]، [[پاڪستان]]، [[سري لنڪا]] | {{n/a}} |- | style="background:#eef7ff;" | [[ڏکڻ ايشيائي علائقائي سهڪار تنظيم|سارڪ]] | style="text-align:right;" | 4,637,469 | style="text-align:right;" | 1,626,000,000 | style="text-align:right;" | 350.6 | style="text-align:center;" | [[کٽمنڊو]] | {{n/a}} | [[افغانستان]]، [[بنگلاديش]]، [[ڀوٽان]]، [[هندستان]]، [[مالديپ]]، [[نيپال]]، [[پاڪستان]]، [[سري لنڪا]] | style="text-align:center;" | انگريزي |- | style="background:#ffffff;" | [[ڏکڻ ايشيا ذيلي علائقائي معاشي سهڪار|ساسيڪ]] | style="text-align:right;" | 3,565,467 | style="text-align:right;" | 1,485,909,931 | style="text-align:right;" | 416.75 | {{n/a}} | {{n/a}} | [[بنگلاديش]]، [[ڀوٽان]]، [[هندستان]]، [[مالديپ]]، [[ميانمار]]، [[نيپال]]، [[سري لنڪا]] | {{n/a}} |- | style="background:#eef7ff;" | [[بي بي آءِ اين]] | style="text-align:right;" | 3,499,559 | style="text-align:right;" | 1,465,236,000 | style="text-align:right;" | 418.69 | {{n/a}} | {{n/a}} | [[بنگلاديش]]، [[ڀوٽان]]، [[هندستان]]، [[نيپال]] | {{n/a}} |} == پڻ ڏسو == {{Portal|ايشيا}} <!-- {{Main|ڏکڻ ايشيا جو خاڪو|ڏکڻ ايشيا سان لاڳاپيل مضمونن جي فهرست}} --> <!-- * [[ڏکڻ ايشيا جي ببليوگرافي]] --> * [[ڏکڻ ايشيا جي جينياتيات ۽ آثار-جينياتيات]] * [[هندستاني اپکنڊ جي سڀ کان اوچين عمارتن ۽ اڏاوتن جي فهرست]] * [[علائقائي تڪرارن جي فهرست]] * ''[[اي ريجن ان ٽرموئل|اي ريجن ان ٽرموئل: 1947ع کان پوءِ ڏکڻ ايشيائي تڪرار]]''، راب جانسن جو ڪتاب === وسيع علائقا === * [[عظيم هندستان]] * [[هماليائي ڪنارو]] * [[هند-ميڊيٽرينين]] ** [[هندستان-وچ اوڀر-يورپ اقتصادي راهداري]] * [[هند-پئسفڪ]] == حوالا == === حوالا جات === {{reflist|30em}} <references group="note"/> === ماخذ === {{refbegin|40em}} * {{citation |last1=Ali |first1=J. R. |last2=Aitchison |first2=J. C. |year=2005 |title=Greater India |journal=[[Earth-Science Reviews]] |volume=72 |issue=3–4 |pages=170–173 |doi=10.1016/j.earscirev.2005.07.005 |bibcode=2005ESRv...72..169A}} * {{cite book |last1=Bhatia |first1=Tej K. |editor1-last=Kachru |editor1-first=Braj B. |editor2-last=Kachru |editor2-first=Yamuna |editor3-last=Sridhar |editor3-first=S. N. |chapter=Major regional languages |title=Language in South Asia |url=https://books.google.com/books?id=O2n4sFGDEMYC |year=2008 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-78141-1}} * {{cite book |last1=Bhatia |first1=Tej K. |last2=Baumgardner |first2=Robert J. |editor1-last=Kachru |editor1-first=Braj B. |editor2-last=Kachru |editor2-first=Yamuna |editor3-last=Sridhar |editor3-first=S. N. |chapter=Language in the media and advertising |title=Language in South Asia |url=https://books.google.com/books?id=O2n4sFGDEMYC |year=2008 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-78141-1}} * {{citation|last1=Burnell|first1=P. J.|last2=Calvert|first2=P.|year=1999|title=The Resilience of Democracy: Persistent Practice, Durable Idea|edition=1st|publisher=[[Taylor & Francis]]|isbn=978-0-7146-8026-2|url=https://books.google.com/books?id=hv6TkML5_HAC&pg=PA271|access-date=2 November 2019}} * {{cite book |last1=Buzan |first1=Barry |author-link1=Barry Buzan |title=The United States and the Great Powers: World Politics in the Twenty-First Century |url=https://archive.org/details/unitedstatesgrea0000buza |year=2004 |publisher=Polity |location=Cambridge |isbn=978-0-7456-3375-6}} * {{citation |last1=Buzan |first1=Barry |author-link1=Barry Buzan |last2=Wæver |first2=Ole |year=2003 |title=Regions and Powers: The Structure of International Security |url=https://archive.org/details/regionspowersstr0000buza |url-access=registration |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-89111-0}} * {{cite book |last=Copland |first=Ian |title=India 1885–1947: The Unmaking of an Empire |url=https://books.google.com/books?id=Dw1uAAAAMAAJ |year=2001 |publisher=[[Longman]] |isbn=978-0-582-38173-5}} * {{Cite book |last=Doniger |first=Wendy |year=2010 |title=The Hindus: An Alternative History |publisher=Oxford University Press |url=https://books.google.com/books?id=nNsXZkdHvXUC&q=history+of+hinduism |isbn=978-0-19-959334-7 }} * {{cite book |last=Doniger |first=Wendy |author-link=Wendy Doniger |url=https://books.google.com/books?id=fUnaAgAAQBAJ&pg=PR18 |title=On Hinduism |publisher=[[Oxford University Press]] |year=2014 |isbn=978-0-19-936009-3}} * {{cite book |last=Dyson |first=Tim |author-link=Tim Dyson |title=A Population History of India: From the First Modern People to the Present Day |url=https://books.google.com/books?id=3TRtDwAAQBAJ |year=2018 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-882905-8}} * {{cite book |last=Fisher |first=Michael H. |author-link=Michael H. Fisher |title=An Environmental History of India: From Earliest Times to the Twenty-First Century |url=https://books.google.com/books?id=kZVuDwAAQBAJ |year=2018 |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-1-107-11162-2}} * {{Cite book|last=Flood |first=Gavin D. |author-link=Gavin Flood |year=1996 |title=An Introduction to Hinduism |url=https://archive.org/details/introductiontohi0000floo_n5j0 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-43304-4}} * {{Citation |last=Gombrich |first=Richard F. |title=in Williams, Paul, ed., Buddhism: Critical Concepts in Religious Studies, 8 volumes |publisher=Routledge |location=London|year=2006}} * {{cite book |last1=Guy |first1=John |title=Lost kingdoms: Hindu-Buddhist Sculpture of Early Southeast Asia |url=https://books.google.com/books?id=vO_-AgAAQBAJ |year=2014 |publisher=The Metropolitan Museum of Art |isbn=978-0-300-20437-7}} * {{Citation |last=Hanhimaki |first=Jussi M. |year=2004 |title=The Flawed Architect: Henry Kissinger and American Foreign Policy |url=https://archive.org/details/flawedarchitecth00hanh |publisher=Oxford University Press |isbn=0-19-517221-3 |url-access=registration}} * {{Citation |last=Hiltebeitel |first=Alf |year=2007 |chapter=Hinduism |editor-first=Joseph |editor-last=Kitagawa |title=The Religious Traditions of Asia: Religion, History, and Culture |chapter-format=Digital printing |publisher=Routledge |chapter-url=https://books.google.com/books?id=9fyzAAAAQBAJ |isbn=978-1-136-87590-8 }} * {{Citation |last1=Jones |first1=Constance |last2=Ryan |first2=James D. |year=2006 |title=Encyclopedia of Hinduism |publisher=Infobase Publishing |url=https://books.google.com/books?id=OgMmceadQ3gC |isbn=978-0-8160-7564-5 }} * {{cite book |last=Ludden |first=David |title=India and South Asia: A Short History |url=https://books.google.com/books?id=pBq9DwAAQBAJ |year=2014 |publisher=[[Oneworld Publications]] |isbn=978-1-85168-936-1 |edition=2nd, revised}} * {{cite book |last1=Maddison |first1=Angus |title=The World Economy: Historical Statistics |url=https://books.google.com/books?id=rHJGz3HiJbcC&pg=PA259 |year=2003 |publisher=Organisation for Economic Co-operation and Development |isbn=978-92-64-10414-3}} * {{citation|last1=Metcalf|first1=B.|last2=Metcalf|first2=T. R.|author1-link=Barbara Metcalf|author2-link=Thomas R. Metcalf|year=2006|title=A Concise History of Modern India|edition=2nd|publisher=[[Cambridge University Press]]|isbn=978-0-521-68225-1|url=https://books.google.com/books?id=iuESgYNYPl0C}} * {{Citation |last=Michaels |first=Axel |author-link=Axel Michaels |year=2004 |title=Hinduism. Past and present |place=Princeton, New Jersey |publisher=Princeton University Press}} * {{Cite book |last=Michell |first=George |year=1977 |title=The Hindu Temple: An Introduction to Its Meaning and Forms |publisher=University of Chicago Press |url=https://books.google.com/books?id=ajgImLs62gwC&q=hindu+temples+in+india |isbn=978-0-226-53230-1 }} * {{cite book |last1=Mitra |first1=A. P. |author-link1=Ashesh Prosad Mitra |last2=Kumar |first2=M. Dileep |last3=Kumar |first3=K. Rupa |last4=Abrol |first4=Y. P. |last5=Kalra |first5=Naveen |last6=Velayutham |first6=M. |last7=Naqvi |first7=S. W. A. |display-authors=4 |editor-last1=Tyson |editor-first1=P. D. |editor-last2=Fuchs |editor-first2=R. |editor-last3=Fu |editor-first3=C. |editor-last4=Lebel |editor-first4=L. |editor-last5=Vloemans |editor-first5=H. |editor-last6=Odada |editor-first6=E. |editor-last7=Perry |editor-first7=J. |editor-last8=Steffen |editor-first8=W. |editor-last9=Virji |editor-first9=H. |display-editors=4 |chapter=Global Change and Biogeochemical Cycles: the South Asia Region |title=Global-Regional Linkages in the Earth System: With 43 Tables |url=https://books.google.com/books?id=lVwQ8akR8mgC |year=2002 |publisher=Springer |isbn=978-3-540-42403-1}} * {{cite book |last1=Neelis |first1=Jason |title=Early Buddhist Transmission and Trade Networks: Mobility and Exchange Within and Beyond the Northwestern Borderlands of South Asia |url=https://books.google.com/books?id=GB-JV2eOr2UC |year=2011 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-18159-5}} * {{cite book |last1=Pandharipande |first1=Rajeshwari V. |editor1-last=Kachru |editor1-first=Braj B. |editor2-last=Kachru |editor2-first=Yamuna |editor3-last=Sridhar |editor3-first=S. N. |chapter=Language of religion |title=Language in South Asia |url=https://books.google.com/books?id=O2n4sFGDEMYC |year=2008 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-78141-1}} * {{cite book |last=Peers |first=Douglas M. |author-link=Douglas Peers |title=India Under Colonial Rule: 1700–1885 |url=https://books.google.com/books?id=dyQuAgAAQBAJ |year=2013 |publisher=[[Routledge]] |isbn=978-1-317-88286-2}} * {{Citation |last=Possehl |first=Gregory L. |author-link=Gregory Possehl |title=The Indus Civilization: A Contemporary Perspective |chapter-url=https://books.google.com/books?id=XVgeAAAAQBAJ&pg=PA154 |year=2002 |publisher=Rowman Altamira |isbn=978-0-7591-1642-9 |pages=141–156 |chapter=Indus religion}} * {{cite book |last=Robb |first=Peter |title=A History of India |year=2011 |url=https://books.google.com/books?id=GJNKEAAAQBAJ |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |isbn=978-0-230-34549-2}} * {{cite book |last1=Ruffle |first1=Karen G. |editor-last1=Pechilis |editor-first1=Karen |editor-last2=Raj |editor-first2=Selva J. |chapter=Islam in South Asia: Practicing Tradition Today |title=South Asian Religions: Tradition and Today |url={{google books|plainurl=y|id=kaubzRxh-U0C}} |year=2013 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-44851-2}} * {{citation |last=Saez |first=Lawrence |title=The South Asian Association for Regional Cooperation (SAARC): An emerging collaboration architecture |url=https://books.google.com/books?id=yTzKWI42uR4C&pg=PT58 |year=2012 |publisher=Routledge |isbn=978-1-136-67108-1}} * {{Citation |last=Samuel |first=Geoffrey |author-link=Geoffrey Samuel |year=2008 |title=The Origins of Yoga and Tantra. Indic Religions to the Thirteenth Century |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-87351-2}} * {{cite book |last1=Thapar |first1=Romila |author-link=Romila Thapar |title=A History of India |url=https://archive.org/details/historyofindia0000unse_q7l4 |url-access=registration |year=1966 |volume=1 |publisher=Penguin Books |oclc=12263284}} * {{Citation |last=Trainor |first=Kevin |year=2004 |title=Buddhism: The Illustrated Guide |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-517398-7 |url=https://books.google.com/books?id=_PrloTKuAjwC}} * {{Citation |last=Witzel |first=Michael |author-link=Michael Witzel |year=1995 |title=Early Sanskritization: Origin and Development of the Kuru state |journal=Electronic Journal of Vedic Studies |volume=1 |number=4 |pages=1–26 |url=http://www.ejvs.laurasianacademy.com/ejvs0104/ejvs0104article.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070611142934/http://www.ejvs.laurasianacademy.com/ejvs0104/ejvs0104article.pdf |archive-date=11 June 2007 }} * {{cite book |last=Witzel |first=Michael |author-link=Michael Witzel |editor=Gavin Flood |title=The Blackwell Companion to Hinduism |year=2003 |publisher=[[John Wiley & Sons]] |isbn=0-631-21535-2 |chapter=Vedas and Upanișads |chapter-url=https://books.google.com/books?id=SKBxa-MNqA8C&pg=PA68}} {{refend}} == وڌيڪ پڙهڻ لاءِ == * {{Citation |last=Anthony |first= David W. |year= 2007 |title=The Horse, the Wheel, and Language: How Bronze-Age Riders from the Eurasian Steppes Shaped the Modern World |publisher= Princeton University Press |ref=none}}. * {{Citation |last=Beckwith |first=Christopher I. |year=2009 |title=Empires of the Silk Road |publisher= Princeton University Press |ref=none}}. == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Commons}} * [http://www.worldbank.org/en/region/sar ڏکڻ ايشيا]، عالمي بينڪ * [https://dsal.uchicago.edu/ ڊجيٽل ڏکڻ ايشيا لائبريري]، يونيورسٽي آف شڪاگو * [http://www.asia.si.edu/collections/edan/southAsian.cfm ڏکڻ ايشيائي ۽ هماليائي فنون] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171006204801/http://www.asia.si.edu/collections/edan/southAsian.cfm |date=6 October 2017 }}، فريئر اينڊ سيڪلر گيلريون، سمٿسونين * [https://www.brookings.edu/topic/south-asia/ ڏکڻ ايشيا]، بروڪنگز انسٽيٽيوشن * [https://www.adb.org/countries/subregional-programs/sasec ڏکڻ ايشيا ذيلي علائقائي اقتصادي سهڪار]، ايشيائي ترقياتي بينڪ {{Geographic location |Centre = ڏکڻ ايشيا |North = وچ ايشيا، اوڀر ايشيا |Northeast = اوڀر ايشيا |East = ڏکڻ اوڀر ايشيا |Southeast = [[بنگال جو اپسمنڊ]]<br />هندي سمنڊ |South = هندي سمنڊ |Southwest = [[عربي سمنڊ]] |West = اولهه ايشيا |Northwest = وچ ايشيا<br />اولهه ايشيا }}{{South Asian topics}}{{Regions of Asia}} {{GeoSouthAsia}} {{Languages of South Asia}} {{Authority control}} [[زمرو:ايشيا-پئسفڪ]] [[زمرو:ايشيا جا علائقا]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا| ]] 984v8poc69vbm7chcqujkt4wlrutr2k 0 4893 422460 198019 2026-10-17T13:36:50Z Intisar Ali 8681 Intisar Ali صفحي [[ڪشنچند]] کي [[ڪشنچند بيوس]] ڏانھن چوريو: مناسب عنوان ڏنو ويو 198019 wikitext text/x-wiki '''ڪشنچند "بيوس"'''{{ٻيا نالا|انگريزي= Kishanchand Bewas}} جو پورو نالو ڪشنچند تيرٿ داس کتري هو، پاڻ لاڙڪاڻي ۾ 19 مارچ 1885ع ۾ لاڙڪاڻي شھر جي ميمڻ محلي ۾ ڄائو، پر ڪن تاريخدانن سندس ڄم جي تَٿِ (تاريخ) 25 فيبروري بِ لکي آهي. هن جا وڏا اصل ملتان جا هئا، جتان اهي تقريبن 18هين صدي عيسوي ۾ لاڙڪاڻي لڏي آيا. ڪشنچند هڪ پرائمري استاد هو، اڳتي هلي هو هيڊ ماستر پڻ ٿيو. پنهنجي شاعريءَ ۾ "بيوس" تخلص استعمال ڪندو هو. 1940ع ۾ رٽائر ٿيڻ کان پوءِ طب جو ڪم شروع ڪيائين. 23 سيپٽمبر 1947ع ۾ سندس وفات ٿي. مولانا گراميءَ مطابق ھي پنھنجي سليس ۽ سلوڻي، عوامي شاعري جو موجد ھيو ۽ ھي پھريون ماڻهو ھيو جنھن گل ۽ بلبل واري ايراني ۽ اردو رنگ کي ڇڏي ٺيٺ سنڌي زبان ۾ طبع آزمائي ڪئي. ھن ڪانگريس ۽ خلافت دؤر سياست ۾ بہ حصو ورتو ۽ گانڌيءَ جو معتقد هو ۽ ھندو مسلم ڀائيچاري جو حامي هو. سرڪاري نوڪري جي ڪري قومي ترانا ۽ جوشيلا شعر پنھنجي ھڪ شاگرد ھوندراج"دکايل" جي نالي سان اخبارن ۾ لکندو رهيو. سادي زندگي گذاريندڙ ھي استاد ولايتي شين کي پسند نه ڪندو هو. حڪمت ھن جو خانداني پيشو ھو تنھن ڪري ريٽائرمنٽ بعد اھو پيشو اختيار ڪيائين. 1933 ۾ سنڌي ساھتيہ سميلن سندس صدارت م سڏائي وئي جنھن م سنڌي زبان ۽ سنڌي تھذيب لاءِ ڪارائتا خيال پيش ڪيا ويا.ھن جي ڪتابن م " شيرين شعر" ۽ ھيمليٽ ڊرامو ھاء اسڪول جي نصابي ڪتابن طور منظور ٿيا ھيا. ھن جي شاگردن ۾ ھوندراج "دکايل" ۽ پروفيسر رام پنجواڻي مشھور آھن..<ref>{ڪتاب:ويا سي وينجهار؛ ليکڪ: غلام محمد گرامي؛ پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ، ڄامشورو؛ ڇاپو ٻيون جون 1995 }</ref> == حوالا == {{حوالا}} 77vqpt1wuk9viouvmisgpiydo50dkde 422462 422460 2026-10-17T13:48:12Z Intisar Ali 8681 422462 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌي ٻوليءَ جو جديد شاعر، استاد، تعليمدان ۽ ٻاراڻي ادب جو تخليقڪار (1885ع–1947ع)}} {{Infobox person | name = ڪشنچند بيوس | honorific_prefix = جديد سنڌي شاعريءَ جو اهم شاعر | native_name = ڪشنچند تيرٿ داس کتري | image = | image_size = 240px | caption = ڪشنچند تيرٿ داس کتري «بيوس» | birth_name = ڪشنچند تيرٿ داس کتري | birth_date = 19 مارچ 1885ع؛ ٻين ماخذن موجب 25 فيبروري 1885ع | birth_place = ميمڻ محلو، [[لاڙڪاڻو]]، [[سنڌ]]، [[برطانوي هندستان]] | death_date = {{Death date|1947|09|23|df=yes}} | death_place = | nationality = برطانوي هندستاني | occupation = شاعر، استاد، هيڊماستر، حڪيم، ناٽڪ نويس | language = [[سنڌي ٻولي]] | known_for = جديد سنڌي شاعريءَ ۾ موضوعاتي ۽ هيئتي تجديد | notable_works = ''شيرين شعر''، ''سامونڊي سپون''، ''موجي گيت''، ''گرو نانڪ جيون ڪوتا'' | father = تيرٿ داس کتري | influenced_by = [[رابندرناٿ ٽئگور]]، صوفي فڪر، ويدانت | influenced = [[هوندراج دکايل]]، [[هري درياڻي دلگير]]، [[رام پنجواڻي]]، [[پرڀو وفا]] }} '''ڪشنچند تيرٿ داس کتري «بيوس»''' (انگريزي: ''Kishinchand Tirathdas Khatri 'Bewas'''؛ 1885ع – 23 سيپٽمبر 1947ع) سنڌي ٻوليءَ جو ناميارو شاعر، استاد، تعليمدان، حڪيم ۽ ٻاراڻي ادب جو تخليقڪار هو. کيس جديد سنڌي شاعريءَ جي اوسر ۾ اهم ڪردار ادا ڪندڙ شاعرن مان شمار ڪيو وڃي ٿو. هن سنڌي شاعريءَ ۾ موضوع، ٻولي، اظهار ۽ شعري هيئت جي لحاظ کان نوان تجربا ڪيا ۽ روايتي فارسي شاعريءَ جي اثر کان هٽي عام ماڻهن جي زندگي، فطرت، سماجي حالتن ۽ انساني احساسن کي شاعريءَ ۾ جاءِ ڏني.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref><ref name="SindhianaBewas">{{cite encyclopedia |title=ڪشنچند بيوس |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |volume=1 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ڪشنچند+بيوس |access-date=2026-10-17 }}</ref> سنڌي ادب جي محقق [[غلام محمد گرامي]] بيوس کي سليس، سلوڻي ۽ عوامي شاعريءَ جي نئين روايت جو بنياد وجهندڙ شاعر قرار ڏنو آهي. گراميءَ موجب، بيوس انهن اوائلي شاعرن مان هو، جن ايراني ۽ اردو شاعريءَ جي روايتي گل ۽ بلبل واري انداز کان هٽي ٺيٺ سنڌي ٻوليءَ ۾ نون موضوعن تي طبع آزمائي ڪئي.<ref name="Grammi1995">{{cite book |last=گرامي |first=غلام محمد |author-link=غلام محمد گرامي |title=ويا سي وينجهار |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |edition=ٻيون |date=جون 1995 |language=sd }}</ref> بيوس کي فارسي علم عروض جي ڄاڻ هئي، پر هن شاعريءَ ۾ ان جي مقرر پابندين کي هميشه لازمي نه سمجهيو. سندس تخليق ''گرو نانڪ جيون ڪوتا'' نئين شعري هيئت ۽ بياني انداز جي حوالي سان اهم آهي. هن هوندراج دکايل، هري دلگير، رام پنجواڻي ۽ پرڀو وفا جهڙن شاعرن جي ادبي تربيت ۽ فڪري اوسر تي اثر وڌو.<ref name="Jotwani1996"/> == شروعاتي زندگي ۽ خاندان == === پيدائش ۽ تاريخ بابت اختلاف === ڪشنچند بيوس 1885ع ۾ لاڙڪاڻي شهر جي ميمڻ محلي ۾ پيدا ٿيو. سندس ڄم جي صحيح تاريخ بابت مختلف ماخذن ۾ اختلاف ملي ٿو. غلام محمد گراميءَ جي ڪتاب ''ويا سي وينجهار'' ۾ سندس پيدائش جي تاريخ 19 مارچ 1885ع ڄاڻايل آهي، جڏهن ته ٻين سوانحي ماخذن ۾ 25 فيبروري 1885ع درج آهي.<ref name="Grammi1995"/><ref name="SindhianaBewas"/> ٻنهي تاريخن جي موجودگيءَ سبب سندس پيدائش جو سال 1885ع ته متفقه طور ڄاڻايو وڃي ٿو، پر ڏينهن ۽ مهيني بابت اختلاف برقرار آهي. === خانداني پسمنظر === بيوس جو پورو نالو ڪشنچند تيرٿ داس کتري هو. سندس خاندان جو اصل تعلق [[ملتان]] سان هو. غلام محمد گراميءَ موجب، سندس وڏا لڳ ڀڳ ارڙهين صدي عيسويءَ ۾ ملتان مان لڏي لاڙڪاڻي ۾ اچي آباد ٿيا هئا.<ref name="Grammi1995"/> سندس والد تيرٿ داس کتري حڪيم هو ۽ حڪمت سندن خانداني پيشو هو. ڪشنچند جا ٻه ڀائر تولا رام ۽ موتيرام هئا. تولا رام استاد هو، جڏهن ته موتيرام عدالت ۾ ڪلارڪ طور ڪم ڪندو هو.<ref name="SindhianaBewas"/> ٽنهي ڀائرن جي تعليم دوران سندن والد وفات ڪري ويو، جنهن کان پوءِ ڪشنچند کي ننڍي عمر ۾ خانداني ذميواريون سنڀالڻيون پيون. هن روزگار سان گڏ پنهنجي علمي ۽ ادبي دلچسپي جاري رکي.<ref name="SindhianaBewas"/> == تعليم ۽ پيشورانه زندگي == === استاد ۽ هيڊماستر === ڪشنچند بيوس پنهنجي عملي زندگيءَ جي شروعات پرائمري استاد طور ڪئي. تعليم جي شعبي ۾ خدمتون سرانجام ڏيندي اڳتي هلي هيڊماستر ٿيو. هن درس ۽ تدريس کي رڳو روزگار جو وسيلو نه سمجهيو، پر ٻارن جي ذهني، اخلاقي ۽ ادبي تربيت ۾ پڻ دلچسپي ورتي.<ref name="Grammi1995"/> مراٺي وشوڪوش جي سوانحي داخلا موجب، بيوس هڪ ڪامياب استاد هجڻ سان گڏ هوميوپيٿيءَ جي علاج بابت پڻ ڄاڻ رکندو هو.<ref name="MarathiVishwakosh">{{cite encyclopedia |title=बेवस – किशनचंद तीरथदास खत्री |encyclopedia=मराठी विश्वकोश |publisher=महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ |language=mr |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/29653/ |access-date=2026-10-17 }}</ref> === رٽائرمينٽ ۽ حڪمت === 1940ع ۾ سرڪاري ملازمت تان رٽائر ٿيڻ کان پوءِ بيوس طب ۽ حڪمت جي پيشي سان وابسته ٿيو. حڪمت سندس خاندان جو روايتي پيشو هو، جنهنڪري کيس هن شعبي سان اڳواٽ واقفيت هئي.<ref name="Grammi1995"/> === ذاتي زندگي ۽ سادگي === غلام محمد گراميءَ جي بيان موجب، بيوس سادي زندگي گذاريندو هو ۽ ولايتي شين جي استعمال کي پسند نه ڪندو هو. سندس رهڻي ڪهڻيءَ ۾ سادگي، خودانحصاري ۽ مقامي شين کي اهميت ڏيڻ جا لاڙا نمايان هئا.<ref name="Grammi1995"/> ننڍپڻ کان کيس شاعري ۽ فلسفي سان دلچسپي هئي. هن صوفي فڪر ۽ ويدانت جو پڻ مطالعو ڪيو. سندس شاعريءَ ۾ انهن فڪري روايتن سان گڏ انساني همدردي، اخلاقي قدرن ۽ فطرت سان محبت جا عنصر ملن ٿا.<ref name="MarathiVishwakosh"/> == سياسي ۽ سماجي سرگرميون == === ڪانگريس ۽ خلافت تحريڪ سان تعلق === ڪشنچند بيوس ادبي سرگرمين سان گڏ پنهنجي دور جي سياسي ۽ سماجي تحريڪن ۾ پڻ دلچسپي رکندو هو. غلام محمد گراميءَ موجب، هن [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] ۽ [[خلافت تحريڪ]] جي دور جي سياسي سرگرمين ۾ حصو ورتو.<ref name="Grammi1995"/> هو [[مهاتما گانڌي]] جي فڪر کان متاثر هو ۽ هندو مسلم ڀائيچاري جو حامي هو. سندس سياسي ۽ سماجي سوچ ۾ قومي اتحاد، مذهبي رواداري ۽ گڏيل سماجي زندگيءَ جي اهميت نمايان هئي.<ref name="Grammi1995"/> === قومي شاعري ۽ هوندراج دکايل === بيوس سرڪاري ملازم هجڻ سبب سياسي نوعيت جي قومي ۽ جوش ڀريل شاعري پنهنجي نالي سان شايع ڪرائڻ ۾ احتياط ڪندو هو. غلام محمد گراميءَ جي روايت موجب، هو اهڙا نظم ۽ قومي ترانا پنهنجي شاگرد [[هوندراج دکايل]] جي نالي سان اخبارن ۾ شايع ڪرائيندو هو.<ref name="Grammi1995"/> هيءَ روايت بيوس جي سياسي دلچسپي ۽ سندس شاگرد سان ادبي لاڳاپي جو هڪ اهم تاريخي حوالو آهي. == 1933ع واري سنڌي ساهتيه سميلن == 1933ع ۾ منعقد ٿيل سنڌي ساهتيه سميلن ۾ ڪشنچند بيوس کي صدارت لاءِ دعوت ڏني وئي. غلام محمد گراميءَ موجب، ان موقعي تي سنڌي ٻوليءَ، ادب ۽ سنڌي تهذيب جي ترقيءَ بابت ڪارائتا خيال پيش ڪيا ويا.<ref name="Grammi1995"/> هي واقعو بيوس جي شاعراڻي حيثيت کان علاوه سنڌي ٻوليءَ ۽ ثقافت جي اجتماعي سرگرمين سان سندس وابستگيءَ کي ظاهر ڪري ٿو. == ادبي زندگي == === جديد سنڌي شاعريءَ جي اوسر === ڪشنچند بيوس کان اڳ سنڌي شاعريءَ جو هڪ اهم وهڪرو فارسي غزل جي فني روايت، تشبيهن، استعارن ۽ عروضي پابندين سان لاڳاپيل هو. بيوس انهيءَ روايت کان واقف هوندي به سنڌي شاعريءَ لاءِ نون موضوعن ۽ اظهار جي نون طريقن کي اهميت ڏني.<ref name="CulturalHeritage">{{cite book |title=The Cultural Heritage of India |volume=5 |chapter=Sindhi |publisher=The Ramakrishna Mission Institute of Culture |location=Calcutta |language=en |url=https://estudantedavedanta.net/Cultural_Heritage_Vol_V.pdf |access-date=2026-10-17 }}</ref> غلام محمد گراميءَ موجب، بيوس سنڌي شاعريءَ ۾ ايراني ۽ اردو شاعريءَ جي روايتي گل ۽ بلبل واري انداز کان هٽي سليس ۽ عوامي شاعريءَ جي نئين واٽ اختيار ڪئي. هن ٺيٺ سنڌي ٻوليءَ ۾ عام زندگيءَ جي موضوعن کي شاعراڻي اظهار ڏنو.<ref name="Grammi1995"/> هن پنهنجي شاعريءَ ۾ عام ماڻهوءَ جي زندگي، غريبن جي ڏکن، هارين ۽ پورهيتن جي محنت، فطرت جي منظرن ۽ سماجي تجربن کي موضوع بڻايو. سندس ٻولي عام فهم، فطري ۽ روزمره جي سنڌي اظهار جي ويجهو هئي.<ref name="CulturalHeritage"/> === فارسي عروض ۽ شعري هيئت === بيوس کي فارسي عروض جي ڄاڻ هئي، پر هو شاعريءَ جي تخليقي ضرورتن موجب روايتي پابندين کان هٽي نوان تجربا ڪندو هو. موتي لال جوتواڻيءَ موجب، هن شاعريءَ جي صورت ۽ مواد ٻنهي ۾ تبديليون آنديون ۽ ڪڏهن ڪڏهن نيون شعري هيئتون پڻ تخليق ڪيون.<ref name="Jotwani1996"/> ''گرو نانڪ جيون ڪوتا'' سندس بياني شاعريءَ جو اهم مثال آهي. هن تخليق ۾ گرو نانڪ جي زندگيءَ کي شعري انداز ۾ پيش ڪيو ويو آهي. هڪ ادبي مطالعي موجب، ان جي بياني جوڙجڪ ۾ اٺن سٽن وارا بند استعمال ٿيل آهن.<ref name="SindhSalamatStudy">{{cite web |title=ڪشن چند بيوس (1885ع–1947ع) |website=سنڌسلامت ڪتاب گهر |url=https://books.sindhsalamat.com/book/631/read/33779 |language=sd |access-date=2026-10-17 }}</ref> === شاعريءَ جا موضوع === بيوس جي شاعريءَ ۾ فطرت نگاري، انساني همدردي، سماجي شعور، اخلاقي تعليم، قومي احساس، مذهبي رواداري ۽ ٻارن جي دنيا جهڙا موضوع ملن ٿا. سندس ڪتاب ''شيرين شعر'' ۾ برسات، باغ ۽ بهار، وطن، محنت، سچائي، جانورن تي رحم، تندرستي، ٻارن جي سنڀال، محبت، ناريءَ جي تعليم ۽ ٻين موضوعن تي نظم ملن ٿا.<ref name="SindhianaShirin">{{cite encyclopedia |title=شيرين شعر |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |volume=11 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=شيرين+شعر |access-date=2026-10-17 }}</ref> مراٺي وشوڪوش موجب، بيوس جي شاعريءَ ۾ قومي احساسن ۽ آزاديءَ جي تحريڪ سان لاڳاپيل موضوعن کي پڻ نمايان جڳهه حاصل هئي.<ref name="MarathiVishwakosh"/> == رابندرناٿ ٽئگور جو اثر == بيوس بنگالي شاعر [[رابندرناٿ ٽئگور]] جي شاعريءَ ۽ فڪر کان متاثر ٿيو. ٽئگور جي شاعريءَ کي پڙهڻ ۽ سمجهڻ لاءِ هن انگريزي ٻوليءَ جي ڄاڻ پڻ حاصل ڪئي.<ref name="SindhianaBewas"/> 1940ع کان 1947ع تائين لاڙڪاڻي جي گيان باغ ۾ بيوس هفتيوار ادبي ڪلاس هلائيندو رهيو، جن ۾ ٽئگور جي شخصيت، شاعريءَ ۽ ادبي فڪر بابت گفتگو ۽ ليڪچر ٿيندا هئا.<ref name="SindhianaBewas"/> == ٻاراڻو ادب ۽ تعليمي خدمتون == ڪشنچند بيوس سنڌي ٻاراڻي ادب جي ترقيءَ ۾ پڻ ڪردار ادا ڪيو. هن ٻارن لاءِ گيت، نظم ۽ ناٽڪ لکيا. سندس ٻاراڻي شاعريءَ جو مشهور مجموعو ''موجي گيت'' آهي.<ref name="SindhiAdabiBoard">{{cite web |title=Kishanchand Bewis |website=سنڌي ادبي بورڊ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |date=2023-03-01 |url=https://sindhiadabiboard.net/2023/03/01/kishanchand-bewis/ |language=sd |access-date=2026-10-17 }}</ref> === نصابي ڪتابن ۾ شاعري ۽ ناٽڪ === غلام محمد گراميءَ موجب، بيوس جي ڪتاب ''شيرين شعر'' ۽ سندس ترجمو يا ترتيب ڏنل ''هيمليٽ'' ڊرامو هاءِ اسڪول جي نصابي ڪتابن طور منظور ٿيا هئا.<ref name="Grammi1995"/> اهو بيوس جي ادبي ڪم جي تعليمي اهميت جو پڻ هڪ مثال آهي. === ٻارن جون ادبي سرگرميون === لاڙڪاڻي ۾ سندس گهر ڀرسان ٻارن جا ادبي ۽ ثقافتي ميڙ ٿيندا هئا. انهن موقعن تي ٻاراڻا ناٽڪ پڻ پيش ڪيا ويندا هئا، جن ۾ شيوڪ ڀوڄراج جهڙا ٻار حصو وٺندا هئا.<ref name="SindhianaBewas"/> بيوس ٻارن لاءِ اهڙي شاعري تخليق ڪئي، جنهن ۾ فطرت جي ڄاڻ، اخلاقي قدرن، سماجي ذميوارين ۽ عام زندگيءَ جي تجربن کي سادي سنڌي ٻوليءَ ۾ پيش ڪيو ويو.<ref name="SindhianaShirin"/> == بيوس جو ادبي مڪتب ۽ اثر == بيوس جي شاعريءَ مان متاثر ٿيل شاعرن جي هڪ ادبي روايت وجود ۾ آئي، جنهن کي ادبي مطالعي ۾ بيوس جي شاعراڻي مڪتب يا بيوس اسڪول سان منسوب ڪيو ويندو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> === هوندراج دکايل === [[هوندراج دکايل]] بيوس جي شاگردن مان هو. غلام محمد گراميءَ موجب، بيوس سرڪاري ملازمت جي پابندين سبب قومي ۽ سياسي نوعيت جا نظم ڪڏهن دکايل جي نالي سان شايع ڪرائيندو هو.<ref name="Grammi1995"/> هوندراج دکايل جي شاعريءَ ۾ قومي احساس، سماجي شعور ۽ عوامي زندگيءَ جا موضوع نمايان هئا.<ref name="Jotwani1996"/> === هري درياڻي دلگير === [[هري درياڻي دلگير]] بيوس جي شاعريءَ کان گهڻو متاثر ٿيو. سندس سوانح موجب، اسڪولي تعليم دوران بيوس جو ڪتاب ''شيرين شعر'' پڙهڻ کان پوءِ هن ۾ شاعريءَ جو شوق پيدا ٿيو. پوءِ کيس بيوس جي صحبت پڻ حاصل ٿي.<ref name="SindhianaDilgir">{{cite encyclopedia |title=درياڻي هري دلگير |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=درياڻي+هري+دلگير |access-date=2026-10-17 }}</ref> هري دلگير اڳتي هلي بيوس جي شاعريءَ بابت ڪيترائي ڪتاب لکيا ۽ ترتيب ڏنا، جن ۾ ''ڪشنچند بيوس''، ''بيوس جو چونڊ ڪلام'' ۽ ''بيوس جي ڪوتا جو جائزو'' شامل آهن.<ref name="SindhianaDilgir"/> === رام پنجواڻي === [[رام پنجواڻي]] پڻ بيوس جي شاگردن ۽ سندس ادبي روايت سان لاڳاپيل شاعرن ۾ شمار ٿئي ٿو. غلام محمد گراميءَ بيوس جي مشهور شاگردن ۾ رام پنجواڻيءَ جو نالو پڻ ڄاڻايو آهي.<ref name="Grammi1995"/> سنڌي ادبي تحقيق ۾ رام پنجواڻيءَ کي بيوس اسڪول سان لاڳاپيل شاعرن مان شمار ڪيو ويو آهي.<ref name="RamPanjwaniResearch">{{cite journal |title=پروفيسر رام پنجواڻيءَ جون سنڌي ٻوليءَ ۽ ادب لاءِ خدمتون |journal=کارونجهر |volume=20 |year=2019 |publisher=وفاقي اردو يونيورسٽي |language=sd |url=https://fuuast.edu.pk/downloads/journals/Karoonghar%20Vol%2020%20June%202019.pdf |access-date=2026-10-17 }}</ref> === پرڀو وفا === [[پرڀو وفا]] جي شاعريءَ تي پڻ ڪشنچند بيوس جو اثر رهيو. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب، پرڀو وفا جي شاعريءَ ۾ بيوس جو رنگ نمايان هو، جڏهن ته علم عروض جي سکيا ۾ نواز علي نياز جعفريءَ سندس رهنمائي ڪئي.<ref name="SindhianaWafa">{{cite encyclopedia |title=پرڀو وفا |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=پرڀو+وفا |access-date=2026-10-17 }}</ref> === پوءِ وارن شاعرن تي اثر === بيوس جي شاعريءَ جي تجديد پسند روايت جو اثر پوءِ جي سنڌي شاعريءَ تي پڻ رهيو. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' سندس شاعراڻي واٽ سان هري دلگير، هوندراج دکايل، [[نارائڻ شيام]] ۽ [[شيخ اياز]] جي ادبي اوسر جو تعلق بيان ڪري ٿي.<ref name="SindhianaBewas"/> == تصنيفون == ڪشنچند بيوس جي زندگيءَ ۾ ۽ وفات کان پوءِ سندس شاعريءَ جا ڪيترائي مجموعا شايع ٿيا. مختلف ڪتابياتي ماخذن ۾ ڪن تصنيفن جي پهرين ڇاپي جي سالن بابت اختلاف ملن ٿا.<ref name="SindhianaBewas"/><ref name="SindhSalamatStudy"/> {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #A7B8CA;text-align:right;" ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | تصنيف ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | سال ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | نوعيت |- | style="background:#EAF3FC;" | ''سامونڊي سپون'' | 1929ع | شاعري |- | style="background:#F1F7EC;" | ''شيرين شعر'' | 1929ع؛ ٻين ڇاپن جا سال مختلف | نظم ۽ گيت |- | style="background:#EAF3FC;" | ''موجي گيت'' | 1930ع واري ڏهاڪي؛ مختلف اشاعتي تاريخون | ٻاراڻي شاعري |- | style="background:#F1F7EC;" | ''گرو نانڪ جيون ڪوتا'' | 1930ع–1940ع واري ڏهاڪي ۾ اشاعت جا حوالا | بياني شاعري |- | style="background:#EAF3FC;" | ''ڦول داني'' | 1939ع | گڏيل شعري مجموعو |- | style="background:#F1F7EC;" | ''انڊلٺ'' | 1939ع | ناٽڪ |- | style="background:#EAF3FC;" | ''هيمليٽ'' | سال جي تصديق گهربل | ڊرامو؛ نصابي استعمال جو ذڪر |- | style="background:#F1F7EC;" | ''شعر بيوس'' | 1951ع | وفات کان پوءِ شايع ٿيل شاعري |- | style="background:#EAF3FC;" | ''بيوس گيتانجلي'' | 1960ع؛ ٻين ماخذن ۾ 1969ع | شاعري |- | style="background:#F1F7EC;" | ''سڏ پڙاڏو ساڳيو'' | 1984ع | گڏيل شعري مجموعو |- | style="background:#EAF3FC;" | ''ڪليات بيوس'' | 1991ع | مرتب: محمود شاهه بخاري |- | style="background:#F1F7EC;" | ''ڇهه ڇهه پئسا، ٻه ٻه پايون'' | 2001ع | مرتب: نصير مرزا |} == سڏ پڙاڏو ساڳيو == ''[[سڏ پڙاڏو ساڳيو]]'' ڪشنچند بيوس جي شاعريءَ جو گڏيل مجموعو آهي، جيڪو 1984ع ۾ شايع ٿيو. موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ادبي لغت ۾ هن مجموعي کي بيوس جي شعري تخليقن جي گڏيل اشاعت طور ڄاڻايو آهي.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="SindhianaBewas"/> == بيوس بابت تحقيقي ۽ تنقيدي ڪتاب == بيوس جي زندگيءَ ۽ شاعريءَ بابت سندس وفات کان پوءِ ڪيترائي ڪتاب ۽ تحقيقي مجموعا شايع ٿيا آهن.<ref name="SindhianaBewas"/> {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #A7B8CA;text-align:right;" ! style="background:#245487;color:white;" | ڪتاب ! style="background:#245487;color:white;" | ليکڪ يا مرتب ! style="background:#245487;color:white;" | سال |- | style="background:#EDF5FC;" | ''[[بيوس ۽ نئون دور]]'' | [[ارجن شاد]] | 1970ع |- | style="background:#F1F7EC;" | ''[[بيوس، هڪ اڀياس]]'' | پريتم ورياڻي ۽ ٻيا | 1972ع |- | style="background:#EDF5FC;" | ''ڪشنچند بيوس'' | [[هري درياڻي دلگير]] | 1982ع |- | style="background:#F1F7EC;" | ''شاعر ته بيوس'' | بلديو گاجرا | 1983ع |- | style="background:#EDF5FC;" | ''[[بيوس جو چونڊ ڪلام]]'' | هري درياڻي دلگير | 1988ع |- | style="background:#F1F7EC;" | ''بيوس جي ڪوتا جو جائزو'' | هري درياڻي دلگير | 1993ع |- | style="background:#EDF5FC;" | ''بيوس هڪ گلدستو'' | هري درياڻي دلگير | 1993ع |} == وفات == ڪشنچند بيوس 23 سيپٽمبر 1947ع تي 62 ورهين جي عمر ۾ وفات ڪئي. سندس وفات کان پوءِ سندس شاعريءَ جا نوان مجموعا ۽ چونڊ ڪلام شايع ٿيندا رهيا ۽ سندس ادبي خدمتن بابت تحقيقي ڪم پڻ جاري رهيو.<ref name="SindhianaBewas"/><ref name="Grammi1995"/> == ادبي اهميت ۽ ورثو == ڪشنچند بيوس جي ادبي اهميت جو بنيادي سبب سنڌي شاعريءَ ۾ نون موضوعن ۽ اظهار جي طريقن کي هٿي ڏيڻ هو. هن روايتي فارسي عروضي شاعريءَ جي اثر هيٺ رهندي به سنڌي شاعريءَ کي فطري ٻولي، عام زندگيءَ جي تجربن ۽ سماجي شعور سان ڳنڍيو.<ref name="CulturalHeritage"/> غلام محمد گراميءَ جي تنقيدي جائزي موجب، بيوس سنڌي شاعريءَ ۾ سليس ۽ عوامي اظهار کي نئين اهميت ڏني ۽ روايتي ايراني ۽ اردو شاعراڻي انداز کان هٽي ٺيٺ سنڌي ٻوليءَ ۾ تخليق ڪئي.<ref name="Grammi1995"/> سندس ٻاراڻي شاعري، قومي گيت، فطرت نگاري، مذهبي رواداري ۽ بياني تخليقن سنڌي ادب ۾ نون امڪانن کي جنم ڏنو. ان سان گڏ سندس ادبي تربيت ۽ صحبت مان متاثر ٿيل شاعرن سنڌي شاعريءَ جي جديد روايت کي اڳتي وڌايو.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="SindhianaBewas"/> == پڻ ڏسو == * [[جديد سنڌي شاعري]] * [[هري درياڻي دلگير]] * [[هوندراج دکايل]] * [[رام پنجواڻي]] * [[پرڀو وفا]] * [[نارائڻ شيام]] * [[شيخ اياز]] * [[رابندرناٿ ٽئگور]] * [[سنڌي ادب]] * [[خلافت تحريڪ]] * [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ڪشنچند+بيوس ڪشنچند بيوس — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا] * [https://sindhiadabiboard.net/2023/03/01/kishanchand-bewis/ ڪشنچند بيوس — سنڌي ادبي بورڊ] * [https://books.sindhsalamat.com/author/1227 ڪشنچند بيوس — سنڌسلامت ڪتاب گهر] * [https://vishwakosh.marathi.gov.in/29653/ ڪشنچند بيوس — مراٺي وشوڪوش] {{DEFAULTSORT:بيوس، ڪشنچند}} [[زمرو:1885ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:1947ع ۾ وفات ڪندڙ]] [[زمرو:سنڌي شاعر]] [[زمرو:سنڌي ٻوليءَ جا شاعر]] [[زمرو:سنڌي اديب]] [[زمرو:سنڌي ٻاراڻو ادب]] [[زمرو:لاڙڪاڻي جون شخصيتون]] izm5vjeqdp4zx5f1g4imk7pti3f7ruu 0 9811 422614 39733 2026-10-18T09:53:18Z Ibne maryam 17680 /* */ 422614 wikitext text/x-wiki اسلامي جمهوريه ايران ۾ ڪافي [[اردو]] ٻولي آهي. {{Short description|none}} {{Use British English|date=April 2015}} {{Infobox language | name = British Urdu | altname = | nativename = {{unq|برطانوی اردو}} | pronunciation = {{IPA|hns|ˈbəɾt̪ɑːnʋiː ˈʊrduː|}} | ethnicity = [[British Asians]] | region = | speakers = 270,000 | date = 2021 | ref = | speakers2 = | speakers_label = Speakers | familycolor = Indo-European | fam2 = [[Indo-Iranian languages|Indo-Iranian]] | fam3 = [[Indo-Aryan languages|Indo-Aryan]] | fam4 = [[Central Indo-Aryan languages|Central Zone]] | fam5 = [[Western Hindi languages|Western Hindi]] | fam6 = [[Hindustani language|Hindustani]] | dia2 = | dia1 = | dia3 = | ancestor = | ancestor2 = | ancestor3 = | script = {{plainlist| * [[Persian alphabet|Perso-Arabic]] ([[Urdu alphabet]]) }} | iso1 = ur | iso2 = urd | iso3 = urd | glotto = urdu1245 | glottoname = Urdu | image = | imagescale = 0.4 | imagecaption = | map = | mapcaption = | notice = IPA | agency = | fam7 = [[Urdu]] }} [[File:Barton on Sea, obelisk, Urdu detail - geograph.org.uk - 1088453.jpg|thumb|Urdu inscription on an obelisk in [[Barton on Sea|Barton]] about the [[First World War]].]] {{Urdu literature}} [[Urdu]] in the United Kingdom ({{langx|ur|{{unq|برطانیہ میں اردو}}}}) is the fourth [[Languages of the United Kingdom|most commonly spoken language]]. According to the [[2021 United Kingdom census|2021 census]], 270,000 people (0.5% of [[United Kingdom|UK]] residents) listed Urdu as their main language, an increase of 1,000 from 2011.<ref>{{Cite web |title=Language, England and Wales - Office for National Statistics |url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/culturalidentity/language/bulletins/languageenglandandwales/census2021 |access-date=2023-01-25 |website=www.ons.gov.uk}}</ref> [[Ethnologue]] reports the total number of Urdu speakers in the UK at over 400,000.<ref name="Ethnologue">{{cite web|url=http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=GB|title=Ethnologue report for United Kingdom|publisher=[[Ethnologue]]|access-date=11 April 2015}}</ref> Since the 1990s, the [[Department of Health and Social Care|Department of Health]] has issued patient information (pamphlets etc.) in Urdu in conjunction with local authorities,<ref>{{cite book |last=Britain |first=David |chapter=Map of the British Isles |date=2007-08-23 |url=http://dx.doi.org/10.1017/cbo9780511620782.001 |title=Language in the British Isles |pages=xiii–xiv |access-date=2023-04-20 |publisher=Cambridge University Press|doi=10.1017/cbo9780511620782.001 |isbn=9780521794886 |url-access=subscription }}</ref> which has also led other organisations, institutions and councils to publish public information in Urdu. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:اردو]] aj5bl093vvq4odegh3dzi7girskqfl0 422615 422614 2026-10-18T09:54:20Z Ibne maryam 17680 added [[Category:گڏيل بادشاهت جو سماج]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 422615 wikitext text/x-wiki اسلامي جمهوريه ايران ۾ ڪافي [[اردو]] ٻولي آهي. {{Short description|none}} {{Use British English|date=April 2015}} {{Infobox language | name = British Urdu | altname = | nativename = {{unq|برطانوی اردو}} | pronunciation = {{IPA|hns|ˈbəɾt̪ɑːnʋiː ˈʊrduː|}} | ethnicity = [[British Asians]] | region = | speakers = 270,000 | date = 2021 | ref = | speakers2 = | speakers_label = Speakers | familycolor = Indo-European | fam2 = [[Indo-Iranian languages|Indo-Iranian]] | fam3 = [[Indo-Aryan languages|Indo-Aryan]] | fam4 = [[Central Indo-Aryan languages|Central Zone]] | fam5 = [[Western Hindi languages|Western Hindi]] | fam6 = [[Hindustani language|Hindustani]] | dia2 = | dia1 = | dia3 = | ancestor = | ancestor2 = | ancestor3 = | script = {{plainlist| * [[Persian alphabet|Perso-Arabic]] ([[Urdu alphabet]]) }} | iso1 = ur | iso2 = urd | iso3 = urd | glotto = urdu1245 | glottoname = Urdu | image = | imagescale = 0.4 | imagecaption = | map = | mapcaption = | notice = IPA | agency = | fam7 = [[Urdu]] }} [[File:Barton on Sea, obelisk, Urdu detail - geograph.org.uk - 1088453.jpg|thumb|Urdu inscription on an obelisk in [[Barton on Sea|Barton]] about the [[First World War]].]] {{Urdu literature}} [[Urdu]] in the United Kingdom ({{langx|ur|{{unq|برطانیہ میں اردو}}}}) is the fourth [[Languages of the United Kingdom|most commonly spoken language]]. According to the [[2021 United Kingdom census|2021 census]], 270,000 people (0.5% of [[United Kingdom|UK]] residents) listed Urdu as their main language, an increase of 1,000 from 2011.<ref>{{Cite web |title=Language, England and Wales - Office for National Statistics |url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/culturalidentity/language/bulletins/languageenglandandwales/census2021 |access-date=2023-01-25 |website=www.ons.gov.uk}}</ref> [[Ethnologue]] reports the total number of Urdu speakers in the UK at over 400,000.<ref name="Ethnologue">{{cite web|url=http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=GB|title=Ethnologue report for United Kingdom|publisher=[[Ethnologue]]|access-date=11 April 2015}}</ref> Since the 1990s, the [[Department of Health and Social Care|Department of Health]] has issued patient information (pamphlets etc.) in Urdu in conjunction with local authorities,<ref>{{cite book |last=Britain |first=David |chapter=Map of the British Isles |date=2007-08-23 |url=http://dx.doi.org/10.1017/cbo9780511620782.001 |title=Language in the British Isles |pages=xiii–xiv |access-date=2023-04-20 |publisher=Cambridge University Press|doi=10.1017/cbo9780511620782.001 |isbn=9780521794886 |url-access=subscription }}</ref> which has also led other organisations, institutions and councils to publish public information in Urdu. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:اردو]] [[زمرو:گڏيل بادشاهت جو سماج]] 9iwcfw780tdcub0usuxrz9ald3x3t8o 422616 422615 2026-10-18T09:55:07Z Ibne maryam 17680 Ibne maryam صفحي [[ايران ۾ اردو]] کي [[برطانيه ۾ اردو]] ڏانھن چوريو 422615 wikitext text/x-wiki اسلامي جمهوريه ايران ۾ ڪافي [[اردو]] ٻولي آهي. {{Short description|none}} {{Use British English|date=April 2015}} {{Infobox language | name = British Urdu | altname = | nativename = {{unq|برطانوی اردو}} | pronunciation = {{IPA|hns|ˈbəɾt̪ɑːnʋiː ˈʊrduː|}} | ethnicity = [[British Asians]] | region = | speakers = 270,000 | date = 2021 | ref = | speakers2 = | speakers_label = Speakers | familycolor = Indo-European | fam2 = [[Indo-Iranian languages|Indo-Iranian]] | fam3 = [[Indo-Aryan languages|Indo-Aryan]] | fam4 = [[Central Indo-Aryan languages|Central Zone]] | fam5 = [[Western Hindi languages|Western Hindi]] | fam6 = [[Hindustani language|Hindustani]] | dia2 = | dia1 = | dia3 = | ancestor = | ancestor2 = | ancestor3 = | script = {{plainlist| * [[Persian alphabet|Perso-Arabic]] ([[Urdu alphabet]]) }} | iso1 = ur | iso2 = urd | iso3 = urd | glotto = urdu1245 | glottoname = Urdu | image = | imagescale = 0.4 | imagecaption = | map = | mapcaption = | notice = IPA | agency = | fam7 = [[Urdu]] }} [[File:Barton on Sea, obelisk, Urdu detail - geograph.org.uk - 1088453.jpg|thumb|Urdu inscription on an obelisk in [[Barton on Sea|Barton]] about the [[First World War]].]] {{Urdu literature}} [[Urdu]] in the United Kingdom ({{langx|ur|{{unq|برطانیہ میں اردو}}}}) is the fourth [[Languages of the United Kingdom|most commonly spoken language]]. According to the [[2021 United Kingdom census|2021 census]], 270,000 people (0.5% of [[United Kingdom|UK]] residents) listed Urdu as their main language, an increase of 1,000 from 2011.<ref>{{Cite web |title=Language, England and Wales - Office for National Statistics |url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/culturalidentity/language/bulletins/languageenglandandwales/census2021 |access-date=2023-01-25 |website=www.ons.gov.uk}}</ref> [[Ethnologue]] reports the total number of Urdu speakers in the UK at over 400,000.<ref name="Ethnologue">{{cite web|url=http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=GB|title=Ethnologue report for United Kingdom|publisher=[[Ethnologue]]|access-date=11 April 2015}}</ref> Since the 1990s, the [[Department of Health and Social Care|Department of Health]] has issued patient information (pamphlets etc.) in Urdu in conjunction with local authorities,<ref>{{cite book |last=Britain |first=David |chapter=Map of the British Isles |date=2007-08-23 |url=http://dx.doi.org/10.1017/cbo9780511620782.001 |title=Language in the British Isles |pages=xiii–xiv |access-date=2023-04-20 |publisher=Cambridge University Press|doi=10.1017/cbo9780511620782.001 |isbn=9780521794886 |url-access=subscription }}</ref> which has also led other organisations, institutions and councils to publish public information in Urdu. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:اردو]] [[زمرو:گڏيل بادشاهت جو سماج]] 9iwcfw780tdcub0usuxrz9ald3x3t8o 422618 422616 2026-10-18T10:01:50Z Ibne maryam 17680 /* */ 422618 wikitext text/x-wiki {{Short description|none}} {{Use British English|date=April 2015}} {{Infobox language | name = British Urdu | altname = | nativename = {{unq|برطانوی اردو}} | pronunciation = {{IPA|hns|ˈbəɾt̪ɑːnʋiː ˈʊrduː|}} | ethnicity = [[British Asians]] | region = | speakers = 270,000 | date = 2021 | ref = | speakers2 = | speakers_label = Speakers | familycolor = Indo-European | fam2 = [[Indo-Iranian languages|Indo-Iranian]] | fam3 = [[Indo-Aryan languages|Indo-Aryan]] | fam4 = [[Central Indo-Aryan languages|Central Zone]] | fam5 = [[Western Hindi languages|Western Hindi]] | fam6 = [[Hindustani language|Hindustani]] | dia2 = | dia1 = | dia3 = | ancestor = | ancestor2 = | ancestor3 = | script = {{plainlist| * [[Persian alphabet|Perso-Arabic]] ([[Urdu alphabet]]) }} | iso1 = ur | iso2 = urd | iso3 = urd | glotto = urdu1245 | glottoname = Urdu | image = | imagescale = 0.4 | imagecaption = | map = | mapcaption = | notice = IPA | agency = | fam7 = [[Urdu]] }} [[File:Barton on Sea, obelisk, Urdu detail - geograph.org.uk - 1088453.jpg|thumb|بارٽن، [[انگلينڊ]] ۾ هڪ يادگار ٿنڀي (obelisk) تي موجود اردو لکت، جنهن جو تعلق پهرين مهاڀاري جنگ سان آهي.]] برطانيه ۾ اردو (اردو: برطانیہ میں اردو) چوٿين نمبر تي سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ ٻولي آهي. 2021ع جي مردم شماري موجب، 2,70,000 ماڻهن (برطانيا جي رهواسين جو 0.5 سيڪڙو) اردو کي پنهنجي بنيادي ٻولي طور ڄاڻايو، جيڪو 2011ع جي انگن اکرن جي ڀيٽ ۾ 1,000 جو اضافو آهي. ايٿنالوگ (Ethnologue) جي رپورٽ مطابق، برطانيا ۾ اردو ڳالهائيندڙن جو ڪل تعداد 4,00,000 کان وڌيڪ آهي. 1990ع واري ڏهاڪي کان وٺي، برطانيه جو صحت کاتو مقامي اختيارين سان گڏجي مريضن لاءِ معلوماتي مواد (جهڙوڪ پمفليٽ وغيره) اردو ٻوليءَ ۾ جاري ڪيو آهي؛ ان عمل کان متاثر ٿي ٻين تنظيمن، ادارن ۽ ڪائونسلن پڻ عوامي ڄاڻ يا معلومات اردوءَ ۾ شايع ڪرڻ شروع ڪئي آهي. [[Urdu]] in the United Kingdom ({{langx|ur|{{unq|}}}}) is the fourth [[Languages of the United Kingdom|most commonly spoken language]]. According to the [[2021 United Kingdom census|2021 census]], 270,000 people (0.5% of [[United Kingdom|UK]] residents) listed Urdu as their main language, an increase of 1,000 from 2011.<ref>{{Cite web |title=Language, England and Wales - Office for National Statistics |url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/culturalidentity/language/bulletins/languageenglandandwales/census2021 |access-date=2023-01-25 |website=www.ons.gov.uk}}</ref> [[Ethnologue]] reports the total number of Urdu speakers in the UK at over 400,000.<ref name="Ethnologue">{{cite web|url=http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=GB|title=Ethnologue report for United Kingdom|publisher=[[Ethnologue]]|access-date=11 April 2015}}</ref> Since the 1990s, the [[Department of Health and Social Care|Department of Health]] has issued patient information (pamphlets etc.) in Urdu in conjunction with local authorities,<ref>{{cite book |last=Britain |first=David |chapter=Map of the British Isles |date=2007-08-23 |url=http://dx.doi.org/10.1017/cbo9780511620782.001 |title=Language in the British Isles |pages=xiii–xiv |access-date=2023-04-20 |publisher=Cambridge University Press|doi=10.1017/cbo9780511620782.001 |isbn=9780521794886 |url-access=subscription }}</ref> which has also led other organisations, institutions and councils to publish public information in Urdu. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:اردو]] [[زمرو:گڏيل بادشاهت جو سماج]] ri90d43r4jytrkfkyz1zfy525mgbix5 422622 422618 2026-10-18T10:09:58Z Ibne maryam 17680 /* */ 422622 wikitext text/x-wiki {{Short description|none}} {{Use British English|date=April 2015}} {{Infobox language | name = برطانوي اردو | altname = | nativename = برطانوی اردو | pronunciation = {{IPA|hns|ˈbəɾt̪ɑːnʋiː ˈʊrduː|}} | ethnicity = ايشيائي برطانوي | region = | speakers = 2 70,000 | date = 2021ع | ref = | speakers2 = | speakers_label = Speakers | familycolor = Indo-European | fam2 = [[Indo-Iranian languages|Indo-Iranian]] | fam3 = [[Indo-Aryan languages|Indo-Aryan]] | fam4 = [[Central Indo-Aryan languages|Central Zone]] | fam5 = [[Western Hindi languages|Western Hindi]] | fam6 = [[Hindustani language|Hindustani]] | dia2 = | dia1 = | dia3 = | ancestor = | ancestor2 = | ancestor3 = | script = {{plainlist| * [[Persian alphabet|Perso-Arabic]] ([[Urdu alphabet]]) }} | iso1 = ur | iso2 = urd | iso3 = urd | glotto = urdu1245 | glottoname = Urdu | image = | imagescale = 0.4 | imagecaption = | map = | mapcaption = | notice = IPA | agency = | fam7 = [[Urdu]] }} [[File:Barton on Sea, obelisk, Urdu detail - geograph.org.uk - 1088453.jpg|thumb|بارٽن، [[انگلينڊ]] ۾ هڪ يادگار ٿنڀي (<small>obelisk</small>) تي موجود [[اردو اکر|اردو لکت]]، جنهن جو تعلق [[پھرين مھاڀاري جنگ|پهرين مهاڀاري جنگ]] سان آهي.]] '''برطانيه ۾ اردو''' ([[اردو]]: برطانیہ میں اردو) چوٿين نمبر تي سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ ٻولي آهي. <small>2021</small>ع جي مردم شماري موجب، <small>2,70,000</small> ماڻهن (برطانيه جي رهواسين جو <small>0.5</small> سيڪڙو) اردو کي پنهنجي بنيادي ٻولي طور ڄاڻايو، جيڪو سال <small>2011</small>ع جي انگن اکرن جي ڀيٽ ۾ <small>1,000</small> جو اضافو آهي.<ref>{{Cite web |title=Language, England and Wales - Office for National Statistics |url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/culturalidentity/language/bulletins/languageenglandandwales/census2021 |access-date=2023-01-25 |website=www.ons.gov.uk}}</ref> [[ايٿنولوگ|ايٿنالوگ]] جي رپورٽ مطابق، [[گڏيل بادشاھت|برطانيه]] ۾ اردو ڳالهائيندڙن جو ڪل تعداد <small>4,00,000</small> کان وڌيڪ آهي.<ref name="Ethnologue">{{cite web|url=http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=GB|title=Ethnologue report for United Kingdom|publisher=[[Ethnologue]]|access-date=11 April 2015}}</ref> <small>1990</small>ع واري ڏهاڪي کان وٺي، برطانيه جو صحت کاتو مقامي اختيارين سان گڏجي مريضن لاءِ معلوماتي مواد (جهڙوڪ پمفليٽ وغيره) اردو ٻوليءَ ۾ جاري ڪيو آهي؛<ref>{{cite book |last=Britain |first=David |chapter=Map of the British Isles |date=2007-08-23 |url=http://dx.doi.org/10.1017/cbo9780511620782.001 |title=Language in the British Isles |pages=xiii–xiv |access-date=2023-04-20 |publisher=Cambridge University Press|doi=10.1017/cbo9780511620782.001 |isbn=9780521794886 |url-access=subscription }}</ref> ان عمل کان متاثر ٿي ٻين تنظيمن، ادارن ۽ ڪائونسلن پڻ عوامي ڄاڻ يا معلومات اردوءَ ۾ شايع ڪرڻ شروع ڪئي آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:اردو]] [[زمرو:گڏيل بادشاهت جو سماج]] r3fgloi9mqrhea7s5c73o4hlcfqldvl 0 11393 422576 383103 2026-10-18T01:44:22Z Intisar Ali 8681 422576 wikitext text/x-wiki {{Short description|تيرهين صديءَ جو فارسي تاريخي متن، جنهن ۾ سنڌ جي راءِ ۽ برهمڻ گهراڻن ۽ عرب فتح جا احوال آهن}} {{Infobox book | name = چچ نامو | title_orig = فتح نامهٔ سند | image = | caption = | author = [[علي بن حامد ڪوفي]] (موجود فارسي متن جو مرتب؛ روايتي نسبت موجب مترجم) | translator = [[علي بن حامد ڪوفي]] (روايتي عربي ماخذ مان فارسيءَ ۾)<br />[[مرزا قليچ بيگ]] (فارسيءَ مان انگريزي ۽ سنڌيءَ ۾)<br />[[مخدوم امير احمد]] (فارسيءَ مان سنڌيءَ ۾) | country = [[سنڌ]] | language = [[فارسي ٻولي]] | subject = [[سنڌ جي تاريخ]]، [[سنڌ تي عربن جي فتح]] | genre = تاريخ نويسي، سياسي ادب | published = 613هه / 1216ع ڌاري | preceded_by = | followed_by = }} '''چچ نامو''' (فارسي: ''چچ‌نامه''؛ انگريزي: ''Chach Nama''، ''Chachnamah'')، جنهن کي '''فتح نامو سنڌ''' (فارسي: ''فتح نامهٔ سند'') پڻ سڏيو وڃي ٿو، [[سنڌ]] جي اوائلي تاريخ بابت فارسي ٻوليءَ جو هڪ اهم تاريخي ۽ ادبي متن آهي. ڪتاب ۾ [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] جي خاتمي، [[چچ]] جي سياسي عروج، [[برهمڻ گهراڻو|برهمڻ گهراڻي]] جي حڪمراني، [[راجا ڏاهر]] جي دور ۽ [[محمد بن قاسم]] جي اڳواڻيءَ ۾ اٺين صدي عيسويءَ دوران عربن جي سنڌ تي فتح جا احوال بيان ٿيل آهن.<ref name="IranicaChach"/><ref name="Jotwani1996"/><ref name="SindhianaChach"/> موجود فارسي متن [[علي بن حامد ڪوفي]] سان منسوب آهي، جنهن ان کي 613هه/1216ع ڌاري [[اُچ شريف|اُچ]] ۾ ترتيب ڏنو. روايتي بيان موجب ڪوفيءَ هڪ پراڻي عربي تاريخ جو فارسي ترجمو ڪيو، پر اهو اصل عربي نسخو اڄ موجود ناهي. جديد مؤرخ [[منان احمد آصف]] جي تحقيق موجب چچ نامي کي رڳو اٺين صديءَ جي عرب فتح جو بيان سمجهڻ بدران تيرهين صديءَ جي سياسي فڪر، اخلاقي تصورن ۽ ادبي روايتن جي پسمنظر ۾ پڻ پڙهڻ گهرجي.<ref name="IranicaChach"/><ref name="Asif2016"/> چچ نامو سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جو هڪ اهم ماخذ رهيو آهي، پر ان ۾ بيان ٿيل واقعن، ڪردارن ۽ روايتن جي تاريخي درستگي بابت مؤرخن ۾ اختلاف آهن. خاص طور [[ديارام گدومل]]، [[ڊاڪٽر مبارڪ علي]] ۽ منان احمد آصف جهڙن محققن هن متن جي تنقيدي مطالعي جي ضرورت تي زور ڏنو آهي.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="MubarakAli2005"/><ref name="Asif2016"/> == نالو ۽ سڃاڻپ == ''چچ نامو'' جو نالو سنڌ جي برهمڻ حڪمران [[چچ]] سان منسوب آهي. ان جو ٻيو مشهور نالو ''فتح نامو سنڌ'' آهي، جنهن مان سنڌ جي فتح جو تاريخي بيان مراد ورتو وڃي ٿو.<ref name="IranicaChach"/> ڪتاب سان ''تاريخ الهند والسند'' ۽ ''منهاج المسالڪ'' جهڙا نالا پڻ روايتي تاريخي بيانن ۾ لاڳاپيل ملن ٿا، پر انهن نالن ۽ موجود فارسي متن جي اصل عربي ماخذ جي سڃاڻپ بابت مڪمل اتفاق ناهي.<ref name="QuddusiHistory"/><ref name="Asif2016"/> چچ نامي ۾ ستين ۽ اٺين صدي عيسويءَ جا واقعا بيان ٿيل آهن، جڏهن ته موجود فارسي متن تيرهين صديءَ ۾ مرتب ٿيو. تنهنڪري ڪتاب ۾ بيان ڪيل واقعن جي زماني ۽ موجود متن جي ترتيب جي زماني ۾ فرق رکڻ ضروري آهي.<ref name="Asif2016"/> == تصنيف ۽ اصل عربي ماخذ جو سوال == === روايتي بيان === چچ نامي جي روايتي تعارف موجب علي بن حامد ڪوفيءَ سنڌ جي عرب فتح بابت هڪ پراڻي عربي تاريخ حاصل ڪئي ۽ ان کي فارسي ٻوليءَ ۾ منتقل ڪيو. انهيءَ روايت ۾ ڪتاب جي اصل عربي مصنف جو نالو يقيني طور معلوم ناهي.<ref name="IranicaChach"/> ڪجهه مؤرخن متن جي روايتن کي عرب مؤرخ [[المدائني]] جي تاريخي مواد سان لاڳاپيل سمجهيو آهي، پر المدائنيءَ کي چچ نامي جو قطعي اصل مصنف قرار ڏيڻ لاءِ ڪافي ثبوت موجود ناهن.<ref name="IranicaChach"/><ref name="MubarakAli2005"/> === سنڌ جي پهرين تاريخ جو هٿ اچڻ === روايتي بيان موجب علي بن حامد ڪوفيءَ کي اروڙ ۽ بکر سان لاڳاپيل هڪ عرب قاضي خاندان وٽان سنڌ جي تاريخ بابت عربي متن مليو. ان خاندان جي هڪ بزرگ جو نالو قاضي اسماعيل بن علي بن محمد طائي ڄاڻايو وڃي ٿو. انهيءَ روايت ۾ قاضي اسماعيل کي قاضي موسيٰ بن يعقوب جي اولاد مان ڄاڻايو ويو آهي. روايت موجب قاضي موسيٰ بن يعقوب، محمد بن قاسم جي زماني ۾ اروڙ جي قضا سان لاڳاپيل هو ۽ بعد ۾ اهو عهدو سندس خاندان ۾ هلندو رهيو.<ref name="QuddusiHistory"/> انهيءَ روايت موجب ڪوفيءَ 613هه/1216ع ڌاري اُچ ۾ عربي متن جو فارسي ترجمو ڪيو. بعد وارن مؤرخن هن متن کي سنڌ جي اوائلي اسلامي تاريخ جي اهم ماخذن مان شمار ڪيو.<ref name="QuddusiHistory"/> البت هن روايت جي تصديق لاءِ اصل عربي نسخو موجود ناهي، تنهنڪري ان کي ڪتاب جي اندروني روايت ۽ روايتي تاريخ نويسيءَ جي دعويٰ طور سمجهڻ گهرجي.<ref name="Asif2016"/> === جديد تحقيق ۾ اصل تصنيف جو مسئلو === منان احمد آصف پنهنجي ڪتاب ''A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia'' (2016ع) ۾ چچ نامي جي عربي اصل واري روايتي تشريح جو تنقيدي جائزو ورتو آهي. سندس تحقيق موجب موجود فارسي متن جي سياسي ٻولي، ادبي جوڙجڪ ۽ حڪمرانيءَ بابت تصورن کي تيرهين صديءَ جي تاريخي ماحول سان ڳنڍي پڙهڻ ضروري آهي. آصف انهيءَ امڪان تي زور ڏئي ٿو ته چچ نامو صرف پراڻي عربي متن جي لفظي ترجمي بدران تيرهين صديءَ جي هڪ اهم فارسي سياسي ۽ ادبي تصنيف هجي.<ref name="Asif2016"/> == ڪتاب جو مواد == چچ نامي جي مواد کي ٻن وڏن موضوعاتي حصن ۾ ورهائي سگهجي ٿو. پهريون حصو سنڌ جي عرب فتح کان اڳ واري سياسي تاريخ سان لاڳاپيل آهي، جڏهن ته ٻيو حصو عرب فوجي مهمن ۽ سنڌ جي فتح بابت آهي.<ref name="Asif2016"/><ref name="AnttilaReview"/> === راءِ گهراڻي جي حڪومت === ڪتاب جي شروعاتي حصي ۾ [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] جي حڪمراني، سنڌ جي سياسي انتظام، درٻاري حالتن ۽ اقتدار جي منتقليءَ بابت روايتون بيان ٿيل آهن. انهيءَ سلسلي ۾ چچ جي درٻار ۾ اچڻ، سندس سياسي حيثيت وڌڻ ۽ آخرڪار حڪمراني حاصل ڪرڻ جو احوال ڏنو ويو آهي.<ref name="Kalichbeg1900"/> === چچ جي سياسي عروج ۽ برهمڻ گهراڻي جي حڪومت === چچ نامي موجب چچ جي سياسي عروج سان سنڌ ۾ برهمڻ گهراڻي جي حڪومت قائم ٿي. متن ۾ چچ جي مختلف علائقن ڏانهن مهمن، انتظامي قدمن ۽ مقامي حڪمرانن سان لاڳاپن بابت تفصيلي روايتون ملن ٿيون.<ref name="IranicaChach"/> === راجا ڏاهر جو دور === چچ نامي ۾ [[راجا ڏاهر]] جي حڪمراني، سندس خاندان، درٻاري معاملن ۽ عرب فوجن سان مقابلي جا احوال بيان ٿيل آهن. ڪتاب ۾ ڏاهر بابت خانداني ۽ اخلاقي نوعيت جون روايتون پڻ شامل آهن، جن جي تاريخي حيثيت بابت جديد مؤرخن اختلاف ظاهر ڪيو آهي.<ref name="Kalichbeg1900"/><ref name="MubarakAli2005"/> === عرب فوجي مهمون ۽ سنڌ جي فتح === ڪتاب جي ٻئي حصي ۾ عرب فوجي اڳواڻن جي سنڌ ڏانهن مهمن، [[محمد بن قاسم]] جي اڳواڻيءَ ۾ ٿيل جنگين، شهرن جي فتح ۽ مقامي حڪمرانن سان لاڳاپن جو بيان ملي ٿو.<ref name="IranicaChach"/> سنڌ جي عرب فتح عام طور 711ع–712ع سان لاڳاپيل آهي. چچ نامو انهن واقعن بابت هڪ اهم روايتي ماخذ آهي، پر ان ۾ بيان ٿيل سڀني تفصيلن کي ٻين تاريخي ماخذن سان ڀيٽڻ ضروري آهي.<ref name="Asif2016"/> [[فائل:Islamic Campaign to Sindh in 39 H.png|thumb|کاٻي|250px|39 هجريءَ ۾ سنڌ ڏانهن عرب فوجي مهمن جي تصويري نمائندگي.]] [[فائل:فتوح قتيبة بن مسلم ومحمد بن القاسم.jpg|thumb|ساڄي|270px|قتيبه بن مسلم ۽ محمد بن قاسم سان لاڳاپيل عرب فتوحات جو نقشو.]] == تاريخي اهميت ۽ تنقيدي اڀياس == چچ نامي کي سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ خاص مقام حاصل آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو عرب فتح کان اڳ سنڌ جي سياسي حالتن ۽ پوءِ عربن جي فتح جو احوال پيش ڪري ٿو. تنهن هوندي به ڪتاب جي روايتن، بيان جي انداز ۽ فاتحن بابت استعمال ٿيل اخلاقي دليلن تي تاريخدانن تنقيدي بحث ڪيو آهي.<ref name="MubarakAli2005"/> === روايتي تاريخ نويسي === چچ نامي کي ڊگهي عرصي تائين سنڌ جي عرب فتح بابت بنيادي ماخذن مان هڪ سمجهيو ويو. برطانوي نوآبادياتي دور جي مؤرخن پڻ سنڌ جي قديم ۽ اوائلي اسلامي تاريخ لکڻ وقت هن متن کي استعمال ڪيو.<ref name="Asif2016"/> === فاتحن جي نقطه نظر جو سوال === ڊاڪٽر مبارڪ عليءَ جي تجزيي موجب چچ نامي ۾ سنڌ جي عرب فتح جو بيان گهڻو ڪري فاتحن جي نقطه نظر سان پيش ڪيو ويو آهي. سندس خيال ۾ متن ۾ عرب حملي کي اخلاقي ۽ مذهبي بنيادن تي جائز قرار ڏيڻ جا دليل ملن ٿا، جڏهن ته شڪست کاڌل مقامي ڌرين جو موقف نسبتاً گهٽ نمايان آهي.<ref name="MubarakAli2005"/> === حملي جي اخلاقي جواز جو بيان === ڊاڪٽر مبارڪ عليءَ جي تشريح موجب چچ نامي ۾ چچ خاندان جي اقتدار حاصل ڪرڻ کي سازش ۽ قانوني حڪمرانيءَ جي خاتمي سان ڳنڍيو ويو آهي. اهڙي بيان مان فاتح ڌر لاءِ اخلاقي جواز پيدا ٿيڻ جو تاثر ملي ٿو. سندس تجزيي موجب متن ۾ حملي کي ظلم جي خاتمي ۽ انصاف جي قيام سان ڳنڍڻ واري روايتي تاريخ نويسيءَ جو انداز نظر اچي ٿو.<ref name="MubarakAli2005"/> === راجا ڏاهر جي تصوير === چچ نامي ۾ راجا ڏاهر جي شخصيت بابت ڪجهه اهڙيون روايتون شامل آهن، جن ۾ کيس اقتدار جو خواهشمند ۽ اخلاقي طور ڪمزور حڪمران طور پيش ڪيو ويو آهي. انهن مان هڪ روايت موجب ڏاهر پنهنجي ڀيڻ سان شادي ڪئي، ڇاڪاڻ⁠تہ نجومين اڳڪٿي ڪئي هئي ته سندس ڀيڻ جو مڙس بادشاهه ٿيندو. ڊاڪٽر مبارڪ عليءَ موجب اهڙين روايتن کي فاتح ڌر جي تاريخي بيان ۾ مقامي حڪمران جي اخلاقي حيثيت کي ڪمزور ڏيکارڻ جي تناظر ۾ سمجهي سگهجي ٿو. هي واقعو چچ نامي جي روايت آهي، نه ته آزاد طور ثابت ٿيل تاريخي حقيقت.<ref name="MubarakAli2005"/> === سامونڊي قزاقن وارو واقعو === چچ نامي ۾ مسلمان عورتن ۽ ٻارن جي سامونڊي قزاقن هٿان گرفتار ٿيڻ جو واقعو بيان ٿيل آهي. روايت موجب [[حجاج بن يوسف]] راجا ڏاهر کان انهن قيدين جي آزاديءَ جو مطالبو ڪيو، پر مسئلو حل نه ٿيڻ کان پوءِ سنڌ ڏانهن عرب فوجي مهم جو رستو هموار ٿيو. ڊاڪٽر مبارڪ عليءَ جي تجزيي موجب هن بيان ۾ حملي جي اخلاقي سبب کي نمايان ڪيو ويو آهي، جڏهن ته عربن جي واپاري ۽ معاشي مفادن، خاص طور [[هندي سمنڊ]] ۾ واپار جي حفاظت ۽ سامونڊي رستن تي اثر قائم ڪرڻ، جهڙن ممڪن مقصدن کي مناسب اهميت نه ڏني وئي آهي.<ref name="MubarakAli2005"/> === جنگين جو مذهبي بيان === ڊاڪٽر مبارڪ عليءَ موجب چچ نامي ۾ عربن ۽ سنڌ جي مقامي ڌرين وچ ۾ ٿيل جنگين کي ڪيترن هنڌن تي حق ۽ باطل يا انصاف ۽ ناانصافيءَ جي مقابلي طور پيش ڪيو ويو آهي. متن ۾ عرب فوج کي خدائي مدد ۽ حق سان لاڳاپيل ڏيکاريو ويو آهي، جڏهن ته مخالف حڪمرانن بابت مذهبي ۽ اخلاقي طور منفي لفظ استعمال ٿيل آهن. مبارڪ عليءَ جي تشريح موجب اهڙي بيان جو مقصد فوجي فتح کي مذهبي ۽ اخلاقي حيثيت ڏيڻ هو.<ref name="MubarakAli2005"/> === ڪاڪا بن ڪوٽل جو واقعو === چچ نامي ۾ ڪاڪا بن ڪوٽل بابت هڪ روايت ملي ٿي، جنهن موجب هن رات جي وقت عرب فوج تي حملو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر سندس لشڪر رستو وڃائي ويٺو. روايت موجب بعد ۾ هن عربن سان صلح ڪندي انهيءَ واقعي کي خدائي ارادي سان ڳنڍيو ۽ نجومين جي اڳڪٿين جو ذڪر ڪيو. ڊاڪٽر مبارڪ عليءَ موجب اهڙيون روايتون عربن جي ڪاميابيءَ کي اڳواٽ مقرر ٿيل تقدير طور پيش ڪرڻ واري تاريخي انداز جو مثال آهن.<ref name="MubarakAli2005"/> === نجومن جون اڳڪٿيون === چچ نامي ۾ ڪيترن هنڌن تي نجومين جي اڳڪٿين جو ذڪر ملي ٿو، جن ۾ سنڌ جي مقامي حڪمرانن جي شڪست ۽ عرب فوج جي ڪاميابيءَ بابت بيان ڏنا ويا آهن. ديبل جي قلعي بابت هڪ روايت موجب هڪ برهمڻ عرب فوج کي ٻڌايو ته قلعي جي فتح مندر تي لڳل جهنڊي جي ڪيرائڻ سان لاڳاپيل آهي. ڊاڪٽر مبارڪ عليءَ جي تشريح موجب اهڙن واقعن ذريعي فتح کي تقدير ۽ خدائي مدد سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي وئي آهي.<ref name="MubarakAli2005"/> === فتح ۽ مال غنيمت جو تصور === ڊاڪٽر مبارڪ عليءَ موجب چچ نامي جي بيان ۾ سنڌ جي فتح کان پوءِ عرب حڪمرانيءَ کي جائز اقتدار طور پيش ڪيو ويو آهي. انهيءَ تناظر ۾ حڪومت ڪرڻ، وسيلن تي اختيار حاصل ڪرڻ ۽ جنگي مال کي مال غنيمت طور وٺڻ جا تصور سامهون اچن ٿا. مبارڪ عليءَ جي تجزيي موجب هي بيان فوجي فتح کي مذهبي ۽ سياسي جواز فراهم ڪرڻ واري تاريخي روايت سان لاڳاپيل آهي.<ref name="MubarakAli2005"/> === راجا ڏاهر جي مزاحمت === چچ نامي جي روايت موجب راجا ڏاهر عرب فوج سان جنگ ڪندي مارجي ويو. هن واقعي مان ظاهر ٿئي ٿو ته سنڌ جي فتح فوجي مزاحمت ۽ جنگين کان پوءِ ٿي. ڊاڪٽر مبارڪ عليءَ جي تشريح موجب ڏاهر جي مزاحمت کي تاريخي مطالعي ۾ نظرانداز نه ڪرڻ گهرجي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو واقعو سنڌ جي فتح کي صرف پرامن اقتدار جي منتقليءَ طور پيش ڪرڻ جي مخالفت ڪري ٿو.<ref name="MubarakAli2005"/> === تاريخ ۽ ڏندڪٿا جو ميلاپ === ڊاڪٽر مبارڪ عليءَ جي تجزيي موجب چچ نامي ۾ تاريخي روايتن سان گڏ ڏندڪٿائي ۽ ادبي عنصر پڻ موجود آهن. هن متن ۾ اهڙن اصطلاحن ۽ انتظامي تصورن جي موجودگيءَ ڏانهن ڌيان ڇڪايو آهي، جيڪي بعد وارن اسلامي دورن ۾ وڌيڪ نمايان ٿيا. مثال طور ''شحنه'' ۽ ''اقطاع'' جهڙن اصطلاحن جي تاريخي استعمال کي متن جي ترتيب جي زماني سان ڀيٽي ڏسڻ جي ضرورت آهي.<ref name="MubarakAli2005"/> انهيءَ سبب متن جي هر تفصيل کي اٺين صديءَ جي سڌي ۽ همعصر شاهدي قرار ڏيڻ مناسب ناهي.<ref name="Asif2016"/> === محمد بن قاسم جي پڄاڻي بابت روايتون === چچ نامي ۾ محمد بن قاسم جي گرفتاري ۽ موت بابت هڪ مشهور روايت ملي ٿي، جنهن موجب کيس جانور جي ڪچي کل ۾ سبي موڪليو ويو. ڊاڪٽر مبارڪ عليءَ هن روايت جي تاريخي درستگيءَ تي اعتراض ڪيو آهي. سندس بحث موجب محمد بن قاسم جي پڄاڻي بابت ٻين تاريخي روايتن ۾ قيد، سياسي انتقام ۽ موت جا مختلف بيان ملن ٿا. ڪجهه مؤرخن خودڪشيءَ جو امڪان پڻ بيان ڪيو آهي، پر انهيءَ راءِ کي به قطعي ثابت ٿيل واقعو نه سمجهڻ گهرجي.<ref name="MubarakAli2005"/> == ديارام گدومل جي تنقيد == [[ديارام گدومل]] مرزا قليچ بيگ جي انگريزي ترجمي جي نظرثاني ۽ تعارف سان لاڳاپيل هو. موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ گدومل جي ان تنقيدي راءِ جو ذڪر ڪيو آهي ته چچ نامي ۾ ٻڌل ٻڌايل روايتن ۽ غيرمستند خبرن جو مواد پڻ شامل آهي.<ref name="Jotwani1996"/> گدومل جي تنقيد جو مطلب چچ نامي جي سموري تاريخي اهميت کي رد ڪرڻ نه، پر ان جي روايتن کي ٻين ماخذن سان ڀيٽي پڙهڻ جي ضرورت کي اجاگر ڪرڻ هو. == جديد تاريخ نويسيءَ ۾ چچ نامو == === منان احمد آصف جو اڀياس === منان احمد آصف پنهنجي ڪتاب ''A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia'' (2016ع) ۾ چچ نامي جي روايتي تشريح تي تنقيد ڪئي آهي. سندس موقف موجب متن کي رڳو اٺين صديءَ جي فوجي فتح جي تاريخ طور پڙهڻ، ان جي تيرهين صديءَ واري سياسي، اخلاقي ۽ ادبي مفهوم کي نظرانداز ڪرڻ آهي. آصف چچ نامي کي حڪومت، انصاف، سياسي اقتدار، حڪمرانن جي ذميوارين ۽ مختلف سماجي گروهن جي لاڳاپن بابت هڪ پيچيده فڪري متن طور پيش ڪري ٿو.<ref name="Asif2016"/> === عرب فتح ۽ سنڌ بابت تاريخي تعبيرون === ڊاڪٽر مبارڪ عليءَ موجب عربن جي سنڌ فتح کي بعد وارن مختلف دورن ۾ مختلف سياسي ۽ مذهبي معنائون ڏنيون ويون. سندس تجزيي موجب عرب فتح کان پوءِ سنڌ جي سياسي حالتن ۾ تبديليون اينديون رهيون ۽ محمد بن قاسم جي شخصيت کي هر دور ۾ ساڳي اهميت حاصل نه رهي.<ref name="MubarakAli2005"/> === ويهين صديءَ ۾ نئين تعبير === ڊاڪٽر مبارڪ عليءَ موجب ويهين صديءَ جي شروعات ۾، خاص طور 1920ع واري ڏهاڪي ۾، ننڍي کنڊ ۾ مذهبي سڃاڻپ ۽ فرقيوارانه سياست جي وڌندڙ اثر هيٺ سنڌ جي عرب فتح کي نون سياسي ۽ مذهبي مفهومن سان پيش ڪيو ويو. ڪجهه مسلمان ليکڪن محمد بن قاسم کي نوجوان مسلمان هيرو ۽ سنڌ کي برصغير ۾ اسلام جي آمد جي اهم دروازي طور بيان ڪيو.<ref name="MubarakAli2005"/> === ون يونٽ کان پوءِ سنڌي قومپرست تعبير === 1955ع ۾ [[ون يونٽ]] قائم ٿيڻ کان پوءِ سنڌ جي سياسي ۽ ثقافتي سڃاڻپ بابت بحث وڌيو. ڊاڪٽر مبارڪ عليءَ موجب انهيءَ پسمنظر ۾ سنڌي قومپرست تاريخ نويسيءَ ۾ سنڌ جي عرب فتح جي نئين سر تشريح ڪئي وئي. ڪجهه قومپرست ليکڪن محمد بن قاسم کي فاتح بدران حملي آور ۽ راجا ڏاهر کي پنهنجي ملڪ جي دفاع ۾ وڙهندڙ حڪمران طور پيش ڪيو. هيءَ هڪ تاريخ نويسانه ۽ سياسي تعبير هئي، جنهن کي ٻين مذهبي ۽ قومي تعبيرن کان الڳ سمجهڻ گهرجي.<ref name="MubarakAli2005"/> === سنڌ جي تاريخ جي نئين شروعات === ڊاڪٽر مبارڪ عليءَ موجب سنڌي قومپرست تاريخ نويسيءَ ۾ سنڌ جي تاريخ جي شروعات صرف 711ع يا 712ع کان ڪرڻ بدران [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] ۽ ان کان اڳ جي تاريخي ورثي کي اهميت ڏني وئي. اهڙي تشريح ۾ سنڌ جي قديم ماضي، مقامي ثقافت ۽ علائقائي سڃاڻپ کي نمايان ڪيو ويو. مبارڪ عليءَ ان کي سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ مذهبي مرڪزيت کان وڌيڪ علائقائي ۽ سيڪيولر رخ ڏانهن تبديليءَ طور بيان ڪيو آهي.<ref name="MubarakAli2005"/> == تحرير، متن ۽ تاريخي درستگي == [[فائل:Sindh_700ad.jpg|thumb|ساڄي|300px|700ع ڌاري سنڌ جي سياسي جاگرافيءَ جو تاريخي نقشو، برهمڻ گهراڻي جي دور سان لاڳاپيل.]] چچ نامي جو موجود فارسي متن علي بن حامد ڪوفي سان منسوب آهي. روايتي بيان موجب هن هڪ عربي تاريخ کي فارسيءَ ۾ منتقل ڪيو، جڏهن ته جديد تحقيق ۾ ان جي اصل تصنيف ۽ ترجمي واري حيثيت تي اختلاف آهن.<ref name="IranicaChach"/><ref name="Asif2016"/> ڪن پراڻن مؤرخن متن کي تاريخي روايتن ۽ داستاني مواد جو گڏيل مجموعو سمجهيو. مائونٽ اسٽوئرٽ ايلفنسٽن ۽ ٻين نوآبادياتي دور جي ليکڪن جي بحثن کان پوءِ چچ نامي جي تاريخي حيثيت تي وڌيڪ ڌيان ڏنو ويو.<ref name="Asif2016"/> [[تاريخ معصومي]] ۽ [[تحفة الڪرام]] جهڙن بعد وارن تاريخي ڪتابن ۾ سنڌ جي اوائلي تاريخ جا اهڙا احوال ملن ٿا، جيڪي چچ نامي جي روايتن سان لاڳاپيل آهن. نظام الدين احمد، نورالحق، [[محمد قاسم فرشتو|فرشتو]] ۽ [[مير محمد معصوم بکري]] جهڙن مؤرخن جي تحريرن کي پڻ سنڌ جي عرب فتح بابت تاريخي روايتن جي تقابلي مطالعي ۾ استعمال ڪيو ويو آهي.<ref name="Kalichbeg1900"/> چچ نامي ۾ تاريخي جاگرافي، سماجي حالتن، سياسي انتظام ۽ جنگين بابت اهم مواد ملي ٿو، پر متن ۾ موجود مبالغي، داستاني انداز، مذهبي تعبيرن ۽ ممڪن زماني جي اختلافن کي تنقيدي نظر سان پڙهڻ ضروري آهي.<ref name="MubarakAli2005"/><ref name="Asif2016"/> == چچ نامي جا ترجما ۽ ڇاپا == چچ نامي جا فارسي متن، انگريزي، سنڌي ۽ اردو ترجما مختلف دورن ۾ شايع ٿيا آهن. انهن ۾ مرزا قليچ بيگ، مخدوم امير احمد، ڊاڪٽر عمر بن محمد دائودپوٽو ۽ ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جون خدمتون اهم آهن.<ref name="Lakhu2003"/><ref name="BalochIntroduction"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border:2px solid #355b9b; background:#f8fbff;" |+ style="background:#254b91; color:#ffffff; padding:9px;" | '''چچ نامي جا اهم ترجما، ڇاپا ۽ تحقيقي ڪم''' ! style="background:#dbeafe; color:#173b77;" | سال ! style="background:#e9ddff; color:#49318e;" | شخصيت يا ادارو ! style="background:#dcfce7; color:#166534;" | ڪم |- | 613هه / 1216ع ڌاري | [[علي بن حامد ڪوفي]] | موجود فارسي متن جي ترتيب؛ روايتي طور عربيءَ مان ترجمو |- | 1838ع ۽ 1841ع | ٽي. پوسٽنس | چچ نامي جا ڪجهه حصا انگريزيءَ ۾، بنگال جي ايشياٽڪ سوسائٽيءَ جي رسالي ۾ |- | 1853ع ڌاري | هينري ميئر ايليٽ | سنڌ جي عرب فتح بابت متن جا اقتباس ۽ تاريخي مواد |- | 1867ع | هينري ميئر ايليٽ ۽ جان ڊائوسن | ''The History of India as Told by Its Own Historians'' جي پهرين جلد ۾ لاڳاپيل تاريخي مواد جي اشاعت |- | 1900ع | [[مرزا قليچ بيگ]] | مڪمل انگريزي ترجمو، ڪراچي |- | 1923ع | مرزا قليچ بيگ | سنڌي ترجمي جو پهريون ڀاڱو، نئين سنڌ لائبريري، حيدرآباد |- | 1938ع | محمد حفيظ الرحمان «حفيظ» | مرزا قليچ بيگ جي انگريزي ترجمي تان اردو ترجمو |- | 1952ع | [[مخدوم امير احمد]] | سنڌي ترجمي سان لاڳاپيل ڪم جو سال، ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جي بيان موجب |- | 1954ع | سنڌي ادبي بورڊ | مخدوم امير احمد جي ترجمي جي هڪ ڇاپي جو سال، لئمبرڪ جي حوالي موجب |- | 1966ع | مخدوم امير احمد؛ ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ | ''فتح نامو سنڌ'' جو هڪ ڄاڻايل سنڌي ڇاپو |- | 1976ع | سنڌي ادبي بورڊ | تحقيق ۽ مقدمي سان ''فتح نامو سنڌ'' جو ڇاپو |- | 1983ع | [[نبي بخش خان بلوچ]] | فارسي متن ۽ تحقيقي ڪم بابت اشاعت ۽ بحث |- | 1985ع | وين گارڊ، لاهور | مرزا قليچ بيگ جي انگريزي ترجمي جو ٻيهر ڇاپو |- | 2016ع | [[منان احمد آصف]] | ''A Book of Conquest''، جديد تاريخي ۽ فڪري اڀياس |} <ref name="Lakhu2003"/><ref name="LambrickSindh"/><ref name="BalochInterview1983"/><ref name="BalochIntroduction"/><ref name="Asif2016"/> === مرزا قليچ بيگ جو انگريزي ترجمو === [[مرزا قليچ بيگ]] چچ نامي جو فارسيءَ مان انگريزي ترجمو ڪيو، جيڪو 1900ع ۾ ڪراچيءَ جي ''Commissioner's Press'' مان شايع ٿيو. ڪتاب جو مڪمل عنوان ''The Chachnamah: An Ancient History of Sind, Giving the Hindu Period Down to the Arab Conquest'' هو.<ref name="Kalichbeg1900"/> هي ترجمو سنڌ جي ڪمشنر ايڇ. اي. ايم. جيمس ڏانهن منسوب ڪيو ويو. مرزا قليچ بيگ جي دوست [[ديارام گدومل]] ترجمي جي نظرثاني ڪئي ۽ ان لاءِ تعارف لکيو.<ref name="Lakhu2003"/> مرزا قليچ بيگ موجب ان وقت چچ نامي جو ڪو معياري ڇپيل فارسي متن موجود نه هو، جنهن سبب ترجمي ۾ ڏکيائيون پيش آيون. هن عربي ڄاڻندڙ عالمن جي مدد سان متن جي درستگيءَ جون ڪوششون ڪيون ۽ ترجمي سان حوالا ۽ حاشيا پڻ شامل ڪيا. هن [[تاريخ معصومي]] ۽ [[تحفة الڪرام]] مان لاڳاپيل احوال ڀيٽ لاءِ استعمال ڪيا. قرآن مجيد جي آيتن لاءِ جارج سيل جي انگريزي ترجمي ۽ هجري سالن جي عيسوي مقابلي لاءِ رچرڊسن جي جدولن مان مدد ورتي.<ref name="Lakhu2003"/> هن انگريزي ترجمي ذريعي چچ نامو سنڌ ۽ هند کان ٻاهر انگريزي پڙهندڙن تائين پڻ پهتو. === مرزا قليچ بيگ جو سنڌي ترجمو === مرزا قليچ بيگ چچ نامي جو سنڌي ترجمو پڻ ڪيو. ڊاڪٽر غلام محمد لاکي جي تحقيق موجب ترجمي جو پهريون ڀاڱو 1923ع ۾ ''نئين سنڌ لائبريري'' طرفان حيدرآباد جي بليوٽسڪي پريس مان شايع ٿيو. هي ڪتاب ڪرائون سائيز جي 60 صفحن تي مشتمل هو ۽ ان ۾ چچ جي حڪومت تائين احوال شامل هو.<ref name="Lakhu2003"/> مرزا قليچ بيگ پنهنجي سنڌي ترجمي جي مقصد بابت لکيو ته سنڌ جا ماڻهو پنهنجي قديم تاريخ ۽ هندو راجائن کان عرب فتح تائين جي احوال کان واقف ٿين. ڊاڪٽر غلام محمد لاکي موجب مرزا قليچ بيگ 1923ع ۾ چچ نامي جو سنڌي ترجمو مڪمل ڪيو هو، پر ٻئي ڀاڱي جي ڇپجڻ بابت کيس پڪ واري معلومات نه ملي سگهي هئي.<ref name="Lakhu2003"/> === مخدوم امير احمد جو سنڌي ترجمو === [[مخدوم امير احمد]] چچ نامي جو فارسيءَ مان سنڌي ترجمو ڪيو، جيڪو ''فتح نامو سنڌ'' جي نالي سان شايع ٿيو. ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جي بيان موجب مخدوم امير احمد جي ترجمي تي 1952ع ۾ تحقيق ۽ حاشين جو ڪم ڪيو ويو. ايڇ. ٽي. لئمبرڪ جي حوالي ۾ سنڌي ادبي بورڊ جي 1954ع واري ڇاپي جو ذڪر ملي ٿو، جڏهن ته بعد وارن ڪتابياتي حوالن ۾ 1966ع ۽ 1976ع جا ڇاپا پڻ ملن ٿا.<ref name="BalochInterview1983"/><ref name="LambrickSindh"/><ref name="BalochIntroduction"/> مختلف ڇاپن جا سال الڳ الڳ ڄاڻائڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ترجمي جي تياري، پهرين اشاعت ۽ ٻيهر ڇپائي ساڳيا واقعا نه آهن. === ڊاڪٽر عمر بن محمد دائودپوٽي جي تحقيق === [[عمر بن محمد دائودپوٽو|ڊاڪٽر عمر بن محمد دائودپوٽو]] چچ نامي جي فارسي متن جي تحقيق ۽ اشاعت سان لاڳاپيل اهم عالمن مان هو. سندس تحقيقي ڪم چچ نامي جي متن کي پڙهڻ، درست ڪرڻ ۽ مختلف نسخن جي ڀيٽ ڪرڻ جي روايت ۾ اهم حيثيت رکي ٿو.<ref name="LambrickSindh"/><ref name="BalochIntroduction"/> === ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جو تحقيقي ڪم === [[نبي بخش خان بلوچ|ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ]] چچ نامي جي متن، تاريخي ماخذن، حاشين ۽ ترجمن تي تحقيقي ڪم ڪيو. 1983ع ۾ ''مهراڻ'' رسالي ۾ شايع ٿيل سندس ريڊيو انٽرويو موجب هن چچ نامي جي فارسي متن، تاريخي حوالن ۽ سنڌي ترجمي بابت ڊگهي عرصي تائين تحقيق ڪئي. هن ٻڌايو ته ''فتح نامو سنڌ'' جو فارسي متن تفصيلي انگريزي مقدمي ۽ حاشين سان تاريخي ۽ ثقافتي اداري طرفان پڻ شايع ٿيو.<ref name="BalochInterview1983"/> === اردو ترجمو === ڊاڪٽر غلام محمد لاکي موجب 1938ع ۾ بهاولپور جي محمد حفيظ الرحمان «حفيظ» مرزا قليچ بيگ جي انگريزي ترجمي تان چچ نامي جو اردو ترجمو ڪيو. حفيظ الرحمان سنڌ بابت ٻين تاريخي ۽ ادبي ڪتابن جي ترجمن سان پڻ لاڳاپيل هو. سندس هڪ ٻيو ترجمو ''تاريخ شعراءِ سنڌ'' جي نالي سان 1365هه/1945ع ۾ بهاولپور مان شايع ٿيو.<ref name="Lakhu2003"/> === انگريزي ترجمي جا ٻيهر ڇاپا === مرزا قليچ بيگ جي انگريزي ترجمي جا بعد ۾ پڻ ڇاپا شايع ٿيا. ڊاڪٽر غلام محمد لاکي موجب هڪ ڇاپو ''Sindh Classics''، ڪراچيءَ طرفان شايع ٿيو، جنهن تي اشاعت جو سال درج نه هو، جڏهن ته ٻيو ڇاپو ''Vanguard''، لاهور طرفان 1985ع ۾ شايع ٿيو.<ref name="Lakhu2003"/> == سنڌ جي تاريخ لاءِ اهميت == چچ نامو سنڌ جي اوائلي تاريخ جي مطالعي ۾ اهم متن آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ مقامي حڪمران خاندانن، عرب فوجي مهمن، سياسي انتظام، درٻاري لاڳاپن ۽ سماجي حالتن بابت تفصيلي روايتون محفوظ آهن.<ref name="IranicaChach"/> ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ چچ نامي کي سنڌ جي تاريخ بابت اهم بنيادي ماخذن مان شمار ڪيو ۽ ان جي تحقيقي اشاعت کي سنڌ جي تاريخ نويسيءَ لاءِ ضروري سمجهيو.<ref name="BalochInterview1983"/> ٻئي طرف جديد تحقيق ياد ڏياري ٿي ته چچ نامو صرف واقعن جي فهرست نه آهي، پر ان ۾ ادبي روايتون، سياسي تصور، مذهبي تشريحون ۽ حڪمرانيءَ بابت اخلاقي دليل پڻ شامل آهن.<ref name="Asif2016"/> ان ڪري چچ نامي جي تاريخي استعمال ۾ ٻين عربي، فارسي، سنڌي ۽ آثار قديمه جي ماخذن سان تقابلي مطالعو ضروري آهي. == پڻ ڏسو == * [[چچ]] * [[راءِ گهراڻو]] * [[برهمڻ گهراڻو]] * [[راجا ڏاهر]] * [[محمد بن قاسم]] * [[سنڌ تي عربن جي فتح]] * [[اروڙ]] * [[علي بن حامد ڪوفي]] * [[مرزا قليچ بيگ]] * [[ديارام گدومل]] * [[مخدوم امير احمد]] * [[عمر بن محمد دائودپوٽو]] * [[نبي بخش خان بلوچ]] * [[ڊاڪٽر مبارڪ علي]] * [[منان احمد آصف]] * [[تاريخ معصومي]] * [[تحفة الڪرام]] * [[نئون چچ نامو]] == حوالا == <references> <ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> <ref name="IranicaChach">{{cite encyclopedia |title=ČAČ-NĀMA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/cac-nama/ |language=en }}</ref> <ref name="Asif2016">{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |location=Cambridge, Massachusetts |year=2016 |doi=10.4159/9780674972414 |language=en }}</ref> <ref name="AnttilaReview">{{cite journal |last=Hämeen-Anttila |title=Review of A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |url=https://www.pure.ed.ac.uk/ws/files/74302649/H_meenAnttilaICMR2018AsifABookOfConquest.pdf |language=en }}</ref> <ref name="Kalichbeg1900">{{cite book |last=Kūfī |first=ʿAlī ibn Ḥāmid |translator-last=Fredunbeg |translator-first=Mirza Kalichbeg |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind, Giving the Hindu Period Down to the Arab Conquest |publisher=Commissioner's Press |location=Karachi |year=1900 |language=en }}</ref> <ref name="SindhiTranslation">{{cite book |last=Kūfī |first=ʿAlī ibn Ḥāmid |translator-last=Ahmad |translator-first=Makhdum Amir |editor-last=Baloch |editor-first=Nabi Bakhsh Khan |title=فتح نامو سنڌ |location=حيدرآباد، سنڌ |year=1966 |language=sd }}</ref> <ref name="SindhianaChach">{{cite encyclopedia |title=چچ نامه/ چچ نامو |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=چچ%20نامه/%20چچ%20نامو |language=sd |access-date=2021-03-26 }}</ref> <ref name="SindhiAdabiBoardChach">{{cite book |title=چچ نامو |translator=مخدوم امير احمد |others=فارسي متن علي ڪوفي سان منسوب |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/History/Book1/Book_page1.html |language=sd |access-date=2024-06-24 }}</ref> <ref name="MubarakAli2005">{{cite book |last=Ali |first=Mubarak |author-link=ڊاڪٽر مبارڪ علي |title=Essays on the History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 |pages=9–12 |language=en }}</ref> <ref name="LambrickSindh">{{cite book |last=Lambrick |first=H. T. |author-link=ايڇ ٽي لئمبرڪ |title=سنڌ مسلمانن جي فتح کان اڳ |volume=2 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=1984 |edition=پهريون |language=sd |note=ٻيو ڇاپو 1990ع }}</ref> <ref name="QuddusiHistory">{{cite book |last=Quddusi |first=Ejaz-ul-Haq |title=سنڌ جي تاريخ |publisher=مهراڻ اڪيڊمي |year=2007 |language=sd |url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page13.html }}</ref> <ref name="BalochInterview1983">{{cite journal |last=بلوچ |first=نبي بخش خان |author-link=نبي بخش خان بلوچ |title=ڊاڪٽر نبي بخش بلوچ جو ريڊيو انٽرويو |journal=مهراڻ |editor=نفيس احمد ناشاد |volume=34 |issue=4 |year=1983 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |language=sd }}</ref> <ref name="Lakhu2003">{{cite journal |last=لاکو |first=غلام محمد |title=مرزا قليچ بيگ ۽ سنڌ جي تاريخ |journal=مهراڻ |volume=53 |year=2003 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |language=sd }}</ref> <ref name="BalochIntroduction">{{cite book |title=فتح نامهٔ سنڌ عرف چچ نامو |editor-last=بلوچ |editor-first=نبي بخش خان |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1976 |pages=58–61 |language=sd |note=مقدمو ۽ تحقيقي حاشيا }}</ref> </references> == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/History/Book1/Book_page1.html سنڌي ادبي بورڊ تي چچ نامو] {{مئل ڳنڍڻو|date=January 2025|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}} * [https://www.iranicaonline.org/articles/cac-nama/ انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا ۾ چچ نامو] * [https://ci.nii.ac.jp/ncid/BA66448021 چچ نامي جي انگريزي ترجمي جو ڪتابياتي رڪارڊ] * [https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.4159/9780674972414/html چچ نامي بابت منان احمد آصف جي تحقيق] {{DEFAULTSORT:چچ نامو}} [[زمرو:چچ نامو]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:سنڌي تاريخي ڪتاب]] [[زمرو:فارسي ادب]] [[زمرو:فارسي ڪتاب]] [[زمرو:عربي ڪتاب]] [[زمرو:تيرهين صديءَ جا ڪتاب]] [[زمرو:سنڌ تي عربن جي فتح]] [[زمرو:سنڌي ۾ ترجمو ڪيل ادب]] [[زمرو:تاريخ اسلام]] [[زمرو:تاريخ پاڪستان]] [[زمرو:ٻڌمت جي تاريخ]] [[زمرو:مشهور ڪتاب]] pp1pufxfu1gfzuwj7woyijdnty6u5jz 422577 422576 2026-10-18T01:47:21Z Intisar Ali 8681 422577 wikitext text/x-wiki {{Short description|تيرهين صديءَ جو فارسي تاريخي متن، جنهن ۾ سنڌ جي راءِ ۽ برهمڻ گهراڻن ۽ عرب فتح جا احوال آهن}} {{Infobox book | name = چچ نامو | title_orig = فتح نامهٔ سند | image = | caption = | author = [[علي بن حامد ڪوفي]] (موجود فارسي متن جو مرتب؛ روايتي نسبت موجب مترجم) | translator = [[علي بن حامد ڪوفي]] (روايتي عربي ماخذ مان فارسيءَ ۾)<br />[[مرزا قليچ بيگ]] (فارسيءَ مان انگريزي ۽ سنڌيءَ ۾)<br />[[مخدوم امير احمد]] (فارسيءَ مان سنڌيءَ ۾) | country = [[سنڌ]] | language = [[فارسي ٻولي]] | subject = [[سنڌ جي تاريخ]]، [[سنڌ تي عربن جي فتح]] | genre = تاريخ نويسي، سياسي ادب | published = 613هه / 1216ع ڌاري | preceded_by = | followed_by = }} '''چچ نامو''' (فارسي: ''چچ‌نامه''؛ انگريزي: ''Chach Nama''، ''Chachnamah'')، جنهن کي '''فتح نامو سنڌ''' (فارسي: ''فتح نامهٔ سند'') پڻ سڏيو وڃي ٿو، [[سنڌ]] جي اوائلي تاريخ بابت فارسي ٻوليءَ جو هڪ اهم تاريخي ۽ ادبي متن آهي. ڪتاب ۾ [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] جي خاتمي، [[چچ]] جي سياسي عروج، [[برهمڻ گهراڻو|برهمڻ گهراڻي]] جي حڪمراني، [[راجا ڏاهر]] جي دور ۽ [[محمد بن قاسم]] جي اڳواڻيءَ ۾ اٺين صدي عيسويءَ دوران عربن جي سنڌ تي فتح جا احوال بيان ٿيل آهن.<ref name="IranicaChach"/><ref name="Jotwani1996"/><ref name="SindhianaChach"/> موجود فارسي متن [[علي بن حامد ڪوفي]] سان منسوب آهي، جنهن ان کي 613هه/1216ع ڌاري [[اُچ شريف|اُچ]] ۾ ترتيب ڏنو. روايتي بيان موجب ڪوفيءَ هڪ پراڻي عربي تاريخ جو فارسي ترجمو ڪيو، پر اهو اصل عربي نسخو اڄ موجود ناهي. جديد مؤرخ [[منان احمد آصف]] جي تحقيق موجب چچ نامي کي رڳو اٺين صديءَ جي عرب فتح جو بيان سمجهڻ بدران تيرهين صديءَ جي سياسي فڪر، اخلاقي تصورن ۽ ادبي روايتن جي پسمنظر ۾ پڻ پڙهڻ گهرجي.<ref name="IranicaChach"/><ref name="Asif2016"/> چچ نامو سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جو هڪ اهم ماخذ رهيو آهي، پر ان ۾ بيان ٿيل واقعن، ڪردارن ۽ روايتن جي تاريخي درستگي بابت مؤرخن ۾ اختلاف آهن. خاص طور [[ديارام گدومل]]، [[ڊاڪٽر مبارڪ علي]] ۽ منان احمد آصف جهڙن محققن هن متن جي تنقيدي مطالعي جي ضرورت تي زور ڏنو آهي.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="MubarakAli2005"/><ref name="Asif2016"/> == نالو ۽ سڃاڻپ == ''چچ نامو'' جو نالو سنڌ جي برهمڻ حڪمران [[چچ]] سان منسوب آهي. ان جو ٻيو مشهور نالو ''فتح نامو سنڌ'' آهي، جنهن مان سنڌ جي فتح جو تاريخي بيان مراد ورتو وڃي ٿو.<ref name="IranicaChach"/> ڪتاب سان ''تاريخ الهند والسند'' ۽ ''منهاج المسالڪ'' جهڙا نالا پڻ روايتي تاريخي بيانن ۾ لاڳاپيل ملن ٿا، پر انهن نالن ۽ موجود فارسي متن جي اصل عربي ماخذ جي سڃاڻپ بابت مڪمل اتفاق ناهي.<ref name="QuddusiHistory"/><ref name="Asif2016"/> چچ نامي ۾ ستين ۽ اٺين صدي عيسويءَ جا واقعا بيان ٿيل آهن، جڏهن ته موجود فارسي متن تيرهين صديءَ ۾ مرتب ٿيو. تنهنڪري ڪتاب ۾ بيان ڪيل واقعن جي زماني ۽ موجود متن جي ترتيب جي زماني ۾ فرق رکڻ ضروري آهي.<ref name="Asif2016"/> == تصنيف ۽ اصل عربي ماخذ جو سوال == === روايتي بيان === چچ نامي جي روايتي تعارف موجب علي بن حامد ڪوفيءَ سنڌ جي عرب فتح بابت هڪ پراڻي عربي تاريخ حاصل ڪئي ۽ ان کي فارسي ٻوليءَ ۾ منتقل ڪيو. انهيءَ روايت ۾ ڪتاب جي اصل عربي مصنف جو نالو يقيني طور معلوم ناهي.<ref name="IranicaChach"/> ڪجهه مؤرخن متن جي روايتن کي عرب مؤرخ [[المدائني]] جي تاريخي مواد سان لاڳاپيل سمجهيو آهي، پر المدائنيءَ کي چچ نامي جو قطعي اصل مصنف قرار ڏيڻ لاءِ ڪافي ثبوت موجود ناهن.<ref name="IranicaChach"/><ref name="MubarakAli2005"/> === سنڌ جي پهرين تاريخ جو هٿ اچڻ === روايتي بيان موجب علي بن حامد ڪوفيءَ کي اروڙ ۽ بکر سان لاڳاپيل هڪ عرب قاضي خاندان وٽان سنڌ جي تاريخ بابت عربي متن مليو. ان خاندان جي هڪ بزرگ جو نالو قاضي اسماعيل بن علي بن محمد طائي ڄاڻايو وڃي ٿو. انهيءَ روايت ۾ قاضي اسماعيل کي قاضي موسيٰ بن يعقوب جي اولاد مان ڄاڻايو ويو آهي. روايت موجب قاضي موسيٰ بن يعقوب، محمد بن قاسم جي زماني ۾ اروڙ جي قضا سان لاڳاپيل هو ۽ بعد ۾ اهو عهدو سندس خاندان ۾ هلندو رهيو.<ref name="QuddusiHistory"/> انهيءَ روايت موجب ڪوفيءَ 613هه/1216ع ڌاري اُچ ۾ عربي متن جو فارسي ترجمو ڪيو. بعد وارن مؤرخن هن متن کي سنڌ جي اوائلي اسلامي تاريخ جي اهم ماخذن مان شمار ڪيو.<ref name="QuddusiHistory"/> البت هن روايت جي تصديق لاءِ اصل عربي نسخو موجود ناهي، تنهنڪري ان کي ڪتاب جي اندروني روايت ۽ روايتي تاريخ نويسيءَ جي دعويٰ طور سمجهڻ گهرجي.<ref name="Asif2016"/> === جديد تحقيق ۾ اصل تصنيف جو مسئلو === منان احمد آصف پنهنجي ڪتاب ''A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia'' (2016ع) ۾ چچ نامي جي عربي اصل واري روايتي تشريح جو تنقيدي جائزو ورتو آهي. سندس تحقيق موجب موجود فارسي متن جي سياسي ٻولي، ادبي جوڙجڪ ۽ حڪمرانيءَ بابت تصورن کي تيرهين صديءَ جي تاريخي ماحول سان ڳنڍي پڙهڻ ضروري آهي. آصف انهيءَ امڪان تي زور ڏئي ٿو ته چچ نامو صرف پراڻي عربي متن جي لفظي ترجمي بدران تيرهين صديءَ جي هڪ اهم فارسي سياسي ۽ ادبي تصنيف هجي.<ref name="Asif2016"/> == ڪتاب جو مواد == چچ نامي جي مواد کي ٻن وڏن موضوعاتي حصن ۾ ورهائي سگهجي ٿو. پهريون حصو سنڌ جي عرب فتح کان اڳ واري سياسي تاريخ سان لاڳاپيل آهي، جڏهن ته ٻيو حصو عرب فوجي مهمن ۽ سنڌ جي فتح بابت آهي.<ref name="Asif2016"/><ref name="AnttilaReview"/> === راءِ گهراڻي جي حڪومت === ڪتاب جي شروعاتي حصي ۾ [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] جي حڪمراني، سنڌ جي سياسي انتظام، درٻاري حالتن ۽ اقتدار جي منتقليءَ بابت روايتون بيان ٿيل آهن. انهيءَ سلسلي ۾ چچ جي درٻار ۾ اچڻ، سندس سياسي حيثيت وڌڻ ۽ آخرڪار حڪمراني حاصل ڪرڻ جو احوال ڏنو ويو آهي.<ref name="Kalichbeg1900"/> === چچ جي سياسي عروج ۽ برهمڻ گهراڻي جي حڪومت === چچ نامي موجب چچ جي سياسي عروج سان سنڌ ۾ برهمڻ گهراڻي جي حڪومت قائم ٿي. متن ۾ چچ جي مختلف علائقن ڏانهن مهمن، انتظامي قدمن ۽ مقامي حڪمرانن سان لاڳاپن بابت تفصيلي روايتون ملن ٿيون.<ref name="IranicaChach"/> === راجا ڏاهر جو دور === چچ نامي ۾ [[راجا ڏاهر]] جي حڪمراني، سندس خاندان، درٻاري معاملن ۽ عرب فوجن سان مقابلي جا احوال بيان ٿيل آهن. ڪتاب ۾ ڏاهر بابت خانداني ۽ اخلاقي نوعيت جون روايتون پڻ شامل آهن، جن جي تاريخي حيثيت بابت جديد مؤرخن اختلاف ظاهر ڪيو آهي.<ref name="Kalichbeg1900"/><ref name="MubarakAli2005"/> === عرب فوجي مهمون ۽ سنڌ جي فتح === ڪتاب جي ٻئي حصي ۾ عرب فوجي اڳواڻن جي سنڌ ڏانهن مهمن، [[محمد بن قاسم]] جي اڳواڻيءَ ۾ ٿيل جنگين، شهرن جي فتح ۽ مقامي حڪمرانن سان لاڳاپن جو بيان ملي ٿو.<ref name="IranicaChach"/> سنڌ جي عرب فتح عام طور 711ع–712ع سان لاڳاپيل آهي. چچ نامو انهن واقعن بابت هڪ اهم روايتي ماخذ آهي، پر ان ۾ بيان ٿيل سڀني تفصيلن کي ٻين تاريخي ماخذن سان ڀيٽڻ ضروري آهي.<ref name="Asif2016"/> [[فائل:Islamic Campaign to Sindh in 39 H.png|thumb|کاٻي|250px|39 هجريءَ ۾ سنڌ ڏانهن عرب فوجي مهمن جي تصويري نمائندگي.]] [[فائل:فتوح قتيبة بن مسلم ومحمد بن القاسم.jpg|thumb|ساڄي|270px|قتيبه بن مسلم ۽ محمد بن قاسم سان لاڳاپيل عرب فتوحات جو نقشو.]] == تاريخي اهميت ۽ تنقيدي اڀياس == چچ نامي کي سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ خاص مقام حاصل آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو عرب فتح کان اڳ سنڌ جي سياسي حالتن ۽ پوءِ عربن جي فتح جو احوال پيش ڪري ٿو. تنهن هوندي به ڪتاب جي روايتن، بيان جي انداز ۽ فاتحن بابت استعمال ٿيل اخلاقي دليلن تي تاريخدانن تنقيدي بحث ڪيو آهي.<ref name="MubarakAli2005"/> === روايتي تاريخ نويسي === چچ نامي کي ڊگهي عرصي تائين سنڌ جي عرب فتح بابت بنيادي ماخذن مان هڪ سمجهيو ويو. برطانوي نوآبادياتي دور جي مؤرخن پڻ سنڌ جي قديم ۽ اوائلي اسلامي تاريخ لکڻ وقت هن متن کي استعمال ڪيو.<ref name="Asif2016"/> === فاتحن جي نقطه نظر جو سوال === ڊاڪٽر مبارڪ عليءَ جي تجزيي موجب چچ نامي ۾ سنڌ جي عرب فتح جو بيان گهڻو ڪري فاتحن جي نقطه نظر سان پيش ڪيو ويو آهي. سندس خيال ۾ متن ۾ عرب حملي کي اخلاقي ۽ مذهبي بنيادن تي جائز قرار ڏيڻ جا دليل ملن ٿا، جڏهن ته شڪست کاڌل مقامي ڌرين جو موقف نسبتاً گهٽ نمايان آهي.<ref name="MubarakAli2005"/> === حملي جي اخلاقي جواز جو بيان === ڊاڪٽر مبارڪ عليءَ جي تشريح موجب چچ نامي ۾ چچ خاندان جي اقتدار حاصل ڪرڻ کي سازش ۽ قانوني حڪمرانيءَ جي خاتمي سان ڳنڍيو ويو آهي. اهڙي بيان مان فاتح ڌر لاءِ اخلاقي جواز پيدا ٿيڻ جو تاثر ملي ٿو. سندس تجزيي موجب متن ۾ حملي کي ظلم جي خاتمي ۽ انصاف جي قيام سان ڳنڍڻ واري روايتي تاريخ نويسيءَ جو انداز نظر اچي ٿو.<ref name="MubarakAli2005"/> === راجا ڏاهر جي تصوير === چچ نامي ۾ راجا ڏاهر جي شخصيت بابت ڪجهه اهڙيون روايتون شامل آهن، جن ۾ کيس اقتدار جو خواهشمند ۽ اخلاقي طور ڪمزور حڪمران طور پيش ڪيو ويو آهي. انهن مان هڪ روايت موجب ڏاهر پنهنجي ڀيڻ سان شادي ڪئي، ڇاڪاڻ⁠تہ نجومين اڳڪٿي ڪئي هئي ته سندس ڀيڻ جو مڙس بادشاهه ٿيندو. ڊاڪٽر مبارڪ عليءَ موجب اهڙين روايتن کي فاتح ڌر جي تاريخي بيان ۾ مقامي حڪمران جي اخلاقي حيثيت کي ڪمزور ڏيکارڻ جي تناظر ۾ سمجهي سگهجي ٿو. هي واقعو چچ نامي جي روايت آهي، نه ته آزاد طور ثابت ٿيل تاريخي حقيقت.<ref name="MubarakAli2005"/> === سامونڊي قزاقن وارو واقعو === چچ نامي ۾ مسلمان عورتن ۽ ٻارن جي سامونڊي قزاقن هٿان گرفتار ٿيڻ جو واقعو بيان ٿيل آهي. روايت موجب [[حجاج بن يوسف]] راجا ڏاهر کان انهن قيدين جي آزاديءَ جو مطالبو ڪيو، پر مسئلو حل نه ٿيڻ کان پوءِ سنڌ ڏانهن عرب فوجي مهم جو رستو هموار ٿيو. ڊاڪٽر مبارڪ عليءَ جي تجزيي موجب هن بيان ۾ حملي جي اخلاقي سبب کي نمايان ڪيو ويو آهي، جڏهن ته عربن جي واپاري ۽ معاشي مفادن، خاص طور [[هندي سمنڊ]] ۾ واپار جي حفاظت ۽ سامونڊي رستن تي اثر قائم ڪرڻ، جهڙن ممڪن مقصدن کي مناسب اهميت نه ڏني وئي آهي.<ref name="MubarakAli2005"/> === جنگين جو مذهبي بيان === ڊاڪٽر مبارڪ عليءَ موجب چچ نامي ۾ عربن ۽ سنڌ جي مقامي ڌرين وچ ۾ ٿيل جنگين کي ڪيترن هنڌن تي حق ۽ باطل يا انصاف ۽ ناانصافيءَ جي مقابلي طور پيش ڪيو ويو آهي. متن ۾ عرب فوج کي خدائي مدد ۽ حق سان لاڳاپيل ڏيکاريو ويو آهي، جڏهن ته مخالف حڪمرانن بابت مذهبي ۽ اخلاقي طور منفي لفظ استعمال ٿيل آهن. مبارڪ عليءَ جي تشريح موجب اهڙي بيان جو مقصد فوجي فتح کي مذهبي ۽ اخلاقي حيثيت ڏيڻ هو.<ref name="MubarakAli2005"/> === ڪاڪا بن ڪوٽل جو واقعو === چچ نامي ۾ ڪاڪا بن ڪوٽل بابت هڪ روايت ملي ٿي، جنهن موجب هن رات جي وقت عرب فوج تي حملو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر سندس لشڪر رستو وڃائي ويٺو. روايت موجب بعد ۾ هن عربن سان صلح ڪندي انهيءَ واقعي کي خدائي ارادي سان ڳنڍيو ۽ نجومين جي اڳڪٿين جو ذڪر ڪيو. ڊاڪٽر مبارڪ عليءَ موجب اهڙيون روايتون عربن جي ڪاميابيءَ کي اڳواٽ مقرر ٿيل تقدير طور پيش ڪرڻ واري تاريخي انداز جو مثال آهن.<ref name="MubarakAli2005"/> === نجومن جون اڳڪٿيون === چچ نامي ۾ ڪيترن هنڌن تي نجومين جي اڳڪٿين جو ذڪر ملي ٿو، جن ۾ سنڌ جي مقامي حڪمرانن جي شڪست ۽ عرب فوج جي ڪاميابيءَ بابت بيان ڏنا ويا آهن. ديبل جي قلعي بابت هڪ روايت موجب هڪ برهمڻ عرب فوج کي ٻڌايو ته قلعي جي فتح مندر تي لڳل جهنڊي جي ڪيرائڻ سان لاڳاپيل آهي. ڊاڪٽر مبارڪ عليءَ جي تشريح موجب اهڙن واقعن ذريعي فتح کي تقدير ۽ خدائي مدد سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي وئي آهي.<ref name="MubarakAli2005"/> === فتح ۽ مال غنيمت جو تصور === ڊاڪٽر مبارڪ عليءَ موجب چچ نامي جي بيان ۾ سنڌ جي فتح کان پوءِ عرب حڪمرانيءَ کي جائز اقتدار طور پيش ڪيو ويو آهي. انهيءَ تناظر ۾ حڪومت ڪرڻ، وسيلن تي اختيار حاصل ڪرڻ ۽ جنگي مال کي مال غنيمت طور وٺڻ جا تصور سامهون اچن ٿا. مبارڪ عليءَ جي تجزيي موجب هي بيان فوجي فتح کي مذهبي ۽ سياسي جواز فراهم ڪرڻ واري تاريخي روايت سان لاڳاپيل آهي.<ref name="MubarakAli2005"/> === راجا ڏاهر جي مزاحمت === چچ نامي جي روايت موجب راجا ڏاهر عرب فوج سان جنگ ڪندي مارجي ويو. هن واقعي مان ظاهر ٿئي ٿو ته سنڌ جي فتح فوجي مزاحمت ۽ جنگين کان پوءِ ٿي. ڊاڪٽر مبارڪ عليءَ جي تشريح موجب ڏاهر جي مزاحمت کي تاريخي مطالعي ۾ نظرانداز نه ڪرڻ گهرجي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو واقعو سنڌ جي فتح کي صرف پرامن اقتدار جي منتقليءَ طور پيش ڪرڻ جي مخالفت ڪري ٿو.<ref name="MubarakAli2005"/> === تاريخ ۽ ڏندڪٿا جو ميلاپ === ڊاڪٽر مبارڪ عليءَ جي تجزيي موجب چچ نامي ۾ تاريخي روايتن سان گڏ ڏندڪٿائي ۽ ادبي عنصر پڻ موجود آهن. هن متن ۾ اهڙن اصطلاحن ۽ انتظامي تصورن جي موجودگيءَ ڏانهن ڌيان ڇڪايو آهي، جيڪي بعد وارن اسلامي دورن ۾ وڌيڪ نمايان ٿيا. مثال طور ''شحنه'' ۽ ''اقطاع'' جهڙن اصطلاحن جي تاريخي استعمال کي متن جي ترتيب جي زماني سان ڀيٽي ڏسڻ جي ضرورت آهي.<ref name="MubarakAli2005"/> انهيءَ سبب متن جي هر تفصيل کي اٺين صديءَ جي سڌي ۽ همعصر شاهدي قرار ڏيڻ مناسب ناهي.<ref name="Asif2016"/> === محمد بن قاسم جي پڄاڻي بابت روايتون === چچ نامي ۾ محمد بن قاسم جي گرفتاري ۽ موت بابت هڪ مشهور روايت ملي ٿي، جنهن موجب کيس جانور جي ڪچي کل ۾ سبي موڪليو ويو. ڊاڪٽر مبارڪ عليءَ هن روايت جي تاريخي درستگيءَ تي اعتراض ڪيو آهي. سندس بحث موجب محمد بن قاسم جي پڄاڻي بابت ٻين تاريخي روايتن ۾ قيد، سياسي انتقام ۽ موت جا مختلف بيان ملن ٿا. ڪجهه مؤرخن خودڪشيءَ جو امڪان پڻ بيان ڪيو آهي، پر انهيءَ راءِ کي به قطعي ثابت ٿيل واقعو نه سمجهڻ گهرجي.<ref name="MubarakAli2005"/> == ديارام گدومل جي تنقيد == [[ديارام گدومل]] مرزا قليچ بيگ جي انگريزي ترجمي جي نظرثاني ۽ تعارف سان لاڳاپيل هو. موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ گدومل جي ان تنقيدي راءِ جو ذڪر ڪيو آهي ته چچ نامي ۾ ٻڌل ٻڌايل روايتن ۽ غيرمستند خبرن جو مواد پڻ شامل آهي.<ref name="Jotwani1996"/> گدومل جي تنقيد جو مطلب چچ نامي جي سموري تاريخي اهميت کي رد ڪرڻ نه، پر ان جي روايتن کي ٻين ماخذن سان ڀيٽي پڙهڻ جي ضرورت کي اجاگر ڪرڻ هو. == جديد تاريخ نويسيءَ ۾ چچ نامو == === منان احمد آصف جو اڀياس === منان احمد آصف پنهنجي ڪتاب ''A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia'' (2016ع) ۾ چچ نامي جي روايتي تشريح تي تنقيد ڪئي آهي. سندس موقف موجب متن کي رڳو اٺين صديءَ جي فوجي فتح جي تاريخ طور پڙهڻ، ان جي تيرهين صديءَ واري سياسي، اخلاقي ۽ ادبي مفهوم کي نظرانداز ڪرڻ آهي. آصف چچ نامي کي حڪومت، انصاف، سياسي اقتدار، حڪمرانن جي ذميوارين ۽ مختلف سماجي گروهن جي لاڳاپن بابت هڪ پيچيده فڪري متن طور پيش ڪري ٿو.<ref name="Asif2016"/> === عرب فتح ۽ سنڌ بابت تاريخي تعبيرون === ڊاڪٽر مبارڪ عليءَ موجب عربن جي سنڌ فتح کي بعد وارن مختلف دورن ۾ مختلف سياسي ۽ مذهبي معنائون ڏنيون ويون. سندس تجزيي موجب عرب فتح کان پوءِ سنڌ جي سياسي حالتن ۾ تبديليون اينديون رهيون ۽ محمد بن قاسم جي شخصيت کي هر دور ۾ ساڳي اهميت حاصل نه رهي.<ref name="MubarakAli2005"/> === ويهين صديءَ ۾ نئين تعبير === ڊاڪٽر مبارڪ عليءَ موجب ويهين صديءَ جي شروعات ۾، خاص طور 1920ع واري ڏهاڪي ۾، ننڍي کنڊ ۾ مذهبي سڃاڻپ ۽ فرقيوارانه سياست جي وڌندڙ اثر هيٺ سنڌ جي عرب فتح کي نون سياسي ۽ مذهبي مفهومن سان پيش ڪيو ويو. ڪجهه مسلمان ليکڪن محمد بن قاسم کي نوجوان مسلمان هيرو ۽ سنڌ کي برصغير ۾ اسلام جي آمد جي اهم دروازي طور بيان ڪيو.<ref name="MubarakAli2005"/> === ون يونٽ کان پوءِ سنڌي قومپرست تعبير === 1955ع ۾ [[ون يونٽ]] قائم ٿيڻ کان پوءِ سنڌ جي سياسي ۽ ثقافتي سڃاڻپ بابت بحث وڌيو. ڊاڪٽر مبارڪ عليءَ موجب انهيءَ پسمنظر ۾ سنڌي قومپرست تاريخ نويسيءَ ۾ سنڌ جي عرب فتح جي نئين سر تشريح ڪئي وئي. ڪجهه قومپرست ليکڪن محمد بن قاسم کي فاتح بدران حملي آور ۽ راجا ڏاهر کي پنهنجي ملڪ جي دفاع ۾ وڙهندڙ حڪمران طور پيش ڪيو. هيءَ هڪ تاريخ نويسانه ۽ سياسي تعبير هئي، جنهن کي ٻين مذهبي ۽ قومي تعبيرن کان الڳ سمجهڻ گهرجي.<ref name="MubarakAli2005"/> === سنڌ جي تاريخ جي نئين شروعات === ڊاڪٽر مبارڪ عليءَ موجب سنڌي قومپرست تاريخ نويسيءَ ۾ سنڌ جي تاريخ جي شروعات صرف 711ع يا 712ع کان ڪرڻ بدران [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] ۽ ان کان اڳ جي تاريخي ورثي کي اهميت ڏني وئي. اهڙي تشريح ۾ سنڌ جي قديم ماضي، مقامي ثقافت ۽ علائقائي سڃاڻپ کي نمايان ڪيو ويو. مبارڪ عليءَ ان کي سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ مذهبي مرڪزيت کان وڌيڪ علائقائي ۽ سيڪيولر رخ ڏانهن تبديليءَ طور بيان ڪيو آهي.<ref name="MubarakAli2005"/> == تحرير، متن ۽ تاريخي درستگي == [[فائل:Sindh_700ad.jpg|thumb|ساڄي|300px|700ع ڌاري سنڌ جي سياسي جاگرافيءَ جو تاريخي نقشو، برهمڻ گهراڻي جي دور سان لاڳاپيل.]] چچ نامي جو موجود فارسي متن علي بن حامد ڪوفي سان منسوب آهي. روايتي بيان موجب هن هڪ عربي تاريخ کي فارسيءَ ۾ منتقل ڪيو، جڏهن ته جديد تحقيق ۾ ان جي اصل تصنيف ۽ ترجمي واري حيثيت تي اختلاف آهن.<ref name="IranicaChach"/><ref name="Asif2016"/> ڪن پراڻن مؤرخن متن کي تاريخي روايتن ۽ داستاني مواد جو گڏيل مجموعو سمجهيو. مائونٽ اسٽوئرٽ ايلفنسٽن ۽ ٻين نوآبادياتي دور جي ليکڪن جي بحثن کان پوءِ چچ نامي جي تاريخي حيثيت تي وڌيڪ ڌيان ڏنو ويو.<ref name="Asif2016"/> [[تاريخ معصومي]] ۽ [[تحفة الڪرام]] جهڙن بعد وارن تاريخي ڪتابن ۾ سنڌ جي اوائلي تاريخ جا اهڙا احوال ملن ٿا، جيڪي چچ نامي جي روايتن سان لاڳاپيل آهن. نظام الدين احمد، نورالحق، [[محمد قاسم فرشتو|فرشتو]] ۽ [[مير محمد معصوم بکري]] جهڙن مؤرخن جي تحريرن کي پڻ سنڌ جي عرب فتح بابت تاريخي روايتن جي تقابلي مطالعي ۾ استعمال ڪيو ويو آهي.<ref name="Kalichbeg1900"/> چچ نامي ۾ تاريخي جاگرافي، سماجي حالتن، سياسي انتظام ۽ جنگين بابت اهم مواد ملي ٿو، پر متن ۾ موجود مبالغي، داستاني انداز، مذهبي تعبيرن ۽ ممڪن زماني جي اختلافن کي تنقيدي نظر سان پڙهڻ ضروري آهي.<ref name="MubarakAli2005"/><ref name="Asif2016"/> == چچ نامي جا ترجما ۽ ڇاپا == چچ نامي جا فارسي متن، انگريزي، سنڌي ۽ اردو ترجما مختلف دورن ۾ شايع ٿيا آهن. انهن ۾ مرزا قليچ بيگ، مخدوم امير احمد، ڊاڪٽر عمر بن محمد دائودپوٽو ۽ ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جون خدمتون اهم آهن.<ref name="Lakhu2003"/><ref name="BalochIntroduction"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border:2px solid #355b9b; background:#f8fbff;" |+ style="background:#254b91; color:#ffffff; padding:9px;" | '''چچ نامي جا اهم ترجما، ڇاپا ۽ تحقيقي ڪم''' ! style="background:#dbeafe; color:#173b77;" | سال ! style="background:#e9ddff; color:#49318e;" | شخصيت يا ادارو ! style="background:#dcfce7; color:#166534;" | ڪم |- | 613هه / 1216ع ڌاري | [[علي بن حامد ڪوفي]] | موجود فارسي متن جي ترتيب؛ روايتي طور عربيءَ مان ترجمو |- | 1838ع ۽ 1841ع | ٽي. پوسٽنس | چچ نامي جا ڪجهه حصا انگريزيءَ ۾، بنگال جي ايشياٽڪ سوسائٽيءَ جي رسالي ۾ |- | 1853ع ڌاري | هينري ميئر ايليٽ | سنڌ جي عرب فتح بابت متن جا اقتباس ۽ تاريخي مواد |- | 1867ع | هينري ميئر ايليٽ ۽ جان ڊائوسن | ''The History of India as Told by Its Own Historians'' جي پهرين جلد ۾ لاڳاپيل تاريخي مواد جي اشاعت |- | 1900ع | [[مرزا قليچ بيگ]] | مڪمل انگريزي ترجمو، ڪراچي |- | 1923ع | مرزا قليچ بيگ | سنڌي ترجمي جو پهريون ڀاڱو، نئين سنڌ لائبريري، حيدرآباد |- | 1938ع | محمد حفيظ الرحمان «حفيظ» | مرزا قليچ بيگ جي انگريزي ترجمي تان اردو ترجمو |- | 1952ع | [[مخدوم امير احمد]] | سنڌي ترجمي سان لاڳاپيل ڪم جو سال، ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جي بيان موجب |- | 1954ع | سنڌي ادبي بورڊ | مخدوم امير احمد جي ترجمي جي هڪ ڇاپي جو سال، لئمبرڪ جي حوالي موجب |- | 1966ع | مخدوم امير احمد؛ ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ | ''فتح نامو سنڌ'' جو هڪ ڄاڻايل سنڌي ڇاپو |- | 1976ع | سنڌي ادبي بورڊ | تحقيق ۽ مقدمي سان ''فتح نامو سنڌ'' جو ڇاپو |- | 1983ع | [[نبي بخش خان بلوچ]] | فارسي متن ۽ تحقيقي ڪم بابت اشاعت ۽ بحث |- | 1985ع | وين گارڊ، لاهور | مرزا قليچ بيگ جي انگريزي ترجمي جو ٻيهر ڇاپو |- | 2016ع | [[منان احمد آصف]] | ''A Book of Conquest''، جديد تاريخي ۽ فڪري اڀياس |} <ref name="Lakhu2003"/><ref name="LambrickSindh"/><ref name="BalochInterview1983"/><ref name="BalochIntroduction"/><ref name="Asif2016"/> === مرزا قليچ بيگ جو انگريزي ترجمو === [[مرزا قليچ بيگ]] چچ نامي جو فارسيءَ مان انگريزي ترجمو ڪيو، جيڪو 1900ع ۾ ڪراچيءَ جي ''Commissioner's Press'' مان شايع ٿيو. ڪتاب جو مڪمل عنوان ''The Chachnamah: An Ancient History of Sind, Giving the Hindu Period Down to the Arab Conquest'' هو.<ref name="Kalichbeg1900"/> هي ترجمو سنڌ جي ڪمشنر ايڇ. اي. ايم. جيمس ڏانهن منسوب ڪيو ويو. مرزا قليچ بيگ جي دوست [[ديارام گدومل]] ترجمي جي نظرثاني ڪئي ۽ ان لاءِ تعارف لکيو.<ref name="Lakhu2003"/> مرزا قليچ بيگ موجب ان وقت چچ نامي جو ڪو معياري ڇپيل فارسي متن موجود نه هو، جنهن سبب ترجمي ۾ ڏکيائيون پيش آيون. هن عربي ڄاڻندڙ عالمن جي مدد سان متن جي درستگيءَ جون ڪوششون ڪيون ۽ ترجمي سان حوالا ۽ حاشيا پڻ شامل ڪيا. هن [[تاريخ معصومي]] ۽ [[تحفة الڪرام]] مان لاڳاپيل احوال ڀيٽ لاءِ استعمال ڪيا. قرآن مجيد جي آيتن لاءِ جارج سيل جي انگريزي ترجمي ۽ هجري سالن جي عيسوي مقابلي لاءِ رچرڊسن جي جدولن مان مدد ورتي.<ref name="Lakhu2003"/> هن انگريزي ترجمي ذريعي چچ نامو سنڌ ۽ هند کان ٻاهر انگريزي پڙهندڙن تائين پڻ پهتو. === مرزا قليچ بيگ جو سنڌي ترجمو === مرزا قليچ بيگ چچ نامي جو سنڌي ترجمو پڻ ڪيو. ڊاڪٽر غلام محمد لاکي جي تحقيق موجب ترجمي جو پهريون ڀاڱو 1923ع ۾ ''نئين سنڌ لائبريري'' طرفان حيدرآباد جي بليوٽسڪي پريس مان شايع ٿيو. هي ڪتاب ڪرائون سائيز جي 60 صفحن تي مشتمل هو ۽ ان ۾ چچ جي حڪومت تائين احوال شامل هو.<ref name="Lakhu2003"/> مرزا قليچ بيگ پنهنجي سنڌي ترجمي جي مقصد بابت لکيو ته سنڌ جا ماڻهو پنهنجي قديم تاريخ ۽ هندو راجائن کان عرب فتح تائين جي احوال کان واقف ٿين. ڊاڪٽر غلام محمد لاکي موجب مرزا قليچ بيگ 1923ع ۾ چچ نامي جو سنڌي ترجمو مڪمل ڪيو هو، پر ٻئي ڀاڱي جي ڇپجڻ بابت کيس پڪ واري معلومات نه ملي سگهي هئي.<ref name="Lakhu2003"/> === مخدوم امير احمد جو سنڌي ترجمو === [[مخدوم امير احمد]] چچ نامي جو فارسيءَ مان سنڌي ترجمو ڪيو، جيڪو ''فتح نامو سنڌ'' جي نالي سان شايع ٿيو. ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جي بيان موجب مخدوم امير احمد جي ترجمي تي 1952ع ۾ تحقيق ۽ حاشين جو ڪم ڪيو ويو. ايڇ. ٽي. لئمبرڪ جي حوالي ۾ سنڌي ادبي بورڊ جي 1954ع واري ڇاپي جو ذڪر ملي ٿو، جڏهن ته بعد وارن ڪتابياتي حوالن ۾ 1966ع ۽ 1976ع جا ڇاپا پڻ ملن ٿا.<ref name="BalochInterview1983"/><ref name="LambrickSindh"/><ref name="BalochIntroduction"/> مختلف ڇاپن جا سال الڳ الڳ ڄاڻائڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ترجمي جي تياري، پهرين اشاعت ۽ ٻيهر ڇپائي ساڳيا واقعا نه آهن. === ڊاڪٽر عمر بن محمد دائودپوٽي جي تحقيق === [[عمر بن محمد دائودپوٽو|ڊاڪٽر عمر بن محمد دائودپوٽو]] چچ نامي جي فارسي متن جي تحقيق ۽ اشاعت سان لاڳاپيل اهم عالمن مان هو. سندس تحقيقي ڪم چچ نامي جي متن کي پڙهڻ، درست ڪرڻ ۽ مختلف نسخن جي ڀيٽ ڪرڻ جي روايت ۾ اهم حيثيت رکي ٿو.<ref name="LambrickSindh"/><ref name="BalochIntroduction"/> === ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جو تحقيقي ڪم === [[نبي بخش خان بلوچ|ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ]] چچ نامي جي متن، تاريخي ماخذن، حاشين ۽ ترجمن تي تحقيقي ڪم ڪيو. 1983ع ۾ ''مهراڻ'' رسالي ۾ شايع ٿيل سندس ريڊيو انٽرويو موجب هن چچ نامي جي فارسي متن، تاريخي حوالن ۽ سنڌي ترجمي بابت ڊگهي عرصي تائين تحقيق ڪئي. هن ٻڌايو ته ''فتح نامو سنڌ'' جو فارسي متن تفصيلي انگريزي مقدمي ۽ حاشين سان تاريخي ۽ ثقافتي اداري طرفان پڻ شايع ٿيو.<ref name="BalochInterview1983"/> === اردو ترجمو === ڊاڪٽر غلام محمد لاکي موجب 1938ع ۾ بهاولپور جي محمد حفيظ الرحمان «حفيظ» مرزا قليچ بيگ جي انگريزي ترجمي تان چچ نامي جو اردو ترجمو ڪيو. حفيظ الرحمان سنڌ بابت ٻين تاريخي ۽ ادبي ڪتابن جي ترجمن سان پڻ لاڳاپيل هو. سندس هڪ ٻيو ترجمو ''تاريخ شعراءِ سنڌ'' جي نالي سان 1365هه/1945ع ۾ بهاولپور مان شايع ٿيو.<ref name="Lakhu2003"/> === انگريزي ترجمي جا ٻيهر ڇاپا === مرزا قليچ بيگ جي انگريزي ترجمي جا بعد ۾ پڻ ڇاپا شايع ٿيا. ڊاڪٽر غلام محمد لاکي موجب هڪ ڇاپو ''Sindh Classics''، ڪراچيءَ طرفان شايع ٿيو، جنهن تي اشاعت جو سال درج نه هو، جڏهن ته ٻيو ڇاپو ''Vanguard''، لاهور طرفان 1985ع ۾ شايع ٿيو.<ref name="Lakhu2003"/> == سنڌ جي تاريخ لاءِ اهميت == چچ نامو سنڌ جي اوائلي تاريخ جي مطالعي ۾ اهم متن آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ مقامي حڪمران خاندانن، عرب فوجي مهمن، سياسي انتظام، درٻاري لاڳاپن ۽ سماجي حالتن بابت تفصيلي روايتون محفوظ آهن.<ref name="IranicaChach"/> ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ چچ نامي کي سنڌ جي تاريخ بابت اهم بنيادي ماخذن مان شمار ڪيو ۽ ان جي تحقيقي اشاعت کي سنڌ جي تاريخ نويسيءَ لاءِ ضروري سمجهيو.<ref name="BalochInterview1983"/> ٻئي طرف جديد تحقيق ياد ڏياري ٿي ته چچ نامو صرف واقعن جي فهرست نه آهي، پر ان ۾ ادبي روايتون، سياسي تصور، مذهبي تشريحون ۽ حڪمرانيءَ بابت اخلاقي دليل پڻ شامل آهن.<ref name="Asif2016"/> ان ڪري چچ نامي جي تاريخي استعمال ۾ ٻين عربي، فارسي، سنڌي ۽ آثار قديمه جي ماخذن سان تقابلي مطالعو ضروري آهي. == پڻ ڏسو == * [[چچ]] * [[راءِ گهراڻو]] * [[برهمڻ گهراڻو]] * [[راجا ڏاهر]] * [[محمد بن قاسم]] * [[سنڌ تي عربن جي فتح]] * [[اروڙ]] * [[علي بن حامد ڪوفي]] * [[مرزا قليچ بيگ]] * [[ديارام گدومل]] * [[مخدوم امير احمد]] * [[عمر بن محمد دائودپوٽو]] * [[نبي بخش خان بلوچ]] * [[ڊاڪٽر مبارڪ علي]] * [[منان احمد آصف]] * [[تاريخ معصومي]] * [[تحفة الڪرام]] * [[نئون چچ نامو]] == حوالا == <references> <ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> <ref name="IranicaChach">{{cite encyclopedia |title=ČAČ-NĀMA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/cac-nama/ |language=en }}</ref> <ref name="Asif2016">{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |location=Cambridge, Massachusetts |year=2016 |doi=10.4159/9780674972414 |language=en }}</ref> <ref name="AnttilaReview">{{cite journal |last=Hämeen-Anttila |title=Review of A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |url=https://www.pure.ed.ac.uk/ws/files/74302649/H_meenAnttilaICMR2018AsifABookOfConquest.pdf |language=en }}</ref> <ref name="Kalichbeg1900">{{cite book |last=Kūfī |first=ʿAlī ibn Ḥāmid |translator-last=Fredunbeg |translator-first=Mirza Kalichbeg |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind, Giving the Hindu Period Down to the Arab Conquest |publisher=Commissioner's Press |location=Karachi |year=1900 |language=en }}</ref> <ref name="SindhiTranslation">{{cite book |last=Kūfī |first=ʿAlī ibn Ḥāmid |translator-last=Ahmad |translator-first=Makhdum Amir |editor-last=Baloch |editor-first=Nabi Bakhsh Khan |title=فتح نامو سنڌ |location=حيدرآباد، سنڌ |year=1966 |language=sd }}</ref> <ref name="SindhianaChach">{{cite encyclopedia |title=چچ نامه/ چچ نامو |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=چچ%20نامه/%20چچ%20نامو |language=sd |access-date=2021-03-26 }}</ref> <ref name="SindhiAdabiBoardChach">{{cite book |title=چچ نامو |translator=مخدوم امير احمد |others=فارسي متن علي ڪوفي سان منسوب |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/History/Book1/Book_page1.html |language=sd |access-date=2024-06-24 }}</ref> <ref name="MubarakAli2005">{{cite book |last=Ali |first=Mubarak |author-link=ڊاڪٽر مبارڪ علي |title=Essays on the History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 |pages=9–12 |language=en }}</ref> <ref name="LambrickSindh">{{cite book |last=Lambrick |first=H. T. |author-link=ايڇ ٽي لئمبرڪ |title=سنڌ مسلمانن جي فتح کان اڳ |volume=2 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=1984 |edition=پهريون |language=sd |note=ٻيو ڇاپو 1990ع }}</ref> <ref name="QuddusiHistory">{{cite book |last=Quddusi |first=Ejaz-ul-Haq |title=سنڌ جي تاريخ |publisher=مهراڻ اڪيڊمي |year=2007 |language=sd |url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page13.html }}</ref> <ref name="BalochIntroduction">{{cite book |title=فتح نامهٔ سنڌ عرف چچ نامو |editor-last=بلوچ |editor-first=نبي بخش خان |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1976 |pages=58–61 |language=sd }}</ref> <ref name="Lakhu2003">{{cite journal |last=لاکو |first=غلام محمد |title=مرزا قليچ بيگ ۽ سنڌ جي تاريخ |journal=مهراڻ |volume=53 |year=2003 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |language=sd }}</ref> <ref name="BalochIntroduction">{{cite book |title=فتح نامهٔ سنڌ عرف چچ نامو |editor-last=بلوچ |editor-first=نبي بخش خان |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1976 |pages=58–61 |language=sd |note=مقدمو ۽ تحقيقي حاشيا }}</ref> </references> == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/History/Book1/Book_page1.html سنڌي ادبي بورڊ تي چچ نامو] {{مئل ڳنڍڻو|date=January 2025|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}} * [https://www.iranicaonline.org/articles/cac-nama/ انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا ۾ چچ نامو] * [https://ci.nii.ac.jp/ncid/BA66448021 چچ نامي جي انگريزي ترجمي جو ڪتابياتي رڪارڊ] * [https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.4159/9780674972414/html چچ نامي بابت منان احمد آصف جي تحقيق] {{DEFAULTSORT:چچ نامو}} [[زمرو:چچ نامو]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:سنڌي تاريخي ڪتاب]] [[زمرو:فارسي ادب]] [[زمرو:فارسي ڪتاب]] [[زمرو:عربي ڪتاب]] [[زمرو:تيرهين صديءَ جا ڪتاب]] [[زمرو:سنڌ تي عربن جي فتح]] [[زمرو:سنڌي ۾ ترجمو ڪيل ادب]] [[زمرو:تاريخ اسلام]] [[زمرو:تاريخ پاڪستان]] [[زمرو:ٻڌمت جي تاريخ]] [[زمرو:مشهور ڪتاب]] e7dvb5l8ltngi4n3h18vviwra9sabuv 422578 422577 2026-10-18T01:49:39Z Intisar Ali 8681 /* مخدوم امير احمد جو سنڌي ترجمو */ 422578 wikitext text/x-wiki {{Short description|تيرهين صديءَ جو فارسي تاريخي متن، جنهن ۾ سنڌ جي راءِ ۽ برهمڻ گهراڻن ۽ عرب فتح جا احوال آهن}} {{Infobox book | name = چچ نامو | title_orig = فتح نامهٔ سند | image = | caption = | author = [[علي بن حامد ڪوفي]] (موجود فارسي متن جو مرتب؛ روايتي نسبت موجب مترجم) | translator = [[علي بن حامد ڪوفي]] (روايتي عربي ماخذ مان فارسيءَ ۾)<br />[[مرزا قليچ بيگ]] (فارسيءَ مان انگريزي ۽ سنڌيءَ ۾)<br />[[مخدوم امير احمد]] (فارسيءَ مان سنڌيءَ ۾) | country = [[سنڌ]] | language = [[فارسي ٻولي]] | subject = [[سنڌ جي تاريخ]]، [[سنڌ تي عربن جي فتح]] | genre = تاريخ نويسي، سياسي ادب | published = 613هه / 1216ع ڌاري | preceded_by = | followed_by = }} '''چچ نامو''' (فارسي: ''چچ‌نامه''؛ انگريزي: ''Chach Nama''، ''Chachnamah'')، جنهن کي '''فتح نامو سنڌ''' (فارسي: ''فتح نامهٔ سند'') پڻ سڏيو وڃي ٿو، [[سنڌ]] جي اوائلي تاريخ بابت فارسي ٻوليءَ جو هڪ اهم تاريخي ۽ ادبي متن آهي. ڪتاب ۾ [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] جي خاتمي، [[چچ]] جي سياسي عروج، [[برهمڻ گهراڻو|برهمڻ گهراڻي]] جي حڪمراني، [[راجا ڏاهر]] جي دور ۽ [[محمد بن قاسم]] جي اڳواڻيءَ ۾ اٺين صدي عيسويءَ دوران عربن جي سنڌ تي فتح جا احوال بيان ٿيل آهن.<ref name="IranicaChach"/><ref name="Jotwani1996"/><ref name="SindhianaChach"/> موجود فارسي متن [[علي بن حامد ڪوفي]] سان منسوب آهي، جنهن ان کي 613هه/1216ع ڌاري [[اُچ شريف|اُچ]] ۾ ترتيب ڏنو. روايتي بيان موجب ڪوفيءَ هڪ پراڻي عربي تاريخ جو فارسي ترجمو ڪيو، پر اهو اصل عربي نسخو اڄ موجود ناهي. جديد مؤرخ [[منان احمد آصف]] جي تحقيق موجب چچ نامي کي رڳو اٺين صديءَ جي عرب فتح جو بيان سمجهڻ بدران تيرهين صديءَ جي سياسي فڪر، اخلاقي تصورن ۽ ادبي روايتن جي پسمنظر ۾ پڻ پڙهڻ گهرجي.<ref name="IranicaChach"/><ref name="Asif2016"/> چچ نامو سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جو هڪ اهم ماخذ رهيو آهي، پر ان ۾ بيان ٿيل واقعن، ڪردارن ۽ روايتن جي تاريخي درستگي بابت مؤرخن ۾ اختلاف آهن. خاص طور [[ديارام گدومل]]، [[ڊاڪٽر مبارڪ علي]] ۽ منان احمد آصف جهڙن محققن هن متن جي تنقيدي مطالعي جي ضرورت تي زور ڏنو آهي.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="MubarakAli2005"/><ref name="Asif2016"/> == نالو ۽ سڃاڻپ == ''چچ نامو'' جو نالو سنڌ جي برهمڻ حڪمران [[چچ]] سان منسوب آهي. ان جو ٻيو مشهور نالو ''فتح نامو سنڌ'' آهي، جنهن مان سنڌ جي فتح جو تاريخي بيان مراد ورتو وڃي ٿو.<ref name="IranicaChach"/> ڪتاب سان ''تاريخ الهند والسند'' ۽ ''منهاج المسالڪ'' جهڙا نالا پڻ روايتي تاريخي بيانن ۾ لاڳاپيل ملن ٿا، پر انهن نالن ۽ موجود فارسي متن جي اصل عربي ماخذ جي سڃاڻپ بابت مڪمل اتفاق ناهي.<ref name="QuddusiHistory"/><ref name="Asif2016"/> چچ نامي ۾ ستين ۽ اٺين صدي عيسويءَ جا واقعا بيان ٿيل آهن، جڏهن ته موجود فارسي متن تيرهين صديءَ ۾ مرتب ٿيو. تنهنڪري ڪتاب ۾ بيان ڪيل واقعن جي زماني ۽ موجود متن جي ترتيب جي زماني ۾ فرق رکڻ ضروري آهي.<ref name="Asif2016"/> == تصنيف ۽ اصل عربي ماخذ جو سوال == === روايتي بيان === چچ نامي جي روايتي تعارف موجب علي بن حامد ڪوفيءَ سنڌ جي عرب فتح بابت هڪ پراڻي عربي تاريخ حاصل ڪئي ۽ ان کي فارسي ٻوليءَ ۾ منتقل ڪيو. انهيءَ روايت ۾ ڪتاب جي اصل عربي مصنف جو نالو يقيني طور معلوم ناهي.<ref name="IranicaChach"/> ڪجهه مؤرخن متن جي روايتن کي عرب مؤرخ [[المدائني]] جي تاريخي مواد سان لاڳاپيل سمجهيو آهي، پر المدائنيءَ کي چچ نامي جو قطعي اصل مصنف قرار ڏيڻ لاءِ ڪافي ثبوت موجود ناهن.<ref name="IranicaChach"/><ref name="MubarakAli2005"/> === سنڌ جي پهرين تاريخ جو هٿ اچڻ === روايتي بيان موجب علي بن حامد ڪوفيءَ کي اروڙ ۽ بکر سان لاڳاپيل هڪ عرب قاضي خاندان وٽان سنڌ جي تاريخ بابت عربي متن مليو. ان خاندان جي هڪ بزرگ جو نالو قاضي اسماعيل بن علي بن محمد طائي ڄاڻايو وڃي ٿو. انهيءَ روايت ۾ قاضي اسماعيل کي قاضي موسيٰ بن يعقوب جي اولاد مان ڄاڻايو ويو آهي. روايت موجب قاضي موسيٰ بن يعقوب، محمد بن قاسم جي زماني ۾ اروڙ جي قضا سان لاڳاپيل هو ۽ بعد ۾ اهو عهدو سندس خاندان ۾ هلندو رهيو.<ref name="QuddusiHistory"/> انهيءَ روايت موجب ڪوفيءَ 613هه/1216ع ڌاري اُچ ۾ عربي متن جو فارسي ترجمو ڪيو. بعد وارن مؤرخن هن متن کي سنڌ جي اوائلي اسلامي تاريخ جي اهم ماخذن مان شمار ڪيو.<ref name="QuddusiHistory"/> البت هن روايت جي تصديق لاءِ اصل عربي نسخو موجود ناهي، تنهنڪري ان کي ڪتاب جي اندروني روايت ۽ روايتي تاريخ نويسيءَ جي دعويٰ طور سمجهڻ گهرجي.<ref name="Asif2016"/> === جديد تحقيق ۾ اصل تصنيف جو مسئلو === منان احمد آصف پنهنجي ڪتاب ''A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia'' (2016ع) ۾ چچ نامي جي عربي اصل واري روايتي تشريح جو تنقيدي جائزو ورتو آهي. سندس تحقيق موجب موجود فارسي متن جي سياسي ٻولي، ادبي جوڙجڪ ۽ حڪمرانيءَ بابت تصورن کي تيرهين صديءَ جي تاريخي ماحول سان ڳنڍي پڙهڻ ضروري آهي. آصف انهيءَ امڪان تي زور ڏئي ٿو ته چچ نامو صرف پراڻي عربي متن جي لفظي ترجمي بدران تيرهين صديءَ جي هڪ اهم فارسي سياسي ۽ ادبي تصنيف هجي.<ref name="Asif2016"/> == ڪتاب جو مواد == چچ نامي جي مواد کي ٻن وڏن موضوعاتي حصن ۾ ورهائي سگهجي ٿو. پهريون حصو سنڌ جي عرب فتح کان اڳ واري سياسي تاريخ سان لاڳاپيل آهي، جڏهن ته ٻيو حصو عرب فوجي مهمن ۽ سنڌ جي فتح بابت آهي.<ref name="Asif2016"/><ref name="AnttilaReview"/> === راءِ گهراڻي جي حڪومت === ڪتاب جي شروعاتي حصي ۾ [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] جي حڪمراني، سنڌ جي سياسي انتظام، درٻاري حالتن ۽ اقتدار جي منتقليءَ بابت روايتون بيان ٿيل آهن. انهيءَ سلسلي ۾ چچ جي درٻار ۾ اچڻ، سندس سياسي حيثيت وڌڻ ۽ آخرڪار حڪمراني حاصل ڪرڻ جو احوال ڏنو ويو آهي.<ref name="Kalichbeg1900"/> === چچ جي سياسي عروج ۽ برهمڻ گهراڻي جي حڪومت === چچ نامي موجب چچ جي سياسي عروج سان سنڌ ۾ برهمڻ گهراڻي جي حڪومت قائم ٿي. متن ۾ چچ جي مختلف علائقن ڏانهن مهمن، انتظامي قدمن ۽ مقامي حڪمرانن سان لاڳاپن بابت تفصيلي روايتون ملن ٿيون.<ref name="IranicaChach"/> === راجا ڏاهر جو دور === چچ نامي ۾ [[راجا ڏاهر]] جي حڪمراني، سندس خاندان، درٻاري معاملن ۽ عرب فوجن سان مقابلي جا احوال بيان ٿيل آهن. ڪتاب ۾ ڏاهر بابت خانداني ۽ اخلاقي نوعيت جون روايتون پڻ شامل آهن، جن جي تاريخي حيثيت بابت جديد مؤرخن اختلاف ظاهر ڪيو آهي.<ref name="Kalichbeg1900"/><ref name="MubarakAli2005"/> === عرب فوجي مهمون ۽ سنڌ جي فتح === ڪتاب جي ٻئي حصي ۾ عرب فوجي اڳواڻن جي سنڌ ڏانهن مهمن، [[محمد بن قاسم]] جي اڳواڻيءَ ۾ ٿيل جنگين، شهرن جي فتح ۽ مقامي حڪمرانن سان لاڳاپن جو بيان ملي ٿو.<ref name="IranicaChach"/> سنڌ جي عرب فتح عام طور 711ع–712ع سان لاڳاپيل آهي. چچ نامو انهن واقعن بابت هڪ اهم روايتي ماخذ آهي، پر ان ۾ بيان ٿيل سڀني تفصيلن کي ٻين تاريخي ماخذن سان ڀيٽڻ ضروري آهي.<ref name="Asif2016"/> [[فائل:Islamic Campaign to Sindh in 39 H.png|thumb|کاٻي|250px|39 هجريءَ ۾ سنڌ ڏانهن عرب فوجي مهمن جي تصويري نمائندگي.]] [[فائل:فتوح قتيبة بن مسلم ومحمد بن القاسم.jpg|thumb|ساڄي|270px|قتيبه بن مسلم ۽ محمد بن قاسم سان لاڳاپيل عرب فتوحات جو نقشو.]] == تاريخي اهميت ۽ تنقيدي اڀياس == چچ نامي کي سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ خاص مقام حاصل آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو عرب فتح کان اڳ سنڌ جي سياسي حالتن ۽ پوءِ عربن جي فتح جو احوال پيش ڪري ٿو. تنهن هوندي به ڪتاب جي روايتن، بيان جي انداز ۽ فاتحن بابت استعمال ٿيل اخلاقي دليلن تي تاريخدانن تنقيدي بحث ڪيو آهي.<ref name="MubarakAli2005"/> === روايتي تاريخ نويسي === چچ نامي کي ڊگهي عرصي تائين سنڌ جي عرب فتح بابت بنيادي ماخذن مان هڪ سمجهيو ويو. برطانوي نوآبادياتي دور جي مؤرخن پڻ سنڌ جي قديم ۽ اوائلي اسلامي تاريخ لکڻ وقت هن متن کي استعمال ڪيو.<ref name="Asif2016"/> === فاتحن جي نقطه نظر جو سوال === ڊاڪٽر مبارڪ عليءَ جي تجزيي موجب چچ نامي ۾ سنڌ جي عرب فتح جو بيان گهڻو ڪري فاتحن جي نقطه نظر سان پيش ڪيو ويو آهي. سندس خيال ۾ متن ۾ عرب حملي کي اخلاقي ۽ مذهبي بنيادن تي جائز قرار ڏيڻ جا دليل ملن ٿا، جڏهن ته شڪست کاڌل مقامي ڌرين جو موقف نسبتاً گهٽ نمايان آهي.<ref name="MubarakAli2005"/> === حملي جي اخلاقي جواز جو بيان === ڊاڪٽر مبارڪ عليءَ جي تشريح موجب چچ نامي ۾ چچ خاندان جي اقتدار حاصل ڪرڻ کي سازش ۽ قانوني حڪمرانيءَ جي خاتمي سان ڳنڍيو ويو آهي. اهڙي بيان مان فاتح ڌر لاءِ اخلاقي جواز پيدا ٿيڻ جو تاثر ملي ٿو. سندس تجزيي موجب متن ۾ حملي کي ظلم جي خاتمي ۽ انصاف جي قيام سان ڳنڍڻ واري روايتي تاريخ نويسيءَ جو انداز نظر اچي ٿو.<ref name="MubarakAli2005"/> === راجا ڏاهر جي تصوير === چچ نامي ۾ راجا ڏاهر جي شخصيت بابت ڪجهه اهڙيون روايتون شامل آهن، جن ۾ کيس اقتدار جو خواهشمند ۽ اخلاقي طور ڪمزور حڪمران طور پيش ڪيو ويو آهي. انهن مان هڪ روايت موجب ڏاهر پنهنجي ڀيڻ سان شادي ڪئي، ڇاڪاڻ⁠تہ نجومين اڳڪٿي ڪئي هئي ته سندس ڀيڻ جو مڙس بادشاهه ٿيندو. ڊاڪٽر مبارڪ عليءَ موجب اهڙين روايتن کي فاتح ڌر جي تاريخي بيان ۾ مقامي حڪمران جي اخلاقي حيثيت کي ڪمزور ڏيکارڻ جي تناظر ۾ سمجهي سگهجي ٿو. هي واقعو چچ نامي جي روايت آهي، نه ته آزاد طور ثابت ٿيل تاريخي حقيقت.<ref name="MubarakAli2005"/> === سامونڊي قزاقن وارو واقعو === چچ نامي ۾ مسلمان عورتن ۽ ٻارن جي سامونڊي قزاقن هٿان گرفتار ٿيڻ جو واقعو بيان ٿيل آهي. روايت موجب [[حجاج بن يوسف]] راجا ڏاهر کان انهن قيدين جي آزاديءَ جو مطالبو ڪيو، پر مسئلو حل نه ٿيڻ کان پوءِ سنڌ ڏانهن عرب فوجي مهم جو رستو هموار ٿيو. ڊاڪٽر مبارڪ عليءَ جي تجزيي موجب هن بيان ۾ حملي جي اخلاقي سبب کي نمايان ڪيو ويو آهي، جڏهن ته عربن جي واپاري ۽ معاشي مفادن، خاص طور [[هندي سمنڊ]] ۾ واپار جي حفاظت ۽ سامونڊي رستن تي اثر قائم ڪرڻ، جهڙن ممڪن مقصدن کي مناسب اهميت نه ڏني وئي آهي.<ref name="MubarakAli2005"/> === جنگين جو مذهبي بيان === ڊاڪٽر مبارڪ عليءَ موجب چچ نامي ۾ عربن ۽ سنڌ جي مقامي ڌرين وچ ۾ ٿيل جنگين کي ڪيترن هنڌن تي حق ۽ باطل يا انصاف ۽ ناانصافيءَ جي مقابلي طور پيش ڪيو ويو آهي. متن ۾ عرب فوج کي خدائي مدد ۽ حق سان لاڳاپيل ڏيکاريو ويو آهي، جڏهن ته مخالف حڪمرانن بابت مذهبي ۽ اخلاقي طور منفي لفظ استعمال ٿيل آهن. مبارڪ عليءَ جي تشريح موجب اهڙي بيان جو مقصد فوجي فتح کي مذهبي ۽ اخلاقي حيثيت ڏيڻ هو.<ref name="MubarakAli2005"/> === ڪاڪا بن ڪوٽل جو واقعو === چچ نامي ۾ ڪاڪا بن ڪوٽل بابت هڪ روايت ملي ٿي، جنهن موجب هن رات جي وقت عرب فوج تي حملو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر سندس لشڪر رستو وڃائي ويٺو. روايت موجب بعد ۾ هن عربن سان صلح ڪندي انهيءَ واقعي کي خدائي ارادي سان ڳنڍيو ۽ نجومين جي اڳڪٿين جو ذڪر ڪيو. ڊاڪٽر مبارڪ عليءَ موجب اهڙيون روايتون عربن جي ڪاميابيءَ کي اڳواٽ مقرر ٿيل تقدير طور پيش ڪرڻ واري تاريخي انداز جو مثال آهن.<ref name="MubarakAli2005"/> === نجومن جون اڳڪٿيون === چچ نامي ۾ ڪيترن هنڌن تي نجومين جي اڳڪٿين جو ذڪر ملي ٿو، جن ۾ سنڌ جي مقامي حڪمرانن جي شڪست ۽ عرب فوج جي ڪاميابيءَ بابت بيان ڏنا ويا آهن. ديبل جي قلعي بابت هڪ روايت موجب هڪ برهمڻ عرب فوج کي ٻڌايو ته قلعي جي فتح مندر تي لڳل جهنڊي جي ڪيرائڻ سان لاڳاپيل آهي. ڊاڪٽر مبارڪ عليءَ جي تشريح موجب اهڙن واقعن ذريعي فتح کي تقدير ۽ خدائي مدد سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي وئي آهي.<ref name="MubarakAli2005"/> === فتح ۽ مال غنيمت جو تصور === ڊاڪٽر مبارڪ عليءَ موجب چچ نامي جي بيان ۾ سنڌ جي فتح کان پوءِ عرب حڪمرانيءَ کي جائز اقتدار طور پيش ڪيو ويو آهي. انهيءَ تناظر ۾ حڪومت ڪرڻ، وسيلن تي اختيار حاصل ڪرڻ ۽ جنگي مال کي مال غنيمت طور وٺڻ جا تصور سامهون اچن ٿا. مبارڪ عليءَ جي تجزيي موجب هي بيان فوجي فتح کي مذهبي ۽ سياسي جواز فراهم ڪرڻ واري تاريخي روايت سان لاڳاپيل آهي.<ref name="MubarakAli2005"/> === راجا ڏاهر جي مزاحمت === چچ نامي جي روايت موجب راجا ڏاهر عرب فوج سان جنگ ڪندي مارجي ويو. هن واقعي مان ظاهر ٿئي ٿو ته سنڌ جي فتح فوجي مزاحمت ۽ جنگين کان پوءِ ٿي. ڊاڪٽر مبارڪ عليءَ جي تشريح موجب ڏاهر جي مزاحمت کي تاريخي مطالعي ۾ نظرانداز نه ڪرڻ گهرجي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو واقعو سنڌ جي فتح کي صرف پرامن اقتدار جي منتقليءَ طور پيش ڪرڻ جي مخالفت ڪري ٿو.<ref name="MubarakAli2005"/> === تاريخ ۽ ڏندڪٿا جو ميلاپ === ڊاڪٽر مبارڪ عليءَ جي تجزيي موجب چچ نامي ۾ تاريخي روايتن سان گڏ ڏندڪٿائي ۽ ادبي عنصر پڻ موجود آهن. هن متن ۾ اهڙن اصطلاحن ۽ انتظامي تصورن جي موجودگيءَ ڏانهن ڌيان ڇڪايو آهي، جيڪي بعد وارن اسلامي دورن ۾ وڌيڪ نمايان ٿيا. مثال طور ''شحنه'' ۽ ''اقطاع'' جهڙن اصطلاحن جي تاريخي استعمال کي متن جي ترتيب جي زماني سان ڀيٽي ڏسڻ جي ضرورت آهي.<ref name="MubarakAli2005"/> انهيءَ سبب متن جي هر تفصيل کي اٺين صديءَ جي سڌي ۽ همعصر شاهدي قرار ڏيڻ مناسب ناهي.<ref name="Asif2016"/> === محمد بن قاسم جي پڄاڻي بابت روايتون === چچ نامي ۾ محمد بن قاسم جي گرفتاري ۽ موت بابت هڪ مشهور روايت ملي ٿي، جنهن موجب کيس جانور جي ڪچي کل ۾ سبي موڪليو ويو. ڊاڪٽر مبارڪ عليءَ هن روايت جي تاريخي درستگيءَ تي اعتراض ڪيو آهي. سندس بحث موجب محمد بن قاسم جي پڄاڻي بابت ٻين تاريخي روايتن ۾ قيد، سياسي انتقام ۽ موت جا مختلف بيان ملن ٿا. ڪجهه مؤرخن خودڪشيءَ جو امڪان پڻ بيان ڪيو آهي، پر انهيءَ راءِ کي به قطعي ثابت ٿيل واقعو نه سمجهڻ گهرجي.<ref name="MubarakAli2005"/> == ديارام گدومل جي تنقيد == [[ديارام گدومل]] مرزا قليچ بيگ جي انگريزي ترجمي جي نظرثاني ۽ تعارف سان لاڳاپيل هو. موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ گدومل جي ان تنقيدي راءِ جو ذڪر ڪيو آهي ته چچ نامي ۾ ٻڌل ٻڌايل روايتن ۽ غيرمستند خبرن جو مواد پڻ شامل آهي.<ref name="Jotwani1996"/> گدومل جي تنقيد جو مطلب چچ نامي جي سموري تاريخي اهميت کي رد ڪرڻ نه، پر ان جي روايتن کي ٻين ماخذن سان ڀيٽي پڙهڻ جي ضرورت کي اجاگر ڪرڻ هو. == جديد تاريخ نويسيءَ ۾ چچ نامو == === منان احمد آصف جو اڀياس === منان احمد آصف پنهنجي ڪتاب ''A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia'' (2016ع) ۾ چچ نامي جي روايتي تشريح تي تنقيد ڪئي آهي. سندس موقف موجب متن کي رڳو اٺين صديءَ جي فوجي فتح جي تاريخ طور پڙهڻ، ان جي تيرهين صديءَ واري سياسي، اخلاقي ۽ ادبي مفهوم کي نظرانداز ڪرڻ آهي. آصف چچ نامي کي حڪومت، انصاف، سياسي اقتدار، حڪمرانن جي ذميوارين ۽ مختلف سماجي گروهن جي لاڳاپن بابت هڪ پيچيده فڪري متن طور پيش ڪري ٿو.<ref name="Asif2016"/> === عرب فتح ۽ سنڌ بابت تاريخي تعبيرون === ڊاڪٽر مبارڪ عليءَ موجب عربن جي سنڌ فتح کي بعد وارن مختلف دورن ۾ مختلف سياسي ۽ مذهبي معنائون ڏنيون ويون. سندس تجزيي موجب عرب فتح کان پوءِ سنڌ جي سياسي حالتن ۾ تبديليون اينديون رهيون ۽ محمد بن قاسم جي شخصيت کي هر دور ۾ ساڳي اهميت حاصل نه رهي.<ref name="MubarakAli2005"/> === ويهين صديءَ ۾ نئين تعبير === ڊاڪٽر مبارڪ عليءَ موجب ويهين صديءَ جي شروعات ۾، خاص طور 1920ع واري ڏهاڪي ۾، ننڍي کنڊ ۾ مذهبي سڃاڻپ ۽ فرقيوارانه سياست جي وڌندڙ اثر هيٺ سنڌ جي عرب فتح کي نون سياسي ۽ مذهبي مفهومن سان پيش ڪيو ويو. ڪجهه مسلمان ليکڪن محمد بن قاسم کي نوجوان مسلمان هيرو ۽ سنڌ کي برصغير ۾ اسلام جي آمد جي اهم دروازي طور بيان ڪيو.<ref name="MubarakAli2005"/> === ون يونٽ کان پوءِ سنڌي قومپرست تعبير === 1955ع ۾ [[ون يونٽ]] قائم ٿيڻ کان پوءِ سنڌ جي سياسي ۽ ثقافتي سڃاڻپ بابت بحث وڌيو. ڊاڪٽر مبارڪ عليءَ موجب انهيءَ پسمنظر ۾ سنڌي قومپرست تاريخ نويسيءَ ۾ سنڌ جي عرب فتح جي نئين سر تشريح ڪئي وئي. ڪجهه قومپرست ليکڪن محمد بن قاسم کي فاتح بدران حملي آور ۽ راجا ڏاهر کي پنهنجي ملڪ جي دفاع ۾ وڙهندڙ حڪمران طور پيش ڪيو. هيءَ هڪ تاريخ نويسانه ۽ سياسي تعبير هئي، جنهن کي ٻين مذهبي ۽ قومي تعبيرن کان الڳ سمجهڻ گهرجي.<ref name="MubarakAli2005"/> === سنڌ جي تاريخ جي نئين شروعات === ڊاڪٽر مبارڪ عليءَ موجب سنڌي قومپرست تاريخ نويسيءَ ۾ سنڌ جي تاريخ جي شروعات صرف 711ع يا 712ع کان ڪرڻ بدران [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] ۽ ان کان اڳ جي تاريخي ورثي کي اهميت ڏني وئي. اهڙي تشريح ۾ سنڌ جي قديم ماضي، مقامي ثقافت ۽ علائقائي سڃاڻپ کي نمايان ڪيو ويو. مبارڪ عليءَ ان کي سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ مذهبي مرڪزيت کان وڌيڪ علائقائي ۽ سيڪيولر رخ ڏانهن تبديليءَ طور بيان ڪيو آهي.<ref name="MubarakAli2005"/> == تحرير، متن ۽ تاريخي درستگي == [[فائل:Sindh_700ad.jpg|thumb|ساڄي|300px|700ع ڌاري سنڌ جي سياسي جاگرافيءَ جو تاريخي نقشو، برهمڻ گهراڻي جي دور سان لاڳاپيل.]] چچ نامي جو موجود فارسي متن علي بن حامد ڪوفي سان منسوب آهي. روايتي بيان موجب هن هڪ عربي تاريخ کي فارسيءَ ۾ منتقل ڪيو، جڏهن ته جديد تحقيق ۾ ان جي اصل تصنيف ۽ ترجمي واري حيثيت تي اختلاف آهن.<ref name="IranicaChach"/><ref name="Asif2016"/> ڪن پراڻن مؤرخن متن کي تاريخي روايتن ۽ داستاني مواد جو گڏيل مجموعو سمجهيو. مائونٽ اسٽوئرٽ ايلفنسٽن ۽ ٻين نوآبادياتي دور جي ليکڪن جي بحثن کان پوءِ چچ نامي جي تاريخي حيثيت تي وڌيڪ ڌيان ڏنو ويو.<ref name="Asif2016"/> [[تاريخ معصومي]] ۽ [[تحفة الڪرام]] جهڙن بعد وارن تاريخي ڪتابن ۾ سنڌ جي اوائلي تاريخ جا اهڙا احوال ملن ٿا، جيڪي چچ نامي جي روايتن سان لاڳاپيل آهن. نظام الدين احمد، نورالحق، [[محمد قاسم فرشتو|فرشتو]] ۽ [[مير محمد معصوم بکري]] جهڙن مؤرخن جي تحريرن کي پڻ سنڌ جي عرب فتح بابت تاريخي روايتن جي تقابلي مطالعي ۾ استعمال ڪيو ويو آهي.<ref name="Kalichbeg1900"/> چچ نامي ۾ تاريخي جاگرافي، سماجي حالتن، سياسي انتظام ۽ جنگين بابت اهم مواد ملي ٿو، پر متن ۾ موجود مبالغي، داستاني انداز، مذهبي تعبيرن ۽ ممڪن زماني جي اختلافن کي تنقيدي نظر سان پڙهڻ ضروري آهي.<ref name="MubarakAli2005"/><ref name="Asif2016"/> == چچ نامي جا ترجما ۽ ڇاپا == چچ نامي جا فارسي متن، انگريزي، سنڌي ۽ اردو ترجما مختلف دورن ۾ شايع ٿيا آهن. انهن ۾ مرزا قليچ بيگ، مخدوم امير احمد، ڊاڪٽر عمر بن محمد دائودپوٽو ۽ ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جون خدمتون اهم آهن.<ref name="Lakhu2003"/><ref name="BalochIntroduction"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border:2px solid #355b9b; background:#f8fbff;" |+ style="background:#254b91; color:#ffffff; padding:9px;" | '''چچ نامي جا اهم ترجما، ڇاپا ۽ تحقيقي ڪم''' ! style="background:#dbeafe; color:#173b77;" | سال ! style="background:#e9ddff; color:#49318e;" | شخصيت يا ادارو ! style="background:#dcfce7; color:#166534;" | ڪم |- | 613هه / 1216ع ڌاري | [[علي بن حامد ڪوفي]] | موجود فارسي متن جي ترتيب؛ روايتي طور عربيءَ مان ترجمو |- | 1838ع ۽ 1841ع | ٽي. پوسٽنس | چچ نامي جا ڪجهه حصا انگريزيءَ ۾، بنگال جي ايشياٽڪ سوسائٽيءَ جي رسالي ۾ |- | 1853ع ڌاري | هينري ميئر ايليٽ | سنڌ جي عرب فتح بابت متن جا اقتباس ۽ تاريخي مواد |- | 1867ع | هينري ميئر ايليٽ ۽ جان ڊائوسن | ''The History of India as Told by Its Own Historians'' جي پهرين جلد ۾ لاڳاپيل تاريخي مواد جي اشاعت |- | 1900ع | [[مرزا قليچ بيگ]] | مڪمل انگريزي ترجمو، ڪراچي |- | 1923ع | مرزا قليچ بيگ | سنڌي ترجمي جو پهريون ڀاڱو، نئين سنڌ لائبريري، حيدرآباد |- | 1938ع | محمد حفيظ الرحمان «حفيظ» | مرزا قليچ بيگ جي انگريزي ترجمي تان اردو ترجمو |- | 1952ع | [[مخدوم امير احمد]] | سنڌي ترجمي سان لاڳاپيل ڪم جو سال، ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جي بيان موجب |- | 1954ع | سنڌي ادبي بورڊ | مخدوم امير احمد جي ترجمي جي هڪ ڇاپي جو سال، لئمبرڪ جي حوالي موجب |- | 1966ع | مخدوم امير احمد؛ ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ | ''فتح نامو سنڌ'' جو هڪ ڄاڻايل سنڌي ڇاپو |- | 1976ع | سنڌي ادبي بورڊ | تحقيق ۽ مقدمي سان ''فتح نامو سنڌ'' جو ڇاپو |- | 1983ع | [[نبي بخش خان بلوچ]] | فارسي متن ۽ تحقيقي ڪم بابت اشاعت ۽ بحث |- | 1985ع | وين گارڊ، لاهور | مرزا قليچ بيگ جي انگريزي ترجمي جو ٻيهر ڇاپو |- | 2016ع | [[منان احمد آصف]] | ''A Book of Conquest''، جديد تاريخي ۽ فڪري اڀياس |} <ref name="Lakhu2003"/><ref name="LambrickSindh"/><ref name="BalochInterview1983"/><ref name="BalochIntroduction"/><ref name="Asif2016"/> === مرزا قليچ بيگ جو انگريزي ترجمو === [[مرزا قليچ بيگ]] چچ نامي جو فارسيءَ مان انگريزي ترجمو ڪيو، جيڪو 1900ع ۾ ڪراچيءَ جي ''Commissioner's Press'' مان شايع ٿيو. ڪتاب جو مڪمل عنوان ''The Chachnamah: An Ancient History of Sind, Giving the Hindu Period Down to the Arab Conquest'' هو.<ref name="Kalichbeg1900"/> هي ترجمو سنڌ جي ڪمشنر ايڇ. اي. ايم. جيمس ڏانهن منسوب ڪيو ويو. مرزا قليچ بيگ جي دوست [[ديارام گدومل]] ترجمي جي نظرثاني ڪئي ۽ ان لاءِ تعارف لکيو.<ref name="Lakhu2003"/> مرزا قليچ بيگ موجب ان وقت چچ نامي جو ڪو معياري ڇپيل فارسي متن موجود نه هو، جنهن سبب ترجمي ۾ ڏکيائيون پيش آيون. هن عربي ڄاڻندڙ عالمن جي مدد سان متن جي درستگيءَ جون ڪوششون ڪيون ۽ ترجمي سان حوالا ۽ حاشيا پڻ شامل ڪيا. هن [[تاريخ معصومي]] ۽ [[تحفة الڪرام]] مان لاڳاپيل احوال ڀيٽ لاءِ استعمال ڪيا. قرآن مجيد جي آيتن لاءِ جارج سيل جي انگريزي ترجمي ۽ هجري سالن جي عيسوي مقابلي لاءِ رچرڊسن جي جدولن مان مدد ورتي.<ref name="Lakhu2003"/> هن انگريزي ترجمي ذريعي چچ نامو سنڌ ۽ هند کان ٻاهر انگريزي پڙهندڙن تائين پڻ پهتو. === مرزا قليچ بيگ جو سنڌي ترجمو === مرزا قليچ بيگ چچ نامي جو سنڌي ترجمو پڻ ڪيو. ڊاڪٽر غلام محمد لاکي جي تحقيق موجب ترجمي جو پهريون ڀاڱو 1923ع ۾ ''نئين سنڌ لائبريري'' طرفان حيدرآباد جي بليوٽسڪي پريس مان شايع ٿيو. هي ڪتاب ڪرائون سائيز جي 60 صفحن تي مشتمل هو ۽ ان ۾ چچ جي حڪومت تائين احوال شامل هو.<ref name="Lakhu2003"/> مرزا قليچ بيگ پنهنجي سنڌي ترجمي جي مقصد بابت لکيو ته سنڌ جا ماڻهو پنهنجي قديم تاريخ ۽ هندو راجائن کان عرب فتح تائين جي احوال کان واقف ٿين. ڊاڪٽر غلام محمد لاکي موجب مرزا قليچ بيگ 1923ع ۾ چچ نامي جو سنڌي ترجمو مڪمل ڪيو هو، پر ٻئي ڀاڱي جي ڇپجڻ بابت کيس پڪ واري معلومات نه ملي سگهي هئي.<ref name="Lakhu2003"/> === مخدوم امير احمد جو سنڌي ترجمو === [[مخدوم امير احمد]] چچ نامي جو فارسيءَ مان سنڌي ترجمو ڪيو، جيڪو ''فتح نامو سنڌ'' جي نالي سان شايع ٿيو. سنڌي ادبي بورڊ طرفان هن ڪتاب جا مختلف ڇاپا شايع ٿيا آهن.<ref name="SindhiTranslation"/><ref name="SindhiAdabiBoardChach"/> ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جي بيان موجب مخدوم امير احمد جي ترجمي تي 1952ع ۾ تحقيق ۽ حاشين جو ڪم ڪيو ويو. ايڇ. ٽي. لئمبرڪ جي حوالي ۾ سنڌي ادبي بورڊ جي 1954ع واري ڇاپي جو ذڪر ملي ٿو، جڏهن ته بعد وارن ڪتابياتي حوالن ۾ 1966ع ۽ 1976ع جا ڇاپا پڻ ملن ٿا.<ref name="BalochInterview1983"/><ref name="LambrickSindh"/><ref name="BalochIntroduction"/> مختلف ڇاپن جا سال الڳ الڳ ڄاڻائڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ترجمي جي تياري، پهرين اشاعت ۽ ٻيهر ڇپائي ساڳيا واقعا نه آهن. === ڊاڪٽر عمر بن محمد دائودپوٽي جي تحقيق === [[عمر بن محمد دائودپوٽو|ڊاڪٽر عمر بن محمد دائودپوٽو]] چچ نامي جي فارسي متن جي تحقيق ۽ اشاعت سان لاڳاپيل اهم عالمن مان هو. سندس تحقيقي ڪم چچ نامي جي متن کي پڙهڻ، درست ڪرڻ ۽ مختلف نسخن جي ڀيٽ ڪرڻ جي روايت ۾ اهم حيثيت رکي ٿو.<ref name="LambrickSindh"/><ref name="BalochIntroduction"/> === ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جو تحقيقي ڪم === [[نبي بخش خان بلوچ|ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ]] چچ نامي جي متن، تاريخي ماخذن، حاشين ۽ ترجمن تي تحقيقي ڪم ڪيو. 1983ع ۾ ''مهراڻ'' رسالي ۾ شايع ٿيل سندس ريڊيو انٽرويو موجب هن چچ نامي جي فارسي متن، تاريخي حوالن ۽ سنڌي ترجمي بابت ڊگهي عرصي تائين تحقيق ڪئي. هن ٻڌايو ته ''فتح نامو سنڌ'' جو فارسي متن تفصيلي انگريزي مقدمي ۽ حاشين سان تاريخي ۽ ثقافتي اداري طرفان پڻ شايع ٿيو.<ref name="BalochInterview1983"/> === اردو ترجمو === ڊاڪٽر غلام محمد لاکي موجب 1938ع ۾ بهاولپور جي محمد حفيظ الرحمان «حفيظ» مرزا قليچ بيگ جي انگريزي ترجمي تان چچ نامي جو اردو ترجمو ڪيو. حفيظ الرحمان سنڌ بابت ٻين تاريخي ۽ ادبي ڪتابن جي ترجمن سان پڻ لاڳاپيل هو. سندس هڪ ٻيو ترجمو ''تاريخ شعراءِ سنڌ'' جي نالي سان 1365هه/1945ع ۾ بهاولپور مان شايع ٿيو.<ref name="Lakhu2003"/> === انگريزي ترجمي جا ٻيهر ڇاپا === مرزا قليچ بيگ جي انگريزي ترجمي جا بعد ۾ پڻ ڇاپا شايع ٿيا. ڊاڪٽر غلام محمد لاکي موجب هڪ ڇاپو ''Sindh Classics''، ڪراچيءَ طرفان شايع ٿيو، جنهن تي اشاعت جو سال درج نه هو، جڏهن ته ٻيو ڇاپو ''Vanguard''، لاهور طرفان 1985ع ۾ شايع ٿيو.<ref name="Lakhu2003"/> == سنڌ جي تاريخ لاءِ اهميت == چچ نامو سنڌ جي اوائلي تاريخ جي مطالعي ۾ اهم متن آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ مقامي حڪمران خاندانن، عرب فوجي مهمن، سياسي انتظام، درٻاري لاڳاپن ۽ سماجي حالتن بابت تفصيلي روايتون محفوظ آهن.<ref name="IranicaChach"/> ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ چچ نامي کي سنڌ جي تاريخ بابت اهم بنيادي ماخذن مان شمار ڪيو ۽ ان جي تحقيقي اشاعت کي سنڌ جي تاريخ نويسيءَ لاءِ ضروري سمجهيو.<ref name="BalochInterview1983"/> ٻئي طرف جديد تحقيق ياد ڏياري ٿي ته چچ نامو صرف واقعن جي فهرست نه آهي، پر ان ۾ ادبي روايتون، سياسي تصور، مذهبي تشريحون ۽ حڪمرانيءَ بابت اخلاقي دليل پڻ شامل آهن.<ref name="Asif2016"/> ان ڪري چچ نامي جي تاريخي استعمال ۾ ٻين عربي، فارسي، سنڌي ۽ آثار قديمه جي ماخذن سان تقابلي مطالعو ضروري آهي. == پڻ ڏسو == * [[چچ]] * [[راءِ گهراڻو]] * [[برهمڻ گهراڻو]] * [[راجا ڏاهر]] * [[محمد بن قاسم]] * [[سنڌ تي عربن جي فتح]] * [[اروڙ]] * [[علي بن حامد ڪوفي]] * [[مرزا قليچ بيگ]] * [[ديارام گدومل]] * [[مخدوم امير احمد]] * [[عمر بن محمد دائودپوٽو]] * [[نبي بخش خان بلوچ]] * [[ڊاڪٽر مبارڪ علي]] * [[منان احمد آصف]] * [[تاريخ معصومي]] * [[تحفة الڪرام]] * [[نئون چچ نامو]] == حوالا == <references> <ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> <ref name="IranicaChach">{{cite encyclopedia |title=ČAČ-NĀMA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/cac-nama/ |language=en }}</ref> <ref name="Asif2016">{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |location=Cambridge, Massachusetts |year=2016 |doi=10.4159/9780674972414 |language=en }}</ref> <ref name="AnttilaReview">{{cite journal |last=Hämeen-Anttila |title=Review of A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |url=https://www.pure.ed.ac.uk/ws/files/74302649/H_meenAnttilaICMR2018AsifABookOfConquest.pdf |language=en }}</ref> <ref name="Kalichbeg1900">{{cite book |last=Kūfī |first=ʿAlī ibn Ḥāmid |translator-last=Fredunbeg |translator-first=Mirza Kalichbeg |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind, Giving the Hindu Period Down to the Arab Conquest |publisher=Commissioner's Press |location=Karachi |year=1900 |language=en }}</ref> <ref name="SindhiTranslation">{{cite book |last=Kūfī |first=ʿAlī ibn Ḥāmid |translator-last=Ahmad |translator-first=Makhdum Amir |editor-last=Baloch |editor-first=Nabi Bakhsh Khan |title=فتح نامو سنڌ |location=حيدرآباد، سنڌ |year=1966 |language=sd }}</ref> <ref name="SindhianaChach">{{cite encyclopedia |title=چچ نامه/ چچ نامو |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=چچ%20نامه/%20چچ%20نامو |language=sd |access-date=2021-03-26 }}</ref> <ref name="SindhiAdabiBoardChach">{{cite book |title=چچ نامو |translator=مخدوم امير احمد |others=فارسي متن علي ڪوفي سان منسوب |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/History/Book1/Book_page1.html |language=sd |access-date=2024-06-24 }}</ref> <ref name="MubarakAli2005">{{cite book |last=Ali |first=Mubarak |author-link=ڊاڪٽر مبارڪ علي |title=Essays on the History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 |pages=9–12 |language=en }}</ref> <ref name="LambrickSindh">{{cite book |last=Lambrick |first=H. T. |author-link=ايڇ ٽي لئمبرڪ |title=سنڌ مسلمانن جي فتح کان اڳ |volume=2 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=1984 |edition=پهريون |language=sd |note=ٻيو ڇاپو 1990ع }}</ref> <ref name="QuddusiHistory">{{cite book |last=Quddusi |first=Ejaz-ul-Haq |title=سنڌ جي تاريخ |publisher=مهراڻ اڪيڊمي |year=2007 |language=sd |url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page13.html }}</ref> <ref name="BalochIntroduction">{{cite book |title=فتح نامهٔ سنڌ عرف چچ نامو |editor-last=بلوچ |editor-first=نبي بخش خان |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1976 |pages=58–61 |language=sd }}</ref> <ref name="Lakhu2003">{{cite journal |last=لاکو |first=غلام محمد |title=مرزا قليچ بيگ ۽ سنڌ جي تاريخ |journal=مهراڻ |volume=53 |year=2003 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |language=sd }}</ref> <ref name="BalochIntroduction">{{cite book |title=فتح نامهٔ سنڌ عرف چچ نامو |editor-last=بلوچ |editor-first=نبي بخش خان |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1976 |pages=58–61 |language=sd |note=مقدمو ۽ تحقيقي حاشيا }}</ref> </references> == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/History/Book1/Book_page1.html سنڌي ادبي بورڊ تي چچ نامو] {{مئل ڳنڍڻو|date=January 2025|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}} * [https://www.iranicaonline.org/articles/cac-nama/ انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا ۾ چچ نامو] * [https://ci.nii.ac.jp/ncid/BA66448021 چچ نامي جي انگريزي ترجمي جو ڪتابياتي رڪارڊ] * [https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.4159/9780674972414/html چچ نامي بابت منان احمد آصف جي تحقيق] {{DEFAULTSORT:چچ نامو}} [[زمرو:چچ نامو]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:سنڌي تاريخي ڪتاب]] [[زمرو:فارسي ادب]] [[زمرو:فارسي ڪتاب]] [[زمرو:عربي ڪتاب]] [[زمرو:تيرهين صديءَ جا ڪتاب]] [[زمرو:سنڌ تي عربن جي فتح]] [[زمرو:سنڌي ۾ ترجمو ڪيل ادب]] [[زمرو:تاريخ اسلام]] [[زمرو:تاريخ پاڪستان]] [[زمرو:ٻڌمت جي تاريخ]] [[زمرو:مشهور ڪتاب]] ook1rykuk8vuu0gdqpqfbjgxx3df07v 422579 422578 2026-10-18T01:52:56Z Intisar Ali 8681 422579 wikitext text/x-wiki {{Short description|تيرهين صديءَ جو فارسي تاريخي متن، جنهن ۾ سنڌ جي راءِ ۽ برهمڻ گهراڻن ۽ عرب فتح جا احوال آهن}} {{Infobox book | name = چچ نامو | title_orig = فتح نامهٔ سند | image = | caption = | author = [[علي بن حامد ڪوفي]] (موجود فارسي متن جو مرتب؛ روايتي نسبت موجب مترجم) | translator = [[علي بن حامد ڪوفي]] (روايتي عربي ماخذ مان فارسيءَ ۾)<br />[[مرزا قليچ بيگ]] (فارسيءَ مان انگريزي ۽ سنڌيءَ ۾)<br />[[مخدوم امير احمد]] (فارسيءَ مان سنڌيءَ ۾) | country = [[سنڌ]] | language = [[فارسي ٻولي]] | subject = [[سنڌ جي تاريخ]]، [[سنڌ تي عربن جي فتح]] | genre = تاريخ نويسي، سياسي ادب | published = 613هه / 1216ع ڌاري | preceded_by = | followed_by = }} '''چچ نامو''' (فارسي: ''چچ‌نامه''؛ انگريزي: ''Chach Nama''، ''Chachnamah'')، جنهن کي '''فتح نامو سنڌ''' (فارسي: ''فتح نامهٔ سند'') پڻ سڏيو وڃي ٿو، [[سنڌ]] جي اوائلي تاريخ بابت فارسي ٻوليءَ جو هڪ اهم تاريخي ۽ ادبي متن آهي. ڪتاب ۾ [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] جي خاتمي، [[چچ]] جي سياسي عروج، [[برهمڻ گهراڻو|برهمڻ گهراڻي]] جي حڪمراني، [[راجا ڏاهر]] جي دور ۽ [[محمد بن قاسم]] جي اڳواڻيءَ ۾ اٺين صدي عيسويءَ دوران عربن جي سنڌ تي فتح جا احوال بيان ٿيل آهن.<ref name="IranicaChach"/><ref name="Jotwani1996"/><ref name="SindhianaChach"/> موجود فارسي متن [[علي بن حامد ڪوفي]] سان منسوب آهي، جنهن ان کي 613هه/1216ع ڌاري [[اُچ شريف|اُچ]] ۾ ترتيب ڏنو. روايتي بيان موجب ڪوفيءَ هڪ پراڻي عربي تاريخ جو فارسي ترجمو ڪيو، پر اهو اصل عربي نسخو اڄ موجود ناهي. جديد مؤرخ [[منان احمد آصف]] جي تحقيق موجب چچ نامي کي رڳو اٺين صديءَ جي عرب فتح جو بيان سمجهڻ بدران تيرهين صديءَ جي سياسي فڪر، اخلاقي تصورن ۽ ادبي روايتن جي پسمنظر ۾ پڻ پڙهڻ گهرجي.<ref name="IranicaChach"/><ref name="Asif2016"/> چچ نامو سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جو هڪ اهم ماخذ رهيو آهي، پر ان ۾ بيان ٿيل واقعن، ڪردارن ۽ روايتن جي تاريخي درستگي بابت مؤرخن ۾ اختلاف آهن. خاص طور [[ديارام گدومل]]، [[ڊاڪٽر مبارڪ علي]] ۽ منان احمد آصف جهڙن محققن هن متن جي تنقيدي مطالعي جي ضرورت تي زور ڏنو آهي.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="MubarakAli2005"/><ref name="Asif2016"/> == نالو ۽ سڃاڻپ == ''چچ نامو'' جو نالو سنڌ جي برهمڻ حڪمران [[چچ]] سان منسوب آهي. ان جو ٻيو مشهور نالو ''فتح نامو سنڌ'' آهي، جنهن مان سنڌ جي فتح جو تاريخي بيان مراد ورتو وڃي ٿو.<ref name="IranicaChach"/> ڪتاب سان ''تاريخ الهند والسند'' ۽ ''منهاج المسالڪ'' جهڙا نالا پڻ روايتي تاريخي بيانن ۾ لاڳاپيل ملن ٿا، پر انهن نالن ۽ موجود فارسي متن جي اصل عربي ماخذ جي سڃاڻپ بابت مڪمل اتفاق ناهي.<ref name="QuddusiHistory"/><ref name="Asif2016"/> چچ نامي ۾ ستين ۽ اٺين صدي عيسويءَ جا واقعا بيان ٿيل آهن، جڏهن ته موجود فارسي متن تيرهين صديءَ ۾ مرتب ٿيو. تنهنڪري ڪتاب ۾ بيان ڪيل واقعن جي زماني ۽ موجود متن جي ترتيب جي زماني ۾ فرق رکڻ ضروري آهي.<ref name="Asif2016"/> == تصنيف ۽ اصل عربي ماخذ جو سوال == === روايتي بيان === چچ نامي جي روايتي تعارف موجب علي بن حامد ڪوفيءَ سنڌ جي عرب فتح بابت هڪ پراڻي عربي تاريخ حاصل ڪئي ۽ ان کي فارسي ٻوليءَ ۾ منتقل ڪيو. انهيءَ روايت ۾ ڪتاب جي اصل عربي مصنف جو نالو يقيني طور معلوم ناهي.<ref name="IranicaChach"/> ڪجهه مؤرخن متن جي روايتن کي عرب مؤرخ [[المدائني]] جي تاريخي مواد سان لاڳاپيل سمجهيو آهي، پر المدائنيءَ کي چچ نامي جو قطعي اصل مصنف قرار ڏيڻ لاءِ ڪافي ثبوت موجود ناهن.<ref name="IranicaChach"/><ref name="MubarakAli2005"/> === سنڌ جي پهرين تاريخ جو هٿ اچڻ === روايتي بيان موجب علي بن حامد ڪوفيءَ کي اروڙ ۽ بکر سان لاڳاپيل هڪ عرب قاضي خاندان وٽان سنڌ جي تاريخ بابت عربي متن مليو. ان خاندان جي هڪ بزرگ جو نالو قاضي اسماعيل بن علي بن محمد طائي ڄاڻايو وڃي ٿو. انهيءَ روايت ۾ قاضي اسماعيل کي قاضي موسيٰ بن يعقوب جي اولاد مان ڄاڻايو ويو آهي. روايت موجب قاضي موسيٰ بن يعقوب، محمد بن قاسم جي زماني ۾ اروڙ جي قضا سان لاڳاپيل هو ۽ بعد ۾ اهو عهدو سندس خاندان ۾ هلندو رهيو.<ref name="QuddusiHistory"/> انهيءَ روايت موجب ڪوفيءَ 613هه/1216ع ڌاري اُچ ۾ عربي متن جو فارسي ترجمو ڪيو. بعد وارن مؤرخن هن متن کي سنڌ جي اوائلي اسلامي تاريخ جي اهم ماخذن مان شمار ڪيو.<ref name="QuddusiHistory"/> البت هن روايت جي تصديق لاءِ اصل عربي نسخو موجود ناهي، تنهنڪري ان کي ڪتاب جي اندروني روايت ۽ روايتي تاريخ نويسيءَ جي دعويٰ طور سمجهڻ گهرجي.<ref name="Asif2016"/> === جديد تحقيق ۾ اصل تصنيف جو مسئلو === منان احمد آصف پنهنجي ڪتاب ''A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia'' (2016ع) ۾ چچ نامي جي عربي اصل واري روايتي تشريح جو تنقيدي جائزو ورتو آهي. سندس تحقيق موجب موجود فارسي متن جي سياسي ٻولي، ادبي جوڙجڪ ۽ حڪمرانيءَ بابت تصورن کي تيرهين صديءَ جي تاريخي ماحول سان ڳنڍي پڙهڻ ضروري آهي. آصف انهيءَ امڪان تي زور ڏئي ٿو ته چچ نامو صرف پراڻي عربي متن جي لفظي ترجمي بدران تيرهين صديءَ جي هڪ اهم فارسي سياسي ۽ ادبي تصنيف هجي.<ref name="Asif2016"/> == ڪتاب جو مواد == چچ نامي جي مواد کي ٻن وڏن موضوعاتي حصن ۾ ورهائي سگهجي ٿو. پهريون حصو سنڌ جي عرب فتح کان اڳ واري سياسي تاريخ سان لاڳاپيل آهي، جڏهن ته ٻيو حصو عرب فوجي مهمن ۽ سنڌ جي فتح بابت آهي.<ref name="Asif2016"/><ref name="AnttilaReview"/> === راءِ گهراڻي جي حڪومت === ڪتاب جي شروعاتي حصي ۾ [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] جي حڪمراني، سنڌ جي سياسي انتظام، درٻاري حالتن ۽ اقتدار جي منتقليءَ بابت روايتون بيان ٿيل آهن. انهيءَ سلسلي ۾ چچ جي درٻار ۾ اچڻ، سندس سياسي حيثيت وڌڻ ۽ آخرڪار حڪمراني حاصل ڪرڻ جو احوال ڏنو ويو آهي.<ref name="Kalichbeg1900"/> === چچ جي سياسي عروج ۽ برهمڻ گهراڻي جي حڪومت === چچ نامي موجب چچ جي سياسي عروج سان سنڌ ۾ برهمڻ گهراڻي جي حڪومت قائم ٿي. متن ۾ چچ جي مختلف علائقن ڏانهن مهمن، انتظامي قدمن ۽ مقامي حڪمرانن سان لاڳاپن بابت تفصيلي روايتون ملن ٿيون.<ref name="IranicaChach"/> === راجا ڏاهر جو دور === چچ نامي ۾ [[راجا ڏاهر]] جي حڪمراني، سندس خاندان، درٻاري معاملن ۽ عرب فوجن سان مقابلي جا احوال بيان ٿيل آهن. ڪتاب ۾ ڏاهر بابت خانداني ۽ اخلاقي نوعيت جون روايتون پڻ شامل آهن، جن جي تاريخي حيثيت بابت جديد مؤرخن اختلاف ظاهر ڪيو آهي.<ref name="Kalichbeg1900"/><ref name="MubarakAli2005"/> === عرب فوجي مهمون ۽ سنڌ جي فتح === ڪتاب جي ٻئي حصي ۾ عرب فوجي اڳواڻن جي سنڌ ڏانهن مهمن، [[محمد بن قاسم]] جي اڳواڻيءَ ۾ ٿيل جنگين، شهرن جي فتح ۽ مقامي حڪمرانن سان لاڳاپن جو بيان ملي ٿو.<ref name="IranicaChach"/> سنڌ جي عرب فتح عام طور 711ع–712ع سان لاڳاپيل آهي. چچ نامو انهن واقعن بابت هڪ اهم روايتي ماخذ آهي، پر ان ۾ بيان ٿيل سڀني تفصيلن کي ٻين تاريخي ماخذن سان ڀيٽڻ ضروري آهي.<ref name="Asif2016"/> [[فائل:Islamic Campaign to Sindh in 39 H.png|thumb|کاٻي|250px|39 هجريءَ ۾ سنڌ ڏانهن عرب فوجي مهمن جي تصويري نمائندگي.]] [[فائل:فتوح قتيبة بن مسلم ومحمد بن القاسم.jpg|thumb|ساڄي|270px|قتيبه بن مسلم ۽ محمد بن قاسم سان لاڳاپيل عرب فتوحات جو نقشو.]] == تاريخي اهميت ۽ تنقيدي اڀياس == چچ نامي کي سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ خاص مقام حاصل آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو عرب فتح کان اڳ سنڌ جي سياسي حالتن ۽ پوءِ عربن جي فتح جو احوال پيش ڪري ٿو. تنهن هوندي به ڪتاب جي روايتن، بيان جي انداز ۽ فاتحن بابت استعمال ٿيل اخلاقي دليلن تي تاريخدانن تنقيدي بحث ڪيو آهي.<ref name="MubarakAli2005"/> === روايتي تاريخ نويسي === چچ نامي کي ڊگهي عرصي تائين سنڌ جي عرب فتح بابت بنيادي ماخذن مان هڪ سمجهيو ويو. برطانوي نوآبادياتي دور جي مؤرخن پڻ سنڌ جي قديم ۽ اوائلي اسلامي تاريخ لکڻ وقت هن متن کي استعمال ڪيو.<ref name="Asif2016"/> === فاتحن جي نقطه نظر جو سوال === ڊاڪٽر مبارڪ عليءَ جي تجزيي موجب چچ نامي ۾ سنڌ جي عرب فتح جو بيان گهڻو ڪري فاتحن جي نقطه نظر سان پيش ڪيو ويو آهي. سندس خيال ۾ متن ۾ عرب حملي کي اخلاقي ۽ مذهبي بنيادن تي جائز قرار ڏيڻ جا دليل ملن ٿا، جڏهن ته شڪست کاڌل مقامي ڌرين جو موقف نسبتاً گهٽ نمايان آهي.<ref name="MubarakAli2005"/> === حملي جي اخلاقي جواز جو بيان === ڊاڪٽر مبارڪ عليءَ جي تشريح موجب چچ نامي ۾ چچ خاندان جي اقتدار حاصل ڪرڻ کي سازش ۽ قانوني حڪمرانيءَ جي خاتمي سان ڳنڍيو ويو آهي. اهڙي بيان مان فاتح ڌر لاءِ اخلاقي جواز پيدا ٿيڻ جو تاثر ملي ٿو. سندس تجزيي موجب متن ۾ حملي کي ظلم جي خاتمي ۽ انصاف جي قيام سان ڳنڍڻ واري روايتي تاريخ نويسيءَ جو انداز نظر اچي ٿو.<ref name="MubarakAli2005"/> === راجا ڏاهر جي تصوير === چچ نامي ۾ راجا ڏاهر جي شخصيت بابت ڪجهه اهڙيون روايتون شامل آهن، جن ۾ کيس اقتدار جو خواهشمند ۽ اخلاقي طور ڪمزور حڪمران طور پيش ڪيو ويو آهي. انهن مان هڪ روايت موجب ڏاهر پنهنجي ڀيڻ سان شادي ڪئي، ڇاڪاڻ⁠تہ نجومين اڳڪٿي ڪئي هئي ته سندس ڀيڻ جو مڙس بادشاهه ٿيندو. ڊاڪٽر مبارڪ عليءَ موجب اهڙين روايتن کي فاتح ڌر جي تاريخي بيان ۾ مقامي حڪمران جي اخلاقي حيثيت کي ڪمزور ڏيکارڻ جي تناظر ۾ سمجهي سگهجي ٿو. هي واقعو چچ نامي جي روايت آهي، نه ته آزاد طور ثابت ٿيل تاريخي حقيقت.<ref name="MubarakAli2005"/> === سامونڊي قزاقن وارو واقعو === چچ نامي ۾ مسلمان عورتن ۽ ٻارن جي سامونڊي قزاقن هٿان گرفتار ٿيڻ جو واقعو بيان ٿيل آهي. روايت موجب [[حجاج بن يوسف]] راجا ڏاهر کان انهن قيدين جي آزاديءَ جو مطالبو ڪيو، پر مسئلو حل نه ٿيڻ کان پوءِ سنڌ ڏانهن عرب فوجي مهم جو رستو هموار ٿيو. ڊاڪٽر مبارڪ عليءَ جي تجزيي موجب هن بيان ۾ حملي جي اخلاقي سبب کي نمايان ڪيو ويو آهي، جڏهن ته عربن جي واپاري ۽ معاشي مفادن، خاص طور [[هندي سمنڊ]] ۾ واپار جي حفاظت ۽ سامونڊي رستن تي اثر قائم ڪرڻ، جهڙن ممڪن مقصدن کي مناسب اهميت نه ڏني وئي آهي.<ref name="MubarakAli2005"/> === جنگين جو مذهبي بيان === ڊاڪٽر مبارڪ عليءَ موجب چچ نامي ۾ عربن ۽ سنڌ جي مقامي ڌرين وچ ۾ ٿيل جنگين کي ڪيترن هنڌن تي حق ۽ باطل يا انصاف ۽ ناانصافيءَ جي مقابلي طور پيش ڪيو ويو آهي. متن ۾ عرب فوج کي خدائي مدد ۽ حق سان لاڳاپيل ڏيکاريو ويو آهي، جڏهن ته مخالف حڪمرانن بابت مذهبي ۽ اخلاقي طور منفي لفظ استعمال ٿيل آهن. مبارڪ عليءَ جي تشريح موجب اهڙي بيان جو مقصد فوجي فتح کي مذهبي ۽ اخلاقي حيثيت ڏيڻ هو.<ref name="MubarakAli2005"/> === ڪاڪا بن ڪوٽل جو واقعو === چچ نامي ۾ ڪاڪا بن ڪوٽل بابت هڪ روايت ملي ٿي، جنهن موجب هن رات جي وقت عرب فوج تي حملو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر سندس لشڪر رستو وڃائي ويٺو. روايت موجب بعد ۾ هن عربن سان صلح ڪندي انهيءَ واقعي کي خدائي ارادي سان ڳنڍيو ۽ نجومين جي اڳڪٿين جو ذڪر ڪيو. ڊاڪٽر مبارڪ عليءَ موجب اهڙيون روايتون عربن جي ڪاميابيءَ کي اڳواٽ مقرر ٿيل تقدير طور پيش ڪرڻ واري تاريخي انداز جو مثال آهن.<ref name="MubarakAli2005"/> === نجومن جون اڳڪٿيون === چچ نامي ۾ ڪيترن هنڌن تي نجومين جي اڳڪٿين جو ذڪر ملي ٿو، جن ۾ سنڌ جي مقامي حڪمرانن جي شڪست ۽ عرب فوج جي ڪاميابيءَ بابت بيان ڏنا ويا آهن. ديبل جي قلعي بابت هڪ روايت موجب هڪ برهمڻ عرب فوج کي ٻڌايو ته قلعي جي فتح مندر تي لڳل جهنڊي جي ڪيرائڻ سان لاڳاپيل آهي. ڊاڪٽر مبارڪ عليءَ جي تشريح موجب اهڙن واقعن ذريعي فتح کي تقدير ۽ خدائي مدد سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي وئي آهي.<ref name="MubarakAli2005"/> === فتح ۽ مال غنيمت جو تصور === ڊاڪٽر مبارڪ عليءَ موجب چچ نامي جي بيان ۾ سنڌ جي فتح کان پوءِ عرب حڪمرانيءَ کي جائز اقتدار طور پيش ڪيو ويو آهي. انهيءَ تناظر ۾ حڪومت ڪرڻ، وسيلن تي اختيار حاصل ڪرڻ ۽ جنگي مال کي مال غنيمت طور وٺڻ جا تصور سامهون اچن ٿا. مبارڪ عليءَ جي تجزيي موجب هي بيان فوجي فتح کي مذهبي ۽ سياسي جواز فراهم ڪرڻ واري تاريخي روايت سان لاڳاپيل آهي.<ref name="MubarakAli2005"/> === راجا ڏاهر جي مزاحمت === چچ نامي جي روايت موجب راجا ڏاهر عرب فوج سان جنگ ڪندي مارجي ويو. هن واقعي مان ظاهر ٿئي ٿو ته سنڌ جي فتح فوجي مزاحمت ۽ جنگين کان پوءِ ٿي. ڊاڪٽر مبارڪ عليءَ جي تشريح موجب ڏاهر جي مزاحمت کي تاريخي مطالعي ۾ نظرانداز نه ڪرڻ گهرجي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو واقعو سنڌ جي فتح کي صرف پرامن اقتدار جي منتقليءَ طور پيش ڪرڻ جي مخالفت ڪري ٿو.<ref name="MubarakAli2005"/> === تاريخ ۽ ڏندڪٿا جو ميلاپ === ڊاڪٽر مبارڪ عليءَ جي تجزيي موجب چچ نامي ۾ تاريخي روايتن سان گڏ ڏندڪٿائي ۽ ادبي عنصر پڻ موجود آهن. هن متن ۾ اهڙن اصطلاحن ۽ انتظامي تصورن جي موجودگيءَ ڏانهن ڌيان ڇڪايو آهي، جيڪي بعد وارن اسلامي دورن ۾ وڌيڪ نمايان ٿيا. مثال طور ''شحنه'' ۽ ''اقطاع'' جهڙن اصطلاحن جي تاريخي استعمال کي متن جي ترتيب جي زماني سان ڀيٽي ڏسڻ جي ضرورت آهي.<ref name="MubarakAli2005"/> انهيءَ سبب متن جي هر تفصيل کي اٺين صديءَ جي سڌي ۽ همعصر شاهدي قرار ڏيڻ مناسب ناهي.<ref name="Asif2016"/> === محمد بن قاسم جي پڄاڻي بابت روايتون === چچ نامي ۾ محمد بن قاسم جي گرفتاري ۽ موت بابت هڪ مشهور روايت ملي ٿي، جنهن موجب کيس جانور جي ڪچي کل ۾ سبي موڪليو ويو. ڊاڪٽر مبارڪ عليءَ هن روايت جي تاريخي درستگيءَ تي اعتراض ڪيو آهي. سندس بحث موجب محمد بن قاسم جي پڄاڻي بابت ٻين تاريخي روايتن ۾ قيد، سياسي انتقام ۽ موت جا مختلف بيان ملن ٿا. ڪجهه مؤرخن خودڪشيءَ جو امڪان پڻ بيان ڪيو آهي، پر انهيءَ راءِ کي به قطعي ثابت ٿيل واقعو نه سمجهڻ گهرجي.<ref name="MubarakAli2005"/> == ديارام گدومل جي تنقيد == [[ديارام گدومل]] مرزا قليچ بيگ جي انگريزي ترجمي جي نظرثاني ۽ تعارف سان لاڳاپيل هو. موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ گدومل جي ان تنقيدي راءِ جو ذڪر ڪيو آهي ته چچ نامي ۾ ٻڌل ٻڌايل روايتن ۽ غيرمستند خبرن جو مواد پڻ شامل آهي.<ref name="Jotwani1996"/> گدومل جي تنقيد جو مطلب چچ نامي جي سموري تاريخي اهميت کي رد ڪرڻ نه، پر ان جي روايتن کي ٻين ماخذن سان ڀيٽي پڙهڻ جي ضرورت کي اجاگر ڪرڻ هو. == جديد تاريخ نويسيءَ ۾ چچ نامو == === منان احمد آصف جو اڀياس === منان احمد آصف پنهنجي ڪتاب ''A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia'' (2016ع) ۾ چچ نامي جي روايتي تشريح تي تنقيد ڪئي آهي. سندس موقف موجب متن کي رڳو اٺين صديءَ جي فوجي فتح جي تاريخ طور پڙهڻ، ان جي تيرهين صديءَ واري سياسي، اخلاقي ۽ ادبي مفهوم کي نظرانداز ڪرڻ آهي. آصف چچ نامي کي حڪومت، انصاف، سياسي اقتدار، حڪمرانن جي ذميوارين ۽ مختلف سماجي گروهن جي لاڳاپن بابت هڪ پيچيده فڪري متن طور پيش ڪري ٿو.<ref name="Asif2016"/> === عرب فتح ۽ سنڌ بابت تاريخي تعبيرون === ڊاڪٽر مبارڪ عليءَ موجب عربن جي سنڌ فتح کي بعد وارن مختلف دورن ۾ مختلف سياسي ۽ مذهبي معنائون ڏنيون ويون. سندس تجزيي موجب عرب فتح کان پوءِ سنڌ جي سياسي حالتن ۾ تبديليون اينديون رهيون ۽ محمد بن قاسم جي شخصيت کي هر دور ۾ ساڳي اهميت حاصل نه رهي.<ref name="MubarakAli2005"/> === ويهين صديءَ ۾ نئين تعبير === ڊاڪٽر مبارڪ عليءَ موجب ويهين صديءَ جي شروعات ۾، خاص طور 1920ع واري ڏهاڪي ۾، ننڍي کنڊ ۾ مذهبي سڃاڻپ ۽ فرقيوارانه سياست جي وڌندڙ اثر هيٺ سنڌ جي عرب فتح کي نون سياسي ۽ مذهبي مفهومن سان پيش ڪيو ويو. ڪجهه مسلمان ليکڪن محمد بن قاسم کي نوجوان مسلمان هيرو ۽ سنڌ کي برصغير ۾ اسلام جي آمد جي اهم دروازي طور بيان ڪيو.<ref name="MubarakAli2005"/> === ون يونٽ کان پوءِ سنڌي قومپرست تعبير === 1955ع ۾ [[ون يونٽ]] قائم ٿيڻ کان پوءِ سنڌ جي سياسي ۽ ثقافتي سڃاڻپ بابت بحث وڌيو. ڊاڪٽر مبارڪ عليءَ موجب انهيءَ پسمنظر ۾ سنڌي قومپرست تاريخ نويسيءَ ۾ سنڌ جي عرب فتح جي نئين سر تشريح ڪئي وئي. ڪجهه قومپرست ليکڪن محمد بن قاسم کي فاتح بدران حملي آور ۽ راجا ڏاهر کي پنهنجي ملڪ جي دفاع ۾ وڙهندڙ حڪمران طور پيش ڪيو. هيءَ هڪ تاريخ نويسانه ۽ سياسي تعبير هئي، جنهن کي ٻين مذهبي ۽ قومي تعبيرن کان الڳ سمجهڻ گهرجي.<ref name="MubarakAli2005"/> === سنڌ جي تاريخ جي نئين شروعات === ڊاڪٽر مبارڪ عليءَ موجب سنڌي قومپرست تاريخ نويسيءَ ۾ سنڌ جي تاريخ جي شروعات صرف 711ع يا 712ع کان ڪرڻ بدران [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] ۽ ان کان اڳ جي تاريخي ورثي کي اهميت ڏني وئي. اهڙي تشريح ۾ سنڌ جي قديم ماضي، مقامي ثقافت ۽ علائقائي سڃاڻپ کي نمايان ڪيو ويو. مبارڪ عليءَ ان کي سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ مذهبي مرڪزيت کان وڌيڪ علائقائي ۽ سيڪيولر رخ ڏانهن تبديليءَ طور بيان ڪيو آهي.<ref name="MubarakAli2005"/> == تحرير، متن ۽ تاريخي درستگي == [[فائل:Sindh_700ad.jpg|thumb|ساڄي|300px|700ع ڌاري سنڌ جي سياسي جاگرافيءَ جو تاريخي نقشو، برهمڻ گهراڻي جي دور سان لاڳاپيل.]] چچ نامي جو موجود فارسي متن علي بن حامد ڪوفي سان منسوب آهي. روايتي بيان موجب هن هڪ عربي تاريخ کي فارسيءَ ۾ منتقل ڪيو، جڏهن ته جديد تحقيق ۾ ان جي اصل تصنيف ۽ ترجمي واري حيثيت تي اختلاف آهن.<ref name="IranicaChach"/><ref name="Asif2016"/> ڪن پراڻن مؤرخن متن کي تاريخي روايتن ۽ داستاني مواد جو گڏيل مجموعو سمجهيو. مائونٽ اسٽوئرٽ ايلفنسٽن ۽ ٻين نوآبادياتي دور جي ليکڪن جي بحثن کان پوءِ چچ نامي جي تاريخي حيثيت تي وڌيڪ ڌيان ڏنو ويو.<ref name="Asif2016"/> [[تاريخ معصومي]] ۽ [[تحفة الڪرام]] جهڙن بعد وارن تاريخي ڪتابن ۾ سنڌ جي اوائلي تاريخ جا اهڙا احوال ملن ٿا، جيڪي چچ نامي جي روايتن سان لاڳاپيل آهن. نظام الدين احمد، نورالحق، [[محمد قاسم فرشتو|فرشتو]] ۽ [[مير محمد معصوم بکري]] جهڙن مؤرخن جي تحريرن کي پڻ سنڌ جي عرب فتح بابت تاريخي روايتن جي تقابلي مطالعي ۾ استعمال ڪيو ويو آهي.<ref name="Kalichbeg1900"/> چچ نامي ۾ تاريخي جاگرافي، سماجي حالتن، سياسي انتظام ۽ جنگين بابت اهم مواد ملي ٿو، پر متن ۾ موجود مبالغي، داستاني انداز، مذهبي تعبيرن ۽ ممڪن زماني جي اختلافن کي تنقيدي نظر سان پڙهڻ ضروري آهي.<ref name="MubarakAli2005"/><ref name="Asif2016"/> == چچ نامي جا ترجما ۽ ڇاپا == چچ نامي جا فارسي متن، انگريزي، سنڌي ۽ اردو ترجما مختلف دورن ۾ شايع ٿيا آهن. انهن ۾ مرزا قليچ بيگ، مخدوم امير احمد، ڊاڪٽر عمر بن محمد دائودپوٽو ۽ ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جون خدمتون اهم آهن.<ref name="Lakhu2003"/><ref name="BalochIntroduction"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border:2px solid #355b9b; background:#f8fbff;" |+ style="background:#254b91; color:#ffffff; padding:9px;" | '''چچ نامي جا اهم ترجما، ڇاپا ۽ تحقيقي ڪم''' ! style="background:#dbeafe; color:#173b77;" | سال ! style="background:#e9ddff; color:#49318e;" | شخصيت يا ادارو ! style="background:#dcfce7; color:#166534;" | ڪم |- | 613هه / 1216ع ڌاري | [[علي بن حامد ڪوفي]] | موجود فارسي متن جي ترتيب؛ روايتي طور عربيءَ مان ترجمو |- | 1838ع ۽ 1841ع | ٽي. پوسٽنس | چچ نامي جا ڪجهه حصا انگريزيءَ ۾، بنگال جي ايشياٽڪ سوسائٽيءَ جي رسالي ۾ |- | 1853ع ڌاري | هينري ميئر ايليٽ | سنڌ جي عرب فتح بابت متن جا اقتباس ۽ تاريخي مواد |- | 1867ع | هينري ميئر ايليٽ ۽ جان ڊائوسن | ''The History of India as Told by Its Own Historians'' جي پهرين جلد ۾ لاڳاپيل تاريخي مواد جي اشاعت |- | 1900ع | [[مرزا قليچ بيگ]] | مڪمل انگريزي ترجمو، ڪراچي |- | 1923ع | مرزا قليچ بيگ | سنڌي ترجمي جو پهريون ڀاڱو، نئين سنڌ لائبريري، حيدرآباد |- | 1938ع | محمد حفيظ الرحمان «حفيظ» | مرزا قليچ بيگ جي انگريزي ترجمي تان اردو ترجمو |- | 1952ع | [[مخدوم امير احمد]] | سنڌي ترجمي سان لاڳاپيل ڪم جو سال، ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جي بيان موجب |- | 1954ع | سنڌي ادبي بورڊ | مخدوم امير احمد جي ترجمي جي هڪ ڇاپي جو سال، لئمبرڪ جي حوالي موجب |- | 1966ع | مخدوم امير احمد؛ ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ | ''فتح نامو سنڌ'' جو هڪ ڄاڻايل سنڌي ڇاپو |- | 1976ع | سنڌي ادبي بورڊ | تحقيق ۽ مقدمي سان ''فتح نامو سنڌ'' جو ڇاپو |- | 1983ع | [[نبي بخش خان بلوچ]] | فارسي متن ۽ تحقيقي ڪم بابت اشاعت ۽ بحث |- | 1985ع | وين گارڊ، لاهور | مرزا قليچ بيگ جي انگريزي ترجمي جو ٻيهر ڇاپو |- | 2016ع | [[منان احمد آصف]] | ''A Book of Conquest''، جديد تاريخي ۽ فڪري اڀياس |} <ref name="Lakhu2003"/><ref name="LambrickSindh"/><ref name="BalochInterview1983"/><ref name="BalochIntroduction"/><ref name="Asif2016"/> === مرزا قليچ بيگ جو انگريزي ترجمو === [[مرزا قليچ بيگ]] چچ نامي جو فارسيءَ مان انگريزي ترجمو ڪيو، جيڪو 1900ع ۾ ڪراچيءَ جي ''Commissioner's Press'' مان شايع ٿيو. ڪتاب جو مڪمل عنوان ''The Chachnamah: An Ancient History of Sind, Giving the Hindu Period Down to the Arab Conquest'' هو.<ref name="Kalichbeg1900"/> هي ترجمو سنڌ جي ڪمشنر ايڇ. اي. ايم. جيمس ڏانهن منسوب ڪيو ويو. مرزا قليچ بيگ جي دوست [[ديارام گدومل]] ترجمي جي نظرثاني ڪئي ۽ ان لاءِ تعارف لکيو.<ref name="Lakhu2003"/> مرزا قليچ بيگ موجب ان وقت چچ نامي جو ڪو معياري ڇپيل فارسي متن موجود نه هو، جنهن سبب ترجمي ۾ ڏکيائيون پيش آيون. هن عربي ڄاڻندڙ عالمن جي مدد سان متن جي درستگيءَ جون ڪوششون ڪيون ۽ ترجمي سان حوالا ۽ حاشيا پڻ شامل ڪيا. هن [[تاريخ معصومي]] ۽ [[تحفة الڪرام]] مان لاڳاپيل احوال ڀيٽ لاءِ استعمال ڪيا. قرآن مجيد جي آيتن لاءِ جارج سيل جي انگريزي ترجمي ۽ هجري سالن جي عيسوي مقابلي لاءِ رچرڊسن جي جدولن مان مدد ورتي.<ref name="Lakhu2003"/> هن انگريزي ترجمي ذريعي چچ نامو سنڌ ۽ هند کان ٻاهر انگريزي پڙهندڙن تائين پڻ پهتو. === مرزا قليچ بيگ جو سنڌي ترجمو === مرزا قليچ بيگ چچ نامي جو سنڌي ترجمو پڻ ڪيو. ڊاڪٽر غلام محمد لاکي جي تحقيق موجب ترجمي جو پهريون ڀاڱو 1923ع ۾ ''نئين سنڌ لائبريري'' طرفان حيدرآباد جي بليوٽسڪي پريس مان شايع ٿيو. هي ڪتاب ڪرائون سائيز جي 60 صفحن تي مشتمل هو ۽ ان ۾ چچ جي حڪومت تائين احوال شامل هو.<ref name="Lakhu2003"/> مرزا قليچ بيگ پنهنجي سنڌي ترجمي جي مقصد بابت لکيو ته سنڌ جا ماڻهو پنهنجي قديم تاريخ ۽ هندو راجائن کان عرب فتح تائين جي احوال کان واقف ٿين. ڊاڪٽر غلام محمد لاکي موجب مرزا قليچ بيگ 1923ع ۾ چچ نامي جو سنڌي ترجمو مڪمل ڪيو هو، پر ٻئي ڀاڱي جي ڇپجڻ بابت کيس پڪ واري معلومات نه ملي سگهي هئي.<ref name="Lakhu2003"/> === مخدوم امير احمد جو سنڌي ترجمو === [[مخدوم امير احمد]] چچ نامي جو فارسيءَ مان سنڌي ترجمو ڪيو، جيڪو ''فتح نامو سنڌ'' جي نالي سان شايع ٿيو. سنڌي ادبي بورڊ طرفان هن ڪتاب جا مختلف ڇاپا شايع ٿيا آهن.<ref name="SindhiTranslation"/><ref name="SindhiAdabiBoardChach"/> ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جي بيان موجب مخدوم امير احمد جي ترجمي تي 1952ع ۾ تحقيق ۽ حاشين جو ڪم ڪيو ويو. ايڇ. ٽي. لئمبرڪ جي حوالي ۾ سنڌي ادبي بورڊ جي 1954ع واري ڇاپي جو ذڪر ملي ٿو، جڏهن ته بعد وارن ڪتابياتي حوالن ۾ 1966ع ۽ 1976ع جا ڇاپا پڻ ملن ٿا.<ref name="BalochInterview1983"/><ref name="LambrickSindh"/><ref name="BalochIntroduction"/> مختلف ڇاپن جا سال الڳ الڳ ڄاڻائڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ترجمي جي تياري، پهرين اشاعت ۽ ٻيهر ڇپائي ساڳيا واقعا نه آهن. === ڊاڪٽر عمر بن محمد دائودپوٽي جي تحقيق === [[عمر بن محمد دائودپوٽو|ڊاڪٽر عمر بن محمد دائودپوٽو]] چچ نامي جي فارسي متن جي تحقيق ۽ اشاعت سان لاڳاپيل اهم عالمن مان هو. سندس تحقيقي ڪم چچ نامي جي متن کي پڙهڻ، درست ڪرڻ ۽ مختلف نسخن جي ڀيٽ ڪرڻ جي روايت ۾ اهم حيثيت رکي ٿو.<ref name="LambrickSindh"/><ref name="BalochIntroduction"/> === ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جو تحقيقي ڪم === [[نبي بخش خان بلوچ|ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ]] چچ نامي جي متن، تاريخي ماخذن، حاشين ۽ ترجمن تي تحقيقي ڪم ڪيو. 1983ع ۾ ''مهراڻ'' رسالي ۾ شايع ٿيل سندس ريڊيو انٽرويو موجب هن چچ نامي جي فارسي متن، تاريخي حوالن ۽ سنڌي ترجمي بابت ڊگهي عرصي تائين تحقيق ڪئي. هن ٻڌايو ته ''فتح نامو سنڌ'' جو فارسي متن تفصيلي انگريزي مقدمي ۽ حاشين سان تاريخي ۽ ثقافتي اداري طرفان پڻ شايع ٿيو.<ref name="BalochInterview1983"/> === اردو ترجمو === ڊاڪٽر غلام محمد لاکي موجب 1938ع ۾ بهاولپور جي محمد حفيظ الرحمان «حفيظ» مرزا قليچ بيگ جي انگريزي ترجمي تان چچ نامي جو اردو ترجمو ڪيو. حفيظ الرحمان سنڌ بابت ٻين تاريخي ۽ ادبي ڪتابن جي ترجمن سان پڻ لاڳاپيل هو. سندس هڪ ٻيو ترجمو ''تاريخ شعراءِ سنڌ'' جي نالي سان 1365هه/1945ع ۾ بهاولپور مان شايع ٿيو.<ref name="Lakhu2003"/> === انگريزي ترجمي جا ٻيهر ڇاپا === مرزا قليچ بيگ جي انگريزي ترجمي جا بعد ۾ پڻ ڇاپا شايع ٿيا. ڊاڪٽر غلام محمد لاکي موجب هڪ ڇاپو ''Sindh Classics''، ڪراچيءَ طرفان شايع ٿيو، جنهن تي اشاعت جو سال درج نه هو، جڏهن ته ٻيو ڇاپو ''Vanguard''، لاهور طرفان 1985ع ۾ شايع ٿيو.<ref name="Lakhu2003"/> == سنڌ جي تاريخ لاءِ اهميت == چچ نامو سنڌ جي اوائلي تاريخ جي مطالعي ۾ اهم متن آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ مقامي حڪمران خاندانن، عرب فوجي مهمن، سياسي انتظام، درٻاري لاڳاپن ۽ سماجي حالتن بابت تفصيلي روايتون محفوظ آهن.<ref name="IranicaChach"/> ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ چچ نامي کي سنڌ جي تاريخ بابت اهم بنيادي ماخذن مان شمار ڪيو ۽ ان جي تحقيقي اشاعت کي سنڌ جي تاريخ نويسيءَ لاءِ ضروري سمجهيو.<ref name="BalochInterview1983"/> ٻئي طرف جديد تحقيق ياد ڏياري ٿي ته چچ نامو صرف واقعن جي فهرست نه آهي، پر ان ۾ ادبي روايتون، سياسي تصور، مذهبي تشريحون ۽ حڪمرانيءَ بابت اخلاقي دليل پڻ شامل آهن.<ref name="Asif2016"/> ان ڪري چچ نامي جي تاريخي استعمال ۾ ٻين عربي، فارسي، سنڌي ۽ آثار قديمه جي ماخذن سان تقابلي مطالعو ضروري آهي. == پڻ ڏسو == * [[چچ]] * [[راءِ گهراڻو]] * [[برهمڻ گهراڻو]] * [[راجا ڏاهر]] * [[محمد بن قاسم]] * [[سنڌ تي عربن جي فتح]] * [[اروڙ]] * [[علي بن حامد ڪوفي]] * [[مرزا قليچ بيگ]] * [[ديارام گدومل]] * [[مخدوم امير احمد]] * [[عمر بن محمد دائودپوٽو]] * [[نبي بخش خان بلوچ]] * [[ڊاڪٽر مبارڪ علي]] * [[منان احمد آصف]] * [[تاريخ معصومي]] * [[تحفة الڪرام]] * [[نئون چچ نامو]] == حوالا == <references> <ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> <ref name="IranicaChach">{{cite encyclopedia |title=ČAČ-NĀMA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/cac-nama/ |language=en }}</ref> <ref name="Asif2016">{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |location=Cambridge, Massachusetts |year=2016 |doi=10.4159/9780674972414 |language=en }}</ref> <ref name="AnttilaReview">{{cite journal |last=Hämeen-Anttila |title=Review of A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |url=https://www.pure.ed.ac.uk/ws/files/74302649/H_meenAnttilaICMR2018AsifABookOfConquest.pdf |language=en }}</ref> <ref name="Kalichbeg1900">{{cite book |last=Kūfī |first=ʿAlī ibn Ḥāmid |translator-last=Fredunbeg |translator-first=Mirza Kalichbeg |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind, Giving the Hindu Period Down to the Arab Conquest |publisher=Commissioner's Press |location=Karachi |year=1900 |language=en }}</ref> <ref name="SindhiTranslation">{{cite book |last=Kūfī |first=ʿAlī ibn Ḥāmid |translator-last=Ahmad |translator-first=Makhdum Amir |editor-last=Baloch |editor-first=Nabi Bakhsh Khan |title=فتح نامو سنڌ |location=حيدرآباد، سنڌ |year=1966 |language=sd }}</ref> <ref name="SindhianaChach">{{cite encyclopedia |title=چچ نامه/ چچ نامو |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=چچ%20نامه/%20چچ%20نامو |language=sd |access-date=2021-03-26 }}</ref> <ref name="SindhiAdabiBoardChach">{{cite book |title=چچ نامو |translator=مخدوم امير احمد |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |language=sd |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/History/Book1/Book_page1.html |access-date=2024-06-24 }}</ref> <ref name="MubarakAli2005">{{cite book |last=Ali |first=Mubarak |author-link=ڊاڪٽر مبارڪ علي |title=Essays on the History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 |pages=9–12 |language=en }}</ref> <ref name="LambrickSindh">{{cite book |last=Lambrick |first=H. T. |author-link=ايڇ ٽي لئمبرڪ |title=سنڌ مسلمانن جي فتح کان اڳ |volume=2 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=1984 |edition=پهريون |language=sd |note=ٻيو ڇاپو 1990ع }}</ref> <ref name="QuddusiHistory">{{cite book |last=Quddusi |first=Ejaz-ul-Haq |title=سنڌ جي تاريخ |publisher=مهراڻ اڪيڊمي |year=2007 |language=sd |url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page13.html }}</ref> <ref name="BalochIntroduction">{{cite book |title=فتح نامهٔ سنڌ عرف چچ نامو |editor-last=بلوچ |editor-first=نبي بخش خان |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1976 |pages=58–61 |language=sd }}</ref> <ref name="Lakhu2003">{{cite journal |last=لاکو |first=غلام محمد |title=مرزا قليچ بيگ ۽ سنڌ جي تاريخ |journal=مهراڻ |volume=53 |year=2003 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |language=sd }}</ref> <ref name="BalochIntroduction">{{cite book |title=فتح نامهٔ سنڌ عرف چچ نامو |editor-last=بلوچ |editor-first=نبي بخش خان |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1976 |pages=58–61 |language=sd |note=مقدمو ۽ تحقيقي حاشيا }}</ref> </references> == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/History/Book1/Book_page1.html سنڌي ادبي بورڊ تي چچ نامو] {{مئل ڳنڍڻو|date=January 2025|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}} * [https://www.iranicaonline.org/articles/cac-nama/ انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا ۾ چچ نامو] * [https://ci.nii.ac.jp/ncid/BA66448021 چچ نامي جي انگريزي ترجمي جو ڪتابياتي رڪارڊ] * [https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.4159/9780674972414/html چچ نامي بابت منان احمد آصف جي تحقيق] {{DEFAULTSORT:چچ نامو}} [[زمرو:چچ نامو]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:سنڌي تاريخي ڪتاب]] [[زمرو:فارسي ادب]] [[زمرو:فارسي ڪتاب]] [[زمرو:عربي ڪتاب]] [[زمرو:تيرهين صديءَ جا ڪتاب]] [[زمرو:سنڌ تي عربن جي فتح]] [[زمرو:سنڌي ۾ ترجمو ڪيل ادب]] [[زمرو:تاريخ اسلام]] [[زمرو:تاريخ پاڪستان]] [[زمرو:ٻڌمت جي تاريخ]] [[زمرو:مشهور ڪتاب]] saij6kz80ue5r200dlh9kruf6dq0z40 422580 422579 2026-10-18T01:58:20Z Intisar Ali 8681 422580 wikitext text/x-wiki {{Short description|تيرهين صديءَ جو فارسي تاريخي متن، جنهن ۾ سنڌ جي راءِ ۽ برهمڻ گهراڻن ۽ عرب فتح جا احوال آهن}} {{Infobox book | name = چچ نامو | title_orig = فتح نامهٔ سند | image = | caption = | author = [[علي بن حامد ڪوفي]] (موجود فارسي متن جو مرتب؛ روايتي نسبت موجب مترجم) | translator = [[علي بن حامد ڪوفي]] (روايتي عربي ماخذ مان فارسيءَ ۾)<br />[[مرزا قليچ بيگ]] (فارسيءَ مان انگريزي ۽ سنڌيءَ ۾)<br />[[مخدوم امير احمد]] (فارسيءَ مان سنڌيءَ ۾) | country = [[سنڌ]] | language = [[فارسي ٻولي]] | subject = [[سنڌ جي تاريخ]]، [[سنڌ تي عربن جي فتح]] | genre = تاريخ نويسي، سياسي ادب | published = 613هه / 1216ع ڌاري | preceded_by = | followed_by = }} '''چچ نامو''' (فارسي: ''چچ‌نامه''؛ انگريزي: ''Chach Nama''، ''Chachnamah'')، جنهن کي '''فتح نامو سنڌ''' (فارسي: ''فتح نامهٔ سند'') پڻ سڏيو وڃي ٿو، [[سنڌ]] جي اوائلي تاريخ بابت فارسي ٻوليءَ جو هڪ اهم تاريخي ۽ ادبي متن آهي. ڪتاب ۾ [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] جي خاتمي، [[چچ]] جي سياسي عروج، [[برهمڻ گهراڻو|برهمڻ گهراڻي]] جي حڪمراني، [[راجا ڏاهر]] جي دور ۽ [[محمد بن قاسم]] جي اڳواڻيءَ ۾ اٺين صدي عيسويءَ دوران عربن جي سنڌ تي فتح جا احوال بيان ٿيل آهن.<ref name="IranicaChach"/><ref name="Jotwani1996"/><ref name="SindhianaChach"/> موجود فارسي متن [[علي بن حامد ڪوفي]] سان منسوب آهي، جنهن ان کي 613هه/1216ع ڌاري [[اُچ شريف|اُچ]] ۾ ترتيب ڏنو. روايتي بيان موجب ڪوفيءَ هڪ پراڻي عربي تاريخ جو فارسي ترجمو ڪيو، پر اهو اصل عربي نسخو اڄ موجود ناهي. جديد مؤرخ [[منان احمد آصف]] جي تحقيق موجب چچ نامي کي رڳو اٺين صديءَ جي عرب فتح جو بيان سمجهڻ بدران تيرهين صديءَ جي سياسي فڪر، اخلاقي تصورن ۽ ادبي روايتن جي پسمنظر ۾ پڻ پڙهڻ گهرجي.<ref name="IranicaChach"/><ref name="Asif2016"/> چچ نامو سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جو هڪ اهم ماخذ رهيو آهي، پر ان ۾ بيان ٿيل واقعن، ڪردارن ۽ روايتن جي تاريخي درستگي بابت مؤرخن ۾ اختلاف آهن. خاص طور [[ديارام گدومل]]، [[ڊاڪٽر مبارڪ علي]] ۽ منان احمد آصف جهڙن محققن هن متن جي تنقيدي مطالعي جي ضرورت تي زور ڏنو آهي.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="MubarakAli2005"/><ref name="Asif2016"/> == نالو ۽ سڃاڻپ == ''چچ نامو'' جو نالو سنڌ جي برهمڻ حڪمران [[چچ]] سان منسوب آهي. ان جو ٻيو مشهور نالو ''فتح نامو سنڌ'' آهي، جنهن مان سنڌ جي فتح جو تاريخي بيان مراد ورتو وڃي ٿو.<ref name="IranicaChach"/> ڪتاب سان ''تاريخ الهند والسند'' ۽ ''منهاج المسالڪ'' جهڙا نالا پڻ روايتي تاريخي بيانن ۾ لاڳاپيل ملن ٿا، پر انهن نالن ۽ موجود فارسي متن جي اصل عربي ماخذ جي سڃاڻپ بابت مڪمل اتفاق ناهي.<ref name="QuddusiHistory"/><ref name="Asif2016"/> چچ نامي ۾ ستين ۽ اٺين صدي عيسويءَ جا واقعا بيان ٿيل آهن، جڏهن ته موجود فارسي متن تيرهين صديءَ ۾ مرتب ٿيو. تنهنڪري ڪتاب ۾ بيان ڪيل واقعن جي زماني ۽ موجود متن جي ترتيب جي زماني ۾ فرق رکڻ ضروري آهي.<ref name="Asif2016"/> == تصنيف ۽ اصل عربي ماخذ جو سوال == === روايتي بيان === چچ نامي جي روايتي تعارف موجب علي بن حامد ڪوفيءَ سنڌ جي عرب فتح بابت هڪ پراڻي عربي تاريخ حاصل ڪئي ۽ ان کي فارسي ٻوليءَ ۾ منتقل ڪيو. انهيءَ روايت ۾ ڪتاب جي اصل عربي مصنف جو نالو يقيني طور معلوم ناهي.<ref name="IranicaChach"/> ڪجهه مؤرخن متن جي روايتن کي عرب مؤرخ [[المدائني]] جي تاريخي مواد سان لاڳاپيل سمجهيو آهي، پر المدائنيءَ کي چچ نامي جو قطعي اصل مصنف قرار ڏيڻ لاءِ ڪافي ثبوت موجود ناهن.<ref name="IranicaChach"/><ref name="MubarakAli2005"/> === سنڌ جي پهرين تاريخ جو هٿ اچڻ === روايتي بيان موجب علي بن حامد ڪوفيءَ کي اروڙ ۽ بکر سان لاڳاپيل هڪ عرب قاضي خاندان وٽان سنڌ جي تاريخ بابت عربي متن مليو. ان خاندان جي هڪ بزرگ جو نالو قاضي اسماعيل بن علي بن محمد طائي ڄاڻايو وڃي ٿو. انهيءَ روايت ۾ قاضي اسماعيل کي قاضي موسيٰ بن يعقوب جي اولاد مان ڄاڻايو ويو آهي. روايت موجب قاضي موسيٰ بن يعقوب، محمد بن قاسم جي زماني ۾ اروڙ جي قضا سان لاڳاپيل هو ۽ بعد ۾ اهو عهدو سندس خاندان ۾ هلندو رهيو.<ref name="QuddusiHistory"/> انهيءَ روايت موجب ڪوفيءَ 613هه/1216ع ڌاري اُچ ۾ عربي متن جو فارسي ترجمو ڪيو. بعد وارن مؤرخن هن متن کي سنڌ جي اوائلي اسلامي تاريخ جي اهم ماخذن مان شمار ڪيو.<ref name="QuddusiHistory"/> البت هن روايت جي تصديق لاءِ اصل عربي نسخو موجود ناهي، تنهنڪري ان کي ڪتاب جي اندروني روايت ۽ روايتي تاريخ نويسيءَ جي دعويٰ طور سمجهڻ گهرجي.<ref name="Asif2016"/> === جديد تحقيق ۾ اصل تصنيف جو مسئلو === منان احمد آصف پنهنجي ڪتاب ''A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia'' (2016ع) ۾ چچ نامي جي عربي اصل واري روايتي تشريح جو تنقيدي جائزو ورتو آهي. سندس تحقيق موجب موجود فارسي متن جي سياسي ٻولي، ادبي جوڙجڪ ۽ حڪمرانيءَ بابت تصورن کي تيرهين صديءَ جي تاريخي ماحول سان ڳنڍي پڙهڻ ضروري آهي. آصف انهيءَ امڪان تي زور ڏئي ٿو ته چچ نامو صرف پراڻي عربي متن جي لفظي ترجمي بدران تيرهين صديءَ جي هڪ اهم فارسي سياسي ۽ ادبي تصنيف هجي.<ref name="Asif2016"/> == ڪتاب جو مواد == چچ نامي جي مواد کي ٻن وڏن موضوعاتي حصن ۾ ورهائي سگهجي ٿو. پهريون حصو سنڌ جي عرب فتح کان اڳ واري سياسي تاريخ سان لاڳاپيل آهي، جڏهن ته ٻيو حصو عرب فوجي مهمن ۽ سنڌ جي فتح بابت آهي.<ref name="Asif2016"/><ref name="AnttilaReview"/> === راءِ گهراڻي جي حڪومت === ڪتاب جي شروعاتي حصي ۾ [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] جي حڪمراني، سنڌ جي سياسي انتظام، درٻاري حالتن ۽ اقتدار جي منتقليءَ بابت روايتون بيان ٿيل آهن. انهيءَ سلسلي ۾ چچ جي درٻار ۾ اچڻ، سندس سياسي حيثيت وڌڻ ۽ آخرڪار حڪمراني حاصل ڪرڻ جو احوال ڏنو ويو آهي.<ref name="Kalichbeg1900"/> === چچ جي سياسي عروج ۽ برهمڻ گهراڻي جي حڪومت === چچ نامي موجب چچ جي سياسي عروج سان سنڌ ۾ برهمڻ گهراڻي جي حڪومت قائم ٿي. متن ۾ چچ جي مختلف علائقن ڏانهن مهمن، انتظامي قدمن ۽ مقامي حڪمرانن سان لاڳاپن بابت تفصيلي روايتون ملن ٿيون.<ref name="IranicaChach"/> === راجا ڏاهر جو دور === چچ نامي ۾ [[راجا ڏاهر]] جي حڪمراني، سندس خاندان، درٻاري معاملن ۽ عرب فوجن سان مقابلي جا احوال بيان ٿيل آهن. ڪتاب ۾ ڏاهر بابت خانداني ۽ اخلاقي نوعيت جون روايتون پڻ شامل آهن، جن جي تاريخي حيثيت بابت جديد مؤرخن اختلاف ظاهر ڪيو آهي.<ref name="Kalichbeg1900"/><ref name="MubarakAli2005"/> === عرب فوجي مهمون ۽ سنڌ جي فتح === ڪتاب جي ٻئي حصي ۾ عرب فوجي اڳواڻن جي سنڌ ڏانهن مهمن، [[محمد بن قاسم]] جي اڳواڻيءَ ۾ ٿيل جنگين، شهرن جي فتح ۽ مقامي حڪمرانن سان لاڳاپن جو بيان ملي ٿو.<ref name="IranicaChach"/> سنڌ جي عرب فتح عام طور 711ع–712ع سان لاڳاپيل آهي. چچ نامو انهن واقعن بابت هڪ اهم روايتي ماخذ آهي، پر ان ۾ بيان ٿيل سڀني تفصيلن کي ٻين تاريخي ماخذن سان ڀيٽڻ ضروري آهي.<ref name="Asif2016"/> [[فائل:Islamic Campaign to Sindh in 39 H.png|thumb|کاٻي|250px|39 هجريءَ ۾ سنڌ ڏانهن عرب فوجي مهمن جي تصويري نمائندگي.]] [[فائل:فتوح قتيبة بن مسلم ومحمد بن القاسم.jpg|thumb|ساڄي|270px|قتيبه بن مسلم ۽ محمد بن قاسم سان لاڳاپيل عرب فتوحات جو نقشو.]] == تاريخي اهميت ۽ تنقيدي اڀياس == چچ نامي کي سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ خاص مقام حاصل آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو عرب فتح کان اڳ سنڌ جي سياسي حالتن ۽ پوءِ عربن جي فتح جو احوال پيش ڪري ٿو. تنهن هوندي به ڪتاب جي روايتن، بيان جي انداز ۽ فاتحن بابت استعمال ٿيل اخلاقي دليلن تي تاريخدانن تنقيدي بحث ڪيو آهي.<ref name="MubarakAli2005"/> === روايتي تاريخ نويسي === چچ نامي کي ڊگهي عرصي تائين سنڌ جي عرب فتح بابت بنيادي ماخذن مان هڪ سمجهيو ويو. برطانوي نوآبادياتي دور جي مؤرخن پڻ سنڌ جي قديم ۽ اوائلي اسلامي تاريخ لکڻ وقت هن متن کي استعمال ڪيو.<ref name="Asif2016"/> === فاتحن جي نقطه نظر جو سوال === ڊاڪٽر مبارڪ عليءَ جي تجزيي موجب چچ نامي ۾ سنڌ جي عرب فتح جو بيان گهڻو ڪري فاتحن جي نقطه نظر سان پيش ڪيو ويو آهي. سندس خيال ۾ متن ۾ عرب حملي کي اخلاقي ۽ مذهبي بنيادن تي جائز قرار ڏيڻ جا دليل ملن ٿا، جڏهن ته شڪست کاڌل مقامي ڌرين جو موقف نسبتاً گهٽ نمايان آهي.<ref name="MubarakAli2005"/> === حملي جي اخلاقي جواز جو بيان === ڊاڪٽر مبارڪ عليءَ جي تشريح موجب چچ نامي ۾ چچ خاندان جي اقتدار حاصل ڪرڻ کي سازش ۽ قانوني حڪمرانيءَ جي خاتمي سان ڳنڍيو ويو آهي. اهڙي بيان مان فاتح ڌر لاءِ اخلاقي جواز پيدا ٿيڻ جو تاثر ملي ٿو. سندس تجزيي موجب متن ۾ حملي کي ظلم جي خاتمي ۽ انصاف جي قيام سان ڳنڍڻ واري روايتي تاريخ نويسيءَ جو انداز نظر اچي ٿو.<ref name="MubarakAli2005"/> === راجا ڏاهر جي تصوير === چچ نامي ۾ راجا ڏاهر جي شخصيت بابت ڪجهه اهڙيون روايتون شامل آهن، جن ۾ کيس اقتدار جو خواهشمند ۽ اخلاقي طور ڪمزور حڪمران طور پيش ڪيو ويو آهي. انهن مان هڪ روايت موجب ڏاهر پنهنجي ڀيڻ سان شادي ڪئي، ڇاڪاڻ⁠تہ نجومين اڳڪٿي ڪئي هئي ته سندس ڀيڻ جو مڙس بادشاهه ٿيندو. ڊاڪٽر مبارڪ عليءَ موجب اهڙين روايتن کي فاتح ڌر جي تاريخي بيان ۾ مقامي حڪمران جي اخلاقي حيثيت کي ڪمزور ڏيکارڻ جي تناظر ۾ سمجهي سگهجي ٿو. هي واقعو چچ نامي جي روايت آهي، نه ته آزاد طور ثابت ٿيل تاريخي حقيقت.<ref name="MubarakAli2005"/> === سامونڊي قزاقن وارو واقعو === چچ نامي ۾ مسلمان عورتن ۽ ٻارن جي سامونڊي قزاقن هٿان گرفتار ٿيڻ جو واقعو بيان ٿيل آهي. روايت موجب [[حجاج بن يوسف]] راجا ڏاهر کان انهن قيدين جي آزاديءَ جو مطالبو ڪيو، پر مسئلو حل نه ٿيڻ کان پوءِ سنڌ ڏانهن عرب فوجي مهم جو رستو هموار ٿيو. ڊاڪٽر مبارڪ عليءَ جي تجزيي موجب هن بيان ۾ حملي جي اخلاقي سبب کي نمايان ڪيو ويو آهي، جڏهن ته عربن جي واپاري ۽ معاشي مفادن، خاص طور [[هندي سمنڊ]] ۾ واپار جي حفاظت ۽ سامونڊي رستن تي اثر قائم ڪرڻ، جهڙن ممڪن مقصدن کي مناسب اهميت نه ڏني وئي آهي.<ref name="MubarakAli2005"/> === جنگين جو مذهبي بيان === ڊاڪٽر مبارڪ عليءَ موجب چچ نامي ۾ عربن ۽ سنڌ جي مقامي ڌرين وچ ۾ ٿيل جنگين کي ڪيترن هنڌن تي حق ۽ باطل يا انصاف ۽ ناانصافيءَ جي مقابلي طور پيش ڪيو ويو آهي. متن ۾ عرب فوج کي خدائي مدد ۽ حق سان لاڳاپيل ڏيکاريو ويو آهي، جڏهن ته مخالف حڪمرانن بابت مذهبي ۽ اخلاقي طور منفي لفظ استعمال ٿيل آهن. مبارڪ عليءَ جي تشريح موجب اهڙي بيان جو مقصد فوجي فتح کي مذهبي ۽ اخلاقي حيثيت ڏيڻ هو.<ref name="MubarakAli2005"/> === ڪاڪا بن ڪوٽل جو واقعو === چچ نامي ۾ ڪاڪا بن ڪوٽل بابت هڪ روايت ملي ٿي، جنهن موجب هن رات جي وقت عرب فوج تي حملو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر سندس لشڪر رستو وڃائي ويٺو. روايت موجب بعد ۾ هن عربن سان صلح ڪندي انهيءَ واقعي کي خدائي ارادي سان ڳنڍيو ۽ نجومين جي اڳڪٿين جو ذڪر ڪيو. ڊاڪٽر مبارڪ عليءَ موجب اهڙيون روايتون عربن جي ڪاميابيءَ کي اڳواٽ مقرر ٿيل تقدير طور پيش ڪرڻ واري تاريخي انداز جو مثال آهن.<ref name="MubarakAli2005"/> === نجومن جون اڳڪٿيون === چچ نامي ۾ ڪيترن هنڌن تي نجومين جي اڳڪٿين جو ذڪر ملي ٿو، جن ۾ سنڌ جي مقامي حڪمرانن جي شڪست ۽ عرب فوج جي ڪاميابيءَ بابت بيان ڏنا ويا آهن. ديبل جي قلعي بابت هڪ روايت موجب هڪ برهمڻ عرب فوج کي ٻڌايو ته قلعي جي فتح مندر تي لڳل جهنڊي جي ڪيرائڻ سان لاڳاپيل آهي. ڊاڪٽر مبارڪ عليءَ جي تشريح موجب اهڙن واقعن ذريعي فتح کي تقدير ۽ خدائي مدد سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي وئي آهي.<ref name="MubarakAli2005"/> === فتح ۽ مال غنيمت جو تصور === ڊاڪٽر مبارڪ عليءَ موجب چچ نامي جي بيان ۾ سنڌ جي فتح کان پوءِ عرب حڪمرانيءَ کي جائز اقتدار طور پيش ڪيو ويو آهي. انهيءَ تناظر ۾ حڪومت ڪرڻ، وسيلن تي اختيار حاصل ڪرڻ ۽ جنگي مال کي مال غنيمت طور وٺڻ جا تصور سامهون اچن ٿا. مبارڪ عليءَ جي تجزيي موجب هي بيان فوجي فتح کي مذهبي ۽ سياسي جواز فراهم ڪرڻ واري تاريخي روايت سان لاڳاپيل آهي.<ref name="MubarakAli2005"/> === راجا ڏاهر جي مزاحمت === چچ نامي جي روايت موجب راجا ڏاهر عرب فوج سان جنگ ڪندي مارجي ويو. هن واقعي مان ظاهر ٿئي ٿو ته سنڌ جي فتح فوجي مزاحمت ۽ جنگين کان پوءِ ٿي. ڊاڪٽر مبارڪ عليءَ جي تشريح موجب ڏاهر جي مزاحمت کي تاريخي مطالعي ۾ نظرانداز نه ڪرڻ گهرجي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو واقعو سنڌ جي فتح کي صرف پرامن اقتدار جي منتقليءَ طور پيش ڪرڻ جي مخالفت ڪري ٿو.<ref name="MubarakAli2005"/> === تاريخ ۽ ڏندڪٿا جو ميلاپ === ڊاڪٽر مبارڪ عليءَ جي تجزيي موجب چچ نامي ۾ تاريخي روايتن سان گڏ ڏندڪٿائي ۽ ادبي عنصر پڻ موجود آهن. هن متن ۾ اهڙن اصطلاحن ۽ انتظامي تصورن جي موجودگيءَ ڏانهن ڌيان ڇڪايو آهي، جيڪي بعد وارن اسلامي دورن ۾ وڌيڪ نمايان ٿيا. مثال طور ''شحنه'' ۽ ''اقطاع'' جهڙن اصطلاحن جي تاريخي استعمال کي متن جي ترتيب جي زماني سان ڀيٽي ڏسڻ جي ضرورت آهي.<ref name="MubarakAli2005"/> انهيءَ سبب متن جي هر تفصيل کي اٺين صديءَ جي سڌي ۽ همعصر شاهدي قرار ڏيڻ مناسب ناهي.<ref name="Asif2016"/> === محمد بن قاسم جي پڄاڻي بابت روايتون === چچ نامي ۾ محمد بن قاسم جي گرفتاري ۽ موت بابت هڪ مشهور روايت ملي ٿي، جنهن موجب کيس جانور جي ڪچي کل ۾ سبي موڪليو ويو. ڊاڪٽر مبارڪ عليءَ هن روايت جي تاريخي درستگيءَ تي اعتراض ڪيو آهي. سندس بحث موجب محمد بن قاسم جي پڄاڻي بابت ٻين تاريخي روايتن ۾ قيد، سياسي انتقام ۽ موت جا مختلف بيان ملن ٿا. ڪجهه مؤرخن خودڪشيءَ جو امڪان پڻ بيان ڪيو آهي، پر انهيءَ راءِ کي به قطعي ثابت ٿيل واقعو نه سمجهڻ گهرجي.<ref name="MubarakAli2005"/> == ديارام گدومل جي تنقيد == [[ديارام گدومل]] مرزا قليچ بيگ جي انگريزي ترجمي جي نظرثاني ۽ تعارف سان لاڳاپيل هو. موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ گدومل جي ان تنقيدي راءِ جو ذڪر ڪيو آهي ته چچ نامي ۾ ٻڌل ٻڌايل روايتن ۽ غيرمستند خبرن جو مواد پڻ شامل آهي.<ref name="Jotwani1996"/> گدومل جي تنقيد جو مطلب چچ نامي جي سموري تاريخي اهميت کي رد ڪرڻ نه، پر ان جي روايتن کي ٻين ماخذن سان ڀيٽي پڙهڻ جي ضرورت کي اجاگر ڪرڻ هو. == جديد تاريخ نويسيءَ ۾ چچ نامو == === منان احمد آصف جو اڀياس === منان احمد آصف پنهنجي ڪتاب ''A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia'' (2016ع) ۾ چچ نامي جي روايتي تشريح تي تنقيد ڪئي آهي. سندس موقف موجب متن کي رڳو اٺين صديءَ جي فوجي فتح جي تاريخ طور پڙهڻ، ان جي تيرهين صديءَ واري سياسي، اخلاقي ۽ ادبي مفهوم کي نظرانداز ڪرڻ آهي. آصف چچ نامي کي حڪومت، انصاف، سياسي اقتدار، حڪمرانن جي ذميوارين ۽ مختلف سماجي گروهن جي لاڳاپن بابت هڪ پيچيده فڪري متن طور پيش ڪري ٿو.<ref name="Asif2016"/> === عرب فتح ۽ سنڌ بابت تاريخي تعبيرون === ڊاڪٽر مبارڪ عليءَ موجب عربن جي سنڌ فتح کي بعد وارن مختلف دورن ۾ مختلف سياسي ۽ مذهبي معنائون ڏنيون ويون. سندس تجزيي موجب عرب فتح کان پوءِ سنڌ جي سياسي حالتن ۾ تبديليون اينديون رهيون ۽ محمد بن قاسم جي شخصيت کي هر دور ۾ ساڳي اهميت حاصل نه رهي.<ref name="MubarakAli2005"/> === ويهين صديءَ ۾ نئين تعبير === ڊاڪٽر مبارڪ عليءَ موجب ويهين صديءَ جي شروعات ۾، خاص طور 1920ع واري ڏهاڪي ۾، ننڍي کنڊ ۾ مذهبي سڃاڻپ ۽ فرقيوارانه سياست جي وڌندڙ اثر هيٺ سنڌ جي عرب فتح کي نون سياسي ۽ مذهبي مفهومن سان پيش ڪيو ويو. ڪجهه مسلمان ليکڪن محمد بن قاسم کي نوجوان مسلمان هيرو ۽ سنڌ کي برصغير ۾ اسلام جي آمد جي اهم دروازي طور بيان ڪيو.<ref name="MubarakAli2005"/> === ون يونٽ کان پوءِ سنڌي قومپرست تعبير === 1955ع ۾ [[ون يونٽ]] قائم ٿيڻ کان پوءِ سنڌ جي سياسي ۽ ثقافتي سڃاڻپ بابت بحث وڌيو. ڊاڪٽر مبارڪ عليءَ موجب انهيءَ پسمنظر ۾ سنڌي قومپرست تاريخ نويسيءَ ۾ سنڌ جي عرب فتح جي نئين سر تشريح ڪئي وئي. ڪجهه قومپرست ليکڪن محمد بن قاسم کي فاتح بدران حملي آور ۽ راجا ڏاهر کي پنهنجي ملڪ جي دفاع ۾ وڙهندڙ حڪمران طور پيش ڪيو. هيءَ هڪ تاريخ نويسانه ۽ سياسي تعبير هئي، جنهن کي ٻين مذهبي ۽ قومي تعبيرن کان الڳ سمجهڻ گهرجي.<ref name="MubarakAli2005"/> === سنڌ جي تاريخ جي نئين شروعات === ڊاڪٽر مبارڪ عليءَ موجب سنڌي قومپرست تاريخ نويسيءَ ۾ سنڌ جي تاريخ جي شروعات صرف 711ع يا 712ع کان ڪرڻ بدران [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] ۽ ان کان اڳ جي تاريخي ورثي کي اهميت ڏني وئي. اهڙي تشريح ۾ سنڌ جي قديم ماضي، مقامي ثقافت ۽ علائقائي سڃاڻپ کي نمايان ڪيو ويو. مبارڪ عليءَ ان کي سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ مذهبي مرڪزيت کان وڌيڪ علائقائي ۽ سيڪيولر رخ ڏانهن تبديليءَ طور بيان ڪيو آهي.<ref name="MubarakAli2005"/> == تحرير، متن ۽ تاريخي درستگي == [[فائل:Sindh_700ad.jpg|thumb|ساڄي|300px|700ع ڌاري سنڌ جي سياسي جاگرافيءَ جو تاريخي نقشو، برهمڻ گهراڻي جي دور سان لاڳاپيل.]] چچ نامي جو موجود فارسي متن علي بن حامد ڪوفي سان منسوب آهي. روايتي بيان موجب هن هڪ عربي تاريخ کي فارسيءَ ۾ منتقل ڪيو، جڏهن ته جديد تحقيق ۾ ان جي اصل تصنيف ۽ ترجمي واري حيثيت تي اختلاف آهن.<ref name="IranicaChach"/><ref name="Asif2016"/> ڪن پراڻن مؤرخن متن کي تاريخي روايتن ۽ داستاني مواد جو گڏيل مجموعو سمجهيو. مائونٽ اسٽوئرٽ ايلفنسٽن ۽ ٻين نوآبادياتي دور جي ليکڪن جي بحثن کان پوءِ چچ نامي جي تاريخي حيثيت تي وڌيڪ ڌيان ڏنو ويو.<ref name="Asif2016"/> [[تاريخ معصومي]] ۽ [[تحفة الڪرام]] جهڙن بعد وارن تاريخي ڪتابن ۾ سنڌ جي اوائلي تاريخ جا اهڙا احوال ملن ٿا، جيڪي چچ نامي جي روايتن سان لاڳاپيل آهن. نظام الدين احمد، نورالحق، [[محمد قاسم فرشتو|فرشتو]] ۽ [[مير محمد معصوم بکري]] جهڙن مؤرخن جي تحريرن کي پڻ سنڌ جي عرب فتح بابت تاريخي روايتن جي تقابلي مطالعي ۾ استعمال ڪيو ويو آهي.<ref name="Kalichbeg1900"/> چچ نامي ۾ تاريخي جاگرافي، سماجي حالتن، سياسي انتظام ۽ جنگين بابت اهم مواد ملي ٿو، پر متن ۾ موجود مبالغي، داستاني انداز، مذهبي تعبيرن ۽ ممڪن زماني جي اختلافن کي تنقيدي نظر سان پڙهڻ ضروري آهي.<ref name="MubarakAli2005"/><ref name="Asif2016"/> == چچ نامي جا ترجما ۽ ڇاپا == چچ نامي جا فارسي متن، انگريزي، سنڌي ۽ اردو ترجما مختلف دورن ۾ شايع ٿيا آهن. انهن ۾ مرزا قليچ بيگ، مخدوم امير احمد، ڊاڪٽر عمر بن محمد دائودپوٽو ۽ ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جون خدمتون اهم آهن.<ref name="Lakhu2003"/><ref name="BalochIntroduction"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border:2px solid #355b9b; background:#f8fbff;" |+ style="background:#254b91; color:#ffffff; padding:9px;" | '''چچ نامي جا اهم ترجما، ڇاپا ۽ تحقيقي ڪم''' ! style="background:#dbeafe; color:#173b77;" | سال ! style="background:#e9ddff; color:#49318e;" | شخصيت يا ادارو ! style="background:#dcfce7; color:#166534;" | ڪم |- | 613هه / 1216ع ڌاري | [[علي بن حامد ڪوفي]] | موجود فارسي متن جي ترتيب؛ روايتي طور عربيءَ مان ترجمو |- | 1838ع ۽ 1841ع | ٽي. پوسٽنس | چچ نامي جا ڪجهه حصا انگريزيءَ ۾، بنگال جي ايشياٽڪ سوسائٽيءَ جي رسالي ۾ |- | 1853ع ڌاري | هينري ميئر ايليٽ | سنڌ جي عرب فتح بابت متن جا اقتباس ۽ تاريخي مواد |- | 1867ع | هينري ميئر ايليٽ ۽ جان ڊائوسن | ''The History of India as Told by Its Own Historians'' جي پهرين جلد ۾ لاڳاپيل تاريخي مواد جي اشاعت |- | 1900ع | [[مرزا قليچ بيگ]] | مڪمل انگريزي ترجمو، ڪراچي |- | 1923ع | مرزا قليچ بيگ | سنڌي ترجمي جو پهريون ڀاڱو، نئين سنڌ لائبريري، حيدرآباد |- | 1938ع | محمد حفيظ الرحمان «حفيظ» | مرزا قليچ بيگ جي انگريزي ترجمي تان اردو ترجمو |- | 1952ع | [[مخدوم امير احمد]] | سنڌي ترجمي سان لاڳاپيل ڪم جو سال، ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جي بيان موجب |- | 1954ع | سنڌي ادبي بورڊ | مخدوم امير احمد جي ترجمي جي هڪ ڇاپي جو سال، لئمبرڪ جي حوالي موجب |- | 1966ع | مخدوم امير احمد؛ ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ | ''فتح نامو سنڌ'' جو هڪ ڄاڻايل سنڌي ڇاپو |- | 1976ع | سنڌي ادبي بورڊ | تحقيق ۽ مقدمي سان ''فتح نامو سنڌ'' جو ڇاپو |- | 1983ع | [[نبي بخش خان بلوچ]] | فارسي متن ۽ تحقيقي ڪم بابت اشاعت ۽ بحث |- | 1985ع | وين گارڊ، لاهور | مرزا قليچ بيگ جي انگريزي ترجمي جو ٻيهر ڇاپو |- | 2016ع | [[منان احمد آصف]] | ''A Book of Conquest''، جديد تاريخي ۽ فڪري اڀياس |} <ref name="Lakhu2003"/><ref name="LambrickSindh"/><ref name="BalochInterview1983"/><ref name="BalochIntroduction"/><ref name="Asif2016"/> === مرزا قليچ بيگ جو انگريزي ترجمو === [[مرزا قليچ بيگ]] چچ نامي جو فارسيءَ مان انگريزي ترجمو ڪيو، جيڪو 1900ع ۾ ڪراچيءَ جي ''Commissioner's Press'' مان شايع ٿيو. ڪتاب جو مڪمل عنوان ''The Chachnamah: An Ancient History of Sind, Giving the Hindu Period Down to the Arab Conquest'' هو.<ref name="Kalichbeg1900"/> هي ترجمو سنڌ جي ڪمشنر ايڇ. اي. ايم. جيمس ڏانهن منسوب ڪيو ويو. مرزا قليچ بيگ جي دوست [[ديارام گدومل]] ترجمي جي نظرثاني ڪئي ۽ ان لاءِ تعارف لکيو.<ref name="Lakhu2003"/> مرزا قليچ بيگ موجب ان وقت چچ نامي جو ڪو معياري ڇپيل فارسي متن موجود نه هو، جنهن سبب ترجمي ۾ ڏکيائيون پيش آيون. هن عربي ڄاڻندڙ عالمن جي مدد سان متن جي درستگيءَ جون ڪوششون ڪيون ۽ ترجمي سان حوالا ۽ حاشيا پڻ شامل ڪيا. هن [[تاريخ معصومي]] ۽ [[تحفة الڪرام]] مان لاڳاپيل احوال ڀيٽ لاءِ استعمال ڪيا. قرآن مجيد جي آيتن لاءِ جارج سيل جي انگريزي ترجمي ۽ هجري سالن جي عيسوي مقابلي لاءِ رچرڊسن جي جدولن مان مدد ورتي.<ref name="Lakhu2003"/> هن انگريزي ترجمي ذريعي چچ نامو سنڌ ۽ هند کان ٻاهر انگريزي پڙهندڙن تائين پڻ پهتو. === مرزا قليچ بيگ جو سنڌي ترجمو === مرزا قليچ بيگ چچ نامي جو سنڌي ترجمو پڻ ڪيو. ڊاڪٽر غلام محمد لاکي جي تحقيق موجب ترجمي جو پهريون ڀاڱو 1923ع ۾ ''نئين سنڌ لائبريري'' طرفان حيدرآباد جي بليوٽسڪي پريس مان شايع ٿيو. هي ڪتاب ڪرائون سائيز جي 60 صفحن تي مشتمل هو ۽ ان ۾ چچ جي حڪومت تائين احوال شامل هو.<ref name="Lakhu2003"/> مرزا قليچ بيگ پنهنجي سنڌي ترجمي جي مقصد بابت لکيو ته سنڌ جا ماڻهو پنهنجي قديم تاريخ ۽ هندو راجائن کان عرب فتح تائين جي احوال کان واقف ٿين. ڊاڪٽر غلام محمد لاکي موجب مرزا قليچ بيگ 1923ع ۾ چچ نامي جو سنڌي ترجمو مڪمل ڪيو هو، پر ٻئي ڀاڱي جي ڇپجڻ بابت کيس پڪ واري معلومات نه ملي سگهي هئي.<ref name="Lakhu2003"/> === مخدوم امير احمد جو سنڌي ترجمو === [[مخدوم امير احمد]] چچ نامي جو فارسيءَ مان سنڌي ترجمو ڪيو، جيڪو ''فتح نامو سنڌ'' جي نالي سان شايع ٿيو. سنڌي ادبي بورڊ طرفان هن ڪتاب جا مختلف ڇاپا شايع ٿيا آهن.<ref name="SindhiTranslation"/><ref name="SindhiAdabiBoardChach"/> ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جي بيان موجب مخدوم امير احمد جي ترجمي تي 1952ع ۾ تحقيق ۽ حاشين جو ڪم ڪيو ويو. ايڇ. ٽي. لئمبرڪ جي حوالي ۾ سنڌي ادبي بورڊ جي 1954ع واري ڇاپي جو ذڪر ملي ٿو، جڏهن ته بعد وارن ڪتابياتي حوالن ۾ 1966ع ۽ 1976ع جا ڇاپا پڻ ملن ٿا.<ref name="BalochInterview1983"/><ref name="LambrickSindh"/><ref name="BalochIntroduction"/> مختلف ڇاپن جا سال الڳ الڳ ڄاڻائڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ترجمي جي تياري، پهرين اشاعت ۽ ٻيهر ڇپائي ساڳيا واقعا نه آهن. === ڊاڪٽر عمر بن محمد دائودپوٽي جي تحقيق === [[عمر بن محمد دائودپوٽو|ڊاڪٽر عمر بن محمد دائودپوٽو]] چچ نامي جي فارسي متن جي تحقيق ۽ اشاعت سان لاڳاپيل اهم عالمن مان هو. سندس تحقيقي ڪم چچ نامي جي متن کي پڙهڻ، درست ڪرڻ ۽ مختلف نسخن جي ڀيٽ ڪرڻ جي روايت ۾ اهم حيثيت رکي ٿو.<ref name="LambrickSindh"/><ref name="BalochIntroduction"/> === ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جو تحقيقي ڪم === [[نبي بخش خان بلوچ|ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ]] چچ نامي جي متن، تاريخي ماخذن، حاشين ۽ ترجمن تي تحقيقي ڪم ڪيو. 1983ع ۾ ''مهراڻ'' رسالي ۾ شايع ٿيل سندس ريڊيو انٽرويو موجب هن چچ نامي جي فارسي متن، تاريخي حوالن ۽ سنڌي ترجمي بابت ڊگهي عرصي تائين تحقيق ڪئي. هن ٻڌايو ته ''فتح نامو سنڌ'' جو فارسي متن تفصيلي انگريزي مقدمي ۽ حاشين سان تاريخي ۽ ثقافتي اداري طرفان پڻ شايع ٿيو.<ref name="BalochInterview1983"/> === اردو ترجمو === ڊاڪٽر غلام محمد لاکي موجب 1938ع ۾ بهاولپور جي محمد حفيظ الرحمان «حفيظ» مرزا قليچ بيگ جي انگريزي ترجمي تان چچ نامي جو اردو ترجمو ڪيو. حفيظ الرحمان سنڌ بابت ٻين تاريخي ۽ ادبي ڪتابن جي ترجمن سان پڻ لاڳاپيل هو. سندس هڪ ٻيو ترجمو ''تاريخ شعراءِ سنڌ'' جي نالي سان 1365هه/1945ع ۾ بهاولپور مان شايع ٿيو.<ref name="Lakhu2003"/> === انگريزي ترجمي جا ٻيهر ڇاپا === مرزا قليچ بيگ جي انگريزي ترجمي جا بعد ۾ پڻ ڇاپا شايع ٿيا. ڊاڪٽر غلام محمد لاکي موجب هڪ ڇاپو ''Sindh Classics''، ڪراچيءَ طرفان شايع ٿيو، جنهن تي اشاعت جو سال درج نه هو، جڏهن ته ٻيو ڇاپو ''Vanguard''، لاهور طرفان 1985ع ۾ شايع ٿيو.<ref name="Lakhu2003"/> == سنڌ جي تاريخ لاءِ اهميت == چچ نامو سنڌ جي اوائلي تاريخ جي مطالعي ۾ اهم متن آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ مقامي حڪمران خاندانن، عرب فوجي مهمن، سياسي انتظام، درٻاري لاڳاپن ۽ سماجي حالتن بابت تفصيلي روايتون محفوظ آهن.<ref name="IranicaChach"/> ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ چچ نامي کي سنڌ جي تاريخ بابت اهم بنيادي ماخذن مان شمار ڪيو ۽ ان جي تحقيقي اشاعت کي سنڌ جي تاريخ نويسيءَ لاءِ ضروري سمجهيو.<ref name="BalochInterview1983"/> ٻئي طرف جديد تحقيق ياد ڏياري ٿي ته چچ نامو صرف واقعن جي فهرست نه آهي، پر ان ۾ ادبي روايتون، سياسي تصور، مذهبي تشريحون ۽ حڪمرانيءَ بابت اخلاقي دليل پڻ شامل آهن.<ref name="Asif2016"/> ان ڪري چچ نامي جي تاريخي استعمال ۾ ٻين عربي، فارسي، سنڌي ۽ آثار قديمه جي ماخذن سان تقابلي مطالعو ضروري آهي. == پڻ ڏسو == * [[چچ]] * [[راءِ گهراڻو]] * [[برهمڻ گهراڻو]] * [[راجا ڏاهر]] * [[محمد بن قاسم]] * [[سنڌ تي عربن جي فتح]] * [[اروڙ]] * [[علي بن حامد ڪوفي]] * [[مرزا قليچ بيگ]] * [[ديارام گدومل]] * [[مخدوم امير احمد]] * [[عمر بن محمد دائودپوٽو]] * [[نبي بخش خان بلوچ]] * [[ڊاڪٽر مبارڪ علي]] * [[منان احمد آصف]] * [[تاريخ معصومي]] * [[تحفة الڪرام]] * [[نئون چچ نامو]] == حوالا == <references> <ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> <ref name="IranicaChach">{{cite encyclopedia |title=ČAČ-NĀMA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/cac-nama/ |language=en }}</ref> <ref name="Asif2016">{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |location=Cambridge, Massachusetts |year=2016 |doi=10.4159/9780674972414 |language=en }}</ref> <ref name="AnttilaReview">{{cite journal |last=Hämeen-Anttila |title=Review of A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |url=https://www.pure.ed.ac.uk/ws/files/74302649/H_meenAnttilaICMR2018AsifABookOfConquest.pdf |language=en }}</ref> <ref name="Kalichbeg1900">{{cite book |last=Kūfī |first=ʿAlī ibn Ḥāmid |translator-last=Fredunbeg |translator-first=Mirza Kalichbeg |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind, Giving the Hindu Period Down to the Arab Conquest |publisher=Commissioner's Press |location=Karachi |year=1900 |language=en }}</ref> <ref name="SindhiTranslation">{{cite book |last=Kūfī |first=ʿAlī ibn Ḥāmid |translator-last=Ahmad |translator-first=Makhdum Amir |editor-last=Baloch |editor-first=Nabi Bakhsh Khan |title=فتح نامو سنڌ |location=حيدرآباد، سنڌ |year=1966 |language=sd }}</ref> <ref name="SindhianaChach">{{cite encyclopedia |title=چچ نامه/ چچ نامو |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=چچ%20نامه/%20چچ%20نامو |language=sd |access-date=2021-03-26 }}</ref> <ref name="SindhiAdabiBoardChach">{{cite book |title=چچ نامو |translator=مخدوم امير احمد |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |language=sd |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/History/Book1/Book_page1.html |access-date=2024-06-24 }}</ref> <ref name="MubarakAli2005">{{cite book |last=Ali |first=Mubarak |author-link=ڊاڪٽر مبارڪ علي |title=Essays on the History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 |pages=9–12 |language=en }}</ref> <ref name="LambrickSindh">{{cite book |last=Lambrick |first=H. T. |author-link=ايڇ ٽي لئمبرڪ |title=سنڌ مسلمانن جي فتح کان اڳ |volume=2 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=1984 |edition=پهريون |language=sd }}</ref> <ref name="QuddusiHistory">{{cite book |last=Quddusi |first=Ejaz-ul-Haq |title=سنڌ جي تاريخ |publisher=مهراڻ اڪيڊمي |year=2007 |language=sd |url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page13.html }}</ref> <ref name="BalochIntroduction">{{cite book |title=فتح نامهٔ سنڌ عرف چچ نامو |editor-last=بلوچ |editor-first=نبي بخش خان |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1976 |pages=58–61 |language=sd }}</ref> <ref name="Lakhu2003">{{cite journal |last=لاکو |first=غلام محمد |title=مرزا قليچ بيگ ۽ سنڌ جي تاريخ |journal=مهراڻ |volume=53 |year=2003 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |language=sd }}</ref> <ref name="BalochIntroduction">{{cite book |title=فتح نامهٔ سنڌ عرف چچ نامو |editor-last=بلوچ |editor-first=نبي بخش خان |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1976 |pages=58–61 |language=sd |note=مقدمو ۽ تحقيقي حاشيا }}</ref> </references> == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/History/Book1/Book_page1.html سنڌي ادبي بورڊ تي چچ نامو] {{مئل ڳنڍڻو|date=January 2025|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}} * [https://www.iranicaonline.org/articles/cac-nama/ انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا ۾ چچ نامو] * [https://ci.nii.ac.jp/ncid/BA66448021 چچ نامي جي انگريزي ترجمي جو ڪتابياتي رڪارڊ] * [https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.4159/9780674972414/html چچ نامي بابت منان احمد آصف جي تحقيق] {{DEFAULTSORT:چچ نامو}} [[زمرو:چچ نامو]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:سنڌي تاريخي ڪتاب]] [[زمرو:فارسي ادب]] [[زمرو:فارسي ڪتاب]] [[زمرو:عربي ڪتاب]] [[زمرو:تيرهين صديءَ جا ڪتاب]] [[زمرو:سنڌ تي عربن جي فتح]] [[زمرو:سنڌي ۾ ترجمو ڪيل ادب]] [[زمرو:تاريخ اسلام]] [[زمرو:تاريخ پاڪستان]] [[زمرو:ٻڌمت جي تاريخ]] [[زمرو:مشهور ڪتاب]] qk3l4brp64l8ilhuq62oha0076aaeds 422581 422580 2026-10-18T02:00:59Z Intisar Ali 8681 422581 wikitext text/x-wiki {{Short description|تيرهين صديءَ جو فارسي تاريخي متن، جنهن ۾ سنڌ جي راءِ ۽ برهمڻ گهراڻن ۽ عرب فتح جا احوال آهن}} {{Infobox book | name = چچ نامو | title_orig = فتح نامهٔ سند | image = | caption = | author = [[علي بن حامد ڪوفي]] (موجود فارسي متن جو مرتب؛ روايتي نسبت موجب مترجم) | translator = [[علي بن حامد ڪوفي]] (روايتي عربي ماخذ مان فارسيءَ ۾)<br />[[مرزا قليچ بيگ]] (فارسيءَ مان انگريزي ۽ سنڌيءَ ۾)<br />[[مخدوم امير احمد]] (فارسيءَ مان سنڌيءَ ۾) | country = [[سنڌ]] | language = [[فارسي ٻولي]] | subject = [[سنڌ جي تاريخ]]، [[سنڌ تي عربن جي فتح]] | genre = تاريخ نويسي، سياسي ادب | published = 613هه / 1216ع ڌاري | preceded_by = | followed_by = }} '''چچ نامو''' (فارسي: ''چچ‌نامه''؛ انگريزي: ''Chach Nama''، ''Chachnamah'')، جنهن کي '''فتح نامو سنڌ''' (فارسي: ''فتح نامهٔ سند'') پڻ سڏيو وڃي ٿو، [[سنڌ]] جي اوائلي تاريخ بابت فارسي ٻوليءَ جو هڪ اهم تاريخي ۽ ادبي متن آهي. ڪتاب ۾ [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] جي خاتمي، [[چچ]] جي سياسي عروج، [[برهمڻ گهراڻو|برهمڻ گهراڻي]] جي حڪمراني، [[راجا ڏاهر]] جي دور ۽ [[محمد بن قاسم]] جي اڳواڻيءَ ۾ اٺين صدي عيسويءَ دوران عربن جي سنڌ تي فتح جا احوال بيان ٿيل آهن.<ref name="IranicaChach"/><ref name="Jotwani1996"/><ref name="SindhianaChach"/> موجود فارسي متن [[علي بن حامد ڪوفي]] سان منسوب آهي، جنهن ان کي 613هه/1216ع ڌاري [[اُچ شريف|اُچ]] ۾ ترتيب ڏنو. روايتي بيان موجب ڪوفيءَ هڪ پراڻي عربي تاريخ جو فارسي ترجمو ڪيو، پر اهو اصل عربي نسخو اڄ موجود ناهي. جديد مؤرخ [[منان احمد آصف]] جي تحقيق موجب چچ نامي کي رڳو اٺين صديءَ جي عرب فتح جو بيان سمجهڻ بدران تيرهين صديءَ جي سياسي فڪر، اخلاقي تصورن ۽ ادبي روايتن جي پسمنظر ۾ پڻ پڙهڻ گهرجي.<ref name="IranicaChach"/><ref name="Asif2016"/> چچ نامو سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جو هڪ اهم ماخذ رهيو آهي، پر ان ۾ بيان ٿيل واقعن، ڪردارن ۽ روايتن جي تاريخي درستگي بابت مؤرخن ۾ اختلاف آهن. خاص طور [[ديارام گدومل]]، [[ڊاڪٽر مبارڪ علي]] ۽ منان احمد آصف جهڙن محققن هن متن جي تنقيدي مطالعي جي ضرورت تي زور ڏنو آهي.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="MubarakAli2005"/><ref name="Asif2016"/> == نالو ۽ سڃاڻپ == ''چچ نامو'' جو نالو سنڌ جي برهمڻ حڪمران [[چچ]] سان منسوب آهي. ان جو ٻيو مشهور نالو ''فتح نامو سنڌ'' آهي، جنهن مان سنڌ جي فتح جو تاريخي بيان مراد ورتو وڃي ٿو.<ref name="IranicaChach"/> ڪتاب سان ''تاريخ الهند والسند'' ۽ ''منهاج المسالڪ'' جهڙا نالا پڻ روايتي تاريخي بيانن ۾ لاڳاپيل ملن ٿا، پر انهن نالن ۽ موجود فارسي متن جي اصل عربي ماخذ جي سڃاڻپ بابت مڪمل اتفاق ناهي.<ref name="QuddusiHistory"/><ref name="Asif2016"/> چچ نامي ۾ ستين ۽ اٺين صدي عيسويءَ جا واقعا بيان ٿيل آهن، جڏهن ته موجود فارسي متن تيرهين صديءَ ۾ مرتب ٿيو. تنهنڪري ڪتاب ۾ بيان ڪيل واقعن جي زماني ۽ موجود متن جي ترتيب جي زماني ۾ فرق رکڻ ضروري آهي.<ref name="Asif2016"/> == تصنيف ۽ اصل عربي ماخذ جو سوال == === روايتي بيان === چچ نامي جي روايتي تعارف موجب علي بن حامد ڪوفيءَ سنڌ جي عرب فتح بابت هڪ پراڻي عربي تاريخ حاصل ڪئي ۽ ان کي فارسي ٻوليءَ ۾ منتقل ڪيو. انهيءَ روايت ۾ ڪتاب جي اصل عربي مصنف جو نالو يقيني طور معلوم ناهي.<ref name="IranicaChach"/> ڪجهه مؤرخن متن جي روايتن کي عرب مؤرخ [[المدائني]] جي تاريخي مواد سان لاڳاپيل سمجهيو آهي، پر المدائنيءَ کي چچ نامي جو قطعي اصل مصنف قرار ڏيڻ لاءِ ڪافي ثبوت موجود ناهن.<ref name="IranicaChach"/><ref name="MubarakAli2005"/> === سنڌ جي پهرين تاريخ جو هٿ اچڻ === روايتي بيان موجب علي بن حامد ڪوفيءَ کي اروڙ ۽ بکر سان لاڳاپيل هڪ عرب قاضي خاندان وٽان سنڌ جي تاريخ بابت عربي متن مليو. ان خاندان جي هڪ بزرگ جو نالو قاضي اسماعيل بن علي بن محمد طائي ڄاڻايو وڃي ٿو. انهيءَ روايت ۾ قاضي اسماعيل کي قاضي موسيٰ بن يعقوب جي اولاد مان ڄاڻايو ويو آهي. روايت موجب قاضي موسيٰ بن يعقوب، محمد بن قاسم جي زماني ۾ اروڙ جي قضا سان لاڳاپيل هو ۽ بعد ۾ اهو عهدو سندس خاندان ۾ هلندو رهيو.<ref name="QuddusiHistory"/> انهيءَ روايت موجب ڪوفيءَ 613هه/1216ع ڌاري اُچ ۾ عربي متن جو فارسي ترجمو ڪيو. بعد وارن مؤرخن هن متن کي سنڌ جي اوائلي اسلامي تاريخ جي اهم ماخذن مان شمار ڪيو.<ref name="QuddusiHistory"/> البت هن روايت جي تصديق لاءِ اصل عربي نسخو موجود ناهي، تنهنڪري ان کي ڪتاب جي اندروني روايت ۽ روايتي تاريخ نويسيءَ جي دعويٰ طور سمجهڻ گهرجي.<ref name="Asif2016"/> === جديد تحقيق ۾ اصل تصنيف جو مسئلو === منان احمد آصف پنهنجي ڪتاب ''A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia'' (2016ع) ۾ چچ نامي جي عربي اصل واري روايتي تشريح جو تنقيدي جائزو ورتو آهي. سندس تحقيق موجب موجود فارسي متن جي سياسي ٻولي، ادبي جوڙجڪ ۽ حڪمرانيءَ بابت تصورن کي تيرهين صديءَ جي تاريخي ماحول سان ڳنڍي پڙهڻ ضروري آهي. آصف انهيءَ امڪان تي زور ڏئي ٿو ته چچ نامو صرف پراڻي عربي متن جي لفظي ترجمي بدران تيرهين صديءَ جي هڪ اهم فارسي سياسي ۽ ادبي تصنيف هجي.<ref name="Asif2016"/> == ڪتاب جو مواد == چچ نامي جي مواد کي ٻن وڏن موضوعاتي حصن ۾ ورهائي سگهجي ٿو. پهريون حصو سنڌ جي عرب فتح کان اڳ واري سياسي تاريخ سان لاڳاپيل آهي، جڏهن ته ٻيو حصو عرب فوجي مهمن ۽ سنڌ جي فتح بابت آهي.<ref name="Asif2016"/><ref name="AnttilaReview"/> === راءِ گهراڻي جي حڪومت === ڪتاب جي شروعاتي حصي ۾ [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] جي حڪمراني، سنڌ جي سياسي انتظام، درٻاري حالتن ۽ اقتدار جي منتقليءَ بابت روايتون بيان ٿيل آهن. انهيءَ سلسلي ۾ چچ جي درٻار ۾ اچڻ، سندس سياسي حيثيت وڌڻ ۽ آخرڪار حڪمراني حاصل ڪرڻ جو احوال ڏنو ويو آهي.<ref name="Kalichbeg1900"/> === چچ جي سياسي عروج ۽ برهمڻ گهراڻي جي حڪومت === چچ نامي موجب چچ جي سياسي عروج سان سنڌ ۾ برهمڻ گهراڻي جي حڪومت قائم ٿي. متن ۾ چچ جي مختلف علائقن ڏانهن مهمن، انتظامي قدمن ۽ مقامي حڪمرانن سان لاڳاپن بابت تفصيلي روايتون ملن ٿيون.<ref name="IranicaChach"/> === راجا ڏاهر جو دور === چچ نامي ۾ [[راجا ڏاهر]] جي حڪمراني، سندس خاندان، درٻاري معاملن ۽ عرب فوجن سان مقابلي جا احوال بيان ٿيل آهن. ڪتاب ۾ ڏاهر بابت خانداني ۽ اخلاقي نوعيت جون روايتون پڻ شامل آهن، جن جي تاريخي حيثيت بابت جديد مؤرخن اختلاف ظاهر ڪيو آهي.<ref name="Kalichbeg1900"/><ref name="MubarakAli2005"/> === عرب فوجي مهمون ۽ سنڌ جي فتح === ڪتاب جي ٻئي حصي ۾ عرب فوجي اڳواڻن جي سنڌ ڏانهن مهمن، [[محمد بن قاسم]] جي اڳواڻيءَ ۾ ٿيل جنگين، شهرن جي فتح ۽ مقامي حڪمرانن سان لاڳاپن جو بيان ملي ٿو.<ref name="IranicaChach"/> سنڌ جي عرب فتح عام طور 711ع–712ع سان لاڳاپيل آهي. چچ نامو انهن واقعن بابت هڪ اهم روايتي ماخذ آهي، پر ان ۾ بيان ٿيل سڀني تفصيلن کي ٻين تاريخي ماخذن سان ڀيٽڻ ضروري آهي.<ref name="Asif2016"/> [[فائل:Islamic Campaign to Sindh in 39 H.png|thumb|کاٻي|250px|39 هجريءَ ۾ سنڌ ڏانهن عرب فوجي مهمن جي تصويري نمائندگي.]] [[فائل:فتوح قتيبة بن مسلم ومحمد بن القاسم.jpg|thumb|ساڄي|270px|قتيبه بن مسلم ۽ محمد بن قاسم سان لاڳاپيل عرب فتوحات جو نقشو.]] == تاريخي اهميت ۽ تنقيدي اڀياس == چچ نامي کي سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ خاص مقام حاصل آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو عرب فتح کان اڳ سنڌ جي سياسي حالتن ۽ پوءِ عربن جي فتح جو احوال پيش ڪري ٿو. تنهن هوندي به ڪتاب جي روايتن، بيان جي انداز ۽ فاتحن بابت استعمال ٿيل اخلاقي دليلن تي تاريخدانن تنقيدي بحث ڪيو آهي.<ref name="MubarakAli2005"/> === روايتي تاريخ نويسي === چچ نامي کي ڊگهي عرصي تائين سنڌ جي عرب فتح بابت بنيادي ماخذن مان هڪ سمجهيو ويو. برطانوي نوآبادياتي دور جي مؤرخن پڻ سنڌ جي قديم ۽ اوائلي اسلامي تاريخ لکڻ وقت هن متن کي استعمال ڪيو.<ref name="Asif2016"/> === فاتحن جي نقطه نظر جو سوال === ڊاڪٽر مبارڪ عليءَ جي تجزيي موجب چچ نامي ۾ سنڌ جي عرب فتح جو بيان گهڻو ڪري فاتحن جي نقطه نظر سان پيش ڪيو ويو آهي. سندس خيال ۾ متن ۾ عرب حملي کي اخلاقي ۽ مذهبي بنيادن تي جائز قرار ڏيڻ جا دليل ملن ٿا، جڏهن ته شڪست کاڌل مقامي ڌرين جو موقف نسبتاً گهٽ نمايان آهي.<ref name="MubarakAli2005"/> === حملي جي اخلاقي جواز جو بيان === ڊاڪٽر مبارڪ عليءَ جي تشريح موجب چچ نامي ۾ چچ خاندان جي اقتدار حاصل ڪرڻ کي سازش ۽ قانوني حڪمرانيءَ جي خاتمي سان ڳنڍيو ويو آهي. اهڙي بيان مان فاتح ڌر لاءِ اخلاقي جواز پيدا ٿيڻ جو تاثر ملي ٿو. سندس تجزيي موجب متن ۾ حملي کي ظلم جي خاتمي ۽ انصاف جي قيام سان ڳنڍڻ واري روايتي تاريخ نويسيءَ جو انداز نظر اچي ٿو.<ref name="MubarakAli2005"/> === راجا ڏاهر جي تصوير === چچ نامي ۾ راجا ڏاهر جي شخصيت بابت ڪجهه اهڙيون روايتون شامل آهن، جن ۾ کيس اقتدار جو خواهشمند ۽ اخلاقي طور ڪمزور حڪمران طور پيش ڪيو ويو آهي. انهن مان هڪ روايت موجب ڏاهر پنهنجي ڀيڻ سان شادي ڪئي، ڇاڪاڻ⁠تہ نجومين اڳڪٿي ڪئي هئي ته سندس ڀيڻ جو مڙس بادشاهه ٿيندو. ڊاڪٽر مبارڪ عليءَ موجب اهڙين روايتن کي فاتح ڌر جي تاريخي بيان ۾ مقامي حڪمران جي اخلاقي حيثيت کي ڪمزور ڏيکارڻ جي تناظر ۾ سمجهي سگهجي ٿو. هي واقعو چچ نامي جي روايت آهي، نه ته آزاد طور ثابت ٿيل تاريخي حقيقت.<ref name="MubarakAli2005"/> === سامونڊي قزاقن وارو واقعو === چچ نامي ۾ مسلمان عورتن ۽ ٻارن جي سامونڊي قزاقن هٿان گرفتار ٿيڻ جو واقعو بيان ٿيل آهي. روايت موجب [[حجاج بن يوسف]] راجا ڏاهر کان انهن قيدين جي آزاديءَ جو مطالبو ڪيو، پر مسئلو حل نه ٿيڻ کان پوءِ سنڌ ڏانهن عرب فوجي مهم جو رستو هموار ٿيو. ڊاڪٽر مبارڪ عليءَ جي تجزيي موجب هن بيان ۾ حملي جي اخلاقي سبب کي نمايان ڪيو ويو آهي، جڏهن ته عربن جي واپاري ۽ معاشي مفادن، خاص طور [[هندي سمنڊ]] ۾ واپار جي حفاظت ۽ سامونڊي رستن تي اثر قائم ڪرڻ، جهڙن ممڪن مقصدن کي مناسب اهميت نه ڏني وئي آهي.<ref name="MubarakAli2005"/> === جنگين جو مذهبي بيان === ڊاڪٽر مبارڪ عليءَ موجب چچ نامي ۾ عربن ۽ سنڌ جي مقامي ڌرين وچ ۾ ٿيل جنگين کي ڪيترن هنڌن تي حق ۽ باطل يا انصاف ۽ ناانصافيءَ جي مقابلي طور پيش ڪيو ويو آهي. متن ۾ عرب فوج کي خدائي مدد ۽ حق سان لاڳاپيل ڏيکاريو ويو آهي، جڏهن ته مخالف حڪمرانن بابت مذهبي ۽ اخلاقي طور منفي لفظ استعمال ٿيل آهن. مبارڪ عليءَ جي تشريح موجب اهڙي بيان جو مقصد فوجي فتح کي مذهبي ۽ اخلاقي حيثيت ڏيڻ هو.<ref name="MubarakAli2005"/> === ڪاڪا بن ڪوٽل جو واقعو === چچ نامي ۾ ڪاڪا بن ڪوٽل بابت هڪ روايت ملي ٿي، جنهن موجب هن رات جي وقت عرب فوج تي حملو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر سندس لشڪر رستو وڃائي ويٺو. روايت موجب بعد ۾ هن عربن سان صلح ڪندي انهيءَ واقعي کي خدائي ارادي سان ڳنڍيو ۽ نجومين جي اڳڪٿين جو ذڪر ڪيو. ڊاڪٽر مبارڪ عليءَ موجب اهڙيون روايتون عربن جي ڪاميابيءَ کي اڳواٽ مقرر ٿيل تقدير طور پيش ڪرڻ واري تاريخي انداز جو مثال آهن.<ref name="MubarakAli2005"/> === نجومن جون اڳڪٿيون === چچ نامي ۾ ڪيترن هنڌن تي نجومين جي اڳڪٿين جو ذڪر ملي ٿو، جن ۾ سنڌ جي مقامي حڪمرانن جي شڪست ۽ عرب فوج جي ڪاميابيءَ بابت بيان ڏنا ويا آهن. ديبل جي قلعي بابت هڪ روايت موجب هڪ برهمڻ عرب فوج کي ٻڌايو ته قلعي جي فتح مندر تي لڳل جهنڊي جي ڪيرائڻ سان لاڳاپيل آهي. ڊاڪٽر مبارڪ عليءَ جي تشريح موجب اهڙن واقعن ذريعي فتح کي تقدير ۽ خدائي مدد سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي وئي آهي.<ref name="MubarakAli2005"/> === فتح ۽ مال غنيمت جو تصور === ڊاڪٽر مبارڪ عليءَ موجب چچ نامي جي بيان ۾ سنڌ جي فتح کان پوءِ عرب حڪمرانيءَ کي جائز اقتدار طور پيش ڪيو ويو آهي. انهيءَ تناظر ۾ حڪومت ڪرڻ، وسيلن تي اختيار حاصل ڪرڻ ۽ جنگي مال کي مال غنيمت طور وٺڻ جا تصور سامهون اچن ٿا. مبارڪ عليءَ جي تجزيي موجب هي بيان فوجي فتح کي مذهبي ۽ سياسي جواز فراهم ڪرڻ واري تاريخي روايت سان لاڳاپيل آهي.<ref name="MubarakAli2005"/> === راجا ڏاهر جي مزاحمت === چچ نامي جي روايت موجب راجا ڏاهر عرب فوج سان جنگ ڪندي مارجي ويو. هن واقعي مان ظاهر ٿئي ٿو ته سنڌ جي فتح فوجي مزاحمت ۽ جنگين کان پوءِ ٿي. ڊاڪٽر مبارڪ عليءَ جي تشريح موجب ڏاهر جي مزاحمت کي تاريخي مطالعي ۾ نظرانداز نه ڪرڻ گهرجي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو واقعو سنڌ جي فتح کي صرف پرامن اقتدار جي منتقليءَ طور پيش ڪرڻ جي مخالفت ڪري ٿو.<ref name="MubarakAli2005"/> === تاريخ ۽ ڏندڪٿا جو ميلاپ === ڊاڪٽر مبارڪ عليءَ جي تجزيي موجب چچ نامي ۾ تاريخي روايتن سان گڏ ڏندڪٿائي ۽ ادبي عنصر پڻ موجود آهن. هن متن ۾ اهڙن اصطلاحن ۽ انتظامي تصورن جي موجودگيءَ ڏانهن ڌيان ڇڪايو آهي، جيڪي بعد وارن اسلامي دورن ۾ وڌيڪ نمايان ٿيا. مثال طور ''شحنه'' ۽ ''اقطاع'' جهڙن اصطلاحن جي تاريخي استعمال کي متن جي ترتيب جي زماني سان ڀيٽي ڏسڻ جي ضرورت آهي.<ref name="MubarakAli2005"/> انهيءَ سبب متن جي هر تفصيل کي اٺين صديءَ جي سڌي ۽ همعصر شاهدي قرار ڏيڻ مناسب ناهي.<ref name="Asif2016"/> === محمد بن قاسم جي پڄاڻي بابت روايتون === چچ نامي ۾ محمد بن قاسم جي گرفتاري ۽ موت بابت هڪ مشهور روايت ملي ٿي، جنهن موجب کيس جانور جي ڪچي کل ۾ سبي موڪليو ويو. ڊاڪٽر مبارڪ عليءَ هن روايت جي تاريخي درستگيءَ تي اعتراض ڪيو آهي. سندس بحث موجب محمد بن قاسم جي پڄاڻي بابت ٻين تاريخي روايتن ۾ قيد، سياسي انتقام ۽ موت جا مختلف بيان ملن ٿا. ڪجهه مؤرخن خودڪشيءَ جو امڪان پڻ بيان ڪيو آهي، پر انهيءَ راءِ کي به قطعي ثابت ٿيل واقعو نه سمجهڻ گهرجي.<ref name="MubarakAli2005"/> == ديارام گدومل جي تنقيد == [[ديارام گدومل]] مرزا قليچ بيگ جي انگريزي ترجمي جي نظرثاني ۽ تعارف سان لاڳاپيل هو. موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ گدومل جي ان تنقيدي راءِ جو ذڪر ڪيو آهي ته چچ نامي ۾ ٻڌل ٻڌايل روايتن ۽ غيرمستند خبرن جو مواد پڻ شامل آهي.<ref name="Jotwani1996"/> گدومل جي تنقيد جو مطلب چچ نامي جي سموري تاريخي اهميت کي رد ڪرڻ نه، پر ان جي روايتن کي ٻين ماخذن سان ڀيٽي پڙهڻ جي ضرورت کي اجاگر ڪرڻ هو. == جديد تاريخ نويسيءَ ۾ چچ نامو == === منان احمد آصف جو اڀياس === منان احمد آصف پنهنجي ڪتاب ''A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia'' (2016ع) ۾ چچ نامي جي روايتي تشريح تي تنقيد ڪئي آهي. سندس موقف موجب متن کي رڳو اٺين صديءَ جي فوجي فتح جي تاريخ طور پڙهڻ، ان جي تيرهين صديءَ واري سياسي، اخلاقي ۽ ادبي مفهوم کي نظرانداز ڪرڻ آهي. آصف چچ نامي کي حڪومت، انصاف، سياسي اقتدار، حڪمرانن جي ذميوارين ۽ مختلف سماجي گروهن جي لاڳاپن بابت هڪ پيچيده فڪري متن طور پيش ڪري ٿو.<ref name="Asif2016"/> === عرب فتح ۽ سنڌ بابت تاريخي تعبيرون === ڊاڪٽر مبارڪ عليءَ موجب عربن جي سنڌ فتح کي بعد وارن مختلف دورن ۾ مختلف سياسي ۽ مذهبي معنائون ڏنيون ويون. سندس تجزيي موجب عرب فتح کان پوءِ سنڌ جي سياسي حالتن ۾ تبديليون اينديون رهيون ۽ محمد بن قاسم جي شخصيت کي هر دور ۾ ساڳي اهميت حاصل نه رهي.<ref name="MubarakAli2005"/> === ويهين صديءَ ۾ نئين تعبير === ڊاڪٽر مبارڪ عليءَ موجب ويهين صديءَ جي شروعات ۾، خاص طور 1920ع واري ڏهاڪي ۾، ننڍي کنڊ ۾ مذهبي سڃاڻپ ۽ فرقيوارانه سياست جي وڌندڙ اثر هيٺ سنڌ جي عرب فتح کي نون سياسي ۽ مذهبي مفهومن سان پيش ڪيو ويو. ڪجهه مسلمان ليکڪن محمد بن قاسم کي نوجوان مسلمان هيرو ۽ سنڌ کي برصغير ۾ اسلام جي آمد جي اهم دروازي طور بيان ڪيو.<ref name="MubarakAli2005"/> === ون يونٽ کان پوءِ سنڌي قومپرست تعبير === 1955ع ۾ [[ون يونٽ]] قائم ٿيڻ کان پوءِ سنڌ جي سياسي ۽ ثقافتي سڃاڻپ بابت بحث وڌيو. ڊاڪٽر مبارڪ عليءَ موجب انهيءَ پسمنظر ۾ سنڌي قومپرست تاريخ نويسيءَ ۾ سنڌ جي عرب فتح جي نئين سر تشريح ڪئي وئي. ڪجهه قومپرست ليکڪن محمد بن قاسم کي فاتح بدران حملي آور ۽ راجا ڏاهر کي پنهنجي ملڪ جي دفاع ۾ وڙهندڙ حڪمران طور پيش ڪيو. هيءَ هڪ تاريخ نويسانه ۽ سياسي تعبير هئي، جنهن کي ٻين مذهبي ۽ قومي تعبيرن کان الڳ سمجهڻ گهرجي.<ref name="MubarakAli2005"/> === سنڌ جي تاريخ جي نئين شروعات === ڊاڪٽر مبارڪ عليءَ موجب سنڌي قومپرست تاريخ نويسيءَ ۾ سنڌ جي تاريخ جي شروعات صرف 711ع يا 712ع کان ڪرڻ بدران [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] ۽ ان کان اڳ جي تاريخي ورثي کي اهميت ڏني وئي. اهڙي تشريح ۾ سنڌ جي قديم ماضي، مقامي ثقافت ۽ علائقائي سڃاڻپ کي نمايان ڪيو ويو. مبارڪ عليءَ ان کي سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ مذهبي مرڪزيت کان وڌيڪ علائقائي ۽ سيڪيولر رخ ڏانهن تبديليءَ طور بيان ڪيو آهي.<ref name="MubarakAli2005"/> == تحرير، متن ۽ تاريخي درستگي == [[فائل:Sindh_700ad.jpg|thumb|ساڄي|300px|700ع ڌاري سنڌ جي سياسي جاگرافيءَ جو تاريخي نقشو، برهمڻ گهراڻي جي دور سان لاڳاپيل.]] چچ نامي جو موجود فارسي متن علي بن حامد ڪوفي سان منسوب آهي. روايتي بيان موجب هن هڪ عربي تاريخ کي فارسيءَ ۾ منتقل ڪيو، جڏهن ته جديد تحقيق ۾ ان جي اصل تصنيف ۽ ترجمي واري حيثيت تي اختلاف آهن.<ref name="IranicaChach"/><ref name="Asif2016"/> ڪن پراڻن مؤرخن متن کي تاريخي روايتن ۽ داستاني مواد جو گڏيل مجموعو سمجهيو. مائونٽ اسٽوئرٽ ايلفنسٽن ۽ ٻين نوآبادياتي دور جي ليکڪن جي بحثن کان پوءِ چچ نامي جي تاريخي حيثيت تي وڌيڪ ڌيان ڏنو ويو.<ref name="Asif2016"/> [[تاريخ معصومي]] ۽ [[تحفة الڪرام]] جهڙن بعد وارن تاريخي ڪتابن ۾ سنڌ جي اوائلي تاريخ جا اهڙا احوال ملن ٿا، جيڪي چچ نامي جي روايتن سان لاڳاپيل آهن. نظام الدين احمد، نورالحق، [[محمد قاسم فرشتو|فرشتو]] ۽ [[مير محمد معصوم بکري]] جهڙن مؤرخن جي تحريرن کي پڻ سنڌ جي عرب فتح بابت تاريخي روايتن جي تقابلي مطالعي ۾ استعمال ڪيو ويو آهي.<ref name="Kalichbeg1900"/> چچ نامي ۾ تاريخي جاگرافي، سماجي حالتن، سياسي انتظام ۽ جنگين بابت اهم مواد ملي ٿو، پر متن ۾ موجود مبالغي، داستاني انداز، مذهبي تعبيرن ۽ ممڪن زماني جي اختلافن کي تنقيدي نظر سان پڙهڻ ضروري آهي.<ref name="MubarakAli2005"/><ref name="Asif2016"/> == چچ نامي جا ترجما ۽ ڇاپا == چچ نامي جا فارسي متن، انگريزي، سنڌي ۽ اردو ترجما مختلف دورن ۾ شايع ٿيا آهن. انهن ۾ مرزا قليچ بيگ، مخدوم امير احمد، ڊاڪٽر عمر بن محمد دائودپوٽو ۽ ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جون خدمتون اهم آهن.<ref name="Lakhu2003"/><ref name="BalochIntroduction"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border:2px solid #355b9b; background:#f8fbff;" |+ style="background:#254b91; color:#ffffff; padding:9px;" | '''چچ نامي جا اهم ترجما، ڇاپا ۽ تحقيقي ڪم''' ! style="background:#dbeafe; color:#173b77;" | سال ! style="background:#e9ddff; color:#49318e;" | شخصيت يا ادارو ! style="background:#dcfce7; color:#166534;" | ڪم |- | 613هه / 1216ع ڌاري | [[علي بن حامد ڪوفي]] | موجود فارسي متن جي ترتيب؛ روايتي طور عربيءَ مان ترجمو |- | 1838ع ۽ 1841ع | ٽي. پوسٽنس | چچ نامي جا ڪجهه حصا انگريزيءَ ۾، بنگال جي ايشياٽڪ سوسائٽيءَ جي رسالي ۾ |- | 1853ع ڌاري | هينري ميئر ايليٽ | سنڌ جي عرب فتح بابت متن جا اقتباس ۽ تاريخي مواد |- | 1867ع | هينري ميئر ايليٽ ۽ جان ڊائوسن | ''The History of India as Told by Its Own Historians'' جي پهرين جلد ۾ لاڳاپيل تاريخي مواد جي اشاعت |- | 1900ع | [[مرزا قليچ بيگ]] | مڪمل انگريزي ترجمو، ڪراچي |- | 1923ع | مرزا قليچ بيگ | سنڌي ترجمي جو پهريون ڀاڱو، نئين سنڌ لائبريري، حيدرآباد |- | 1938ع | محمد حفيظ الرحمان «حفيظ» | مرزا قليچ بيگ جي انگريزي ترجمي تان اردو ترجمو |- | 1952ع | [[مخدوم امير احمد]] | سنڌي ترجمي سان لاڳاپيل ڪم جو سال، ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جي بيان موجب |- | 1954ع | سنڌي ادبي بورڊ | مخدوم امير احمد جي ترجمي جي هڪ ڇاپي جو سال، لئمبرڪ جي حوالي موجب |- | 1966ع | مخدوم امير احمد؛ ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ | ''فتح نامو سنڌ'' جو هڪ ڄاڻايل سنڌي ڇاپو |- | 1976ع | سنڌي ادبي بورڊ | تحقيق ۽ مقدمي سان ''فتح نامو سنڌ'' جو ڇاپو |- | 1983ع | [[نبي بخش خان بلوچ]] | فارسي متن ۽ تحقيقي ڪم بابت اشاعت ۽ بحث |- | 1985ع | وين گارڊ، لاهور | مرزا قليچ بيگ جي انگريزي ترجمي جو ٻيهر ڇاپو |- | 2016ع | [[منان احمد آصف]] | ''A Book of Conquest''، جديد تاريخي ۽ فڪري اڀياس |} <ref name="Lakhu2003"/><ref name="LambrickSindh"/><ref name="BalochInterview1983"/><ref name="BalochIntroduction"/><ref name="Asif2016"/> === مرزا قليچ بيگ جو انگريزي ترجمو === [[مرزا قليچ بيگ]] چچ نامي جو فارسيءَ مان انگريزي ترجمو ڪيو، جيڪو 1900ع ۾ ڪراچيءَ جي ''Commissioner's Press'' مان شايع ٿيو. ڪتاب جو مڪمل عنوان ''The Chachnamah: An Ancient History of Sind, Giving the Hindu Period Down to the Arab Conquest'' هو.<ref name="Kalichbeg1900"/> هي ترجمو سنڌ جي ڪمشنر ايڇ. اي. ايم. جيمس ڏانهن منسوب ڪيو ويو. مرزا قليچ بيگ جي دوست [[ديارام گدومل]] ترجمي جي نظرثاني ڪئي ۽ ان لاءِ تعارف لکيو.<ref name="Lakhu2003"/> مرزا قليچ بيگ موجب ان وقت چچ نامي جو ڪو معياري ڇپيل فارسي متن موجود نه هو، جنهن سبب ترجمي ۾ ڏکيائيون پيش آيون. هن عربي ڄاڻندڙ عالمن جي مدد سان متن جي درستگيءَ جون ڪوششون ڪيون ۽ ترجمي سان حوالا ۽ حاشيا پڻ شامل ڪيا. هن [[تاريخ معصومي]] ۽ [[تحفة الڪرام]] مان لاڳاپيل احوال ڀيٽ لاءِ استعمال ڪيا. قرآن مجيد جي آيتن لاءِ جارج سيل جي انگريزي ترجمي ۽ هجري سالن جي عيسوي مقابلي لاءِ رچرڊسن جي جدولن مان مدد ورتي.<ref name="Lakhu2003"/> هن انگريزي ترجمي ذريعي چچ نامو سنڌ ۽ هند کان ٻاهر انگريزي پڙهندڙن تائين پڻ پهتو. === مرزا قليچ بيگ جو سنڌي ترجمو === مرزا قليچ بيگ چچ نامي جو سنڌي ترجمو پڻ ڪيو. ڊاڪٽر غلام محمد لاکي جي تحقيق موجب ترجمي جو پهريون ڀاڱو 1923ع ۾ ''نئين سنڌ لائبريري'' طرفان حيدرآباد جي بليوٽسڪي پريس مان شايع ٿيو. هي ڪتاب ڪرائون سائيز جي 60 صفحن تي مشتمل هو ۽ ان ۾ چچ جي حڪومت تائين احوال شامل هو.<ref name="Lakhu2003"/> مرزا قليچ بيگ پنهنجي سنڌي ترجمي جي مقصد بابت لکيو ته سنڌ جا ماڻهو پنهنجي قديم تاريخ ۽ هندو راجائن کان عرب فتح تائين جي احوال کان واقف ٿين. ڊاڪٽر غلام محمد لاکي موجب مرزا قليچ بيگ 1923ع ۾ چچ نامي جو سنڌي ترجمو مڪمل ڪيو هو، پر ٻئي ڀاڱي جي ڇپجڻ بابت کيس پڪ واري معلومات نه ملي سگهي هئي.<ref name="Lakhu2003"/> === مخدوم امير احمد جو سنڌي ترجمو === [[مخدوم امير احمد]] چچ نامي جو فارسيءَ مان سنڌي ترجمو ڪيو، جيڪو ''فتح نامو سنڌ'' جي نالي سان شايع ٿيو. سنڌي ادبي بورڊ طرفان هن ڪتاب جا مختلف ڇاپا شايع ٿيا آهن.<ref name="SindhiTranslation"/><ref name="SindhiAdabiBoardChach"/> ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جي بيان موجب مخدوم امير احمد جي ترجمي تي 1952ع ۾ تحقيق ۽ حاشين جو ڪم ڪيو ويو. ايڇ. ٽي. لئمبرڪ جي حوالي ۾ سنڌي ادبي بورڊ جي 1954ع واري ڇاپي جو ذڪر ملي ٿو، جڏهن ته بعد وارن ڪتابياتي حوالن ۾ 1966ع ۽ 1976ع جا ڇاپا پڻ ملن ٿا.<ref name="BalochInterview1983"/><ref name="LambrickSindh"/><ref name="BalochIntroduction"/> مختلف ڇاپن جا سال الڳ الڳ ڄاڻائڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ترجمي جي تياري، پهرين اشاعت ۽ ٻيهر ڇپائي ساڳيا واقعا نه آهن. === ڊاڪٽر عمر بن محمد دائودپوٽي جي تحقيق === [[عمر بن محمد دائودپوٽو|ڊاڪٽر عمر بن محمد دائودپوٽو]] چچ نامي جي فارسي متن جي تحقيق ۽ اشاعت سان لاڳاپيل اهم عالمن مان هو. سندس تحقيقي ڪم چچ نامي جي متن کي پڙهڻ، درست ڪرڻ ۽ مختلف نسخن جي ڀيٽ ڪرڻ جي روايت ۾ اهم حيثيت رکي ٿو.<ref name="LambrickSindh"/><ref name="BalochIntroduction"/> === ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جو تحقيقي ڪم === [[نبي بخش خان بلوچ|ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ]] چچ نامي جي متن، تاريخي ماخذن، حاشين ۽ ترجمن تي تحقيقي ڪم ڪيو. 1983ع ۾ ''مهراڻ'' رسالي ۾ شايع ٿيل سندس ريڊيو انٽرويو موجب هن چچ نامي جي فارسي متن، تاريخي حوالن ۽ سنڌي ترجمي بابت ڊگهي عرصي تائين تحقيق ڪئي. هن ٻڌايو ته ''فتح نامو سنڌ'' جو فارسي متن تفصيلي انگريزي مقدمي ۽ حاشين سان تاريخي ۽ ثقافتي اداري طرفان پڻ شايع ٿيو.<ref name="BalochInterview1983"/> === اردو ترجمو === ڊاڪٽر غلام محمد لاکي موجب 1938ع ۾ بهاولپور جي محمد حفيظ الرحمان «حفيظ» مرزا قليچ بيگ جي انگريزي ترجمي تان چچ نامي جو اردو ترجمو ڪيو. حفيظ الرحمان سنڌ بابت ٻين تاريخي ۽ ادبي ڪتابن جي ترجمن سان پڻ لاڳاپيل هو. سندس هڪ ٻيو ترجمو ''تاريخ شعراءِ سنڌ'' جي نالي سان 1365هه/1945ع ۾ بهاولپور مان شايع ٿيو.<ref name="Lakhu2003"/> === انگريزي ترجمي جا ٻيهر ڇاپا === مرزا قليچ بيگ جي انگريزي ترجمي جا بعد ۾ پڻ ڇاپا شايع ٿيا. ڊاڪٽر غلام محمد لاکي موجب هڪ ڇاپو ''Sindh Classics''، ڪراچيءَ طرفان شايع ٿيو، جنهن تي اشاعت جو سال درج نه هو، جڏهن ته ٻيو ڇاپو ''Vanguard''، لاهور طرفان 1985ع ۾ شايع ٿيو.<ref name="Lakhu2003"/> == سنڌ جي تاريخ لاءِ اهميت == چچ نامو سنڌ جي اوائلي تاريخ جي مطالعي ۾ اهم متن آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ مقامي حڪمران خاندانن، عرب فوجي مهمن، سياسي انتظام، درٻاري لاڳاپن ۽ سماجي حالتن بابت تفصيلي روايتون محفوظ آهن.<ref name="IranicaChach"/> ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ چچ نامي کي سنڌ جي تاريخ بابت اهم بنيادي ماخذن مان شمار ڪيو ۽ ان جي تحقيقي اشاعت کي سنڌ جي تاريخ نويسيءَ لاءِ ضروري سمجهيو.<ref name="BalochInterview1983"/> ٻئي طرف جديد تحقيق ياد ڏياري ٿي ته چچ نامو صرف واقعن جي فهرست نه آهي، پر ان ۾ ادبي روايتون، سياسي تصور، مذهبي تشريحون ۽ حڪمرانيءَ بابت اخلاقي دليل پڻ شامل آهن.<ref name="Asif2016"/> ان ڪري چچ نامي جي تاريخي استعمال ۾ ٻين عربي، فارسي، سنڌي ۽ آثار قديمه جي ماخذن سان تقابلي مطالعو ضروري آهي. == پڻ ڏسو == * [[چچ]] * [[راءِ گهراڻو]] * [[برهمڻ گهراڻو]] * [[راجا ڏاهر]] * [[محمد بن قاسم]] * [[سنڌ تي عربن جي فتح]] * [[اروڙ]] * [[علي بن حامد ڪوفي]] * [[مرزا قليچ بيگ]] * [[ديارام گدومل]] * [[مخدوم امير احمد]] * [[عمر بن محمد دائودپوٽو]] * [[نبي بخش خان بلوچ]] * [[ڊاڪٽر مبارڪ علي]] * [[منان احمد آصف]] * [[تاريخ معصومي]] * [[تحفة الڪرام]] * [[نئون چچ نامو]] == حوالا == <references> <ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> <ref name="IranicaChach">{{cite encyclopedia |title=ČAČ-NĀMA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/cac-nama/ |language=en }}</ref> <ref name="Asif2016">{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |location=Cambridge, Massachusetts |year=2016 |doi=10.4159/9780674972414 |language=en }}</ref> <ref name="AnttilaReview">{{cite journal |last=Hämeen-Anttila |title=Review of A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |url=https://www.pure.ed.ac.uk/ws/files/74302649/H_meenAnttilaICMR2018AsifABookOfConquest.pdf |language=en }}</ref> <ref name="Kalichbeg1900">{{cite book |last=Kūfī |first=ʿAlī ibn Ḥāmid |translator-last=Fredunbeg |translator-first=Mirza Kalichbeg |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind, Giving the Hindu Period Down to the Arab Conquest |publisher=Commissioner's Press |location=Karachi |year=1900 |language=en }}</ref> <ref name="SindhiTranslation">{{cite book |last=Kūfī |first=ʿAlī ibn Ḥāmid |translator-last=Ahmad |translator-first=Makhdum Amir |editor-last=Baloch |editor-first=Nabi Bakhsh Khan |title=فتح نامو سنڌ |location=حيدرآباد، سنڌ |year=1966 |language=sd }}</ref> <ref name="SindhianaChach">{{cite encyclopedia |title=چچ نامه/ چچ نامو |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=چچ%20نامه/%20چچ%20نامو |language=sd |access-date=2021-03-26 }}</ref> <ref name="SindhiAdabiBoardChach">{{cite book |title=چچ نامو |translator=مخدوم امير احمد |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |language=sd |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/History/Book1/Book_page1.html |access-date=2024-06-24 }}</ref> <ref name="MubarakAli2005">{{cite book |last=Ali |first=Mubarak |author-link=ڊاڪٽر مبارڪ علي |title=Essays on the History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 |pages=9–12 |language=en }}</ref> <ref name="LambrickSindh">{{cite book |last=Lambrick |first=H. T. |author-link=ايڇ ٽي لئمبرڪ |title=سنڌ مسلمانن جي فتح کان اڳ |volume=2 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=1984 |edition=پهريون |language=sd }}</ref> <ref name="QuddusiHistory">{{cite book |last=Quddusi |first=Ejaz-ul-Haq |title=سنڌ جي تاريخ |publisher=مهراڻ اڪيڊمي |year=2007 |language=sd |url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page13.html }}</ref> <ref name="BalochIntroduction">{{cite book |title=فتح نامهٔ سنڌ عرف چچ نامو |editor-last=بلوچ |editor-first=نبي بخش خان |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1976 |pages=58–61 |language=sd }}</ref> <ref name="Lakhu2003">{{cite journal |last=لاکو |first=غلام محمد |title=مرزا قليچ بيگ ۽ سنڌ جي تاريخ |journal=مهراڻ |volume=53 |year=2003 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |language=sd }}</ref> </references> == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/History/Book1/Book_page1.html سنڌي ادبي بورڊ تي چچ نامو] {{مئل ڳنڍڻو|date=January 2025|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}} * [https://www.iranicaonline.org/articles/cac-nama/ انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا ۾ چچ نامو] * [https://ci.nii.ac.jp/ncid/BA66448021 چچ نامي جي انگريزي ترجمي جو ڪتابياتي رڪارڊ] * [https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.4159/9780674972414/html چچ نامي بابت منان احمد آصف جي تحقيق] {{DEFAULTSORT:چچ نامو}} [[زمرو:چچ نامو]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:سنڌي تاريخي ڪتاب]] [[زمرو:فارسي ادب]] [[زمرو:فارسي ڪتاب]] [[زمرو:عربي ڪتاب]] [[زمرو:تيرهين صديءَ جا ڪتاب]] [[زمرو:سنڌ تي عربن جي فتح]] [[زمرو:سنڌي ۾ ترجمو ڪيل ادب]] [[زمرو:تاريخ اسلام]] [[زمرو:تاريخ پاڪستان]] [[زمرو:ٻڌمت جي تاريخ]] [[زمرو:مشهور ڪتاب]] 7y9wawlbh5kdam6xiuja8galsgm4c9r 422582 422581 2026-10-18T02:02:24Z Intisar Ali 8681 422582 wikitext text/x-wiki {{Short description|تيرهين صديءَ جو فارسي تاريخي متن، جنهن ۾ سنڌ جي راءِ ۽ برهمڻ گهراڻن ۽ عرب فتح جا احوال آهن}} {{Infobox book | name = چچ نامو | title_orig = فتح نامهٔ سند | image = | caption = | author = [[علي بن حامد ڪوفي]] (موجود فارسي متن جو مرتب؛ روايتي نسبت موجب مترجم) | translator = [[علي بن حامد ڪوفي]] (روايتي عربي ماخذ مان فارسيءَ ۾)<br />[[مرزا قليچ بيگ]] (فارسيءَ مان انگريزي ۽ سنڌيءَ ۾)<br />[[مخدوم امير احمد]] (فارسيءَ مان سنڌيءَ ۾) | country = [[سنڌ]] | language = [[فارسي ٻولي]] | subject = [[سنڌ جي تاريخ]]، [[سنڌ تي عربن جي فتح]] | genre = تاريخ نويسي، سياسي ادب | published = 613هه / 1216ع ڌاري | preceded_by = | followed_by = }} '''چچ نامو''' (فارسي: ''چچ‌نامه''؛ انگريزي: ''Chach Nama''، ''Chachnamah'')، جنهن کي '''فتح نامو سنڌ''' (فارسي: ''فتح نامهٔ سند'') پڻ سڏيو وڃي ٿو، [[سنڌ]] جي اوائلي تاريخ بابت فارسي ٻوليءَ جو هڪ اهم تاريخي ۽ ادبي متن آهي. ڪتاب ۾ [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] جي خاتمي، [[چچ]] جي سياسي عروج، [[برهمڻ گهراڻو|برهمڻ گهراڻي]] جي حڪمراني، [[راجا ڏاهر]] جي دور ۽ [[محمد بن قاسم]] جي اڳواڻيءَ ۾ اٺين صدي عيسويءَ دوران عربن جي سنڌ تي فتح جا احوال بيان ٿيل آهن.<ref name="IranicaChach"/><ref name="Jotwani1996"/><ref name="SindhianaChach"/> موجود فارسي متن [[علي بن حامد ڪوفي]] سان منسوب آهي، جنهن ان کي 613هه/1216ع ڌاري [[اُچ شريف|اُچ]] ۾ ترتيب ڏنو. روايتي بيان موجب ڪوفيءَ هڪ پراڻي عربي تاريخ جو فارسي ترجمو ڪيو، پر اهو اصل عربي نسخو اڄ موجود ناهي. جديد مؤرخ [[منان احمد آصف]] جي تحقيق موجب چچ نامي کي رڳو اٺين صديءَ جي عرب فتح جو بيان سمجهڻ بدران تيرهين صديءَ جي سياسي فڪر، اخلاقي تصورن ۽ ادبي روايتن جي پسمنظر ۾ پڻ پڙهڻ گهرجي.<ref name="IranicaChach"/><ref name="Asif2016"/> چچ نامو سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جو هڪ اهم ماخذ رهيو آهي، پر ان ۾ بيان ٿيل واقعن، ڪردارن ۽ روايتن جي تاريخي درستگي بابت مؤرخن ۾ اختلاف آهن. خاص طور [[ديارام گدومل]]، [[ڊاڪٽر مبارڪ علي]] ۽ منان احمد آصف جهڙن محققن هن متن جي تنقيدي مطالعي جي ضرورت تي زور ڏنو آهي.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="MubarakAli2005"/><ref name="Asif2016"/> == نالو ۽ سڃاڻپ == ''چچ نامو'' جو نالو سنڌ جي برهمڻ حڪمران [[چچ]] سان منسوب آهي. ان جو ٻيو مشهور نالو ''فتح نامو سنڌ'' آهي، جنهن مان سنڌ جي فتح جو تاريخي بيان مراد ورتو وڃي ٿو.<ref name="IranicaChach"/> ڪتاب سان ''تاريخ الهند والسند'' ۽ ''منهاج المسالڪ'' جهڙا نالا پڻ روايتي تاريخي بيانن ۾ لاڳاپيل ملن ٿا، پر انهن نالن ۽ موجود فارسي متن جي اصل عربي ماخذ جي سڃاڻپ بابت مڪمل اتفاق ناهي.<ref name="QuddusiHistory"/><ref name="Asif2016"/> چچ نامي ۾ ستين ۽ اٺين صدي عيسويءَ جا واقعا بيان ٿيل آهن، جڏهن ته موجود فارسي متن تيرهين صديءَ ۾ مرتب ٿيو. تنهنڪري ڪتاب ۾ بيان ڪيل واقعن جي زماني ۽ موجود متن جي ترتيب جي زماني ۾ فرق رکڻ ضروري آهي.<ref name="Asif2016"/> == تصنيف ۽ اصل عربي ماخذ جو سوال == === روايتي بيان === چچ نامي جي روايتي تعارف موجب علي بن حامد ڪوفيءَ سنڌ جي عرب فتح بابت هڪ پراڻي عربي تاريخ حاصل ڪئي ۽ ان کي فارسي ٻوليءَ ۾ منتقل ڪيو. انهيءَ روايت ۾ ڪتاب جي اصل عربي مصنف جو نالو يقيني طور معلوم ناهي.<ref name="IranicaChach"/> ڪجهه مؤرخن متن جي روايتن کي عرب مؤرخ [[المدائني]] جي تاريخي مواد سان لاڳاپيل سمجهيو آهي، پر المدائنيءَ کي چچ نامي جو قطعي اصل مصنف قرار ڏيڻ لاءِ ڪافي ثبوت موجود ناهن.<ref name="IranicaChach"/><ref name="MubarakAli2005"/> === سنڌ جي پهرين تاريخ جو هٿ اچڻ === روايتي بيان موجب علي بن حامد ڪوفيءَ کي اروڙ ۽ بکر سان لاڳاپيل هڪ عرب قاضي خاندان وٽان سنڌ جي تاريخ بابت عربي متن مليو. ان خاندان جي هڪ بزرگ جو نالو قاضي اسماعيل بن علي بن محمد طائي ڄاڻايو وڃي ٿو. انهيءَ روايت ۾ قاضي اسماعيل کي قاضي موسيٰ بن يعقوب جي اولاد مان ڄاڻايو ويو آهي. روايت موجب قاضي موسيٰ بن يعقوب، محمد بن قاسم جي زماني ۾ اروڙ جي قضا سان لاڳاپيل هو ۽ بعد ۾ اهو عهدو سندس خاندان ۾ هلندو رهيو.<ref name="QuddusiHistory"/> انهيءَ روايت موجب ڪوفيءَ 613هه/1216ع ڌاري اُچ ۾ عربي متن جو فارسي ترجمو ڪيو. بعد وارن مؤرخن هن متن کي سنڌ جي اوائلي اسلامي تاريخ جي اهم ماخذن مان شمار ڪيو.<ref name="QuddusiHistory"/> البت هن روايت جي تصديق لاءِ اصل عربي نسخو موجود ناهي، تنهنڪري ان کي ڪتاب جي اندروني روايت ۽ روايتي تاريخ نويسيءَ جي دعويٰ طور سمجهڻ گهرجي.<ref name="Asif2016"/> === جديد تحقيق ۾ اصل تصنيف جو مسئلو === منان احمد آصف پنهنجي ڪتاب ''A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia'' (2016ع) ۾ چچ نامي جي عربي اصل واري روايتي تشريح جو تنقيدي جائزو ورتو آهي. سندس تحقيق موجب موجود فارسي متن جي سياسي ٻولي، ادبي جوڙجڪ ۽ حڪمرانيءَ بابت تصورن کي تيرهين صديءَ جي تاريخي ماحول سان ڳنڍي پڙهڻ ضروري آهي. آصف انهيءَ امڪان تي زور ڏئي ٿو ته چچ نامو صرف پراڻي عربي متن جي لفظي ترجمي بدران تيرهين صديءَ جي هڪ اهم فارسي سياسي ۽ ادبي تصنيف هجي.<ref name="Asif2016"/> == ڪتاب جو مواد == چچ نامي جي مواد کي ٻن وڏن موضوعاتي حصن ۾ ورهائي سگهجي ٿو. پهريون حصو سنڌ جي عرب فتح کان اڳ واري سياسي تاريخ سان لاڳاپيل آهي، جڏهن ته ٻيو حصو عرب فوجي مهمن ۽ سنڌ جي فتح بابت آهي.<ref name="Asif2016"/><ref name="AnttilaReview"/> === راءِ گهراڻي جي حڪومت === ڪتاب جي شروعاتي حصي ۾ [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] جي حڪمراني، سنڌ جي سياسي انتظام، درٻاري حالتن ۽ اقتدار جي منتقليءَ بابت روايتون بيان ٿيل آهن. انهيءَ سلسلي ۾ چچ جي درٻار ۾ اچڻ، سندس سياسي حيثيت وڌڻ ۽ آخرڪار حڪمراني حاصل ڪرڻ جو احوال ڏنو ويو آهي.<ref name="Kalichbeg1900"/> === چچ جي سياسي عروج ۽ برهمڻ گهراڻي جي حڪومت === چچ نامي موجب چچ جي سياسي عروج سان سنڌ ۾ برهمڻ گهراڻي جي حڪومت قائم ٿي. متن ۾ چچ جي مختلف علائقن ڏانهن مهمن، انتظامي قدمن ۽ مقامي حڪمرانن سان لاڳاپن بابت تفصيلي روايتون ملن ٿيون.<ref name="IranicaChach"/> === راجا ڏاهر جو دور === چچ نامي ۾ [[راجا ڏاهر]] جي حڪمراني، سندس خاندان، درٻاري معاملن ۽ عرب فوجن سان مقابلي جا احوال بيان ٿيل آهن. ڪتاب ۾ ڏاهر بابت خانداني ۽ اخلاقي نوعيت جون روايتون پڻ شامل آهن، جن جي تاريخي حيثيت بابت جديد مؤرخن اختلاف ظاهر ڪيو آهي.<ref name="Kalichbeg1900"/><ref name="MubarakAli2005"/> === عرب فوجي مهمون ۽ سنڌ جي فتح === ڪتاب جي ٻئي حصي ۾ عرب فوجي اڳواڻن جي سنڌ ڏانهن مهمن، [[محمد بن قاسم]] جي اڳواڻيءَ ۾ ٿيل جنگين، شهرن جي فتح ۽ مقامي حڪمرانن سان لاڳاپن جو بيان ملي ٿو.<ref name="IranicaChach"/> سنڌ جي عرب فتح عام طور 711ع–712ع سان لاڳاپيل آهي. چچ نامو انهن واقعن بابت هڪ اهم روايتي ماخذ آهي، پر ان ۾ بيان ٿيل سڀني تفصيلن کي ٻين تاريخي ماخذن سان ڀيٽڻ ضروري آهي.<ref name="Asif2016"/> [[فائل:Islamic Campaign to Sindh in 39 H.png|thumb|کاٻي|250px|39 هجريءَ ۾ سنڌ ڏانهن عرب فوجي مهمن جي تصويري نمائندگي.]] [[فائل:فتوح قتيبة بن مسلم ومحمد بن القاسم.jpg|thumb|ساڄي|270px|قتيبه بن مسلم ۽ محمد بن قاسم سان لاڳاپيل عرب فتوحات جو نقشو.]] == تاريخي اهميت ۽ تنقيدي اڀياس == چچ نامي کي سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ خاص مقام حاصل آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو عرب فتح کان اڳ سنڌ جي سياسي حالتن ۽ پوءِ عربن جي فتح جو احوال پيش ڪري ٿو. تنهن هوندي به ڪتاب جي روايتن، بيان جي انداز ۽ فاتحن بابت استعمال ٿيل اخلاقي دليلن تي تاريخدانن تنقيدي بحث ڪيو آهي.<ref name="MubarakAli2005"/> === روايتي تاريخ نويسي === چچ نامي کي ڊگهي عرصي تائين سنڌ جي عرب فتح بابت بنيادي ماخذن مان هڪ سمجهيو ويو. برطانوي نوآبادياتي دور جي مؤرخن پڻ سنڌ جي قديم ۽ اوائلي اسلامي تاريخ لکڻ وقت هن متن کي استعمال ڪيو.<ref name="Asif2016"/> === فاتحن جي نقطه نظر جو سوال === ڊاڪٽر مبارڪ عليءَ جي تجزيي موجب چچ نامي ۾ سنڌ جي عرب فتح جو بيان گهڻو ڪري فاتحن جي نقطه نظر سان پيش ڪيو ويو آهي. سندس خيال ۾ متن ۾ عرب حملي کي اخلاقي ۽ مذهبي بنيادن تي جائز قرار ڏيڻ جا دليل ملن ٿا، جڏهن ته شڪست کاڌل مقامي ڌرين جو موقف نسبتاً گهٽ نمايان آهي.<ref name="MubarakAli2005"/> === حملي جي اخلاقي جواز جو بيان === ڊاڪٽر مبارڪ عليءَ جي تشريح موجب چچ نامي ۾ چچ خاندان جي اقتدار حاصل ڪرڻ کي سازش ۽ قانوني حڪمرانيءَ جي خاتمي سان ڳنڍيو ويو آهي. اهڙي بيان مان فاتح ڌر لاءِ اخلاقي جواز پيدا ٿيڻ جو تاثر ملي ٿو. سندس تجزيي موجب متن ۾ حملي کي ظلم جي خاتمي ۽ انصاف جي قيام سان ڳنڍڻ واري روايتي تاريخ نويسيءَ جو انداز نظر اچي ٿو.<ref name="MubarakAli2005"/> === راجا ڏاهر جي تصوير === چچ نامي ۾ راجا ڏاهر جي شخصيت بابت ڪجهه اهڙيون روايتون شامل آهن، جن ۾ کيس اقتدار جو خواهشمند ۽ اخلاقي طور ڪمزور حڪمران طور پيش ڪيو ويو آهي. انهن مان هڪ روايت موجب ڏاهر پنهنجي ڀيڻ سان شادي ڪئي، ڇاڪاڻ⁠تہ نجومين اڳڪٿي ڪئي هئي ته سندس ڀيڻ جو مڙس بادشاهه ٿيندو. ڊاڪٽر مبارڪ عليءَ موجب اهڙين روايتن کي فاتح ڌر جي تاريخي بيان ۾ مقامي حڪمران جي اخلاقي حيثيت کي ڪمزور ڏيکارڻ جي تناظر ۾ سمجهي سگهجي ٿو. هي واقعو چچ نامي جي روايت آهي، نه ته آزاد طور ثابت ٿيل تاريخي حقيقت.<ref name="MubarakAli2005"/> === سامونڊي قزاقن وارو واقعو === چچ نامي ۾ مسلمان عورتن ۽ ٻارن جي سامونڊي قزاقن هٿان گرفتار ٿيڻ جو واقعو بيان ٿيل آهي. روايت موجب [[حجاج بن يوسف]] راجا ڏاهر کان انهن قيدين جي آزاديءَ جو مطالبو ڪيو، پر مسئلو حل نه ٿيڻ کان پوءِ سنڌ ڏانهن عرب فوجي مهم جو رستو هموار ٿيو. ڊاڪٽر مبارڪ عليءَ جي تجزيي موجب هن بيان ۾ حملي جي اخلاقي سبب کي نمايان ڪيو ويو آهي، جڏهن ته عربن جي واپاري ۽ معاشي مفادن، خاص طور [[هندي سمنڊ]] ۾ واپار جي حفاظت ۽ سامونڊي رستن تي اثر قائم ڪرڻ، جهڙن ممڪن مقصدن کي مناسب اهميت نه ڏني وئي آهي.<ref name="MubarakAli2005"/> === جنگين جو مذهبي بيان === ڊاڪٽر مبارڪ عليءَ موجب چچ نامي ۾ عربن ۽ سنڌ جي مقامي ڌرين وچ ۾ ٿيل جنگين کي ڪيترن هنڌن تي حق ۽ باطل يا انصاف ۽ ناانصافيءَ جي مقابلي طور پيش ڪيو ويو آهي. متن ۾ عرب فوج کي خدائي مدد ۽ حق سان لاڳاپيل ڏيکاريو ويو آهي، جڏهن ته مخالف حڪمرانن بابت مذهبي ۽ اخلاقي طور منفي لفظ استعمال ٿيل آهن. مبارڪ عليءَ جي تشريح موجب اهڙي بيان جو مقصد فوجي فتح کي مذهبي ۽ اخلاقي حيثيت ڏيڻ هو.<ref name="MubarakAli2005"/> === ڪاڪا بن ڪوٽل جو واقعو === چچ نامي ۾ ڪاڪا بن ڪوٽل بابت هڪ روايت ملي ٿي، جنهن موجب هن رات جي وقت عرب فوج تي حملو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر سندس لشڪر رستو وڃائي ويٺو. روايت موجب بعد ۾ هن عربن سان صلح ڪندي انهيءَ واقعي کي خدائي ارادي سان ڳنڍيو ۽ نجومين جي اڳڪٿين جو ذڪر ڪيو. ڊاڪٽر مبارڪ عليءَ موجب اهڙيون روايتون عربن جي ڪاميابيءَ کي اڳواٽ مقرر ٿيل تقدير طور پيش ڪرڻ واري تاريخي انداز جو مثال آهن.<ref name="MubarakAli2005"/> === نجومن جون اڳڪٿيون === چچ نامي ۾ ڪيترن هنڌن تي نجومين جي اڳڪٿين جو ذڪر ملي ٿو، جن ۾ سنڌ جي مقامي حڪمرانن جي شڪست ۽ عرب فوج جي ڪاميابيءَ بابت بيان ڏنا ويا آهن. ديبل جي قلعي بابت هڪ روايت موجب هڪ برهمڻ عرب فوج کي ٻڌايو ته قلعي جي فتح مندر تي لڳل جهنڊي جي ڪيرائڻ سان لاڳاپيل آهي. ڊاڪٽر مبارڪ عليءَ جي تشريح موجب اهڙن واقعن ذريعي فتح کي تقدير ۽ خدائي مدد سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي وئي آهي.<ref name="MubarakAli2005"/> === فتح ۽ مال غنيمت جو تصور === ڊاڪٽر مبارڪ عليءَ موجب چچ نامي جي بيان ۾ سنڌ جي فتح کان پوءِ عرب حڪمرانيءَ کي جائز اقتدار طور پيش ڪيو ويو آهي. انهيءَ تناظر ۾ حڪومت ڪرڻ، وسيلن تي اختيار حاصل ڪرڻ ۽ جنگي مال کي مال غنيمت طور وٺڻ جا تصور سامهون اچن ٿا. مبارڪ عليءَ جي تجزيي موجب هي بيان فوجي فتح کي مذهبي ۽ سياسي جواز فراهم ڪرڻ واري تاريخي روايت سان لاڳاپيل آهي.<ref name="MubarakAli2005"/> === راجا ڏاهر جي مزاحمت === چچ نامي جي روايت موجب راجا ڏاهر عرب فوج سان جنگ ڪندي مارجي ويو. هن واقعي مان ظاهر ٿئي ٿو ته سنڌ جي فتح فوجي مزاحمت ۽ جنگين کان پوءِ ٿي. ڊاڪٽر مبارڪ عليءَ جي تشريح موجب ڏاهر جي مزاحمت کي تاريخي مطالعي ۾ نظرانداز نه ڪرڻ گهرجي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو واقعو سنڌ جي فتح کي صرف پرامن اقتدار جي منتقليءَ طور پيش ڪرڻ جي مخالفت ڪري ٿو.<ref name="MubarakAli2005"/> === تاريخ ۽ ڏندڪٿا جو ميلاپ === ڊاڪٽر مبارڪ عليءَ جي تجزيي موجب چچ نامي ۾ تاريخي روايتن سان گڏ ڏندڪٿائي ۽ ادبي عنصر پڻ موجود آهن. هن متن ۾ اهڙن اصطلاحن ۽ انتظامي تصورن جي موجودگيءَ ڏانهن ڌيان ڇڪايو آهي، جيڪي بعد وارن اسلامي دورن ۾ وڌيڪ نمايان ٿيا. مثال طور ''شحنه'' ۽ ''اقطاع'' جهڙن اصطلاحن جي تاريخي استعمال کي متن جي ترتيب جي زماني سان ڀيٽي ڏسڻ جي ضرورت آهي.<ref name="MubarakAli2005"/> انهيءَ سبب متن جي هر تفصيل کي اٺين صديءَ جي سڌي ۽ همعصر شاهدي قرار ڏيڻ مناسب ناهي.<ref name="Asif2016"/> === محمد بن قاسم جي پڄاڻي بابت روايتون === چچ نامي ۾ محمد بن قاسم جي گرفتاري ۽ موت بابت هڪ مشهور روايت ملي ٿي، جنهن موجب کيس جانور جي ڪچي کل ۾ سبي موڪليو ويو. ڊاڪٽر مبارڪ عليءَ هن روايت جي تاريخي درستگيءَ تي اعتراض ڪيو آهي. سندس بحث موجب محمد بن قاسم جي پڄاڻي بابت ٻين تاريخي روايتن ۾ قيد، سياسي انتقام ۽ موت جا مختلف بيان ملن ٿا. ڪجهه مؤرخن خودڪشيءَ جو امڪان پڻ بيان ڪيو آهي، پر انهيءَ راءِ کي به قطعي ثابت ٿيل واقعو نه سمجهڻ گهرجي.<ref name="MubarakAli2005"/> == ديارام گدومل جي تنقيد == [[ديارام گدومل]] مرزا قليچ بيگ جي انگريزي ترجمي جي نظرثاني ۽ تعارف سان لاڳاپيل هو. موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ گدومل جي ان تنقيدي راءِ جو ذڪر ڪيو آهي ته چچ نامي ۾ ٻڌل ٻڌايل روايتن ۽ غيرمستند خبرن جو مواد پڻ شامل آهي.<ref name="Jotwani1996"/> گدومل جي تنقيد جو مطلب چچ نامي جي سموري تاريخي اهميت کي رد ڪرڻ نه، پر ان جي روايتن کي ٻين ماخذن سان ڀيٽي پڙهڻ جي ضرورت کي اجاگر ڪرڻ هو. == جديد تاريخ نويسيءَ ۾ چچ نامو == === منان احمد آصف جو اڀياس === منان احمد آصف پنهنجي ڪتاب ''A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia'' (2016ع) ۾ چچ نامي جي روايتي تشريح تي تنقيد ڪئي آهي. سندس موقف موجب متن کي رڳو اٺين صديءَ جي فوجي فتح جي تاريخ طور پڙهڻ، ان جي تيرهين صديءَ واري سياسي، اخلاقي ۽ ادبي مفهوم کي نظرانداز ڪرڻ آهي. آصف چچ نامي کي حڪومت، انصاف، سياسي اقتدار، حڪمرانن جي ذميوارين ۽ مختلف سماجي گروهن جي لاڳاپن بابت هڪ پيچيده فڪري متن طور پيش ڪري ٿو.<ref name="Asif2016"/> === عرب فتح ۽ سنڌ بابت تاريخي تعبيرون === ڊاڪٽر مبارڪ عليءَ موجب عربن جي سنڌ فتح کي بعد وارن مختلف دورن ۾ مختلف سياسي ۽ مذهبي معنائون ڏنيون ويون. سندس تجزيي موجب عرب فتح کان پوءِ سنڌ جي سياسي حالتن ۾ تبديليون اينديون رهيون ۽ محمد بن قاسم جي شخصيت کي هر دور ۾ ساڳي اهميت حاصل نه رهي.<ref name="MubarakAli2005"/> === ويهين صديءَ ۾ نئين تعبير === ڊاڪٽر مبارڪ عليءَ موجب ويهين صديءَ جي شروعات ۾، خاص طور 1920ع واري ڏهاڪي ۾، ننڍي کنڊ ۾ مذهبي سڃاڻپ ۽ فرقيوارانه سياست جي وڌندڙ اثر هيٺ سنڌ جي عرب فتح کي نون سياسي ۽ مذهبي مفهومن سان پيش ڪيو ويو. ڪجهه مسلمان ليکڪن محمد بن قاسم کي نوجوان مسلمان هيرو ۽ سنڌ کي برصغير ۾ اسلام جي آمد جي اهم دروازي طور بيان ڪيو.<ref name="MubarakAli2005"/> === ون يونٽ کان پوءِ سنڌي قومپرست تعبير === 1955ع ۾ [[ون يونٽ]] قائم ٿيڻ کان پوءِ سنڌ جي سياسي ۽ ثقافتي سڃاڻپ بابت بحث وڌيو. ڊاڪٽر مبارڪ عليءَ موجب انهيءَ پسمنظر ۾ سنڌي قومپرست تاريخ نويسيءَ ۾ سنڌ جي عرب فتح جي نئين سر تشريح ڪئي وئي. ڪجهه قومپرست ليکڪن محمد بن قاسم کي فاتح بدران حملي آور ۽ راجا ڏاهر کي پنهنجي ملڪ جي دفاع ۾ وڙهندڙ حڪمران طور پيش ڪيو. هيءَ هڪ تاريخ نويسانه ۽ سياسي تعبير هئي، جنهن کي ٻين مذهبي ۽ قومي تعبيرن کان الڳ سمجهڻ گهرجي.<ref name="MubarakAli2005"/> === سنڌ جي تاريخ جي نئين شروعات === ڊاڪٽر مبارڪ عليءَ موجب سنڌي قومپرست تاريخ نويسيءَ ۾ سنڌ جي تاريخ جي شروعات صرف 711ع يا 712ع کان ڪرڻ بدران [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] ۽ ان کان اڳ جي تاريخي ورثي کي اهميت ڏني وئي. اهڙي تشريح ۾ سنڌ جي قديم ماضي، مقامي ثقافت ۽ علائقائي سڃاڻپ کي نمايان ڪيو ويو. مبارڪ عليءَ ان کي سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ مذهبي مرڪزيت کان وڌيڪ علائقائي ۽ سيڪيولر رخ ڏانهن تبديليءَ طور بيان ڪيو آهي.<ref name="MubarakAli2005"/> == تحرير، متن ۽ تاريخي درستگي == [[فائل:Sindh_700ad.jpg|thumb|ساڄي|300px|700ع ڌاري سنڌ جي سياسي جاگرافيءَ جو تاريخي نقشو، برهمڻ گهراڻي جي دور سان لاڳاپيل.]] چچ نامي جو موجود فارسي متن علي بن حامد ڪوفي سان منسوب آهي. روايتي بيان موجب هن هڪ عربي تاريخ کي فارسيءَ ۾ منتقل ڪيو، جڏهن ته جديد تحقيق ۾ ان جي اصل تصنيف ۽ ترجمي واري حيثيت تي اختلاف آهن.<ref name="IranicaChach"/><ref name="Asif2016"/> ڪن پراڻن مؤرخن متن کي تاريخي روايتن ۽ داستاني مواد جو گڏيل مجموعو سمجهيو. مائونٽ اسٽوئرٽ ايلفنسٽن ۽ ٻين نوآبادياتي دور جي ليکڪن جي بحثن کان پوءِ چچ نامي جي تاريخي حيثيت تي وڌيڪ ڌيان ڏنو ويو.<ref name="Asif2016"/> [[تاريخ معصومي]] ۽ [[تحفة الڪرام]] جهڙن بعد وارن تاريخي ڪتابن ۾ سنڌ جي اوائلي تاريخ جا اهڙا احوال ملن ٿا، جيڪي چچ نامي جي روايتن سان لاڳاپيل آهن. نظام الدين احمد، نورالحق، [[محمد قاسم فرشتو|فرشتو]] ۽ [[مير محمد معصوم بکري]] جهڙن مؤرخن جي تحريرن کي پڻ سنڌ جي عرب فتح بابت تاريخي روايتن جي تقابلي مطالعي ۾ استعمال ڪيو ويو آهي.<ref name="Kalichbeg1900"/> چچ نامي ۾ تاريخي جاگرافي، سماجي حالتن، سياسي انتظام ۽ جنگين بابت اهم مواد ملي ٿو، پر متن ۾ موجود مبالغي، داستاني انداز، مذهبي تعبيرن ۽ ممڪن زماني جي اختلافن کي تنقيدي نظر سان پڙهڻ ضروري آهي.<ref name="MubarakAli2005"/><ref name="Asif2016"/> == چچ نامي جا ترجما ۽ ڇاپا == چچ نامي جا فارسي متن، انگريزي، سنڌي ۽ اردو ترجما مختلف دورن ۾ شايع ٿيا آهن. انهن ۾ مرزا قليچ بيگ، مخدوم امير احمد، ڊاڪٽر عمر بن محمد دائودپوٽو ۽ ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جون خدمتون اهم آهن.<ref name="Lakhu2003"/><ref name="BalochIntroduction"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border:2px solid #355b9b; background:#f8fbff;" |+ style="background:#254b91; color:#ffffff; padding:9px;" | '''چچ نامي جا اهم ترجما، ڇاپا ۽ تحقيقي ڪم''' ! style="background:#dbeafe; color:#173b77;" | سال ! style="background:#e9ddff; color:#49318e;" | شخصيت يا ادارو ! style="background:#dcfce7; color:#166534;" | ڪم |- | 613هه / 1216ع ڌاري | [[علي بن حامد ڪوفي]] | موجود فارسي متن جي ترتيب؛ روايتي طور عربيءَ مان ترجمو |- | 1838ع ۽ 1841ع | ٽي. پوسٽنس | چچ نامي جا ڪجهه حصا انگريزيءَ ۾، بنگال جي ايشياٽڪ سوسائٽيءَ جي رسالي ۾ |- | 1853ع ڌاري | هينري ميئر ايليٽ | سنڌ جي عرب فتح بابت متن جا اقتباس ۽ تاريخي مواد |- | 1867ع | هينري ميئر ايليٽ ۽ جان ڊائوسن | ''The History of India as Told by Its Own Historians'' جي پهرين جلد ۾ لاڳاپيل تاريخي مواد جي اشاعت |- | 1900ع | [[مرزا قليچ بيگ]] | مڪمل انگريزي ترجمو، ڪراچي |- | 1923ع | مرزا قليچ بيگ | سنڌي ترجمي جو پهريون ڀاڱو، نئين سنڌ لائبريري، حيدرآباد |- | 1938ع | محمد حفيظ الرحمان «حفيظ» | مرزا قليچ بيگ جي انگريزي ترجمي تان اردو ترجمو |- | 1952ع | [[مخدوم امير احمد]] | سنڌي ترجمي سان لاڳاپيل ڪم جو سال، ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جي بيان موجب |- | 1954ع | سنڌي ادبي بورڊ | مخدوم امير احمد جي ترجمي جي هڪ ڇاپي جو سال، لئمبرڪ جي حوالي موجب |- | 1966ع | مخدوم امير احمد؛ ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ | ''فتح نامو سنڌ'' جو هڪ ڄاڻايل سنڌي ڇاپو |- | 1976ع | سنڌي ادبي بورڊ | تحقيق ۽ مقدمي سان ''فتح نامو سنڌ'' جو ڇاپو |- | 1983ع | [[نبي بخش خان بلوچ]] | فارسي متن ۽ تحقيقي ڪم بابت اشاعت ۽ بحث |- | 1985ع | وين گارڊ، لاهور | مرزا قليچ بيگ جي انگريزي ترجمي جو ٻيهر ڇاپو |- | 2016ع | [[منان احمد آصف]] | ''A Book of Conquest''، جديد تاريخي ۽ فڪري اڀياس |} <ref name="Lakhu2003"/><ref name="LambrickSindh"/><ref name="BalochInterview1983"/><ref name="BalochIntroduction"/><ref name="Asif2016"/> === مرزا قليچ بيگ جو انگريزي ترجمو === [[مرزا قليچ بيگ]] چچ نامي جو فارسيءَ مان انگريزي ترجمو ڪيو، جيڪو 1900ع ۾ ڪراچيءَ جي ''Commissioner's Press'' مان شايع ٿيو. ڪتاب جو مڪمل عنوان ''The Chachnamah: An Ancient History of Sind, Giving the Hindu Period Down to the Arab Conquest'' هو.<ref name="Kalichbeg1900"/> هي ترجمو سنڌ جي ڪمشنر ايڇ. اي. ايم. جيمس ڏانهن منسوب ڪيو ويو. مرزا قليچ بيگ جي دوست [[ديارام گدومل]] ترجمي جي نظرثاني ڪئي ۽ ان لاءِ تعارف لکيو.<ref name="Lakhu2003"/> مرزا قليچ بيگ موجب ان وقت چچ نامي جو ڪو معياري ڇپيل فارسي متن موجود نه هو، جنهن سبب ترجمي ۾ ڏکيائيون پيش آيون. هن عربي ڄاڻندڙ عالمن جي مدد سان متن جي درستگيءَ جون ڪوششون ڪيون ۽ ترجمي سان حوالا ۽ حاشيا پڻ شامل ڪيا. هن [[تاريخ معصومي]] ۽ [[تحفة الڪرام]] مان لاڳاپيل احوال ڀيٽ لاءِ استعمال ڪيا. قرآن مجيد جي آيتن لاءِ جارج سيل جي انگريزي ترجمي ۽ هجري سالن جي عيسوي مقابلي لاءِ رچرڊسن جي جدولن مان مدد ورتي.<ref name="Lakhu2003"/> هن انگريزي ترجمي ذريعي چچ نامو سنڌ ۽ هند کان ٻاهر انگريزي پڙهندڙن تائين پڻ پهتو. === مرزا قليچ بيگ جو سنڌي ترجمو === مرزا قليچ بيگ چچ نامي جو سنڌي ترجمو پڻ ڪيو. ڊاڪٽر غلام محمد لاکي جي تحقيق موجب ترجمي جو پهريون ڀاڱو 1923ع ۾ ''نئين سنڌ لائبريري'' طرفان حيدرآباد جي بليوٽسڪي پريس مان شايع ٿيو. هي ڪتاب ڪرائون سائيز جي 60 صفحن تي مشتمل هو ۽ ان ۾ چچ جي حڪومت تائين احوال شامل هو.<ref name="Lakhu2003"/> مرزا قليچ بيگ پنهنجي سنڌي ترجمي جي مقصد بابت لکيو ته سنڌ جا ماڻهو پنهنجي قديم تاريخ ۽ هندو راجائن کان عرب فتح تائين جي احوال کان واقف ٿين. ڊاڪٽر غلام محمد لاکي موجب مرزا قليچ بيگ 1923ع ۾ چچ نامي جو سنڌي ترجمو مڪمل ڪيو هو، پر ٻئي ڀاڱي جي ڇپجڻ بابت کيس پڪ واري معلومات نه ملي سگهي هئي.<ref name="Lakhu2003"/> === مخدوم امير احمد جو سنڌي ترجمو === [[مخدوم امير احمد]] چچ نامي جو فارسيءَ مان سنڌي ترجمو ڪيو، جيڪو ''فتح نامو سنڌ'' جي نالي سان شايع ٿيو. سنڌي ادبي بورڊ طرفان هن ڪتاب جا مختلف ڇاپا شايع ٿيا آهن.<ref name="SindhiTranslation"/><ref name="SindhiAdabiBoardChach"/> ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جي بيان موجب مخدوم امير احمد جي ترجمي تي 1952ع ۾ تحقيق ۽ حاشين جو ڪم ڪيو ويو. ايڇ. ٽي. لئمبرڪ جي حوالي ۾ سنڌي ادبي بورڊ جي 1954ع واري ڇاپي جو ذڪر ملي ٿو، جڏهن ته بعد وارن ڪتابياتي حوالن ۾ 1966ع ۽ 1976ع جا ڇاپا پڻ ملن ٿا.<ref name="BalochInterview1983"/><ref name="LambrickSindh"/><ref name="BalochIntroduction"/> مختلف ڇاپن جا سال الڳ الڳ ڄاڻائڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ترجمي جي تياري، پهرين اشاعت ۽ ٻيهر ڇپائي ساڳيا واقعا نه آهن. === ڊاڪٽر عمر بن محمد دائودپوٽي جي تحقيق === [[عمر بن محمد دائودپوٽو|ڊاڪٽر عمر بن محمد دائودپوٽو]] چچ نامي جي فارسي متن جي تحقيق ۽ اشاعت سان لاڳاپيل اهم عالمن مان هو. سندس تحقيقي ڪم چچ نامي جي متن کي پڙهڻ، درست ڪرڻ ۽ مختلف نسخن جي ڀيٽ ڪرڻ جي روايت ۾ اهم حيثيت رکي ٿو.<ref name="LambrickSindh"/><ref name="BalochIntroduction"/> === ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جو تحقيقي ڪم === [[نبي بخش خان بلوچ|ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ]] چچ نامي جي متن، تاريخي ماخذن، حاشين ۽ ترجمن تي تحقيقي ڪم ڪيو. 1983ع ۾ ''مهراڻ'' رسالي ۾ شايع ٿيل سندس ريڊيو انٽرويو موجب هن چچ نامي جي فارسي متن، تاريخي حوالن ۽ سنڌي ترجمي بابت ڊگهي عرصي تائين تحقيق ڪئي. هن ٻڌايو ته ''فتح نامو سنڌ'' جو فارسي متن تفصيلي انگريزي مقدمي ۽ حاشين سان تاريخي ۽ ثقافتي اداري طرفان پڻ شايع ٿيو.<ref name="BalochInterview1983"/> === اردو ترجمو === ڊاڪٽر غلام محمد لاکي موجب 1938ع ۾ بهاولپور جي محمد حفيظ الرحمان «حفيظ» مرزا قليچ بيگ جي انگريزي ترجمي تان چچ نامي جو اردو ترجمو ڪيو. حفيظ الرحمان سنڌ بابت ٻين تاريخي ۽ ادبي ڪتابن جي ترجمن سان پڻ لاڳاپيل هو. سندس هڪ ٻيو ترجمو ''تاريخ شعراءِ سنڌ'' جي نالي سان 1365هه/1945ع ۾ بهاولپور مان شايع ٿيو.<ref name="Lakhu2003"/> === انگريزي ترجمي جا ٻيهر ڇاپا === مرزا قليچ بيگ جي انگريزي ترجمي جا بعد ۾ پڻ ڇاپا شايع ٿيا. ڊاڪٽر غلام محمد لاکي موجب هڪ ڇاپو ''Sindh Classics''، ڪراچيءَ طرفان شايع ٿيو، جنهن تي اشاعت جو سال درج نه هو، جڏهن ته ٻيو ڇاپو ''Vanguard''، لاهور طرفان 1985ع ۾ شايع ٿيو.<ref name="Lakhu2003"/> == سنڌ جي تاريخ لاءِ اهميت == چچ نامو سنڌ جي اوائلي تاريخ جي مطالعي ۾ اهم متن آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ مقامي حڪمران خاندانن، عرب فوجي مهمن، سياسي انتظام، درٻاري لاڳاپن ۽ سماجي حالتن بابت تفصيلي روايتون محفوظ آهن.<ref name="IranicaChach"/> ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ چچ نامي کي سنڌ جي تاريخ بابت اهم بنيادي ماخذن مان شمار ڪيو ۽ ان جي تحقيقي اشاعت کي سنڌ جي تاريخ نويسيءَ لاءِ ضروري سمجهيو.<ref name="BalochInterview1983"/> ٻئي طرف جديد تحقيق ياد ڏياري ٿي ته چچ نامو صرف واقعن جي فهرست نه آهي، پر ان ۾ ادبي روايتون، سياسي تصور، مذهبي تشريحون ۽ حڪمرانيءَ بابت اخلاقي دليل پڻ شامل آهن.<ref name="Asif2016"/> ان ڪري چچ نامي جي تاريخي استعمال ۾ ٻين عربي، فارسي، سنڌي ۽ آثار قديمه جي ماخذن سان تقابلي مطالعو ضروري آهي. == پڻ ڏسو == * [[چچ]] * [[راءِ گهراڻو]] * [[برهمڻ گهراڻو]] * [[راجا ڏاهر]] * [[محمد بن قاسم]] * [[سنڌ تي عربن جي فتح]] * [[اروڙ]] * [[علي بن حامد ڪوفي]] * [[مرزا قليچ بيگ]] * [[ديارام گدومل]] * [[مخدوم امير احمد]] * [[عمر بن محمد دائودپوٽو]] * [[نبي بخش خان بلوچ]] * [[ڊاڪٽر مبارڪ علي]] * [[منان احمد آصف]] * [[تاريخ معصومي]] * [[تحفة الڪرام]] * [[نئون چچ نامو]] == حوالا == <references> <ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> <ref name="IranicaChach">{{cite encyclopedia |title=ČAČ-NĀMA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/cac-nama/ |language=en }}</ref> <ref name="Asif2016">{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |location=Cambridge, Massachusetts |year=2016 |doi=10.4159/9780674972414 |language=en }}</ref> <ref name="AnttilaReview">{{cite journal |last=Hämeen-Anttila |title=Review of A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |url=https://www.pure.ed.ac.uk/ws/files/74302649/H_meenAnttilaICMR2018AsifABookOfConquest.pdf |language=en }}</ref> <ref name="Kalichbeg1900">{{cite book |last=Kūfī |first=ʿAlī ibn Ḥāmid |translator-last=Fredunbeg |translator-first=Mirza Kalichbeg |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind, Giving the Hindu Period Down to the Arab Conquest |publisher=Commissioner's Press |location=Karachi |year=1900 |language=en }}</ref> <ref name="SindhiTranslation">{{cite book |last=Kūfī |first=ʿAlī ibn Ḥāmid |translator-last=Ahmad |translator-first=Makhdum Amir |editor-last=Baloch |editor-first=Nabi Bakhsh Khan |title=فتح نامو سنڌ |location=حيدرآباد، سنڌ |year=1966 |language=sd }}</ref> <ref name="SindhianaChach">{{cite encyclopedia |title=چچ نامه/ چچ نامو |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=چچ%20نامه/%20چچ%20نامو |language=sd |access-date=2021-03-26 }}</ref> <ref name="SindhiAdabiBoardChach">{{cite book |title=چچ نامو |translator=مخدوم امير احمد |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |language=sd |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/History/Book1/Book_page1.html |access-date=2024-06-24 }}</ref> <ref name="MubarakAli2005">{{cite book |last=Ali |first=Mubarak |author-link=ڊاڪٽر مبارڪ علي |title=Essays on the History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 |pages=9–12 |language=en }}</ref> <ref name="LambrickSindh">{{cite book |last=Lambrick |first=H. T. |author-link=ايڇ ٽي لئمبرڪ |title=سنڌ مسلمانن جي فتح کان اڳ |volume=2 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=1984 |edition=پهريون |language=sd }}</ref> <ref name="QuddusiHistory">{{cite book |last=Quddusi |first=Ejaz-ul-Haq |title=سنڌ جي تاريخ |publisher=مهراڻ اڪيڊمي |year=2007 |language=sd |url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page13.html }}</ref> <ref name="BalochIntroduction">{{cite book |title=فتح نامهٔ سنڌ عرف چچ نامو |editor-last=بلوچ |editor-first=نبي بخش خان |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1976 |pages=58–61 |language=sd }}</ref> <ref name="Lakhu2003">{{cite journal |last=لاکو |first=غلام محمد |title=مرزا قليچ بيگ ۽ سنڌ جي تاريخ |journal=مهراڻ |volume=53 |year=2003 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |language=sd }}</ref> <ref name="BalochInterview1983">{{cite journal |last=بلوچ |first=نبي بخش خان |title=ڊاڪٽر نبي بخش بلوچ جو ريڊيو انٽرويو |journal=مهراڻ |editor=نفيس احمد ناشاد |volume=34 |issue=4 |year=1983 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |language=sd }}</ref> </references> == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/History/Book1/Book_page1.html سنڌي ادبي بورڊ تي چچ نامو] {{مئل ڳنڍڻو|date=January 2025|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}} * [https://www.iranicaonline.org/articles/cac-nama/ انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا ۾ چچ نامو] * [https://ci.nii.ac.jp/ncid/BA66448021 چچ نامي جي انگريزي ترجمي جو ڪتابياتي رڪارڊ] * [https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.4159/9780674972414/html چچ نامي بابت منان احمد آصف جي تحقيق] {{DEFAULTSORT:چچ نامو}} [[زمرو:چچ نامو]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:سنڌي تاريخي ڪتاب]] [[زمرو:فارسي ادب]] [[زمرو:فارسي ڪتاب]] [[زمرو:عربي ڪتاب]] [[زمرو:تيرهين صديءَ جا ڪتاب]] [[زمرو:سنڌ تي عربن جي فتح]] [[زمرو:سنڌي ۾ ترجمو ڪيل ادب]] [[زمرو:تاريخ اسلام]] [[زمرو:تاريخ پاڪستان]] [[زمرو:ٻڌمت جي تاريخ]] [[زمرو:مشهور ڪتاب]] 0w6o8lwbopydjpkdnxa4dw5x3bzwx7w 0 12265 422532 396605 2026-10-17T22:28:08Z Intisar Ali 8681 422532 wikitext text/x-wiki {{Short description|1941ع ۾ آنندرام طوطلداس راجاڻيءَ جو مرتب ڪيل صوفي ٻڍل فقير جي شاعريءَ جو مجموعو}} {{Infobox book | name = ٻڍل جو رسالو | title_orig = رسالو ٻڍل فقير | author = [[ٻڍل فقير]] | editor = آنندرام طوطلداس راجاڻي | country = [[برطانوي هندستان]] | language = [[سنڌي ٻولي]]، [[سرائڪي ٻولي]] | genre = [[صوفي شاعري]]، ڪلام جو مجموعو | publisher = تاجران ڪتب شاهي، شڪارپور | pub_place = [[شڪارپور]] | pub_date = ڊسمبر 1941ع | subject = تصوف، عشق حقيقي، توحيد، اخلاقيات ۽ انسان دوستي | pages = 192 (1976ع جو ٻيو ڇاپو) }} '''''ٻڍل جو رسالو'''''، جنهن کي '''''رسالو ٻڍل فقير''''' پڻ چيو وڃي ٿو (انگريزي: ''B'udhaljo Risaalo''؛ ''Risalo Budhal Faqir'')، سنڌ جي صوفي شاعر [[ٻڍل فقير]] جي شاعريءَ جو مجموعو آهي. هن رسالي کي آنندرام طوطلداس راجاڻيءَ مرتب ڪيو، جنهن جو پهريون ڇاپو ڊسمبر 1941ع ۾ [[شڪارپور]] مان شايع ٿيو. ڪتاب ۾ ٻڍل فقير جو 1939ع تائين جو ڪلام ۽ سندس سوانح عمري پڻ شامل آهي.<ref name="SindhianaRisalo">{{cite web |title=ٻڍل جو رسالو |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D9%BB%DA%8D%D9%84%20%D8%AC%D9%88%20%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%84%D9%88 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |access-date=2026-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305042533/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D9%BB%DA%8D%D9%84%20%D8%AC%D9%88%20%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%84%D9%88 |archive-date=2016-03-05 }}</ref> موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ ''B'udhaljo Risaalo'' جي داخلا ڏني آهي ۽ ان کي ٻڍل فقير (1865ع–1939ع) جي صوفي شاعريءَ جو مجموعو ڄاڻايو آهي، جيڪو آنندرام ٽي. راجاڻيءَ جي ترتيب سان 1941ع ۾ شايع ٿيو.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> رسالي جو ٻيو ڇاپو 1976ع ۾ ٻڍل فقير جي سجاده نشين ميان عبدالڪريم جي هدايت تي ساڳئي مرتب، آنندرام طوطلداس راجاڻيءَ، ٻيهر شايع ڪرايو. هي ڇاپو مولوي محمد عظيم اينڊ سنز، تاجران ڪتب شاهي بازار، شڪارپور، پاران ڇپيو. ڪرائون سائيز جي هن ڇاپي ۾ 192 صفحا هئا ۽ آخر ۾ ڏکين لفظن جي معنائن تي ٻڌل 33 صفحن جي لغت پڻ ڏنل هئي.<ref name="SindhianaRisalo"/> == عنوان == ڪتاب جو عنوان مختلف ماخذن ۾ ''ٻڍل جو رسالو'' ۽ ''رسالو ٻڍل فقير'' جي صورت ۾ ملي ٿو. موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ادبي لغت ۾ رومن سنڌي صورت ''B'udhaljo Risaalo'' استعمال ڪئي آهي، جڏهن ته سنڌي ادبي بورڊ جي آن لائين لائبريريءَ ۾ ''رسالو ٻڍل فقير'' جي نالي سان بعد ۾ مرتب ڪيل متن موجود آهي.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="SABRisalo">{{cite web |title=رسالو ٻڍل فقير رحه |url=https://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/poetry/Book38/Book_page1.html |website=سنڌي ادبي بورڊ جي آن لائين لائبريري |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |language=sd |access-date=2026-10-18 }}</ref> ''رسالو'' سنڌي ادبي روايت ۾ اهڙي شعري مجموعي لاءِ پڻ استعمال ٿيندو آهي، جنهن ۾ ڪنهن شاعر جو ڪلام گڏ ڪري محفوظ ڪيو ويو هجي. == شاعر جو تعارف == {{Main|ٻڍل فقير}} '''ٻڍل فقير'''، جنهن کي ٻڍل فقير اُنڙ يا ٻڍل فقير قادري پڻ سڏيو وڃي ٿو، سنڌ جو مشهور صوفي شاعر هو. سندس تعلق شڪارپور ضلعي جي ڳوٺ بخشي اُنڙ سان هو. سندس والد جو نالو فقير عبدالواسع اُنڙ هو.<ref name="Kalhoro2025">{{cite news |last=Kalhoro |first=Zulfiqar Ali |title=At The Shrine Of Budhal Faqir Qadiri |url=https://thefridaytimes.com/15-Jan-2025/at-the-shrine-of-budhal-faqir-qadiri |work=The Friday Times |date=2025-01-15 |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> === پيدائش بابت اختلاف === ٻڍل فقير جي پيدائش جي سال بابت تاريخي ماخذن ۾ اختلاف آهي. آنندرام طوطلداس راجاڻيءَ جي بيان موجب، ٻڍل فقير 1865ع ۾ ڄائو هو. موتي لال جوتواڻيءَ پڻ سندس حياتيءَ جا سال 1865ع کان 1939ع ڄاڻايا آهن.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="Kalhoro2025"/> ٻئي طرف نياز سرڪيءَ جي تحقيق ۾ سندس جنم 1856ع يا 1857ع ۾ ٿيڻ جو امڪان پيش ڪيو ويو آهي.<ref name="Kalhoro2025"/> انهيءَ ڪري سندس پيدائش جو سال قطعي طور مقرر ڪرڻ بدران ٻنهي روايتن کي الڳ بيان ڪرڻ مناسب آهي. === روحاني سلسلو === ٻڍل فقير جو تعلق قادريه راشديه صوفي سلسلي سان هو. روايتي احوالن موجب، هن [[پير حزب الله شاهه راشدي]] کان روحاني تربيت حاصل ڪئي.<ref name="Kalhoro2025"/> سندس شاعريءَ ۾ توحيد، عشق حقيقي، روحاني معرفت، انسان دوستي ۽ اخلاقي قدرن جا موضوع نمايان آهن. === وفات ۽ مزار === ٻڍل فقير 1939ع ۾ وفات ڪئي. سندس مزار شڪارپور شهر کان لڳ ڀڳ 12 ڪلوميٽر پري، لوڊرا ڳوٺ ڏانهن ويندڙ رستي تي واقع آهي. سندس مزار صوفي عقيدتمندن ۽ مقامي ماڻهن جي زيارت جو هنڌ رهي آهي.<ref name="Kalhoro2025"/> == رسالي جي ترتيب ۽ اشاعت == === پهريون ڇاپو: ڊسمبر 1941ع === ٻڍل فقير جي وفات کان پوءِ سندس شاعريءَ کي محفوظ ڪرڻ لاءِ آنندرام طوطلداس راجاڻيءَ سندس ڪلام گڏ ڪري ڪتابي صورت ۾ مرتب ڪيو. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب، رسالي جو پهريون ڇاپو ڊسمبر 1941ع ۾ شايع ٿيو. ان ۾ ٻڍل فقير جو 1939ع تائين جو ڪلام ۽ سندس سوانح عمري شامل هئي.<ref name="SindhianaRisalo"/> ڊاڪٽر ذوالفقار علي ڪلهوڙي پڻ پنهنجي تحقيقي مضمون ۾ 1941ع جي راجاڻيءَ واري ترتيب جو ذڪر ڪيو آهي ۽ ان جي تاريخي اهميت بيان ڪئي آهي.<ref name="Kalhoro2025"/> 1941ع جي ڇاپي بابت ڪتابي حوالن ۾ شڪارپور جي تاجران ڪتب شاهيءَ جو نالو ملي ٿو، پر ان جي اصل عنواني صفحي مان ناشر جي مڪمل عبارت ۽ صفحن جي تعداد جي وڌيڪ تصديق گهربل آهي. === ٻيو ڇاپو: 1976ع === ٻڍل فقير جي ڪلام جي اهميت ۽ پڙهندڙن جي دلچسپيءَ سبب رسالي جو ٻيو ڇاپو 1976ع ۾ شايع ٿيو. هي ڇاپو ٻڍل فقير جي سجاده نشين '''ميان عبدالڪريم''' جي هدايت تي آنندرام طوطلداس راجاڻيءَ مرتب ڪري ڇپايو. ان جي اشاعت '''مولوي محمد عظيم اينڊ سنز، تاجران ڪتب شاهي بازار، شڪارپور''' پاران ڪئي وئي.<ref name="SindhianaRisalo"/> === ٻئي ڇاپي جون خصوصيتون === 1976ع وارو ڇاپو ڪرائون سائيز ۾ شايع ٿيو. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب، هن ڇاپي جا بنيادي ڪتابي تفصيل هي آهن: * اشاعت جو سال: 1976ع؛ * مرتب: آنندرام طوطلداس راجاڻي؛ * اشاعت جو هنڌ: شڪارپور؛ * ناشر: مولوي محمد عظيم اينڊ سنز، تاجران ڪتب شاهي بازار؛ * ڪتاب جا صفحا: 192؛ * لغت: ڏکين لفظن جي معنائن تي مشتمل 33 صفحا؛ * سائيز: ڪرائون سائيز.<ref name="SindhianaRisalo"/> لغت جي موجودگي رسالي جي پڙهندڙن لاءِ اهم هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ٻڍل فقير جي ڪلام ۾ سنڌي ۽ سرائڪي ٻولين جا لفظ، صوفيانه اصطلاح ۽ مقامي محاورا استعمال ٿيل آهن. == رسالي ۾ شامل مواد == ''ٻڍل جو رسالو'' ٻڍل فقير جي شاعريءَ سان گڏ سندس زندگيءَ بابت سوانحي مواد پڻ پيش ڪري ٿو. 1941ع جي پهرئين ڇاپي ۾ شاعر جو 1939ع تائين جو ڪلام شامل هو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته مرتب شاعر جي وفات تائين موجود ڪلام کي محفوظ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="SindhianaRisalo"/> ڪتاب ۾ صوفيانه شاعريءَ جون مختلف صنفون ملن ٿيون، جن مان ڪافي نمايان آهي. === شاعريءَ جون صنفون === ٻڍل فقير جي شاعريءَ ۾ هيٺيون صنفون ملن ٿيون: * '''ڪافي:''' سنڌي صوفي شاعريءَ جي اهم ڳائڻ لائق صنف؛ * '''بيت:''' روايتي سنڌي شعري صنف؛ * '''ڏوهيڙو:''' مختصر ۽ معنوي طور گهري شعري صنف؛ * '''سي حرفي:''' الفابيٽ جي اکرن جي ترتيب سان لاڳاپيل شاعري. ٻڍل فقير سنڌي ۽ سرائڪي ٻولين ۾ شاعري ڪئي. سندس ڪلام ۾ موسيقيت، صوفيانه علامتون ۽ عوامي ٻوليءَ جو استعمال نمايان آهي.<ref name="Kalhoro2025"/> == ڪلام جا اهم موضوع == === عشق حقيقي === ٻڍل فقير جي شاعريءَ ۾ عشق حقيقي مرڪزي حيثيت رکي ٿو. سندس ڪلام ۾ روحاني محبوب سان محبت، جدائيءَ جي تڙپ، قرب جي خواهش ۽ باطني سجاڳيءَ جا تصور ملن ٿا. سنڌي صوفي شاعريءَ جي روايت ۾ عشق حقيقي انسان جي روحاني سفر ۽ خدا سان تعلق جي اظهار جو اهم ذريعو رهيو آهي.<ref name="Kalhoro2025"/> === توحيد ۽ روحاني معرفت === ٻڍل فقير جي ڪلام ۾ خدا جي وحدانيت، روحاني معرفت ۽ صوفيانه فڪر جا موضوع نمايان آهن. سندس روحاني فڪر جو تعلق قادريه راشديه سلسلي جي تعليمات سان پڻ هو.<ref name="Kalhoro2025"/> === اخلاقيات ۽ انسان دوستي === ٻڍل فقير جي شاعريءَ ۾ محبت، رواداري، امن، انسان دوستي ۽ اخلاقي قدرن کي اهميت ڏني وئي آهي. ڊاڪٽر ذوالفقار علي ڪلهوڙي موجب، سندس ڪلام ۾ تصوف، اسلام، اخلاقيات ۽ انسان دوستي اهم موضوع آهن.<ref name="Kalhoro2025"/> === سنڌي لوڪ داستان === ٻڍل فقير پنهنجي ڪلام ۾ سنڌي ۽ ڏکڻ ايشيائي لوڪ داستانن جي ڪردارن ۽ علامتن کي پڻ استعمال ڪيو. انهن ۾ [[سسئي پنهون]]، [[عمر مارئي]]، [[سورٺ راءِ ڏياچ]] ۽ [[هير رانجهو]] سان لاڳاپيل موضوع شامل آهن. سنڌي صوفي شاعريءَ ۾ انهن داستانن کي عشق، وفاداري، جدائي ۽ روحاني جستجو جي علامتن طور استعمال ڪرڻ جي پراڻي روايت رهي آهي.<ref name="KafiyoonBaloch">{{cite book |editor-last=بلوچ |editor-first=نبي بخش خان |editor-link=نبي بخش خان بلوچ |title=ڪافيون، ڀاڱو پهريون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=1984 |language=sd }}</ref> == رسالي جي متن بابت تحقيقي مسئلا == 1941ع واري ترتيب کان پوءِ ٻڍل فقير جي ڪلام کي نئين سر مرتب ڪندڙ محققن پراڻي ڇاپي جي متن ۽ ترتيب بابت ڪجهه تنقيدي سوال اٿاريا. انهن ۾ ڪافين جي رديف ۽ قافين جي ترتيب، ڪجهه ڪلام جي ورجاءَ، سُرن موجب ترتيب جي کوٽ ۽ ڏکين لفظن جي معنائن بابت مسئلا شامل آهن. ''ديوان ٻڍل فقير'' جي تعارفي مواد ۾ انهن مسئلن جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="DiwanBudhal">{{cite web |title=ديوان ٻڍل فقير |url=https://sindhisaints.blogspot.com/2013/03/deewan-budhal-faqir.html |website=Sindhi Saints |date=2013-03 |language=sd |access-date=2026-10-18 }}</ref> انهن اعتراضن کي بعد وارن مرتبَن جي تنقيدي راءِ طور ڏسڻ گهرجي. 1941ع، 1976ع ۽ بعد وارن ڇاپن جي اصل متنن جو تفصيلي مقابلو ڪرڻ کان سواءِ انهن مان هر هڪ بابت قطعي نتيجو ڪڍڻ مناسب نه آهي. == بعد وارا ڇاپا ۽ ترتيبون == ٻڍل فقير جي شاعريءَ کي بعد ۾ ٻين محققن ۽ مرتبَن پڻ گڏ ڪيو. نياز سرڪيءَ جي ترتيب ڏنل ''رسالو ٻڍل فقير'' سنڌي ادبي بورڊ جي آن لائين لائبريريءَ ۾ موجود آهي.<ref name="SABRisalo"/> ٻڍل فقير جي ڪلام جا ٻيا مجموعا ۽ ترتيبون پڻ شايع ٿيون، جن ۾ سندس شاعريءَ جي پڙهڻين، لفظن، ترتيب ۽ سوانحي مواد تي وڌيڪ ڪم ڪيو ويو.<ref name="DiwanBudhal"/> == ڪتاب جا ڇاپا == {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | خصوصيت ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | پهريون ڇاپو ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | ٻيو ڇاپو |- ! style="background:#E7F1FC;" | سال | ڊسمبر 1941ع | 1976ع |- ! style="background:#EDF5EA;" | مرتب | آنندرام طوطلداس راجاڻي | آنندرام طوطلداس راجاڻي |- ! style="background:#F2EAFB;" | هنڌ | شڪارپور | شڪارپور |- ! style="background:#FFF2E4;" | ناشر | اصل عنواني صفحي مان مڪمل تصديق گهربل | مولوي محمد عظيم اينڊ سنز، تاجران ڪتب شاهي بازار |- ! style="background:#E7F1FC;" | ڇپائيءَ جو مقصد | ٻڍل فقير جو ڪلام ۽ سوانح محفوظ ڪرڻ | رسالي جي ٻيهر اشاعت |- ! style="background:#EDF5EA;" | صفحا | تصديق نه ٿيل | 192 |- ! style="background:#F2EAFB;" | لغت | تصديق نه ٿيل | 33 صفحن جي لغت |- ! style="background:#FFF2E4;" | خاص ڳالهه | 1939ع تائين جو ڪلام ۽ شاعر جي سوانح | سجاده نشين ميان عبدالڪريم جي هدايت تي ڇپيل |} <ref name="SindhianaRisalo"/><ref name="Jotwani1996"/> == سنڌي ادب ۾ اهميت == ''ٻڍل جو رسالو'' سنڌ جي صوفي شاعريءَ کي محفوظ ڪرڻ واري شروعاتي ڪتابي ڪوششن مان هڪ آهي. 1941ع وارو ڇاپو ٻڍل فقير جي وفات کان رڳو ٻن سالن پوءِ شايع ٿيو، جنهن ڪري ان کي سندس ڪلام جي تحقيقي مطالعي لاءِ تاريخي اهميت حاصل آهي.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="SindhianaRisalo"/> 1976ع ۾ رسالي جي ٻيهر اشاعت ۽ ڏکين لفظن جي لغت شامل ڪرڻ مان ظاهر ٿئي ٿو ته شاعر جي ڪلام کي نئين نسل جي پڙهندڙن تائين پهچائڻ ۽ ان جي سمجهه کي آسان بڻائڻ جون ڪوششون جاري رهيون.<ref name="SindhianaRisalo"/> بعد وارن مرتبَن ۽ محققن جي ڪم سان ٻڍل فقير جي ڪلام جي ترتيب، متن، ٻولي ۽ صوفيانه فڪر بابت وڌيڪ مطالعي جا موقعا پيدا ٿيا. == پڻ ڏسو == * [[ٻڍل فقير]] * [[صوفي شاعري]] * [[سنڌي ادب]] * [[ڪافي (شاعري)]] * [[پير حزب الله شاهه راشدي]] * [[شڪارپور]] * [[قادريه سلسلو]] * [[سنڌي ادبي بورڊ]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ مطالعو == * {{cite book |editor-last=راجاڻي |editor-first=آنندرام طوطلداس |title=ٻڍل جو رسالو |location=شڪارپور |year=1941 |language=sd }} * {{cite book |editor-last=راجاڻي |editor-first=آنندرام طوطلداس |title=ٻڍل جو رسالو |publisher=مولوي محمد عظيم اينڊ سنز، تاجران ڪتب شاهي بازار |location=شڪارپور |year=1976 |pages=192 |language=sd }} * {{cite book |editor-last=سرڪي |editor-first=نياز |title=رسالو ٻڍل فقير |publisher=روشني پبليڪيشن |location=ڪنڊيارو |year=2005 |language=sd }} * {{cite book |editor-last=بلوچ |editor-first=نبي بخش خان |title=ڪافيون، ڀاڱو پهريون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1984 |language=sd }} * {{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D9%BB%DA%8D%D9%84%20%D8%AC%D9%88%20%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%84%D9%88 ٻڍل جو رسالو — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا] * [https://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/poetry/Book38/Book_page1.html رسالو ٻڍل فقير — سنڌي ادبي بورڊ جي آن لائين لائبريري] * [https://thefridaytimes.com/15-Jan-2025/at-the-shrine-of-budhal-faqir-qadiri ٻڍل فقير جي زندگي، مزار ۽ رسالي بابت تحقيق] * [https://sindhisaints.blogspot.com/2013/03/deewan-budhal-faqir.html ديوان ٻڍل فقير — تعارفي ۽ تحقيقي مواد] {{DEFAULTSORT:ٻڍل جو رسالو}} [[زمرو:1941ع جا ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي شاعريءَ جا مجموعا]] [[زمرو:صوفي شاعري]] [[زمرو:شڪارپور جو ادب]] b7z41st37oyb0zdyvyj4kpyfso0act2 0 31960 422479 285602 2026-10-17T15:53:12Z Intisar Ali 8681 422479 wikitext text/x-wiki {{Short description|سومرا دور جو سنڌي درٻاري شاعر، ڀان، سياسي صلاحڪار ۽ دودي چنيسر جي رزميه داستان جو روايتي راوي}} {{Infobox person | name = ڀاڳو ڀان | native_name = ڀاڳو ڀانُ | other_names = ڀاڳ فقير، ڀاڳو ڀٽ، سائينڏنو (روايتي نالو) | image = | caption = | birth_date = تيرهين صدي عيسويءَ جي آخر ڌاري | birth_place = [[سنڌ]] | death_date = نامعلوم | occupation = درٻاري شاعر، ڀان، داستان گو، راوي، سياسي صلاحڪار | language = [[سنڌي ٻولي]] | era = [[سومرا گهراڻو|سومرن جو دور]] | known_for = [[دودو چنيسر جو داستان]]، رزميه ڳاهون، سومرن جي درٻاري روايت | notable_works = ''دودل راسو'' (روايتي نسبت) }} '''ڀاڳو ڀان''' (انگريزي: ''Bhagu Bhan''، ''Bhago Bhan'' يا ''Bhaggo Bhaan'')، جنهن کي '''ڀاڳ فقير''' ۽ '''ڀاڳو ڀٽ''' پڻ سڏيو ويو آهي، [[سومرا گهراڻو|سومرن جي دور]] جو سنڌي درٻاري شاعر، ڀان، داستان گو، راوي ۽ روايتن موجب سياسي صلاحڪار هو. سندس نالو سنڌي لوڪ ادب جي مشهور رزميه داستان ''[[دودو چنيسر جو داستان|دودو چنيسر]]''، [[وڳهه ڪوٽ]] جي جنگ، سومرن جي درٻاري تاريخ ۽ قديم سنڌي شاعريءَ جي صنف ''ڳاهه'' سان لاڳاپيل آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref><ref name="SindhianaBhago">{{cite encyclopedia |title=ڀاڳو ڀانُ |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |volume=2 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ڀاڳو+ڀانُ |language=sd |access-date=2026-10-17 }}</ref> موتي لال جوتواڻيءَ موجب، ڀاڳو ڀان چوڏهين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ سومرن جو درٻاري شاعر هو. سندس ڳاهون 1313ع ڌاري علاؤالدين جي سنڌ تي ڪاهه سان لاڳاپيل هيون، جن کي سنڌ جا ڀٽ ۽ چارڻ زباني روايت ۾ ڳائيندا رهيا.<ref name="Jotwani1996"/> دادا سنڌيءَ جي ڪتاب ''سنڌ جا عوامي ڪردار'' موجب، ڀاڳو ڀان جو اصل نالو '''سائينڏنو''' هو. هو سومرن جي حڪمران خاندان جو ڀروسي وارو فقير ۽ صلاحڪار هو، جنهن کي سومرن جي پيڙهين، سياسي معاملن، سردارن ۽ حڪمرانن جي ڄاڻ هئي.<ref name="DadaSindhiBhago">{{cite book |last=سنڌي |first=دادا |title=سنڌ جا عوامي ڪردار |chapter=ڀاڳو ڀان |url=https://books.sindhsalamat.com/book/101/read/3376 |website=سنڌسلامت ڪتاب گهر |language=sd |access-date=2026-10-17 }}</ref> ڀاڳو ڀان بابت ڪيترائي تفصيل لوڪ روايتن ۽ رزميه داستانن ذريعي محفوظ ٿيا آهن. تنهنڪري سندس سياسي عهدن، جنگي واقعن ۽ ذاتي ڪردار بابت روايتي بيانن کي همعصر تاريخي دستاويزن مان ثابت ٿيل حقيقتن کان الڳ سمجهڻ ضروري آهي. == زندگي ۽ خانداني پسمنظر == ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب، ڀاڳو ڀان تيرهين صدي عيسويءَ جي آخر ڌاري ڄائو. سندس وڏا قديم زماني کان سنڌ جي راجائي درٻارن سان لاڳاپيل رهيا هئا. اهي وفاداري ۽ اعتماد سبب سفارت، سڱابنديءَ ۽ سياسي معاملن ۾ مشهور هئا.<ref name="SindhianaBhago"/> ڀاڳو ڀان کي سومرن جي حڪمران خاندان جو ستن پيڙهين کان لاڳاپيل ڀان ڄاڻايو ويو آهي. === اصل نالو === دادا سنڌيءَ موجب، ڀاڳو ڀان جو اصل نالو '''سائينڏنو''' هو. هو فقيرن جي انهيءَ طبقي سان لاڳاپيل هو، جنهن کي سنڌ جي ڳوٺاڻي ۽ عوامي زندگيءَ ۾ عزت ۽ اهميت حاصل هئي. سومرن جي دور ۾ ڀٽ، ڀان ۽ مڱڻهار فقير صرف راڳ ۽ داستان گوئيءَ تائين محدود نه هئا، پر حڪمرانن جا هڏڏوکي، پيغام رسائيندڙ، سفارتي نمائندا ۽ تڪرارن جي نبيري ۾ مددگار پڻ هوندا هئا.<ref name="DadaSindhiBhago"/> === ڄم ۽ وفات === ڀاڳو ڀان جي ڄم ۽ وفات جون قطعي تاريخون معلوم نه آهن. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ سندس ڄم تيرهين صديءَ جي آخر ڌاري ڄاڻايو ويو آهي، جڏهن ته جوتواڻي کيس چوڏهين صديءَ جي شروعات جو شاعر قرار ڏئي ٿو.<ref name="SindhianaBhago"/><ref name="Jotwani1996"/> == سومرن جي درٻار ۾ حيثيت == === ڀونگر راءِ جي دور سان لاڳاپو === دادا سنڌيءَ جي بيان موجب، ڀاڳو ڀان [[ڀونگر راءِ]] جي زماني کان سومرن جي درٻار سان لاڳاپيل هو ۽ وزارت جي عهدي تي فائز هو. هن کي سومرن جي اڳين پيڙهين، سردارن ۽ حاڪمن جي لياقت، همت ۽ سياسي معاملن جي ڄاڻ هئي. دادا سنڌي لکي ٿو ته ڀونگر راءِ ۽ ٻين سومرن کي ڀاڳو ڀان تي وڏو اعتماد هو ۽ سندس فيصلا ۽ صلاحون اهميت سان قبول ڪيون وينديون هيون.<ref name="DadaSindhiBhago"/> اهو بيان درٻاري لوڪ روايت تي ٻڌل آهي. ڀاڳو ڀان جي وزارت جي رسمي مقرريءَ بابت آزاد همعصر دستاويز جي تصديق نه ٿي سگهي آهي. === سياسي، سماجي ۽ مذهبي صلاح مشورا === دادا سنڌيءَ موجب، سومرن جي حڪمران خاندان ۾ ڀاڳو ڀان جو خاص مقام هو. نجي، سياسي، علائقائي ۽ مذهبي معاملن ۾ سندس راءِ کي اهميت ڏني ويندي هئي. هو حڪمرانن ۽ سردارن جي وچ ۾ پيغام رساني، صلح ڪرائڻ ۽ سياسي مصلحتن جي حوالي سان پڻ مشهور هو.<ref name="DadaSindhiBhago"/> ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' پڻ کيس سنگيت ۽ راڄنيتيءَ جو ڄاڻو قرار ڏئي ٿي.<ref name="SindhianaBhago"/> == دودي چنيسر جو داستان == ''[[دودو چنيسر جو داستان]]'' سنڌي لوڪ ادب جي مشهور رزميه داستانن مان هڪ آهي. هن داستان ۾ سومرن جي حڪمران خاندان، دودي ۽ چنيسر جي اختلاف، علاؤالدين جي لشڪر، وڳهه ڪوٽ جي جنگ، سومرن جي سورهيائيءَ ۽ سامن کي پناهه ڏيڻ جا واقعا بيان ٿين ٿا. ڀاڳو ڀان جو نالو هن داستان جي اوائلي ڳائڻ، منظوم بيان ۽ زباني روايت سان لاڳاپيل آهي.<ref name="SindhianaBhago"/> === دودي ۽ چنيسر جو تڪرار === لوڪ روايت موجب، [[دودو سومرو]] ۽ [[چنيسر سومرو]] سومرا خاندان جا ٻه ڀائر هئا، جن جي وچ ۾ تخت جي جانشينيءَ بابت اختلاف پيدا ٿيو. داستان ۾ چنيسر کي اهڙي شخص طور پيش ڪيو ويو آهي، جنهن جي عملن سبب ٻاهرين لشڪر جي مداخلت لاءِ حالتون پيدا ٿيون. ڀاڳو ڀان سان منسوب ڳاهن ۾ چنيسر جي ڪردار تي تنقيد ۽ دودي جي سورهيائيءَ جي ساراهه ملي ٿي.<ref name="SindhianaSoomra">{{cite encyclopedia |title=سنڌ ۾ سومرن جو دور |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سنڌ+۾+سومرن+جو+دور |language=sd |access-date=2026-10-17 }}</ref> === علاؤالدين جي سنڌ تي ڪاهه === موتي لال جوتواڻيءَ موجب، ڀاڳو ڀان جون ڳاهون 1313ع ۾ علاؤالدين جي سنڌ تي ڪاهه سان لاڳاپيل آهن.<ref name="Jotwani1996"/> سنڌي رزميه شاعريءَ بابت ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' جي مضمون ۾ پڻ سومرن ۽ علاؤالدين جي جنگ جو زمانو 1313ع ڌاري ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="SindhianaEpic">{{cite encyclopedia |title=رزميه شاعري |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=رزميه+شاعري |language=sd |access-date=2026-10-17 }}</ref> دادا سنڌيءَ جي بيان ۾ ڪاهه ڪندڙ حڪمران کي '''علاؤالدين ترم شيرين''' سڏيو ويو آهي، جڏهن ته ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ '''علاؤالدين خلجي''' جو نالو ملي ٿو.<ref name="DadaSindhiBhago"/><ref name="SindhianaBhago"/> انهن ٻنهي نالن ۽ 1313ع واري تاريخ ۾ تاريخي اختلاف موجود آهي. علاؤالدين خلجيءَ جي وفات 1316ع ۾ ٿي، جڏهن ته ترماشيرين چوڏهين صديءَ جي پوءِ واري حصي ۾ چغتائي حڪمران رهيو. تنهنڪري داستان ۾ استعمال ٿيل نالن کي هڪ ئي تاريخي شخصيت جو قطعي ثبوت نه سمجهڻ گهرجي. == ننگر کي سفير ڪري موڪلڻ == === دودي سان صلاح مشورو === دادا سنڌيءَ جي بيان موجب، جڏهن علاؤالدين جو لشڪر سنڌ تي ڪاهه ڪري آيو ته دودي سومري ڀاڳو ڀان کان پڇيو ته دشمن جي ڇانوڻيءَ ڏانهن ڪنهن کي سفير يا وڪيل ڪري موڪلجي. ڀاڳو ڀان صلاح ڏني ته چنيسر جي پٽ '''ننگر''' کي موڪلڻ گهرجي، ڇاڪاڻ ته هو پنهنجي پيءُ کي پڻ سمجهائي سگهي ٿو.<ref name="DadaSindhiBhago"/> === ننگر جي حويليءَ تي آمد === روايت موجب، ڀاڳو ڀان پنهنجو سرندو کڻي ننگر جي حويليءَ تي پهتو. هو سٺو موسيقار ۽ راڳي هو. هن ننگر جي در تي سومرن جي شان، سندن رهڻي ڪهڻي، محلاتن ۽ ڪچهرين بابت ڳاهه ڳائي. دادا سنڌيءَ جي نقل ڪيل روايت ۾ هي بند ملي ٿو:<ref name="DadaSindhiBhago"/> <blockquote> تنهنجا باغن اڏيل بنگلا، آهي اوچي اڏاوت تن، ٿنڀ ڪامون چندن جو، مُشڪ ليپ لڳن، کَٽون شيشم عاج جون، جن تي هنڌ فراش پون، گلم اوهان دودائين جا، سڀ جنهور سان جڙن، سنڌ جا سورهيه سومرا، تو وٿ ڪؤنر ڪچهريون ڪن، کان پڇين ٿو خبرون، ويهو ننگر نوابن. </blockquote> هن ڳاهه ۾ سومرن جي شاهي رهڻي ڪهڻي، عمارتن، سينگار ۽ سورهيائيءَ جو ذڪر ڪيو ويو آهي. === ننگر سان گڏ علاؤالدين جي ڇانوڻيءَ ڏانهن روانگي === دادا سنڌيءَ موجب، ننگر ڀاڳو ڀان کي مانُ ڏنو ۽ پوءِ ساڻس گڏ علاؤالدين جي ڇانوڻيءَ ڏانهن روانو ٿيو. هي واقعو ڀاڳو ڀان جي سفارتي ڪردار بابت سنڌي لوڪ روايت جو هڪ اهم حصو آهي.<ref name="DadaSindhiBhago"/> == چنيسر سان ملاقات == === سومرن جي پيڙهين جو بيان === روايت موجب، جڏهن ڀاڳو ڀان ۽ ننگر علاؤالدين جي ڇانوڻيءَ ۾ پهتا ته ڀاڳو ڀان چنيسر کي سومرن جي خاندان ۽ پيڙهين بابت ياد ڏياريو. هن روايتي دستور موجب سرندو وڄائي چنيسر جي عملن تي تنقيد ڪندي ڳاهه ڳائي.<ref name="DadaSindhiBhago"/> === چنيسر بابت ڳاهه === دادا سنڌيءَ جي ڪتاب ۾ ڀاڳو ڀان سان منسوب هيءَ ڳاهه درج آهي: <blockquote> تو چنيسر لعنتي، تو ڪيڏا ڪم ڪيا، پَڳ وڃايئي پنهنجي، پڇڻ هليو هئين ماءُ، تو ۾ لڇ لهار جي، ساري عالم کي اوڳاءِ، مون چاڙهي ڄٽ کي ڄام ڪيو، ڇا ڄائين مان منجهان. </blockquote> <ref name="DadaSindhiBhago"/> هن ڳاهه ۾ چنيسر جي سياسي فيصلي ۽ سومرن جي عزت کي نقصان پهچائڻ تي سخت تنقيد ڪئي وئي آهي. === چنيسر جي آجيان === دادا سنڌيءَ موجب، ڀاڳو ڀان جي ڳاهه ٻڌڻ کان پوءِ چنيسر اٿي سندس آجيان ڪئي. روايت ۾ چنيسر جا هي لفظ نقل ٿيل آهن: <blockquote> آءُ اسان جا سنگتا، ڀاڳو ڀلي ڪرين آئين ڀان، خوش هو دودو سومرو، خوش هئا راڄ سندا. </blockquote> <ref name="DadaSindhiBhago"/> هي واقعو داستان ۾ ڀاڳو ڀان جي درٻاري عزت، سندس پراڻن تعلقن ۽ اثر رسوخ کي ظاهر ڪري ٿو. == وڳهه ڪوٽ جي جنگ == [[وڳهه ڪوٽ]] سنڌي رزميه روايت ۾ سومرن جي اهم مرڪزن مان شمار ٿئي ٿو. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب، چوڏهين صديءَ ۾ علاؤالدين جي ڪاهه دوران سومرن جي مرڪز وڳهه ڪوٽ تي جنگ ٿي ۽ وڏي رتوڇاڻ ٿي.<ref name="SindhianaBhago"/> دادا سنڌيءَ جي بيان موجب، ڀاڳو ڀان انهيءَ جنگ سان لاڳاپيل واقعن جو شاهد هو ۽ پوءِ هن دودي جي شهادت ۽ سومرن جي زوال بابت رزميه داستان ڳائي مشهور ڪيو.<ref name="DadaSindhiBhago"/> جنگ جو اکين ڏٺو شاهد هجڻ لوڪ روايت جو حصو آهي؛ ان جي آزاد همعصر تاريخي تصديق موجود نه آهي. == سامن کي ابڙي سمي ڏانهن موڪلڻ == === سامن جي حفاظت بابت صلاح === دادا سنڌيءَ موجب، جڏهن علاؤالدين جو لشڪر وڳهه ڪوٽ تي ڪاهه ڪري آيو ته دودي سومري ڀاڳو ڀان کان عورتن ۽ خاندانن کي محفوظ هنڌ موڪلڻ بابت صلاح ورتي. ڀاڳو ڀان کيس [[ڄام ابڙو|ابڙي سمي]] وٽ سامن کي پناهه ڏيڻ جي صلاح ڏني.<ref name="DadaSindhiBhago"/> === سامن سان گڏ روانگي === ساڳئي روايت موجب، ڀاڳو ڀان رڳو صلاح ڏيڻ تائين محدود نه رهيو، پر پاڻ پڻ سامن کي وٺي ابڙي سمي ڏانهن ويو. سنڌي لوڪ داستان ۾ ابڙي سمي جو ڪردار پناهه، وفاداري، مهمان نوازي ۽ سامن جي حفاظت جي علامت طور پيش ڪيو ويندو آهي. ڀاڳو ڀان جي هن ڪردار کي پڻ لوڪ روايت جي تناظر ۾ سمجهڻ گهرجي. == دودل راسو == ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب، ڀاڳو ڀان دودي جي سورهيائيءَ کي ''پرٿوي راج راسو'' جي نموني تي '''دودل راسو''' جي صورت ۾ ڳايو، جيڪو هڪ وڏو جنگي داستان هو.<ref name="SindhianaBhago"/> === چند بردئي سان ڀيٽ === محرم خان پنهنجي تحقيقي مضمون ۾ ڀاڳو ڀان جي رزميه ڪردار کي مشهور شاعر [[چند بردئي]] سان ڀيٽيو. هن ڀاڳو ڀان کي سنگيت ۽ راڄنيتيءَ جو ڄاڻو قرار ڏنو ۽ دودي جي شان ۾ ڳايل داستان کي ''پرٿوي راج راسو'' سان مشابهت ڏني.<ref name="Mehrann1966">{{cite journal |last=خان |first=محرم |title=ڀاڳو ڀان بابت تحقيقي بحث |journal=مهراڻ |issue=3–4 |year=1966 |page=140 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |language=sd |quote=حوالو دادا سنڌيءَ جي ڪتاب سنڌ جا عوامي ڪردار ۾ نقل ٿيل آهي }}</ref><ref name="DadaSindhiBhago"/> محرم خان جو بيان ادبي ۽ رزميه ڀيٽ آهي؛ ان مان ٻنهي شاعرن جي تاريخي حالتن جي مڪمل هڪجهڙائي ثابت نٿي ٿئي. === داستان جي مڪمل ٿيڻ بابت روايت === ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب، ڪجهه روايتن ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته ڀاڳو ڀان داستان مڪمل نه ڪري سگهيو ۽ سندس پٽن ان کي اڳتي وڌايو.<ref name="SindhianaBhago"/> اهو پڻ ممڪن آهي ته دودي چنيسر جي داستان جي موجوده صورت مختلف نسلن جي ڀٽن، چارڻن ۽ ٻين راوين جي زباني روايتن مان ٺهي هجي. == ڳاهون ۽ رزميه شاعري == '''ڳاهه''' سنڌي شاعريءَ جي هڪ قديم صنف آهي، جيڪا تاريخي واقعن، جنگين، سورمن ۽ لوڪ داستانن جي بيان سان لاڳاپيل رهي آهي. ڀاڳو ڀان سان منسوب ڳاهون سومرن جي دور جي رزميه شاعريءَ جو اهم حصو سمجهيون وڃن ٿيون.<ref name="SindhianaEpic"/> === چنيسر بابت ٻي ڳاهه === ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۽ سومرن جي دور بابت ادبي بحثن ۾ ڀاڳو ڀان سان منسوب هيءَ ڳاهه پڻ ملي ٿي: <blockquote> ڪوڙا ڪوڙي ڏيھ جا، تو ڪوڙا قول ڪيا، سنڌ لڄايئه سومرن جي، ٻيو دانهيئه دودل لاءِ. </blockquote> <ref name="SindhianaSoomra"/> هن ڳاهه ۾ چنيسر جي عملن کي سومرن جي عزت ۽ سنڌ جي اجتماعي وقار سان ڳنڍيو ويو آهي. === دودي جي سورهيائيءَ بابت ڳاهون === سنڌي رزميه شاعريءَ جي تاريخ ۾ دودي سومري، ابڙي سمي ۽ ٻين سورمن جي سورهيائيءَ بابت ڳاهون محفوظ آهن. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب، انهن مان ڪجهه ڳاهون ڀاڳو ڀان جي دور ۽ دودي چنيسر جي داستان سان لاڳاپيل آهن.<ref name="SindhianaEpic"/> == سرندو ۽ موسيقي == [[فائل:Sarinda.jpg|thumb|left|170px|سرندي جي هڪ تاريخي تصوير، جيڪا 1896ع جي ڪتاب مان ورتل آهي. ڀاڳو ڀان بابت روايتن ۾ هن ساز جي استعمال جو ذڪر ملي ٿو؛ تصوير سندس دور جي نه آهي.]] ڀاڳو ڀان بابت روايتن ۾ کيس سرندو وڄائيندڙ ۽ ڳائيندڙ فنڪار طور پيش ڪيو ويو آهي. دادا سنڌيءَ موجب، ڀاڳو ڀان سرندو کڻي ننگر جي حويليءَ تي ويو ۽ علاؤالدين جي ڇانوڻيءَ ۾ پڻ اهو ساز وڄائي ڳاهون ڳايائين.<ref name="DadaSindhiBhago"/> === سرندي جي ايجاد بابت روايت === دادا سنڌي پنهنجي ڪتاب ۾ ڀاڳو ڀان کي سرندي جي ايجاد سان پڻ منسوب ڪري ٿو. هن جي بيان موجب، ڀاڳو ڀان سرندو ايجاد ڪري قصه خواني ۽ داستان گوئيءَ کي موسيقيءَ جي ڌن ۾ آندو ۽ ان کي وڌيڪ اثرائتو بڻايو.<ref name="DadaSindhiBhago"/> بهرحال، سرندي جي ايجاد جو ڀاڳو ڀان سان تعلق هڪ روايتي دعويٰ آهي، جنهن جي آزاد سازشناسيءَ يا همعصر تاريخي ماخذن مان تصديق نه ٿي سگهي آهي. [[فائل:Sarinda, Rudra Vina, and Sarangi with caption.jpg|thumb|250px|1908ع جي ڪتاب ''Musical Instruments'' مان سرندو، رودر وينا ۽ سارنگيءَ جي تصوير. هيءَ تصوير سازن جي تاريخي پسمنظر لاءِ آهي.]] == دودي جي شهادت کان پوءِ ڀاڳو ڀان == دادا سنڌيءَ موجب، ڀاڳو ڀان دودي سومري جي شهادت کان پوءِ به زنده رهيو ۽ سومرن جي جنگ ۽ زوال جو داستان عوام ۾ بيان ڪندو رهيو. هن دودي جي رزميه قصي کي سنڌي عوام جي ٻوليءَ ۾ ڳايو ۽ ان کي زباني روايت ۾ مشهور ڪرڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو.<ref name="DadaSindhiBhago"/> === ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جي راءِ === دادا سنڌيءَ، ڊاڪٽر [[نبي بخش خان بلوچ]] جي ڪتاب ''سومرن جو دور'' جي صفحي 312 جي حوالي سان ڄاڻايو آهي ته ڪجهه سگهڙن جي ڪچهرين ۾ اها روايت موجود هئي ته دودي چنيسر جي واقعي واري ڳالهه سڀ کان پهرين ڀاڳو ڀان بيان ڪئي ۽ پوءِ مشهور ٿي. انهيءَ بيان موجب، ڀاڳو ڀان غالباً داستان کي ڳائي پيش ڪيو، جنهن کان پوءِ اهو مختلف علائقن ۾ پکڙيو.<ref name="SoomranJoDaur">{{cite book |last=بلوچ |first=نبي بخش خان |author-link=نبي بخش خان بلوچ |title=سومرن جو دور |page=312 |language=sd |quote=دادا سنڌيءَ جي ڪتاب سنڌ جا عوامي ڪردار ۾ نقل ٿيل حوالو }}</ref><ref name="DadaSindhiBhago"/> اهو بيان سگهڙن جي زباني روايت جي بنياد تي آهي، تنهنڪري ان مان ڀاڳو ڀان کي دودي چنيسر جي داستان جو قطعي واحد مصنف قرار نٿو ڏئي سگهجي. == عوامي داستان جي تخليق ۽ واڌارو == دودي سومري جو رزميه داستان ٻين عوامي ڪوپائي ڪٿائن وانگر ڪنهن هڪ شاعر جي قطعي ثابت ٿيل تصنيف نه آهي، پر هڪ عوامي داستان آهي. دادا سنڌيءَ موجب، ڀاڳو ڀان هن داستان کي سنڌي عوام جي ٻوليءَ ۾ منظوم ڪري سرندي تي ڳايو. هن جي پيشڪش دودي جي شهادت ۽ سومرن جي زوال بابت عوامي يادگيريءَ کي محفوظ رکڻ ۾ مدد ڪئي.<ref name="DadaSindhiBhago"/> داستان جي مختلف صورتن ۽ ڳاهن جي موجودگيءَ مان ظاهر ٿئي ٿو ته زباني روايت ۾ ان جي منتقلي ۽ واڌاري جو عمل ڊگهي عرصي تائين جاري رهيو. == ڀٽ، ڀان، چارڻ ۽ مڱڻهار == سنڌ جي قديم عوامي زندگيءَ ۾ ڀٽ، ڀان، چارڻ ۽ مڱڻهار تاريخي يادگيرين ۽ لوڪ ادب جا اهم راوي رهيا آهن. اهي حڪمرانن جا شجرا، جنگي ڪارناما، تاريخي قصا ۽ سورمن جون ڳاهون ياد ڪري ڳائيندا هئا. دادا سنڌيءَ موجب، اهڙن فقيرن کي سومرن جي دور ۾ خاص عزت حاصل هئي. اهي حڪمرانن جا هڏڏوکي، پيغام رسائيندڙ ۽ رٺلن کي پرچائيندڙ پڻ هوندا هئا.<ref name="DadaSindhiBhago"/> موتي لال جوتواڻيءَ موجب، ڀاڳو ڀان جون ڳاهون سنڌي ڀٽن ۽ چارڻن جي زباني روايت ۾ محفوظ رهيون.<ref name="Jotwani1996"/> ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب، دودي جي داستان سان لاڳاپيل ڳاهون ويهين صديءَ جي آخر تائين کٽياڻ ۽ نوان جتوئيءَ جي ڀٽن ۽ مڱڻهارن وٽ ڳائجنديون رهيون.<ref name="SindhianaBhago"/> == ٻولي ۽ ادبي اسلوب == ڀاڳو ڀان سان منسوب ڳاهن ۾ قديم سنڌيءَ جا لفظ، رزميه اظهار، مخاطبتي انداز ۽ روايتي داستان گوئيءَ جون خصوصيتون ملن ٿيون. هن جي منسوب شاعريءَ ۾ ڪردارن کي سڌي خطاب، شجري جي يادگيري، سياسي تنقيد ۽ جنگي سورهيائيءَ جي ساراهه اهم عنصر آهن. سنڌي ٻوليءَ جي بااختيار اداري جي ورچوئل لائبريريءَ ۾ شايع ٿيل ''Evolution of Sindhi Language'' ۾ ڀاڳو ڀان جي ڳاهن بابت بحث موجود آهي. ان ۾ پروفيسر محرم خان ۽ ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جي راين جي حوالي سان سندس ڳاهن جي قدامت ۽ رزميه خصوصيتن تي بحث ڪيو ويو آهي.<ref name="EvolutionSindhi">{{cite book |title=Evolution of Sindhi Language |chapter=Chapter Five: The Standardization of Sindhi Language |website=سنڌي ورچوئل لائبريري |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://library.sindhila.org/book/44/read/1303 |language=en |access-date=2026-10-17 }}</ref> == تاريخي حيثيت ۽ تحقيقي اختلاف == ڀاڳو ڀان بابت موجود معلومات جو وڏو حصو لوڪ داستانن، زباني روايتن ۽ انهن تي ٻڌل جديد تحقيقي ڪتابن مان ملي ٿو. === علاؤالدين جي سڃاڻپ === دادا سنڌيءَ جي بيان ۾ علاؤالدين ترم شيرين جو نالو ملي ٿو، جڏهن ته ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ علاؤالدين خلجي ڄاڻايل آهي.<ref name="DadaSindhiBhago"/><ref name="SindhianaBhago"/> اهي ٻه مختلف تاريخي شخصيتون هيون. انهيءَ ڪري داستان جي روايتي نالن کي همعصر تاريخي واقعن سان ملائڻ وقت احتياط ضروري آهي. === جنگ جي تاريخ === جوتواڻيءَ ۽ ڪجهه سنڌي ادبي ماخذن ۾ جنگ جي روايتي تاريخ 1313ع ملي ٿي. انهيءَ تاريخ کي قطعي ثابت ٿيل سال بدران داستان سان لاڳاپيل روايتي تاريخ طور پيش ڪرڻ مناسب آهي.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="SindhianaEpic"/> === سرندي جي ايجاد === دادا سنڌي ڀاڳو ڀان کي سرندي جي ايجاد سان منسوب ڪري ٿو، پر هن دعويٰ جي آزاد تاريخي تصديق موجود نه آهي.<ref name="DadaSindhiBhago"/> === وزارت ۽ سفارت === ڀاڳو ڀان جي وزارت، ننگر سان گڏ سفارت، چنيسر سان ملاقات ۽ سامن کي ابڙي ڏانهن وٺي وڃڻ جا واقعا لوڪ داستان جي روايتن ۾ بيان ٿين ٿا. انهن واقعن جي اهميت سنڌي عوامي يادگيري ۽ رزميه ادب ۾ آهي؛ انهن سڀني کي قطعي تاريخي واقعن طور پيش ڪرڻ مناسب نه آهي. == ادبي ۽ ثقافتي اهميت == ڀاڳو ڀان جو نالو سنڌي ادب جي اوائلي رزميه شاعريءَ، سومرن جي درٻاري روايت ۽ دودي چنيسر جي داستان سان لاڳاپيل آهي. سندس اهميت خاص طور هيٺين حوالن سان بيان ڪئي وڃي ٿي: # سومرن جي درٻار ۾ ڀان ۽ سياسي صلاحڪار جي روايتي حيثيت؛ # دودي چنيسر جي داستان ۽ رزميه ڳاهن جي روايت؛ # ننگر ۽ چنيسر سان لاڳاپيل سفارتي واقعن جي لوڪ يادگيري؛ # سامن جي حفاظت ۽ ابڙي سمي سان لاڳاپيل داستان؛ # سرندي سان ڳاهون ڳائڻ ۽ قصه خوانيءَ جي روايت؛ # ڀٽن، چارڻن ۽ مڱڻهارن ذريعي داستان جي زباني منتقلي. سنڌي ادب جي تاريخ بابت هڪ جديد جائزي ۾ ڀاڳو ڀان ۽ سمنگ چارڻ کي سومرن جي دور جي لوڪ شاعريءَ سان لاڳاپيل اهم شاعرن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.<ref name="TheNewsSindhi">{{cite news |title=History of Sindhi literature |newspaper=The News International |url=https://www.thenews.com.pk/tns/detail/567499-history-sindhi-literature |language=en |access-date=2026-10-17 }}</ref> == ڪتابياتي ۽ تاريخي ڄاڻ == {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;border:1px solid #A7B8CA;" ! colspan="2" style="background:#245487;color:#FFFFFF;padding:10px;" | ڀاڳو ڀان — تاريخي ۽ ادبي ڄاڻ |- ! style="background:#E4F0FA;width:38%;" | نالو | ڀاڳو ڀان |- ! style="background:#EDF5EA;" | متبادل نالا | ڀاڳ فقير، ڀاڳو ڀٽ |- ! style="background:#F2EAFB;" | اصل نالو | سائينڏنو (دادا سنڌيءَ موجب) |- ! style="background:#FFF2E4;" | زمانو | تيرهين صديءَ جي آخر ۽ چوڏهين صديءَ جي شروعات |- ! style="background:#E4F0FA;" | علائقو | سنڌ |- ! style="background:#EDF5EA;" | سياسي دور | سومرا گهراڻو |- ! style="background:#F2EAFB;" | سڃاڻپ | درٻاري شاعر، ڀان، داستان گو ۽ سياسي صلاحڪار |- ! style="background:#FFF2E4;" | وزارت | ڀونگر راءِ جي دور کان (لوڪ روايت موجب) |- ! style="background:#E4F0FA;" | شاعريءَ جي صنف | ڳاهه، رزميه شاعري |- ! style="background:#EDF5EA;" | منسوب داستان | دودل راسو، دودي چنيسر جو داستان |- ! style="background:#F2EAFB;" | جنگ جو روايتي سال | 1313ع ڌاري |- ! style="background:#FFF2E4;" | منسوب سفارتي ڪردار | ننگر سان گڏ علاؤالدين جي ڇانوڻيءَ ڏانهن وڃڻ |- ! style="background:#E4F0FA;" | سامن بابت ڪردار | ابڙي سمي ڏانهن سامن کي وٺي وڃڻ (روايت موجب) |- ! style="background:#EDF5EA;" | موسيقيءَ جو ساز | سرندو |- ! style="background:#F2EAFB;" | سرندي جي ايجاد | روايتي نسبت؛ تاريخي تصديق گهربل |- ! style="background:#FFF2E4;" | وفات | نامعلوم |} == پڻ ڏسو == * [[دودو سومرو]] * [[چنيسر سومرو]] * [[دودو چنيسر جو داستان]] * [[ڀونگر راءِ]] * [[ننگر]] * [[ڄام ابڙو]] * [[سومرا گهراڻو]] * [[وڳهه ڪوٽ]] * [[سنڌي لوڪ ادب]] * [[سنڌي رزميه شاعري]] * [[ڳاهه]] * [[سرندو]] * [[سمنگ چارڻ]] * [[سنڌي ادب جي تاريخ]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ڀاڳو+ڀانُ ڀاڳو ڀان — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا] * [https://books.sindhsalamat.com/book/101/read/3376 ڀاڳو ڀان — دادا سنڌي، سنڌ جا عوامي ڪردار] * [http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=101#3391 سنڌ جا عوامي ڪردار — پراڻو ڪتابي ڳنڍڻو] * [https://web.archive.org/web/20160608074510/http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=101#3391 سنڌ جا عوامي ڪردار — ويب آرڪائيو] * [https://library.sindhila.org/book/44/read/1303 سنڌي ٻوليءَ جي ارتقا — سنڌي ورچوئل لائبريري] * [https://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/poetry/Book78/Book_page13.html دودي چنيسر بابت تحقيقي مواد — سنڌي ادبي بورڊ] * [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=رزميه+شاعري رزميه شاعري — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Sarinda سرندي جون تصويرون — وڪيميڊيا ڪامنز] {{DEFAULTSORT:ڀاڳو ڀان}} [[زمرو:سنڌي شخصيتون]] [[زمرو:سنڌي شاعر]] [[زمرو:سنڌي لوڪ شاعر]] [[زمرو:سنڌي رزميه شاعري]] [[زمرو:سنڌي لوڪ ادب]] [[زمرو:سومرا دور جون شخصيتون]] [[زمرو:چوڏهين صديءَ جا شاعر]] [[زمرو:سنڌي ادب جي تاريخ]] cdj0ta21qwh2xtfh8scxs7odfoou2og 0 32741 422535 251506 2026-10-17T23:39:19Z Intisar Ali 8681 422535 wikitext text/x-wiki {{Short description|برطانوي سياح، فوجي آفيسر، محقق، لسانيات جو ماهر، مترجم ۽ سفارتڪار (1821ع–1890ع)}} {{ٻيا استعمال|رچرڊ برٽن}} {{Infobox officeholder | honorific_prefix = سر | name = رچرڊ فرانسس برٽن | native_name = Richard Francis Burton | honorific_suffix = KCMG، FRGS، FRAS | image = Richard Francis Burton by Rischgitz, 1864.jpg | image_size = 240px | caption = رچرڊ فرانسس برٽن، 1864ع | office = برطانوي قونصل، فرنانڊو پو | office2 = برطانوي قونصل، سانتوس | office3 = برطانوي قونصل، دمشق | office4 = برطانوي قونصل، ٽريسٽي | birth_date = {{Birth date|1821|3|19|df=yes}} | birth_place = [[ٽورڪي]]، ڊيون، انگلينڊ | death_date = {{Death date and age|1890|10|20|1821|3|19|df=yes}} | death_place = [[ٽريسٽي]]، آسٽريا-هنگري | resting_place = سينٽ ميري مئگڊلين رومن ڪيٿولڪ چرچ جو قبرستان، مورٽليڪ، لنڊن | nationality = برطانوي | education = [[ٽرنٽي ڪاليج، آڪسفرڊ]] | spouse = [[ازابيل برٽن]] (شادي: 22 جنوري 1861ع) | occupation = سياح، فوجي آفيسر، محقق، لسانيات جو ماهر، مترجم، ليکڪ ۽ سفارتڪار | known_for = سنڌ بابت تاريخي ۽ سماجي تحقيق، مڪي ۽ مديني جو سفر، آفريڪا جون جاگرافيائي مهمون ۽ عربي ادب جا ترجما | notable_works = ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus''؛ ''Sind Revisited''؛ ''Personal Narrative of a Pilgrimage to Al-Madinah and Meccah''؛ ''The Book of the Thousand Nights and a Night''؛ ''The Kasidah'' | pen_name = مرزا عبدالله البشري؛ حاجي عبدو اليزدي؛ فرينڪ بيڪر | allegiance = [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] | branch = بمبئي فوج | unit = 18هين مقامي پيادل فوجي ريجمينٽ | nickname = رفئين ڊڪ (Ruffian Dick) | service_years = 1842ع–1861ع | rank = ڪئپٽن | battles = [[ڪريميا جي جنگ]] | awards = نائٽ ڪمانڊر آف دي آرڊر آف سينٽ مائيڪل اينڊ سينٽ جارج؛ ڪريميا ميڊل | signature = Richard Francis Burton signature.svg }} '''سر رچرڊ فرانسس برٽن''' (انگريزي: ''Sir Richard Francis Burton''؛ 19 مارچ 1821ع – 20 آڪٽوبر 1890ع) هڪ مشهور [[برطانيا|برطانوي]] سياح، جاگرافيدان، فوجي آفيسر، [[لسانيات|لسانيات جو ماهر]]، محقق، [[مترجم]]، ليکڪ، [[بشرشناسي|بشرشناس]] ۽ سفارتڪار هو. هن [[ايشيا]]، [[آفريڪا]]، [[ڏکڻ آمريڪا]] ۽ ٻين علائقن جا سفر ڪيا ۽ مختلف قومن جي ٻولين، ثقافتن، مذهبي عقيدن، سماجي رسمن، تاريخ ۽ جاگرافيءَ بابت وسيع تحقيق ڪئي.<ref name="Kennedy2005">{{cite book |last=Kennedy |first=Dane |title=The Highly Civilized Man: Richard Burton and the Victorian World |publisher=Harvard University Press |location=Cambridge, Massachusetts |year=2005 |isbn=9780674018624 |language=en }}</ref><ref name="Young2006">{{cite book |last=Young |first=S. |title=Richard Francis Burton: Explorer, Scholar, Spy |publisher=Marshall Cavendish |location=New York |year=2006 |isbn=9780761422228 |language=en }}</ref> برٽن پنهنجي غيرمعمولي لساني صلاحيتن سبب مشهور هو. سندس سوانح نگارن موجب، هو ڪيترين يورپي، ايشيائي ۽ آفريقي ٻولين ۽ لهجن کان واقف هو. سندس ڄاڻ ۾ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]، [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]، [[اطالوي ٻولي|اطالوي]]، [[عربي ٻولي|عربي]]، [[فارسي ٻولي|فارسي]]، [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]]، [[هندوستاني ٻولي|هندوستاني]]، [[گجراتي ٻولي|گجراتي]]، [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] ۽ ٻيون ٻوليون شامل هيون. سندس ٻولين جي ڄاڻ بابت سوانح نگارن جا انگ مختلف آهن، ڇاڪاڻ ته ڪجهه ليکڪ جدا جدا لهجن کي به مستقل ٻولين طور شمار ڪن ٿا.<ref name="McLynn1990">{{cite book |last=McLynn |first=Frank |title=Of No Country: An Anthology of the Works of Sir Richard Burton |publisher=Charles Scribner's Sons |location=New York |year=1990 |language=en }}</ref> برٽن 1842ع ۾ [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي بمبئي فوج ۾ شامل ٿيو. سندس فوجي زندگيءَ جو اهم حصو هندستان ۽ [[سنڌ]] ۾ گذريو، جتي هن مقامي ٻولين، قومن، مذهبي روايتن ۽ سماجي زندگيءَ جو مطالعو ڪيو. هن سنڌ بابت ڪيترائي ڪتاب لکيا، جن مان ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' (1851ع) ۽ ''Sind Revisited'' (1877ع) سنڌ جي اڻويهين صديءَ جي تاريخ جا اهم ماخذ سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="Burton1851">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus: With Notices of the Topography and History of the Province |publisher=W. H. Allen & Co. |location=London |year=1851 |language=en |url=https://archive.org/details/sindhadnracestha00rich }}</ref><ref name="Burton1877">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Sind Revisited: With Notices of the Anglo-Indian Army; Railroads; Past, Present, and Future, etc. |volume=1–2 |publisher=Richard Bentley and Son |location=London |year=1877 |language=en |url=https://books.google.com/books?id=GwREAQAAMAAJ }}</ref> برٽن جي شهرت جو هڪ اهم سبب 1853ع ۾ مسلمان حاجيءَ جو ويس اختيار ڪري [[مڪو|مڪي]] ۽ [[مدينو|مديني]] جو سفر ڪرڻ هو. ان کان پوءِ هن [[جان هيننگ اسپيڪ]] سان گڏ اوڀر آفريڪا جي جاگرافيائي مهمن ۾ حصو ورتو ۽ 1858ع ۾ [[ڍنڍ ٽانگانيڪا]] تائين پهتو. هو [[رائل جاگرافيائي سوسائٽي]] جو فيلو پڻ هو.<ref name="BBCBurton">{{cite web |title=Historic Figures: Sir Richard Burton |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/burton_sir_richard.shtml |website=BBC History |publisher=BBC |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> سندس ٻين مشهور علمي ۽ ادبي خدمتن ۾ عربي داستانن جي مجموعي ''The Book of the Thousand Nights and a Night'' جو انگريزي ترجمو، ''The Perfumed Garden'' جو ترجمو ۽ ''Kama Sutra'' جي انگريزي اشاعت سان وابستگي شامل آهن. هن سفرنامن، تاريخ، انساني روين، تلواربازي، بازداري، مذهبي مطالعي ۽ بشرشناسيءَ بابت پڻ لکيو.<ref name="Kennedy2005"/> 1861ع کان پوءِ برٽن برطانوي سفارتي ملازمت ۾ رهيو ۽ فرنانڊو پو، برازيل جي سانتوس، [[دمشق]] ۽ ٽريسٽي ۾ قونصل طور خدمتون سرانجام ڏنيون. 1886ع ۾ [[راڻي وڪٽوريا]] کيس نائٽ ڪمانڊر آف دي آرڊر آف سينٽ مائيڪل اينڊ سينٽ جارج جو اعزاز عطا ڪيو.<ref name="LondonGazette1886">{{cite journal |title=The London Gazette |issue=25559 |date=16 February 1886 |page=743 |language=en }}</ref> سنڌي ادب جي محقق [[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع) ۾ برٽن جو ذڪر ڪيو آهي. جوتواڻيءَ موجب، برٽن پنجاهه کان وڌيڪ تصنيفن جو ليکڪ هو، جن مان گهڻيون سفرنامن سان لاڳاپيل هيون.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> == سوانح عمري == === شروعاتي زندگي ۽ خاندان === رچرڊ فرانسس برٽن 19 مارچ 1821ع تي انگلينڊ جي ڊيون علائقي جي سامونڊي شهر [[ٽورڪي]] ۾ ڄائو. سندس ڄمڻ جي هنڌ بابت تاريخي ماخذن ۾ اختلاف ملي ٿو. برٽن پنهنجي سوانحي بيانن ۾ هارٽفورڊشائر جي ايلسٽري ۾ واقع خانداني گهر ''Barham House'' کي پنهنجي ڄمڻ جو هنڌ ڄاڻايو، پر سندس جديد سوانح نگار [[ميري ايس. لوويل]] جي تحقيق موجب، سندس اصل ڄمڻ جو هنڌ ٽورڪي هو.<ref name="Lovell1998">{{cite book |last=Lovell |first=Mary S. |title=A Rage to Live: A Biography of Richard and Isabel Burton |publisher=W. W. Norton & Company |location=New York |year=1998 |isbn=9780393046724 |language=en }}</ref> سندس بپتسما 2 سيپٽمبر 1821ع تي هارٽفورڊشائر جي ايلسٽري چرچ ۾ ٿي.<ref name="HertfordHistory">{{cite book |last=Page |first=William |title=A History of the County of Hertford |volume=2 |publisher=Constable |year=1908 |pages=349–351 |language=en |url=https://www.british-history.ac.uk/vch/herts/vol2/pp349-351 }}</ref> برٽن جو پيءُ ليفٽيننٽ ڪرنل '''جوزف نيٽروِل برٽن''' (Joseph Netterville Burton) اينگلو-آئرش نسل جو برطانوي فوجي آفيسر هو، جيڪو برطانوي فوج جي 36هين پيادل ريجمينٽ سان لاڳاپيل رهيو. سندس ماءُ '''مارٿا بيڪر''' (Martha Baker) هارٽفورڊشائر جي مالدار زميندار رچرڊ بيڪر جي ڌيءَ ۽ وارثن مان هڪ هئي. برٽن جو نالو پڻ سندس ناني واري خاندان جي رچرڊ بيڪر جي نسبت سان رکيو ويو.<ref name="Wright1906">{{cite book |last=Wright |first=Thomas |title=The Life of Sir Richard Burton |volume=1–2 |publisher=Everett & Co. |location=London |year=1906 |language=en |url=https://burtoniana.org/biography/1906-The%20Life%20of%20Sir%20Richard%20Burton%20-%20Wright/HTML/index.html }}</ref> برٽن کي ٻه ڀائر ڀينر هئا: '''ماريا ڪيٿرين ايلزبيٿ برٽن''' ۽ '''ايڊورڊ جوزف نيٽروِل برٽن'''. سندس ڀيڻ ماريا بعد ۾ برطانوي فوجي آفيسر سر هينري وليم اسٽسٽڊ سان شادي ڪئي.<ref name="Wright1906"/> === يورپ ۾ ننڍپڻ ۽ پرورش === [[File:Richard Francis Burton by Rischgitz, 1864.jpg|thumb|رچرڊ فرانسس برٽن جي 1864ع واري تصوير.]] برٽن جي ننڍپڻ جو وڏو حصو انگلينڊ، فرانس ۽ اٽليءَ جي مختلف شهرن ۾ گذريو. سندس پيءُ دم جي بيماريءَ سبب نسبتاً سازگار آبهوا جي ڳولا ۾ خاندان کي يورپ جي مختلف علائقن ۾ منتقل ڪندو رهيو.<ref name="Wright1906"/> شروعات ۾ برٽن جو خاندان انگلينڊ جي ايلسٽري ۽ فرانس جي [[ٽورز]] شهر جي وچ ۾ رهندو هو. ٽورز ۾ برٽن ۽ سندس ڀاءُ جي سنڀال هڪ انگريز عورت مسز لنگ ڪندي هئي. سندن شروعاتي تعليم هڪ آئرش استاد ڪلاف جي نگرانيءَ ۾ ٿي. ان کان پوءِ خاندان ٽورز جي ''Rue de l'Archevêché'' واري علائقي ۾ منتقل ٿيو، جتي ٻارن کي جان گلڪرسٽ جي تعليمي اداري ۾ داخل ڪرايو ويو. اتي برٽن کي [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] ۽ [[قديم يوناني ٻولي|قديم يوناني]] ٻولين جي ابتدائي تعليم ملي.<ref name="Wright1906"/> 1829ع ۾ خاندان انگلينڊ موٽيو ۽ برٽن ۽ سندس ڀاءُ کي رچمنڊ گرين جي هڪ ابتدائي اسڪول ۾ داخل ڪرايو ويو. اهو اسڪول ريورنڊ چارلس ڊيلافوس هلائيندو هو. سوانح نگار ٿامس رائيٽ موجب، اسڪول ۾ تعليم ۽ شاگردن جي رهائش جا انتظام اطمينان بخش نه هئا.<ref name="Wright1906"/> بعد ۾ خاندان فرانس جي [[بلوا]] شهر ۾ منتقل ٿيو، جتي ٻارن جي تعليم لاءِ خانگي استادن جو بندوبست ڪيو ويو. برٽن ۽ سندس ڀاءُ کي ريورنڊ ايڇ. آر. ڊو پري پڙهائيندو هو. خاندان ڪجهه عرصي کان پوءِ فرانس مان اٽليءَ ڏانهن ويو. هنن [[مارسي]]، [[ليورنو]]، [[پيسا]]، [[سيئنا]]، [[پيروگيا]]، [[فلورينس]]، [[روم]]، [[نيپلز]]، [[سورينٽو]] ۽ [[ڪاپري]] جهڙن هنڌن تي وقت گذاريو.<ref name="Wright1906"/> اٽليءَ ۾ رهائش دوران برٽن کي اطالوي ٻولي، مصوري ۽ موسيقيءَ سان واقفيت حاصل ٿي. سندس ڀاءُ ايڊورڊ وائلن وڄائڻ ۾ دلچسپي ورتي، جڏهن ته رچرڊ جي دلچسپي ٻولين، سفرن ۽ جسماني سرگرمين ۾ وڌيڪ هئي. 1836ع ۾ خاندان فرانس جي ڏاکڻي شهر [[پو، فرانس|پو]] ڏانهن منتقل ٿيو ۽ پوءِ وري اٽليءَ جي پيسا ۽ لوڪا شهرن ۾ رهيو. هن عرصي ۾ برٽن مختلف يورپي سماجي ۽ ثقافتي ماحولن سان واقفيت حاصل ڪئي.<ref name="Wright1906"/> === ٻولين سان شروعاتي دلچسپي === برٽن ننڍپڻ کان ئي ٻولين سکڻ جي غيرمعمولي صلاحيت ڏيکاري. يورپ جي مختلف علائقن ۾ رهائش سبب هن فرانسيسي، اطالوي ۽ جديد يوناني ٻوليون سکڻ جا موقعا حاصل ڪيا. هن لاطيني ۽ قديم يوناني ٻولين جي تعليم پڻ حاصل ڪئي. سوانح نگار ايڊورڊ رائس موجب، برٽن کي ٻولين جي آوازن، لهجن ۽ تلفظن ۾ فرق سڃاڻڻ جي خاص صلاحيت هئي. هو يورپي ٻولين جي مختلف لهجن جي نقل ڪرڻ ۽ انهن کي ڳالهائڻ ۾ مهارت حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪندو هو.<ref name="Rice1990">{{cite book |last=Rice |first=Edward |title=Captain Sir Richard Francis Burton: The Secret Agent Who Made the Pilgrimage to Mecca, Discovered the Kama Sutra, and Brought the Arabian Nights to the West |publisher=Charles Scribner's Sons |location=New York |year=1990 |isbn=9780684191379 |language=en }}</ref> برٽن جي شروعاتي لساني تعليم سندس مستقبل جي سفرن، فوجي خدمتن ۽ مختلف سماجن بابت تحقيق ۾ مددگار ثابت ٿي. === آڪسفرڊ يونيورسٽيءَ ۾ تعليم === آڪٽوبر 1840ع ۾ برٽن [[آڪسفرڊ يونيورسٽي]] جي [[ٽرنٽي ڪاليج، آڪسفرڊ|ٽرنٽي ڪاليج]] ۾ داخل ٿيو. يونيورسٽيءَ ۾ داخلا کان اڳ هن وليم اليگزينڊر گرينهل ۽ ڊاڪٽر اوگل کان تعليمي رهنمائي حاصل ڪئي هئي.<ref name="Wright1906"/> آڪسفرڊ ۾ برٽن جي دلچسپي روايتي نصابي تعليم کان وڌيڪ ٻولين، تلواربازي، ٻيڙين هلائڻ، شڪار ۽ ٻين جسماني سرگرمين ۾ هئي. هو عربي ۽ ٻين مشرقي ٻولين جي تعليم حاصل ڪرڻ جو خواهشمند هو. هن عربي سکڻ لاءِ يونيورسٽيءَ ۾ موجود ماهرن سان رابطو ڪيو، پر سندس خواهش مطابق انفرادي تعليم جو بندوبست نه ٿي سگهيو. ان کان پوءِ هن پنهنجي ڪوششن سان عربي پڙهڻ شروع ڪئي ۽ اسپيني مستشرق پاسڪوال ڊي گايانگوس کان ڪجهه رهنمائي حاصل ڪئي.<ref name="Wright1906"/> برٽن آڪسفرڊ جي تعليمي نظام ۽ ضابطن تي تنقيد ڪندو هو. سندس خيال ۾ يونيورسٽيءَ جي روايتي تعليم عملي ڄاڻ ۽ آزاد تحقيق جي تقاضائن کي پورو نه ڪندي هئي. اپريل 1842ع ۾ برٽن يونيورسٽيءَ جي منع باوجود گهوڙن جي هڪ مقابلي ۾ شرڪت ڪئي. جڏهن ضابطن جي ڀڃڪڙي ڪندڙ شاگردن خلاف ڪارروائي ڪئي وئي، تڏهن برٽن يونيورسٽيءَ جي اختيارين سان بحث ڪيو. ٻين شاگردن کي عارضي طور ڪاليج مان معطل ڪيو ويو، پر برٽن کي مستقل طور خارج ڪيو ويو.<ref name="Wright1906"/> آڪسفرڊ مان نيڪالي سندس زندگيءَ جو اهم موڙ ثابت ٿي. ان کان پوءِ هن فوجي ملازمت اختيار ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. === بمبئي فوج ۾ شموليت === 1842ع ۾ برٽن [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي بمبئي فوج ۾ آفيسر طور شامل ٿيو. کيس بمبئي فوج جي '''18هين مقامي پيادل فوجي ريجمينٽ''' ۾ مقرر ڪيو ويو. برٽن شروعات ۾ پهرين اينگلو-افغان جنگ ۾ حصو وٺڻ جو خواهشمند هو، پر سندس هندستان پهچڻ تائين اها جنگ ختم ٿي چڪي هئي.<ref name="Rice1990"/> هن کي [[گجرات]] ۾ مقرر ڪيو ويو، جتي سندس فوجي دستو جنرل [[چارلس جيمس نيپيئر]] جي ڪمانڊ هيٺ هو. فوجي ملازمت دوران برٽن مقامي ٻولين، مذهبي روايتن ۽ سماجي زندگيءَ جي مطالعي ۾ گهري دلچسپي ورتي.<ref name="Ghose2006">{{cite book |last=Ghose |first=Indira |chapter=Imperial Player: Richard Burton in Sindh |title=Travel Writing in the Nineteenth Century |editor-last=Youngs |editor-first=Tim |publisher=Anthem Press |year=2006 |pages=71–86 |isbn=9781843317692 |doi=10.7135/upo9781843317692.005 |language=en }}</ref> سندس غيرروايتي روين، تلواربازيءَ جي مهارت ۽ جرئتمند طبيعت سبب کيس '''رفئين ڊڪ''' (''Ruffian Dick'') جي لقب سان پڻ سڏيو ويندو هو.<ref name="Rice1990"/> === هندستان ۾ لساني ۽ ثقافتي مطالعو === هندستان ۾ رهائش دوران برٽن مقامي ٻولين سکڻ لاءِ باقاعدي محنت ڪئي. هن هندوستاني، فارسي، عربي، گجراتي، مراٺي، پنجابي، سنڌي ۽ سرائڪي ٻولين جو مطالعو ڪيو. سندس لساني مهارت بابت مختلف سوانح نگارن جا بيان ملن ٿا. ايڊورڊ رائس موجب، برٽن ڪيترن سرڪاري لساني امتحانن ۾ ڪاميابي حاصل ڪئي هئي ۽ وڌيڪ امتحانن جي تياري پڻ ڪري رهيو هو.<ref name="Rice1990"/> برٽن مقامي ماڻهن سان سڌي رابطي کي ٻولين ۽ ثقافتن جي مطالعي جو اهم ذريعو سمجهندو هو. هو مقامي لباس، ڳالهائڻ جي انداز، رسمن ۽ سماجي آداب جو مشاهدو ڪندو هو. هن هندو، مسلمان ۽ ٻين مذهبي برادرين جي عقيدن ۽ رسمن بابت پڻ ڄاڻ حاصل ڪئي. سندس مذهبي تجربن بابت سوانح نگارن جا مختلف بيان ملن ٿا، جن ۾ هندو مذهبي رسمن ۾ شرڪت، سک روايتن جو مطالعو ۽ صوفي طريقن سان واقفيت شامل آهي.<ref name="Rice1990"/> بهرحال، برٽن جي ذاتي مذهبي وابستگيءَ بابت مختلف روايتن کي هڪجهڙو معتبر نٿو سمجهي سگهجي. سندس ڪجهه دعوائون ذاتي بيانن تي ٻڌل آهن ۽ انهن جي آزاد تاريخي تصديق محدود آهي. === سنڌ ۾ آمد ۽ فوجي خدمتون === [[سنڌ تي انگريزن جو قبضو|1843ع ۾ سنڌ تي برطانوي قبضي]] کان پوءِ علائقي ۾ برطانوي فوجي ۽ انتظامي سرگرميون وڌيون. انهيءَ پسمنظر ۾ 1844ع ۾ برٽن کي سنڌ موڪليو ويو. سنڌ ۾ سندس فوجي خدمتن جو تعلق برطانوي فوج جي مقامي انتظام، جاگرافيائي ڄاڻ ۽ سروي سان هو. هن فوجي ذميوارين سان گڏ سنڌ جي ماڻهن، ٻولين، تاريخ، مذهب ۽ سماجي روايتن بابت معلومات گڏ ڪرڻ شروع ڪئي.<ref name="Ghose2006"/> سنڌ ۾ برٽن جي رهائش سندس علمي ۽ ادبي زندگيءَ جو اهم مرحلو ثابت ٿي. هن سنڌي ٻولي، مقامي برادرين، مذهبي ادارن ۽ سماجي رسمن جو مشاهدو ڪيو. برٽن سنڌ جي مختلف علائقن ۾ سفر ڪندي مقامي ماڻهن سان رابطا قائم ڪيا ۽ سنڌ جي روزمره زندگيءَ بابت نوٽس تيار ڪيا. انهن مشاهدن جي بنياد تي هن بعد ۾ سنڌ بابت ڪيترائي ڪتاب لکيا.<ref name="Burton1851"/> سندس ڪتاب ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' جي مهاڳ موجب، سنڌ ۾ لڳ ڀڳ پنجن سالن جي رهائش دوران کيس اهڙي جامع ڪتاب جي کوٽ محسوس ٿي، جنهن ۾ مقامي ماڻهن جي گهريلو زندگي، مذهبي عقيدن، رسم و رواج ۽ سماجي حالتن بابت تفصيلي ڄاڻ موجود هجي.<ref name="Burton1851"/> برٽن جي سنڌ بابت تحقيق کي جديد تاريخنگاريءَ ۾ نوآبادياتي علم جي پيداوار جي پسمنظر ۾ پڻ ڏٺو ويو آهي. محقق اندرا گهوش پنهنجي مطالعي ''Imperial Player: Richard Burton in Sindh'' ۾ برٽن جي سنڌ واري تجربي ۽ سندس سفرنامن کي برطانوي سامراجي طاقت، ثقافتي مشاهدي ۽ ليکڪ جي شخصيت جي لاڳاپن جي روشنيءَ ۾ بحث هيٺ آندو آهي.<ref name="Ghose2006"/> === سنڌ مان واپسي ۽ ابتدائي تصنيفون === برٽن 1848ع ۾ سنڌ ڇڏي. سنڌ ۾ رهائش دوران گڏ ڪيل مواد بعد ۾ سندس ڪيترين تصنيفن جو بنياد بڻيو. 1851ع ۾ سندس سنڌ بابت ٻه اهم ڪتاب شايع ٿيا: * ''Scinde; or, The Unhappy Valley'' (سنڌ يا ڏکويل وادي)، ٻن جلدن ۾؛ * ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' (سنڌ ۽ سنڌو ماٿريءَ ۾ رهندڙ قومون). 1852ع ۾ سندس ڪتاب ''Falconry in the Valley of the Indus'' (سنڌو ماٿريءَ ۾ بازن سان شڪار) شايع ٿيو، جنهن ۾ بازداري ۽ شڪار سان لاڳاپيل روايتن جو احوال ڏنل آهي.<ref name="BurtonBibliography">{{cite web |title=Major Works of Richard Francis Burton |url=https://static.burtoniana.org/books/index.htm |website=Burtoniana |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> اهي ڪتاب سنڌ جي اڻويهين صديءَ جي سماجي، لساني ۽ ثقافتي تاريخ بابت اهم ابتدائي ماخذ آهن. انهن جي مطالعي وقت برٽن جي ذاتي مشاهدن، ٻڌل روايتن ۽ نوآبادياتي تعبيرن جي وچ ۾ فرق رکڻ ضروري آهي. 2xv5i9v2nnqafofs3ah4ikzkqw6hsiz 422536 422535 2026-10-17T23:39:43Z Intisar Ali 8681 /* */ 422536 wikitext text/x-wiki {{Short description|برطانوي سياح، فوجي آفيسر، محقق، لسانيات جو ماهر، مترجم ۽ سفارتڪار (1821ع–1890ع)}} {{Infobox officeholder | honorific_prefix = سر | name = رچرڊ فرانسس برٽن | native_name = Richard Francis Burton | honorific_suffix = KCMG، FRGS، FRAS | image = Richard Francis Burton by Rischgitz, 1864.jpg | image_size = 240px | caption = رچرڊ فرانسس برٽن، 1864ع | office = برطانوي قونصل، فرنانڊو پو | office2 = برطانوي قونصل، سانتوس | office3 = برطانوي قونصل، دمشق | office4 = برطانوي قونصل، ٽريسٽي | birth_date = {{Birth date|1821|3|19|df=yes}} | birth_place = [[ٽورڪي]]، ڊيون، انگلينڊ | death_date = {{Death date and age|1890|10|20|1821|3|19|df=yes}} | death_place = [[ٽريسٽي]]، آسٽريا-هنگري | resting_place = سينٽ ميري مئگڊلين رومن ڪيٿولڪ چرچ جو قبرستان، مورٽليڪ، لنڊن | nationality = برطانوي | education = [[ٽرنٽي ڪاليج، آڪسفرڊ]] | spouse = [[ازابيل برٽن]] (شادي: 22 جنوري 1861ع) | occupation = سياح، فوجي آفيسر، محقق، لسانيات جو ماهر، مترجم، ليکڪ ۽ سفارتڪار | known_for = سنڌ بابت تاريخي ۽ سماجي تحقيق، مڪي ۽ مديني جو سفر، آفريڪا جون جاگرافيائي مهمون ۽ عربي ادب جا ترجما | notable_works = ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus''؛ ''Sind Revisited''؛ ''Personal Narrative of a Pilgrimage to Al-Madinah and Meccah''؛ ''The Book of the Thousand Nights and a Night''؛ ''The Kasidah'' | pen_name = مرزا عبدالله البشري؛ حاجي عبدو اليزدي؛ فرينڪ بيڪر | allegiance = [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] | branch = بمبئي فوج | unit = 18هين مقامي پيادل فوجي ريجمينٽ | nickname = رفئين ڊڪ (Ruffian Dick) | service_years = 1842ع–1861ع | rank = ڪئپٽن | battles = [[ڪريميا جي جنگ]] | awards = نائٽ ڪمانڊر آف دي آرڊر آف سينٽ مائيڪل اينڊ سينٽ جارج؛ ڪريميا ميڊل | signature = Richard Francis Burton signature.svg }} '''سر رچرڊ فرانسس برٽن''' (انگريزي: ''Sir Richard Francis Burton''؛ 19 مارچ 1821ع – 20 آڪٽوبر 1890ع) هڪ مشهور [[برطانيا|برطانوي]] سياح، جاگرافيدان، فوجي آفيسر، [[لسانيات|لسانيات جو ماهر]]، محقق، [[مترجم]]، ليکڪ، [[بشرشناسي|بشرشناس]] ۽ سفارتڪار هو. هن [[ايشيا]]، [[آفريڪا]]، [[ڏکڻ آمريڪا]] ۽ ٻين علائقن جا سفر ڪيا ۽ مختلف قومن جي ٻولين، ثقافتن، مذهبي عقيدن، سماجي رسمن، تاريخ ۽ جاگرافيءَ بابت وسيع تحقيق ڪئي.<ref name="Kennedy2005">{{cite book |last=Kennedy |first=Dane |title=The Highly Civilized Man: Richard Burton and the Victorian World |publisher=Harvard University Press |location=Cambridge, Massachusetts |year=2005 |isbn=9780674018624 |language=en }}</ref><ref name="Young2006">{{cite book |last=Young |first=S. |title=Richard Francis Burton: Explorer, Scholar, Spy |publisher=Marshall Cavendish |location=New York |year=2006 |isbn=9780761422228 |language=en }}</ref> برٽن پنهنجي غيرمعمولي لساني صلاحيتن سبب مشهور هو. سندس سوانح نگارن موجب، هو ڪيترين يورپي، ايشيائي ۽ آفريقي ٻولين ۽ لهجن کان واقف هو. سندس ڄاڻ ۾ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]، [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]، [[اطالوي ٻولي|اطالوي]]، [[عربي ٻولي|عربي]]، [[فارسي ٻولي|فارسي]]، [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]]، [[هندوستاني ٻولي|هندوستاني]]، [[گجراتي ٻولي|گجراتي]]، [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] ۽ ٻيون ٻوليون شامل هيون. سندس ٻولين جي ڄاڻ بابت سوانح نگارن جا انگ مختلف آهن، ڇاڪاڻ ته ڪجهه ليکڪ جدا جدا لهجن کي به مستقل ٻولين طور شمار ڪن ٿا.<ref name="McLynn1990">{{cite book |last=McLynn |first=Frank |title=Of No Country: An Anthology of the Works of Sir Richard Burton |publisher=Charles Scribner's Sons |location=New York |year=1990 |language=en }}</ref> برٽن 1842ع ۾ [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي بمبئي فوج ۾ شامل ٿيو. سندس فوجي زندگيءَ جو اهم حصو هندستان ۽ [[سنڌ]] ۾ گذريو، جتي هن مقامي ٻولين، قومن، مذهبي روايتن ۽ سماجي زندگيءَ جو مطالعو ڪيو. هن سنڌ بابت ڪيترائي ڪتاب لکيا، جن مان ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' (1851ع) ۽ ''Sind Revisited'' (1877ع) سنڌ جي اڻويهين صديءَ جي تاريخ جا اهم ماخذ سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="Burton1851">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus: With Notices of the Topography and History of the Province |publisher=W. H. Allen & Co. |location=London |year=1851 |language=en |url=https://archive.org/details/sindhadnracestha00rich }}</ref><ref name="Burton1877">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Sind Revisited: With Notices of the Anglo-Indian Army; Railroads; Past, Present, and Future, etc. |volume=1–2 |publisher=Richard Bentley and Son |location=London |year=1877 |language=en |url=https://books.google.com/books?id=GwREAQAAMAAJ }}</ref> برٽن جي شهرت جو هڪ اهم سبب 1853ع ۾ مسلمان حاجيءَ جو ويس اختيار ڪري [[مڪو|مڪي]] ۽ [[مدينو|مديني]] جو سفر ڪرڻ هو. ان کان پوءِ هن [[جان هيننگ اسپيڪ]] سان گڏ اوڀر آفريڪا جي جاگرافيائي مهمن ۾ حصو ورتو ۽ 1858ع ۾ [[ڍنڍ ٽانگانيڪا]] تائين پهتو. هو [[رائل جاگرافيائي سوسائٽي]] جو فيلو پڻ هو.<ref name="BBCBurton">{{cite web |title=Historic Figures: Sir Richard Burton |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/burton_sir_richard.shtml |website=BBC History |publisher=BBC |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> سندس ٻين مشهور علمي ۽ ادبي خدمتن ۾ عربي داستانن جي مجموعي ''The Book of the Thousand Nights and a Night'' جو انگريزي ترجمو، ''The Perfumed Garden'' جو ترجمو ۽ ''Kama Sutra'' جي انگريزي اشاعت سان وابستگي شامل آهن. هن سفرنامن، تاريخ، انساني روين، تلواربازي، بازداري، مذهبي مطالعي ۽ بشرشناسيءَ بابت پڻ لکيو.<ref name="Kennedy2005"/> 1861ع کان پوءِ برٽن برطانوي سفارتي ملازمت ۾ رهيو ۽ فرنانڊو پو، برازيل جي سانتوس، [[دمشق]] ۽ ٽريسٽي ۾ قونصل طور خدمتون سرانجام ڏنيون. 1886ع ۾ [[راڻي وڪٽوريا]] کيس نائٽ ڪمانڊر آف دي آرڊر آف سينٽ مائيڪل اينڊ سينٽ جارج جو اعزاز عطا ڪيو.<ref name="LondonGazette1886">{{cite journal |title=The London Gazette |issue=25559 |date=16 February 1886 |page=743 |language=en }}</ref> سنڌي ادب جي محقق [[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع) ۾ برٽن جو ذڪر ڪيو آهي. جوتواڻيءَ موجب، برٽن پنجاهه کان وڌيڪ تصنيفن جو ليکڪ هو، جن مان گهڻيون سفرنامن سان لاڳاپيل هيون.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> == سوانح عمري == === شروعاتي زندگي ۽ خاندان === رچرڊ فرانسس برٽن 19 مارچ 1821ع تي انگلينڊ جي ڊيون علائقي جي سامونڊي شهر [[ٽورڪي]] ۾ ڄائو. سندس ڄمڻ جي هنڌ بابت تاريخي ماخذن ۾ اختلاف ملي ٿو. برٽن پنهنجي سوانحي بيانن ۾ هارٽفورڊشائر جي ايلسٽري ۾ واقع خانداني گهر ''Barham House'' کي پنهنجي ڄمڻ جو هنڌ ڄاڻايو، پر سندس جديد سوانح نگار [[ميري ايس. لوويل]] جي تحقيق موجب، سندس اصل ڄمڻ جو هنڌ ٽورڪي هو.<ref name="Lovell1998">{{cite book |last=Lovell |first=Mary S. |title=A Rage to Live: A Biography of Richard and Isabel Burton |publisher=W. W. Norton & Company |location=New York |year=1998 |isbn=9780393046724 |language=en }}</ref> سندس بپتسما 2 سيپٽمبر 1821ع تي هارٽفورڊشائر جي ايلسٽري چرچ ۾ ٿي.<ref name="HertfordHistory">{{cite book |last=Page |first=William |title=A History of the County of Hertford |volume=2 |publisher=Constable |year=1908 |pages=349–351 |language=en |url=https://www.british-history.ac.uk/vch/herts/vol2/pp349-351 }}</ref> برٽن جو پيءُ ليفٽيننٽ ڪرنل '''جوزف نيٽروِل برٽن''' (Joseph Netterville Burton) اينگلو-آئرش نسل جو برطانوي فوجي آفيسر هو، جيڪو برطانوي فوج جي 36هين پيادل ريجمينٽ سان لاڳاپيل رهيو. سندس ماءُ '''مارٿا بيڪر''' (Martha Baker) هارٽفورڊشائر جي مالدار زميندار رچرڊ بيڪر جي ڌيءَ ۽ وارثن مان هڪ هئي. برٽن جو نالو پڻ سندس ناني واري خاندان جي رچرڊ بيڪر جي نسبت سان رکيو ويو.<ref name="Wright1906">{{cite book |last=Wright |first=Thomas |title=The Life of Sir Richard Burton |volume=1–2 |publisher=Everett & Co. |location=London |year=1906 |language=en |url=https://burtoniana.org/biography/1906-The%20Life%20of%20Sir%20Richard%20Burton%20-%20Wright/HTML/index.html }}</ref> برٽن کي ٻه ڀائر ڀينر هئا: '''ماريا ڪيٿرين ايلزبيٿ برٽن''' ۽ '''ايڊورڊ جوزف نيٽروِل برٽن'''. سندس ڀيڻ ماريا بعد ۾ برطانوي فوجي آفيسر سر هينري وليم اسٽسٽڊ سان شادي ڪئي.<ref name="Wright1906"/> === يورپ ۾ ننڍپڻ ۽ پرورش === [[File:Richard Francis Burton by Rischgitz, 1864.jpg|thumb|رچرڊ فرانسس برٽن جي 1864ع واري تصوير.]] برٽن جي ننڍپڻ جو وڏو حصو انگلينڊ، فرانس ۽ اٽليءَ جي مختلف شهرن ۾ گذريو. سندس پيءُ دم جي بيماريءَ سبب نسبتاً سازگار آبهوا جي ڳولا ۾ خاندان کي يورپ جي مختلف علائقن ۾ منتقل ڪندو رهيو.<ref name="Wright1906"/> شروعات ۾ برٽن جو خاندان انگلينڊ جي ايلسٽري ۽ فرانس جي [[ٽورز]] شهر جي وچ ۾ رهندو هو. ٽورز ۾ برٽن ۽ سندس ڀاءُ جي سنڀال هڪ انگريز عورت مسز لنگ ڪندي هئي. سندن شروعاتي تعليم هڪ آئرش استاد ڪلاف جي نگرانيءَ ۾ ٿي. ان کان پوءِ خاندان ٽورز جي ''Rue de l'Archevêché'' واري علائقي ۾ منتقل ٿيو، جتي ٻارن کي جان گلڪرسٽ جي تعليمي اداري ۾ داخل ڪرايو ويو. اتي برٽن کي [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] ۽ [[قديم يوناني ٻولي|قديم يوناني]] ٻولين جي ابتدائي تعليم ملي.<ref name="Wright1906"/> 1829ع ۾ خاندان انگلينڊ موٽيو ۽ برٽن ۽ سندس ڀاءُ کي رچمنڊ گرين جي هڪ ابتدائي اسڪول ۾ داخل ڪرايو ويو. اهو اسڪول ريورنڊ چارلس ڊيلافوس هلائيندو هو. سوانح نگار ٿامس رائيٽ موجب، اسڪول ۾ تعليم ۽ شاگردن جي رهائش جا انتظام اطمينان بخش نه هئا.<ref name="Wright1906"/> بعد ۾ خاندان فرانس جي [[بلوا]] شهر ۾ منتقل ٿيو، جتي ٻارن جي تعليم لاءِ خانگي استادن جو بندوبست ڪيو ويو. برٽن ۽ سندس ڀاءُ کي ريورنڊ ايڇ. آر. ڊو پري پڙهائيندو هو. خاندان ڪجهه عرصي کان پوءِ فرانس مان اٽليءَ ڏانهن ويو. هنن [[مارسي]]، [[ليورنو]]، [[پيسا]]، [[سيئنا]]، [[پيروگيا]]، [[فلورينس]]، [[روم]]، [[نيپلز]]، [[سورينٽو]] ۽ [[ڪاپري]] جهڙن هنڌن تي وقت گذاريو.<ref name="Wright1906"/> اٽليءَ ۾ رهائش دوران برٽن کي اطالوي ٻولي، مصوري ۽ موسيقيءَ سان واقفيت حاصل ٿي. سندس ڀاءُ ايڊورڊ وائلن وڄائڻ ۾ دلچسپي ورتي، جڏهن ته رچرڊ جي دلچسپي ٻولين، سفرن ۽ جسماني سرگرمين ۾ وڌيڪ هئي. 1836ع ۾ خاندان فرانس جي ڏاکڻي شهر [[پو، فرانس|پو]] ڏانهن منتقل ٿيو ۽ پوءِ وري اٽليءَ جي پيسا ۽ لوڪا شهرن ۾ رهيو. هن عرصي ۾ برٽن مختلف يورپي سماجي ۽ ثقافتي ماحولن سان واقفيت حاصل ڪئي.<ref name="Wright1906"/> === ٻولين سان شروعاتي دلچسپي === برٽن ننڍپڻ کان ئي ٻولين سکڻ جي غيرمعمولي صلاحيت ڏيکاري. يورپ جي مختلف علائقن ۾ رهائش سبب هن فرانسيسي، اطالوي ۽ جديد يوناني ٻوليون سکڻ جا موقعا حاصل ڪيا. هن لاطيني ۽ قديم يوناني ٻولين جي تعليم پڻ حاصل ڪئي. سوانح نگار ايڊورڊ رائس موجب، برٽن کي ٻولين جي آوازن، لهجن ۽ تلفظن ۾ فرق سڃاڻڻ جي خاص صلاحيت هئي. هو يورپي ٻولين جي مختلف لهجن جي نقل ڪرڻ ۽ انهن کي ڳالهائڻ ۾ مهارت حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪندو هو.<ref name="Rice1990">{{cite book |last=Rice |first=Edward |title=Captain Sir Richard Francis Burton: The Secret Agent Who Made the Pilgrimage to Mecca, Discovered the Kama Sutra, and Brought the Arabian Nights to the West |publisher=Charles Scribner's Sons |location=New York |year=1990 |isbn=9780684191379 |language=en }}</ref> برٽن جي شروعاتي لساني تعليم سندس مستقبل جي سفرن، فوجي خدمتن ۽ مختلف سماجن بابت تحقيق ۾ مددگار ثابت ٿي. === آڪسفرڊ يونيورسٽيءَ ۾ تعليم === آڪٽوبر 1840ع ۾ برٽن [[آڪسفرڊ يونيورسٽي]] جي [[ٽرنٽي ڪاليج، آڪسفرڊ|ٽرنٽي ڪاليج]] ۾ داخل ٿيو. يونيورسٽيءَ ۾ داخلا کان اڳ هن وليم اليگزينڊر گرينهل ۽ ڊاڪٽر اوگل کان تعليمي رهنمائي حاصل ڪئي هئي.<ref name="Wright1906"/> آڪسفرڊ ۾ برٽن جي دلچسپي روايتي نصابي تعليم کان وڌيڪ ٻولين، تلواربازي، ٻيڙين هلائڻ، شڪار ۽ ٻين جسماني سرگرمين ۾ هئي. هو عربي ۽ ٻين مشرقي ٻولين جي تعليم حاصل ڪرڻ جو خواهشمند هو. هن عربي سکڻ لاءِ يونيورسٽيءَ ۾ موجود ماهرن سان رابطو ڪيو، پر سندس خواهش مطابق انفرادي تعليم جو بندوبست نه ٿي سگهيو. ان کان پوءِ هن پنهنجي ڪوششن سان عربي پڙهڻ شروع ڪئي ۽ اسپيني مستشرق پاسڪوال ڊي گايانگوس کان ڪجهه رهنمائي حاصل ڪئي.<ref name="Wright1906"/> برٽن آڪسفرڊ جي تعليمي نظام ۽ ضابطن تي تنقيد ڪندو هو. سندس خيال ۾ يونيورسٽيءَ جي روايتي تعليم عملي ڄاڻ ۽ آزاد تحقيق جي تقاضائن کي پورو نه ڪندي هئي. اپريل 1842ع ۾ برٽن يونيورسٽيءَ جي منع باوجود گهوڙن جي هڪ مقابلي ۾ شرڪت ڪئي. جڏهن ضابطن جي ڀڃڪڙي ڪندڙ شاگردن خلاف ڪارروائي ڪئي وئي، تڏهن برٽن يونيورسٽيءَ جي اختيارين سان بحث ڪيو. ٻين شاگردن کي عارضي طور ڪاليج مان معطل ڪيو ويو، پر برٽن کي مستقل طور خارج ڪيو ويو.<ref name="Wright1906"/> آڪسفرڊ مان نيڪالي سندس زندگيءَ جو اهم موڙ ثابت ٿي. ان کان پوءِ هن فوجي ملازمت اختيار ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. === بمبئي فوج ۾ شموليت === 1842ع ۾ برٽن [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي بمبئي فوج ۾ آفيسر طور شامل ٿيو. کيس بمبئي فوج جي '''18هين مقامي پيادل فوجي ريجمينٽ''' ۾ مقرر ڪيو ويو. برٽن شروعات ۾ پهرين اينگلو-افغان جنگ ۾ حصو وٺڻ جو خواهشمند هو، پر سندس هندستان پهچڻ تائين اها جنگ ختم ٿي چڪي هئي.<ref name="Rice1990"/> هن کي [[گجرات]] ۾ مقرر ڪيو ويو، جتي سندس فوجي دستو جنرل [[چارلس جيمس نيپيئر]] جي ڪمانڊ هيٺ هو. فوجي ملازمت دوران برٽن مقامي ٻولين، مذهبي روايتن ۽ سماجي زندگيءَ جي مطالعي ۾ گهري دلچسپي ورتي.<ref name="Ghose2006">{{cite book |last=Ghose |first=Indira |chapter=Imperial Player: Richard Burton in Sindh |title=Travel Writing in the Nineteenth Century |editor-last=Youngs |editor-first=Tim |publisher=Anthem Press |year=2006 |pages=71–86 |isbn=9781843317692 |doi=10.7135/upo9781843317692.005 |language=en }}</ref> سندس غيرروايتي روين، تلواربازيءَ جي مهارت ۽ جرئتمند طبيعت سبب کيس '''رفئين ڊڪ''' (''Ruffian Dick'') جي لقب سان پڻ سڏيو ويندو هو.<ref name="Rice1990"/> === هندستان ۾ لساني ۽ ثقافتي مطالعو === هندستان ۾ رهائش دوران برٽن مقامي ٻولين سکڻ لاءِ باقاعدي محنت ڪئي. هن هندوستاني، فارسي، عربي، گجراتي، مراٺي، پنجابي، سنڌي ۽ سرائڪي ٻولين جو مطالعو ڪيو. سندس لساني مهارت بابت مختلف سوانح نگارن جا بيان ملن ٿا. ايڊورڊ رائس موجب، برٽن ڪيترن سرڪاري لساني امتحانن ۾ ڪاميابي حاصل ڪئي هئي ۽ وڌيڪ امتحانن جي تياري پڻ ڪري رهيو هو.<ref name="Rice1990"/> برٽن مقامي ماڻهن سان سڌي رابطي کي ٻولين ۽ ثقافتن جي مطالعي جو اهم ذريعو سمجهندو هو. هو مقامي لباس، ڳالهائڻ جي انداز، رسمن ۽ سماجي آداب جو مشاهدو ڪندو هو. هن هندو، مسلمان ۽ ٻين مذهبي برادرين جي عقيدن ۽ رسمن بابت پڻ ڄاڻ حاصل ڪئي. سندس مذهبي تجربن بابت سوانح نگارن جا مختلف بيان ملن ٿا، جن ۾ هندو مذهبي رسمن ۾ شرڪت، سک روايتن جو مطالعو ۽ صوفي طريقن سان واقفيت شامل آهي.<ref name="Rice1990"/> بهرحال، برٽن جي ذاتي مذهبي وابستگيءَ بابت مختلف روايتن کي هڪجهڙو معتبر نٿو سمجهي سگهجي. سندس ڪجهه دعوائون ذاتي بيانن تي ٻڌل آهن ۽ انهن جي آزاد تاريخي تصديق محدود آهي. === سنڌ ۾ آمد ۽ فوجي خدمتون === [[سنڌ تي انگريزن جو قبضو|1843ع ۾ سنڌ تي برطانوي قبضي]] کان پوءِ علائقي ۾ برطانوي فوجي ۽ انتظامي سرگرميون وڌيون. انهيءَ پسمنظر ۾ 1844ع ۾ برٽن کي سنڌ موڪليو ويو. سنڌ ۾ سندس فوجي خدمتن جو تعلق برطانوي فوج جي مقامي انتظام، جاگرافيائي ڄاڻ ۽ سروي سان هو. هن فوجي ذميوارين سان گڏ سنڌ جي ماڻهن، ٻولين، تاريخ، مذهب ۽ سماجي روايتن بابت معلومات گڏ ڪرڻ شروع ڪئي.<ref name="Ghose2006"/> سنڌ ۾ برٽن جي رهائش سندس علمي ۽ ادبي زندگيءَ جو اهم مرحلو ثابت ٿي. هن سنڌي ٻولي، مقامي برادرين، مذهبي ادارن ۽ سماجي رسمن جو مشاهدو ڪيو. برٽن سنڌ جي مختلف علائقن ۾ سفر ڪندي مقامي ماڻهن سان رابطا قائم ڪيا ۽ سنڌ جي روزمره زندگيءَ بابت نوٽس تيار ڪيا. انهن مشاهدن جي بنياد تي هن بعد ۾ سنڌ بابت ڪيترائي ڪتاب لکيا.<ref name="Burton1851"/> سندس ڪتاب ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' جي مهاڳ موجب، سنڌ ۾ لڳ ڀڳ پنجن سالن جي رهائش دوران کيس اهڙي جامع ڪتاب جي کوٽ محسوس ٿي، جنهن ۾ مقامي ماڻهن جي گهريلو زندگي، مذهبي عقيدن، رسم و رواج ۽ سماجي حالتن بابت تفصيلي ڄاڻ موجود هجي.<ref name="Burton1851"/> برٽن جي سنڌ بابت تحقيق کي جديد تاريخنگاريءَ ۾ نوآبادياتي علم جي پيداوار جي پسمنظر ۾ پڻ ڏٺو ويو آهي. محقق اندرا گهوش پنهنجي مطالعي ''Imperial Player: Richard Burton in Sindh'' ۾ برٽن جي سنڌ واري تجربي ۽ سندس سفرنامن کي برطانوي سامراجي طاقت، ثقافتي مشاهدي ۽ ليکڪ جي شخصيت جي لاڳاپن جي روشنيءَ ۾ بحث هيٺ آندو آهي.<ref name="Ghose2006"/> === سنڌ مان واپسي ۽ ابتدائي تصنيفون === برٽن 1848ع ۾ سنڌ ڇڏي. سنڌ ۾ رهائش دوران گڏ ڪيل مواد بعد ۾ سندس ڪيترين تصنيفن جو بنياد بڻيو. 1851ع ۾ سندس سنڌ بابت ٻه اهم ڪتاب شايع ٿيا: * ''Scinde; or, The Unhappy Valley'' (سنڌ يا ڏکويل وادي)، ٻن جلدن ۾؛ * ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' (سنڌ ۽ سنڌو ماٿريءَ ۾ رهندڙ قومون). 1852ع ۾ سندس ڪتاب ''Falconry in the Valley of the Indus'' (سنڌو ماٿريءَ ۾ بازن سان شڪار) شايع ٿيو، جنهن ۾ بازداري ۽ شڪار سان لاڳاپيل روايتن جو احوال ڏنل آهي.<ref name="BurtonBibliography">{{cite web |title=Major Works of Richard Francis Burton |url=https://static.burtoniana.org/books/index.htm |website=Burtoniana |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> اهي ڪتاب سنڌ جي اڻويهين صديءَ جي سماجي، لساني ۽ ثقافتي تاريخ بابت اهم ابتدائي ماخذ آهن. انهن جي مطالعي وقت برٽن جي ذاتي مشاهدن، ٻڌل روايتن ۽ نوآبادياتي تعبيرن جي وچ ۾ فرق رکڻ ضروري آهي. kri5na4a60d9qvsuxr4pi9orastk6i9 422537 422536 2026-10-17T23:41:09Z Intisar Ali 8681 422537 wikitext text/x-wiki {{Short description|برطانوي سياح، فوجي آفيسر، محقق، لسانيات جو ماهر، مترجم ۽ سفارتڪار (1821ع–1890ع)}} {{Infobox officeholder | honorific_prefix = سر | name = رچرڊ فرانسس برٽن | native_name = Richard Francis Burton | honorific_suffix = KCMG، FRGS، FRAS | image = Richard Francis Burton by Rischgitz, 1864.jpg | image_size = 240px | caption = رچرڊ فرانسس برٽن، 1864ع | office = برطانوي قونصل، فرنانڊو پو | office2 = برطانوي قونصل، سانتوس | office3 = برطانوي قونصل، دمشق | office4 = برطانوي قونصل، ٽريسٽي | birth_date = {{Birth date|1821|3|19|df=yes}} | birth_place = [[ٽورڪي]]، ڊيون، انگلينڊ | death_date = {{Death date and age|1890|10|20|1821|3|19|df=yes}} | death_place = [[ٽريسٽي]]، آسٽريا-هنگري | resting_place = سينٽ ميري مئگڊلين رومن ڪيٿولڪ چرچ جو قبرستان، مورٽليڪ، لنڊن | nationality = برطانوي | education = [[ٽرنٽي ڪاليج، آڪسفرڊ]] | spouse = [[ازابيل برٽن]] (شادي: 22 جنوري 1861ع) | occupation = سياح، فوجي آفيسر، محقق، لسانيات جو ماهر، مترجم، ليکڪ ۽ سفارتڪار | known_for = سنڌ بابت تاريخي ۽ سماجي تحقيق، مڪي ۽ مديني جو سفر، آفريڪا جون جاگرافيائي مهمون ۽ عربي ادب جا ترجما | notable_works = ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus''؛ ''Sind Revisited''؛ ''Personal Narrative of a Pilgrimage to Al-Madinah and Meccah''؛ ''The Book of the Thousand Nights and a Night''؛ ''The Kasidah'' | pen_name = مرزا عبدالله البشري؛ حاجي عبدو اليزدي؛ فرينڪ بيڪر | allegiance = [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] | branch = بمبئي فوج | unit = 18هين مقامي پيادل فوجي ريجمينٽ | nickname = رفئين ڊڪ (Ruffian Dick) | service_years = 1842ع–1861ع | rank = ڪئپٽن | battles = [[ڪريميا جي جنگ]] | awards = نائٽ ڪمانڊر آف دي آرڊر آف سينٽ مائيڪل اينڊ سينٽ جارج؛ ڪريميا ميڊل | signature = Richard Francis Burton signature.svg }} '''سر رچرڊ فرانسس برٽن''' (انگريزي: ''Sir Richard Francis Burton''؛ 19 مارچ 1821ع – 20 آڪٽوبر 1890ع) هڪ مشهور [[برطانيا|برطانوي]] سياح، جاگرافيدان، فوجي آفيسر، [[لسانيات|لسانيات جو ماهر]]، محقق، [[مترجم]]، ليکڪ، [[بشرشناسي|بشرشناس]] ۽ سفارتڪار هو. هن [[ايشيا]]، [[آفريڪا]]، [[ڏکڻ آمريڪا]] ۽ ٻين علائقن جا سفر ڪيا ۽ مختلف قومن جي ٻولين، ثقافتن، مذهبي عقيدن، سماجي رسمن، تاريخ ۽ جاگرافيءَ بابت وسيع تحقيق ڪئي.<ref name="Kennedy2005">{{cite book |last=Kennedy |first=Dane |title=The Highly Civilized Man: Richard Burton and the Victorian World |publisher=Harvard University Press |location=Cambridge, Massachusetts |year=2005 |isbn=9780674018624 |language=en }}</ref><ref name="Young2006">{{cite book |last=Young |first=S. |title=Richard Francis Burton: Explorer, Scholar, Spy |publisher=Marshall Cavendish |location=New York |year=2006 |isbn=9780761422228 |language=en }}</ref> برٽن پنهنجي غيرمعمولي لساني صلاحيتن سبب مشهور هو. سندس سوانح نگارن موجب، هو ڪيترين يورپي، ايشيائي ۽ آفريقي ٻولين ۽ لهجن کان واقف هو. سندس ڄاڻ ۾ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]، [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]، [[اطالوي ٻولي|اطالوي]]، [[عربي ٻولي|عربي]]، [[فارسي ٻولي|فارسي]]، [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]]، [[هندوستاني ٻولي|هندوستاني]]، [[گجراتي ٻولي|گجراتي]]، [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] ۽ ٻيون ٻوليون شامل هيون. سندس ٻولين جي ڄاڻ بابت سوانح نگارن جا انگ مختلف آهن، ڇاڪاڻ ته ڪجهه ليکڪ جدا جدا لهجن کي به مستقل ٻولين طور شمار ڪن ٿا.<ref name="McLynn1990">{{cite book |last=McLynn |first=Frank |title=Of No Country: An Anthology of the Works of Sir Richard Burton |publisher=Charles Scribner's Sons |location=New York |year=1990 |language=en }}</ref> برٽن 1842ع ۾ [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي بمبئي فوج ۾ شامل ٿيو. سندس فوجي زندگيءَ جو اهم حصو هندستان ۽ [[سنڌ]] ۾ گذريو، جتي هن مقامي ٻولين، قومن، مذهبي روايتن ۽ سماجي زندگيءَ جو مطالعو ڪيو. هن سنڌ بابت ڪيترائي ڪتاب لکيا، جن مان ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' (1851ع) ۽ ''Sind Revisited'' (1877ع) سنڌ جي اڻويهين صديءَ جي تاريخ جا اهم ماخذ سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="Burton1851">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus: With Notices of the Topography and History of the Province |publisher=W. H. Allen & Co. |location=London |year=1851 |language=en |url=https://archive.org/details/sindhadnracestha00rich }}</ref><ref name="Burton1877">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Sind Revisited: With Notices of the Anglo-Indian Army; Railroads; Past, Present, and Future, etc. |volume=1–2 |publisher=Richard Bentley and Son |location=London |year=1877 |language=en |url=https://books.google.com/books?id=GwREAQAAMAAJ }}</ref> برٽن جي شهرت جو هڪ اهم سبب 1853ع ۾ مسلمان حاجيءَ جو ويس اختيار ڪري [[مڪو|مڪي]] ۽ [[مدينو|مديني]] جو سفر ڪرڻ هو. ان کان پوءِ هن [[جان هيننگ اسپيڪ]] سان گڏ اوڀر آفريڪا جي جاگرافيائي مهمن ۾ حصو ورتو ۽ 1858ع ۾ [[ڍنڍ ٽانگانيڪا]] تائين پهتو. هو [[رائل جاگرافيائي سوسائٽي]] جو فيلو پڻ هو.<ref name="BBCBurton">{{cite web |title=Historic Figures: Sir Richard Burton |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/burton_sir_richard.shtml |website=BBC History |publisher=BBC |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> سندس ٻين مشهور علمي ۽ ادبي خدمتن ۾ عربي داستانن جي مجموعي ''The Book of the Thousand Nights and a Night'' جو انگريزي ترجمو، ''The Perfumed Garden'' جو ترجمو ۽ ''Kama Sutra'' جي انگريزي اشاعت سان وابستگي شامل آهن. هن سفرنامن، تاريخ، انساني روين، تلواربازي، بازداري، مذهبي مطالعي ۽ بشرشناسيءَ بابت پڻ لکيو.<ref name="Kennedy2005"/> 1861ع کان پوءِ برٽن برطانوي سفارتي ملازمت ۾ رهيو ۽ فرنانڊو پو، برازيل جي سانتوس، [[دمشق]] ۽ ٽريسٽي ۾ قونصل طور خدمتون سرانجام ڏنيون. 1886ع ۾ [[راڻي وڪٽوريا]] کيس نائٽ ڪمانڊر آف دي آرڊر آف سينٽ مائيڪل اينڊ سينٽ جارج جو اعزاز عطا ڪيو.<ref name="LondonGazette1886">{{cite journal |title=The London Gazette |issue=25559 |date=16 February 1886 |page=743 |language=en }}</ref> سنڌي ادب جي محقق [[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع) ۾ برٽن جو ذڪر ڪيو آهي. جوتواڻيءَ موجب، برٽن پنجاهه کان وڌيڪ تصنيفن جو ليکڪ هو، جن مان گهڻيون سفرنامن سان لاڳاپيل هيون.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> == سوانح عمري == === شروعاتي زندگي ۽ خاندان === رچرڊ فرانسس برٽن 19 مارچ 1821ع تي انگلينڊ جي ڊيون علائقي جي سامونڊي شهر [[ٽورڪي]] ۾ ڄائو. سندس ڄمڻ جي هنڌ بابت تاريخي ماخذن ۾ اختلاف ملي ٿو. برٽن پنهنجي سوانحي بيانن ۾ هارٽفورڊشائر جي ايلسٽري ۾ واقع خانداني گهر ''Barham House'' کي پنهنجي ڄمڻ جو هنڌ ڄاڻايو، پر سندس جديد سوانح نگار [[ميري ايس. لوويل]] جي تحقيق موجب، سندس اصل ڄمڻ جو هنڌ ٽورڪي هو.<ref name="Lovell1998">{{cite book |last=Lovell |first=Mary S. |title=A Rage to Live: A Biography of Richard and Isabel Burton |publisher=W. W. Norton & Company |location=New York |year=1998 |isbn=9780393046724 |language=en }}</ref> سندس بپتسما 2 سيپٽمبر 1821ع تي هارٽفورڊشائر جي ايلسٽري چرچ ۾ ٿي.<ref name="HertfordHistory">{{cite book |last=Page |first=William |title=A History of the County of Hertford |volume=2 |publisher=Constable |year=1908 |pages=349–351 |language=en |url=https://www.british-history.ac.uk/vch/herts/vol2/pp349-351 }}</ref> برٽن جو پيءُ ليفٽيننٽ ڪرنل '''جوزف نيٽروِل برٽن''' (Joseph Netterville Burton) اينگلو-آئرش نسل جو برطانوي فوجي آفيسر هو، جيڪو برطانوي فوج جي 36هين پيادل ريجمينٽ سان لاڳاپيل رهيو. سندس ماءُ '''مارٿا بيڪر''' (Martha Baker) هارٽفورڊشائر جي مالدار زميندار رچرڊ بيڪر جي ڌيءَ ۽ وارثن مان هڪ هئي. برٽن جو نالو پڻ سندس ناني واري خاندان جي رچرڊ بيڪر جي نسبت سان رکيو ويو.<ref name="Wright1906">{{cite book |last=Wright |first=Thomas |title=The Life of Sir Richard Burton |volume=1–2 |publisher=Everett & Co. |location=London |year=1906 |language=en |url=https://burtoniana.org/biography/1906-The%20Life%20of%20Sir%20Richard%20Burton%20-%20Wright/HTML/index.html }}</ref> برٽن کي ٻه ڀائر ڀينر هئا: '''ماريا ڪيٿرين ايلزبيٿ برٽن''' ۽ '''ايڊورڊ جوزف نيٽروِل برٽن'''. سندس ڀيڻ ماريا بعد ۾ برطانوي فوجي آفيسر سر هينري وليم اسٽسٽڊ سان شادي ڪئي.<ref name="Wright1906"/> === يورپ ۾ ننڍپڻ ۽ پرورش === [[File:Richard Francis Burton by Rischgitz, 1864.jpg|thumb|رچرڊ فرانسس برٽن جي 1864ع واري تصوير.]] برٽن جي ننڍپڻ جو وڏو حصو انگلينڊ، فرانس ۽ اٽليءَ جي مختلف شهرن ۾ گذريو. سندس پيءُ دم جي بيماريءَ سبب نسبتاً سازگار آبهوا جي ڳولا ۾ خاندان کي يورپ جي مختلف علائقن ۾ منتقل ڪندو رهيو.<ref name="Wright1906"/> شروعات ۾ برٽن جو خاندان انگلينڊ جي ايلسٽري ۽ فرانس جي [[ٽورز]] شهر جي وچ ۾ رهندو هو. ٽورز ۾ برٽن ۽ سندس ڀاءُ جي سنڀال هڪ انگريز عورت مسز لنگ ڪندي هئي. سندن شروعاتي تعليم هڪ آئرش استاد ڪلاف جي نگرانيءَ ۾ ٿي. ان کان پوءِ خاندان ٽورز جي ''Rue de l'Archevêché'' واري علائقي ۾ منتقل ٿيو، جتي ٻارن کي جان گلڪرسٽ جي تعليمي اداري ۾ داخل ڪرايو ويو. اتي برٽن کي [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] ۽ [[قديم يوناني ٻولي|قديم يوناني]] ٻولين جي ابتدائي تعليم ملي.<ref name="Wright1906"/> 1829ع ۾ خاندان انگلينڊ موٽيو ۽ برٽن ۽ سندس ڀاءُ کي رچمنڊ گرين جي هڪ ابتدائي اسڪول ۾ داخل ڪرايو ويو. اهو اسڪول ريورنڊ چارلس ڊيلافوس هلائيندو هو. سوانح نگار ٿامس رائيٽ موجب، اسڪول ۾ تعليم ۽ شاگردن جي رهائش جا انتظام اطمينان بخش نه هئا.<ref name="Wright1906"/> بعد ۾ خاندان فرانس جي [[بلوا]] شهر ۾ منتقل ٿيو، جتي ٻارن جي تعليم لاءِ خانگي استادن جو بندوبست ڪيو ويو. برٽن ۽ سندس ڀاءُ کي ريورنڊ ايڇ. آر. ڊو پري پڙهائيندو هو. خاندان ڪجهه عرصي کان پوءِ فرانس مان اٽليءَ ڏانهن ويو. هنن [[مارسي]]، [[ليورنو]]، [[پيسا]]، [[سيئنا]]، [[پيروگيا]]، [[فلورينس]]، [[روم]]، [[نيپلز]]، [[سورينٽو]] ۽ [[ڪاپري]] جهڙن هنڌن تي وقت گذاريو.<ref name="Wright1906"/> اٽليءَ ۾ رهائش دوران برٽن کي اطالوي ٻولي، مصوري ۽ موسيقيءَ سان واقفيت حاصل ٿي. سندس ڀاءُ ايڊورڊ وائلن وڄائڻ ۾ دلچسپي ورتي، جڏهن ته رچرڊ جي دلچسپي ٻولين، سفرن ۽ جسماني سرگرمين ۾ وڌيڪ هئي. 1836ع ۾ خاندان فرانس جي ڏاکڻي شهر [[پو، فرانس|پو]] ڏانهن منتقل ٿيو ۽ پوءِ وري اٽليءَ جي پيسا ۽ لوڪا شهرن ۾ رهيو. هن عرصي ۾ برٽن مختلف يورپي سماجي ۽ ثقافتي ماحولن سان واقفيت حاصل ڪئي.<ref name="Wright1906"/> === ٻولين سان شروعاتي دلچسپي === برٽن ننڍپڻ کان ئي ٻولين سکڻ جي غيرمعمولي صلاحيت ڏيکاري. يورپ جي مختلف علائقن ۾ رهائش سبب هن فرانسيسي، اطالوي ۽ جديد يوناني ٻوليون سکڻ جا موقعا حاصل ڪيا. هن لاطيني ۽ قديم يوناني ٻولين جي تعليم پڻ حاصل ڪئي. سوانح نگار ايڊورڊ رائس موجب، برٽن کي ٻولين جي آوازن، لهجن ۽ تلفظن ۾ فرق سڃاڻڻ جي خاص صلاحيت هئي. هو يورپي ٻولين جي مختلف لهجن جي نقل ڪرڻ ۽ انهن کي ڳالهائڻ ۾ مهارت حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪندو هو.<ref name="Rice1990">{{cite book |last=Rice |first=Edward |title=Captain Sir Richard Francis Burton: The Secret Agent Who Made the Pilgrimage to Mecca, Discovered the Kama Sutra, and Brought the Arabian Nights to the West |publisher=Charles Scribner's Sons |location=New York |year=1990 |isbn=9780684191379 |language=en }}</ref> برٽن جي شروعاتي لساني تعليم سندس مستقبل جي سفرن، فوجي خدمتن ۽ مختلف سماجن بابت تحقيق ۾ مددگار ثابت ٿي. === آڪسفرڊ يونيورسٽيءَ ۾ تعليم === آڪٽوبر 1840ع ۾ برٽن [[آڪسفرڊ يونيورسٽي]] جي [[ٽرنٽي ڪاليج، آڪسفرڊ|ٽرنٽي ڪاليج]] ۾ داخل ٿيو. يونيورسٽيءَ ۾ داخلا کان اڳ هن وليم اليگزينڊر گرينهل ۽ ڊاڪٽر اوگل کان تعليمي رهنمائي حاصل ڪئي هئي.<ref name="Wright1906"/> آڪسفرڊ ۾ برٽن جي دلچسپي روايتي نصابي تعليم کان وڌيڪ ٻولين، تلواربازي، ٻيڙين هلائڻ، شڪار ۽ ٻين جسماني سرگرمين ۾ هئي. هو عربي ۽ ٻين مشرقي ٻولين جي تعليم حاصل ڪرڻ جو خواهشمند هو. هن عربي سکڻ لاءِ يونيورسٽيءَ ۾ موجود ماهرن سان رابطو ڪيو، پر سندس خواهش مطابق انفرادي تعليم جو بندوبست نه ٿي سگهيو. ان کان پوءِ هن پنهنجي ڪوششن سان عربي پڙهڻ شروع ڪئي ۽ اسپيني مستشرق پاسڪوال ڊي گايانگوس کان ڪجهه رهنمائي حاصل ڪئي.<ref name="Wright1906"/> برٽن آڪسفرڊ جي تعليمي نظام ۽ ضابطن تي تنقيد ڪندو هو. سندس خيال ۾ يونيورسٽيءَ جي روايتي تعليم عملي ڄاڻ ۽ آزاد تحقيق جي تقاضائن کي پورو نه ڪندي هئي. اپريل 1842ع ۾ برٽن يونيورسٽيءَ جي منع باوجود گهوڙن جي هڪ مقابلي ۾ شرڪت ڪئي. جڏهن ضابطن جي ڀڃڪڙي ڪندڙ شاگردن خلاف ڪارروائي ڪئي وئي، تڏهن برٽن يونيورسٽيءَ جي اختيارين سان بحث ڪيو. ٻين شاگردن کي عارضي طور ڪاليج مان معطل ڪيو ويو، پر برٽن کي مستقل طور خارج ڪيو ويو.<ref name="Wright1906"/> آڪسفرڊ مان نيڪالي سندس زندگيءَ جو اهم موڙ ثابت ٿي. ان کان پوءِ هن فوجي ملازمت اختيار ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. === بمبئي فوج ۾ شموليت === 1842ع ۾ برٽن [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي بمبئي فوج ۾ آفيسر طور شامل ٿيو. کيس بمبئي فوج جي '''18هين مقامي پيادل فوجي ريجمينٽ''' ۾ مقرر ڪيو ويو. برٽن شروعات ۾ پهرين اينگلو-افغان جنگ ۾ حصو وٺڻ جو خواهشمند هو، پر سندس هندستان پهچڻ تائين اها جنگ ختم ٿي چڪي هئي.<ref name="Rice1990"/> هن کي [[گجرات]] ۾ مقرر ڪيو ويو، جتي سندس فوجي دستو جنرل [[چارلس جيمس نيپيئر]] جي ڪمانڊ هيٺ هو. فوجي ملازمت دوران برٽن مقامي ٻولين، مذهبي روايتن ۽ سماجي زندگيءَ جي مطالعي ۾ گهري دلچسپي ورتي.<ref name="Ghose2006">{{cite book |last=Ghose |first=Indira |chapter=Imperial Player: Richard Burton in Sindh |title=Travel Writing in the Nineteenth Century |editor-last=Youngs |editor-first=Tim |publisher=Anthem Press |year=2006 |pages=71–86 |isbn=9781843317692 |doi=10.7135/upo9781843317692.005 |language=en }}</ref> سندس غيرروايتي روين، تلواربازيءَ جي مهارت ۽ جرئتمند طبيعت سبب کيس '''رفئين ڊڪ''' (''Ruffian Dick'') جي لقب سان پڻ سڏيو ويندو هو.<ref name="Rice1990"/> === هندستان ۾ لساني ۽ ثقافتي مطالعو === هندستان ۾ رهائش دوران برٽن مقامي ٻولين سکڻ لاءِ باقاعدي محنت ڪئي. هن هندوستاني، فارسي، عربي، گجراتي، مراٺي، پنجابي، سنڌي ۽ سرائڪي ٻولين جو مطالعو ڪيو. سندس لساني مهارت بابت مختلف سوانح نگارن جا بيان ملن ٿا. ايڊورڊ رائس موجب، برٽن ڪيترن سرڪاري لساني امتحانن ۾ ڪاميابي حاصل ڪئي هئي ۽ وڌيڪ امتحانن جي تياري پڻ ڪري رهيو هو.<ref name="Rice1990"/> برٽن مقامي ماڻهن سان سڌي رابطي کي ٻولين ۽ ثقافتن جي مطالعي جو اهم ذريعو سمجهندو هو. هو مقامي لباس، ڳالهائڻ جي انداز، رسمن ۽ سماجي آداب جو مشاهدو ڪندو هو. هن هندو، مسلمان ۽ ٻين مذهبي برادرين جي عقيدن ۽ رسمن بابت پڻ ڄاڻ حاصل ڪئي. سندس مذهبي تجربن بابت سوانح نگارن جا مختلف بيان ملن ٿا، جن ۾ هندو مذهبي رسمن ۾ شرڪت، سک روايتن جو مطالعو ۽ صوفي طريقن سان واقفيت شامل آهي.<ref name="Rice1990"/> بهرحال، برٽن جي ذاتي مذهبي وابستگيءَ بابت مختلف روايتن کي هڪجهڙو معتبر نٿو سمجهي سگهجي. سندس ڪجهه دعوائون ذاتي بيانن تي ٻڌل آهن ۽ انهن جي آزاد تاريخي تصديق محدود آهي. === سنڌ ۾ آمد ۽ فوجي خدمتون === [[سنڌ تي انگريزن جو قبضو|1843ع ۾ سنڌ تي برطانوي قبضي]] کان پوءِ علائقي ۾ برطانوي فوجي ۽ انتظامي سرگرميون وڌيون. انهيءَ پسمنظر ۾ 1844ع ۾ برٽن کي سنڌ موڪليو ويو. سنڌ ۾ سندس فوجي خدمتن جو تعلق برطانوي فوج جي مقامي انتظام، جاگرافيائي ڄاڻ ۽ سروي سان هو. هن فوجي ذميوارين سان گڏ سنڌ جي ماڻهن، ٻولين، تاريخ، مذهب ۽ سماجي روايتن بابت معلومات گڏ ڪرڻ شروع ڪئي.<ref name="Ghose2006"/> سنڌ ۾ برٽن جي رهائش سندس علمي ۽ ادبي زندگيءَ جو اهم مرحلو ثابت ٿي. هن سنڌي ٻولي، مقامي برادرين، مذهبي ادارن ۽ سماجي رسمن جو مشاهدو ڪيو. برٽن سنڌ جي مختلف علائقن ۾ سفر ڪندي مقامي ماڻهن سان رابطا قائم ڪيا ۽ سنڌ جي روزمره زندگيءَ بابت نوٽس تيار ڪيا. انهن مشاهدن جي بنياد تي هن بعد ۾ سنڌ بابت ڪيترائي ڪتاب لکيا.<ref name="Burton1851"/> سندس ڪتاب ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' جي مهاڳ موجب، سنڌ ۾ لڳ ڀڳ پنجن سالن جي رهائش دوران کيس اهڙي جامع ڪتاب جي کوٽ محسوس ٿي، جنهن ۾ مقامي ماڻهن جي گهريلو زندگي، مذهبي عقيدن، رسم و رواج ۽ سماجي حالتن بابت تفصيلي ڄاڻ موجود هجي.<ref name="Burton1851"/> برٽن جي سنڌ بابت تحقيق کي جديد تاريخنگاريءَ ۾ نوآبادياتي علم جي پيداوار جي پسمنظر ۾ پڻ ڏٺو ويو آهي. محقق اندرا گهوش پنهنجي مطالعي ''Imperial Player: Richard Burton in Sindh'' ۾ برٽن جي سنڌ واري تجربي ۽ سندس سفرنامن کي برطانوي سامراجي طاقت، ثقافتي مشاهدي ۽ ليکڪ جي شخصيت جي لاڳاپن جي روشنيءَ ۾ بحث هيٺ آندو آهي.<ref name="Ghose2006"/> === سنڌ مان واپسي ۽ ابتدائي تصنيفون === برٽن 1848ع ۾ سنڌ ڇڏي. سنڌ ۾ رهائش دوران گڏ ڪيل مواد بعد ۾ سندس ڪيترين تصنيفن جو بنياد بڻيو. 1851ع ۾ سندس سنڌ بابت ٻه اهم ڪتاب شايع ٿيا: * ''Scinde; or, The Unhappy Valley'' (سنڌ يا ڏکويل وادي)، ٻن جلدن ۾؛ * ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' (سنڌ ۽ سنڌو ماٿريءَ ۾ رهندڙ قومون). 1852ع ۾ سندس ڪتاب ''Falconry in the Valley of the Indus'' (سنڌو ماٿريءَ ۾ بازن سان شڪار) شايع ٿيو، جنهن ۾ بازداري ۽ شڪار سان لاڳاپيل روايتن جو احوال ڏنل آهي.<ref name="BurtonBibliography">{{cite web |title=Major Works of Richard Francis Burton |url=https://static.burtoniana.org/books/index.htm |website=Burtoniana |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> اهي ڪتاب سنڌ جي اڻويهين صديءَ جي سماجي، لساني ۽ ثقافتي تاريخ بابت اهم ابتدائي ماخذ آهن. انهن جي مطالعي وقت برٽن جي ذاتي مشاهدن، ٻڌل روايتن ۽ نوآبادياتي تعبيرن جي وچ ۾ فرق رکڻ ضروري آهي. == سنڌ بابت علمي ۽ تحقيقي خدمتون == [[فائل:Richard-Francis-Burton-by-Lock-&-Whitfield,-1876.png|thumb|upright|رچرڊ فرانسس برٽن جي 1876ع واري تصوير، جيڪا لاڪ ۽ وِٽفيلڊ جي فوٽوگرافي اسٽوڊيو ۾ ورتي وئي.]] [[سنڌ]] ۾ رهائش دوران رچرڊ فرانسس برٽن فوجي ذميوارين سان گڏ تاريخ، جاگرافي، ٻولين، مقامي ادب، مذهبي عقيدن، سماجي رسمن ۽ ماڻهن جي روزمره زندگيءَ بابت مواد گڏ ڪيو. سندس سنڌ بابت تحقيق جا نتيجا سرڪاري رپورٽن، علمي مقالن ۽ سفرنامن جي صورت ۾ شايع ٿيا. برٽن جي سنڌ بابت لکڻين ۾ ٻن قسمن جو مواد نمايان آهي: پهريون، سندس ذاتي سفرن ۽ مشاهدن تي ٻڌل احوال؛ ٻيو، مقامي ماڻهن، عالمن، استادن ۽ ٻين ڄاڻ رکندڙ شخصيتن کان حاصل ڪيل روايتون ۽ معلومات. انهيءَ ڪري سندس تصنيفون تاريخي ماخذ هجڻ سان گڏ برطانوي نوآبادياتي دور جي علمي سوچ جو پڻ اظهار ڪن ٿيون.<ref name="Ghose2006"/><ref name="Kennedy2005"/> === سنڌ بابت شروعاتي سرڪاري رپورٽون === برٽن جي سنڌ بابت تحقيق صرف سندس مشهور ڪتابن تائين محدود نه هئي. 1847ع ۽ 1848ع ۾ هن سنڌ جي آبادي، رسم و رواج، ٻولين، ادب، زراعت ۽ وقت جي حساب بابت ٻه اهم رپورٽون پڻ تيار ڪيون، جيڪي بمبئي حڪومت جي سرڪاري رڪارڊن ۾ شايع ٿيون.<ref name="BurtonMinorWorks">{{cite web |title=Shorter Works by Richard Francis Burton |url=https://burtoniana.org/minor/by-year/index.htm |website=Burtoniana |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> ==== سنڌ جي آبادي، رسم و رواج، ٻولي ۽ ادب بابت نوٽس (1847ع) ==== 1847ع ۾ برٽن جو مقالو ''Notes Relative to the Population of the Sind; and the Customs, Language, and Literature of the People'' (سنڌ جي آبادي، ماڻهن جي رسم و رواج، ٻولي ۽ ادب بابت نوٽس) شايع ٿيو. هي مقالو ''Bombay Government Records'' جي نئين سلسلي جي سترهين نمبر، ٻئي حصي، صفحن 637 کان 657 تائين شايع ٿيو.<ref name="Burton1847">{{cite report |last=Burton |first=Richard F. |title=Notes Relative to the Population of the Sind; and the Customs, Language, and Literature of the People |work=Bombay Government Records |series=New Series |number=17 |volume=Part 2 |pages=637–657 |year=1847 |language=en }}</ref> هن رپورٽ جو موضوع سنڌ جي آبادي ۽ ماڻهن جي سماجي ۽ لساني زندگي هو. ان ۾ مقامي ماڻهن جي روايتن، ٻوليءَ ۽ ادب بابت گڏ ڪيل معلومات پيش ڪئي وئي. اها رپورٽ برٽن جي پوءِ شايع ٿيل ڪتاب ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' جي موضوعاتي پسمنظر کي سمجهڻ لاءِ اهم آهي. ==== سنڌ ۾ وقت جي ورهاست، زراعت ۽ نشي آور شين بابت نوٽس (1848ع) ==== 1848ع ۾ برٽن جو ٻيو مقالو ''Brief Notes Relative to the Division of Time, and Articles of Cultivation in Sind; to Which Are Appended Remarks on the Modes of Intoxication in That Province'' شايع ٿيو. ان جي عنوان جو سنڌي ترجمو '''سنڌ ۾ وقت جي ورهاست، پوکيل فصلن ۽ نشي جي طريقن بابت مختصر نوٽس''' ڪري سگهجي ٿو. هي مقالو ''Bombay Government Records'' جي نئين سلسلي جي سترهين نمبر، ٻئي حصي، صفحن 613 کان 636 تائين شايع ٿيو.<ref name="Burton1848">{{cite report |last=Burton |first=Richard F. |title=Brief Notes Relative to the Division of Time, and Articles of Cultivation in Sind; to Which Are Appended Remarks on the Modes of Intoxication in That Province |work=Bombay Government Records |series=New Series |number=17 |volume=Part 2 |pages=613–636 |year=1848 |language=en }}</ref> هن رپورٽ ۾ سنڌ ۾ وقت جي روايتي حساب، زراعت سان لاڳاپيل موضوعن ۽ نشي آور شين جي استعمال بابت احوال ڏنو ويو. رپورٽ جي تياريءَ سان اسسٽنٽ سرجن جان ايلرٽن اسٽاڪس جو نالو پڻ لاڳاپيل آهي. تحقيق موجب، رپورٽ جي ڪجهه حصن ۾ اسٽاڪس جي شرڪت هئي، جڏهن ته نشي جي طريقن بابت اضافي تبصرا برٽن جي ڪم سان منسوب ڪيا ويا آهن.<ref name="BurtonMinorWorks"/> === سنڌي ٻولي ۽ مقامي لساني روايتون === برٽن کي سنڌي ٻولي ۽ ان جي پاڙيسري ٻولين سان لاڳاپن ۾ خاص دلچسپي هئي. هن سنڌ ۾ رهائش دوران مقامي ماڻهن جي ڳالهائڻ جا طريقا، مختلف لهجا، ٻولين جا لفظ ۽ ادبي روايتون سمجهڻ جي ڪوشش ڪئي. سندس 1851ع واري ڪتاب ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' ۾ سنڌ جي ٻولين ۽ ادب بابت بحث موجود آهي. هن مقامي سماجي ۽ مذهبي زندگيءَ کي سمجهڻ لاءِ ٻوليءَ جي ڄاڻ کي اهميت ڏني.<ref name="Burton1851"/> برٽن جو لساني ڪم اڻويهين صديءَ جي وچ ڌاري سنڌ ۽ ڀرپاسي جي علائقن جي ٻولين بابت يورپي تحقيق جي شروعاتي مثالن مان هڪ آهي. البت سندس دور جي ٻولين جي درجابندي ۽ اصطلاحن کي جديد لسانيات جي درجابنديءَ کان الڳ سمجهڻ گهرجي. === جتڪي، ملتاني ۽ پشتو بابت مقالا === 1849ع ۾ برٽن جا لسانيات بابت مقالا بمبئي شاخ جي رائل ايشياٽڪ سوسائٽيءَ جي رسالي ''Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society'' ۾ شايع ٿيا. انهن ۾ جتڪي يا بيلوچڪي لهجي جي گرامر، ملتاني ٻوليءَ جي گرامر ۽ پشتو ٻوليءَ جي هڪ درسي مجموعي بابت تنقيدي اڀياس شامل هئا.<ref name="DNB"/> ==== جتڪي يا بيلوچڪي لهجي جي گرامر ==== ''A Grammar of the Jataki or Belochki Dialect'' (جتڪي يا بيلوچڪي لهجي جي گرامر) جنوري 1849ع ۾ شايع ٿيو. هي مقالو ''Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society'' جي ٽئين جلد، ٻارهين شماري، صفحن 84 کان 125 تائين شايع ٿيو.<ref name="BurtonJataki1849">{{cite journal |last=Burton |first=Richard F. |title=A Grammar of the Jataki or Belochki Dialect |journal=Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society |volume=3 |issue=12 |pages=84–125 |date=January 1849 |language=en }}</ref> مقالي جي عنوان ۾ استعمال ٿيل ''Jataki'' ۽ ''Belochki'' تاريخي لساني اصطلاح آهن. انهن کي جديد ٻولين جي نالن يا حدن سان بنا تحقيق جي هڪجهڙو سمجهڻ مناسب نه آهي. ==== ملتاني ٻوليءَ جي گرامر ==== برٽن جي شروعاتي تصنيفن بابت ''Dictionary of National Biography'' ۾ ''A Grammar of the Multani Language'' (ملتاني ٻوليءَ جي گرامر) جو ذڪر ملي ٿو ۽ ان کي 1849ع جي لساني مقالن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.<ref name="DNB"/> ملتاني ٻوليءَ جو تعلق موجوده سرائڪي لساني روايت سان آهي. تنهن هوندي به برٽن جي اصل مقالي ۾ استعمال ٿيل اصطلاحن ۽ درجابنديءَ کي انهيءَ دور جي لساني ماحول جي روشنيءَ ۾ سمجهڻ گهرجي. ==== پشتو بابت تنقيدي نوٽس ==== ''Notes and Remarks on Dr. Dorn's Chrestomathy of the Pushtu or Afghan Language'' (ڊاڪٽر ڊورن جي پشتو يا افغان ٻوليءَ جي درسي مجموعي بابت نوٽس ۽ تبصرا) جنوري 1849ع ۾ شايع ٿيو. هي مقالو ''Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society'' جي ٽئين جلد، ٻارهين شماري، صفحن 58 کان 69 تائين موجود آهي.<ref name="BurtonPushtu1849">{{cite journal |last=Burton |first=Richard F. |title=Notes and Remarks on Dr. Dorn's Chrestomathy of the Pushtu or Afghan Language |journal=Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society |volume=3 |issue=12 |pages=58–69 |date=January 1849 |language=en }}</ref> هن مقالي ۾ برٽن پشتو ٻوليءَ بابت ڊاڪٽر ڊورن جي علمي ڪم جو جائزو ورتو. === سنڌي ادب ۽ زباني روايتون === برٽن جي سنڌ بابت ڪتابن ۾ مقامي ٻولين ۽ ادب سان گڏ زباني روايتن، قصن، مذهبي بيانن ۽ سماجي رسمن بابت مواد پڻ موجود آهي. سندس تحقيق جو هڪ اهم پهلو اهو هو ته هن صرف سياسي واقعن يا حڪمرانن جي تاريخ تائين پاڻ کي محدود نه رکيو، پر ماڻهن جي روزمره زندگيءَ، ٻوليءَ ۽ ثقافتي اظهار کي پڻ موضوع بڻايو.<ref name="Burton1851"/> ''Sind Revisited'' ۾ پڻ مقامي قصن ۽ ڏندڪٿائن جا احوال، شاعريءَ جا ترجما ۽ مذهبي روايتن جا بيان ملن ٿا.<ref name="Burton1877"/> انهن لکڻين کي سنڌ جي لوڪ ادب ۽ ثقافتي تاريخ جي مطالعي ۾ مددگار مواد طور استعمال ڪري سگهجي ٿو، پر برٽن جي ترجمن ۽ تشريحن کي اصل سنڌي متنن جو مڪمل متبادل نٿو سمجهي سگهجي. === سنڌ جون قومون، برادريون ۽ سماجي بناوت === برٽن پنهنجي 1851ع واري ڪتاب ۾ سنڌ جي آباديءَ جي مختلف گروهن، مذهبي برادرين ۽ سماجي رسمن بابت معلومات گڏ ڪئي. سندس تحقيق ۾ سنڌ جي ماڻهن جي لباس، رهڻي ڪهڻي، پيشَن، مذهبي روايتن ۽ روزمره لاڳاپن بابت احوال موجود آهن.<ref name="Burton1851"/> ڪتاب جي عنوان ۾ استعمال ٿيل لفظ ''Races'' اڻويهين صديءَ جي يورپي علمي اصطلاحات جو حصو هو. جديد علمي مطالعي ۾ ان کي حياتياتي نسلن جي ثابت ٿيل درجابنديءَ بدران تاريخي ۽ نوآبادياتي اصطلاح طور پڙهڻ ضروري آهي. برٽن جي بيانن ۾ ڪڏهن ڪڏهن ماڻهن ۽ برادرين بابت اهڙا عام نتيجا ۽ قدرائتا فيصلا ملن ٿا، جيڪي سندس دور جي برطانوي سامراجي سوچ سان لاڳاپيل هئا. تنهنڪري سندس لکڻين کي ٻين مقامي ۽ تاريخي ماخذن سان ڀيٽي استعمال ڪرڻ گهرجي.<ref name="Kennedy2005"/><ref name="Ghose2006"/> === سنڌ جي مذهبي زندگي === برٽن سنڌ جي مسلمانن ۽ هندن جي مذهبي روايتن، عبادتگاهن، مذهبي شخصيتن ۽ سماجي رسمن بابت لکيو. هن جي مشاهدي ۾ مذهبي عقيدن سان گڏ انهن جو روزمره زندگيءَ، سماجي لاڳاپن ۽ مقامي ثقافت تي اثر پڻ شامل هو.<ref name="Burton1851"/> سنڌ بابت سندس تصنيفون اڻويهين صديءَ ۾ مذهبي زندگيءَ جي مطالعي لاءِ هڪ همعصر برطانوي ليکڪ جو احوال فراهم ڪن ٿيون. انهن ۾ موجود مذهبي تعبيرون ۽ مختلف برادرين بابت تبصرا برٽن جا ذاتي يا ٻڌل بيان ٿي سگهن ٿا؛ تنهنڪري انهن کي سمورن سنڌ واسين جي گڏيل راءِ يا ثابت ٿيل تاريخي حقيقت طور پيش ڪرڻ مناسب نه آهي. == سنڌ بابت اهم ڪتاب == برٽن سنڌ جي سفرن ۽ تحقيق تي ٻڌل گهٽ ۾ گهٽ چار اهم ڪتاب شايع ڪيا. انهن مان ٽي 1851ع ۽ 1852ع ۾، جڏهن ته چوٿون 1877ع ۾ شايع ٿيو.<ref name="BurtonBibliography"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border:1px solid #8aaac5;" ! style="background:#194d72;color:white;" | سال ! style="background:#194d72;color:white;" | اصل عنوان ۽ سنڌي ترجمو ! style="background:#194d72;color:white;" | بنيادي موضوع ! style="background:#194d72;color:white;" | اشاعتي تفصيل |- | style="background:#e9f3fc;" | 1851ع | ''Scinde; or, The Unhappy Valley'' '''سنڌ يا ڏکويل وادي''' | سنڌ جا سفر، جاگرافي، شهر، سماج ۽ برطانوي انتظام | رچرڊ بينٽلي، لنڊن؛ ٻه جلد |- | style="background:#edf6eb;" | 1851ع | ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' '''سنڌ ۽ سنڌو ماٿريءَ ۾ رهندڙ قومون''' | سنڌ جي آبادي، تاريخ، ٻوليون، مذهبي روايتون ۽ رسم و رواج | ڊبليو. ايڇ. ايلن اينڊ ڪمپني، لنڊن |- | style="background:#fff2e4;" | 1852ع | ''Falconry in the Valley of the Indus'' '''سنڌو ماٿريءَ ۾ بازن سان شڪار''' | بازداري، شڪار جا طريقا ۽ انهن سان لاڳاپيل روايتون | جان وان وورسٽ، لنڊن |- | style="background:#f2eafb;" | 1877ع | ''Sind Revisited'' '''سنڌ جو ٻيهر سفر''' | سنڌ جو ٻيهر مشاهدو، شهر، ريلوي، فوج ۽ سماجي تبديليون | رچرڊ بينٽلي اينڊ سن، لنڊن؛ ٻه جلد |} === سنڌ يا ڏکويل وادي (1851ع) === ''Scinde; or, The Unhappy Valley'' برٽن جي سنڌ بابت شروعاتي سفرنامن مان هڪ آهي. اهو 1851ع ۾ لنڊن مان رچرڊ بينٽليءَ ٻن جلدن ۾ شايع ڪيو.<ref name="BurtonUnhappy">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Scinde; or, The Unhappy Valley |volume=1–2 |publisher=Richard Bentley |location=London |year=1851 |language=en |url=https://burtoniana.org/books/1851-Scinde%20or%20the%20Unhappy%20Valley/index.htm }}</ref> ڪتاب ۾ برٽن سنڌ ۾ پنهنجي رهائش ۽ سفرن دوران ڏٺل جاگرافيائي، سماجي ۽ انتظامي حالتن بابت لکيو. ان ۾ سنڌ جي شهرن، [[سنڌو درياهه]]، مقامي ماڻهن جي رهڻي ڪهڻي، برطانوي فوجي ۽ انتظامي ماحول ۽ علائقي بابت سندس ذاتي مشاهدن جو احوال ملي ٿو. ڪتاب جو عنوان ''The Unhappy Valley'' يعني «ڏکويل وادي» برٽن جي ادبي انداز ۽ سنڌ بابت سندس ذاتي تاثر کي ظاهر ڪري ٿو. ان کي سنڌ جي ماڻهن يا تاريخ بابت غيرجانبدار علمي فيصلو سمجهڻ بدران سفرنامي جي عنوان طور پڙهڻ گهرجي. برٽن جي سفرنامن ۾ واقعاتي بيان سان گڏ ذاتي تبصرا، طنز ۽ ثقافتي مقابلا به ملن ٿا. اهو انداز سندس ٻين سفرنامن ۾ پڻ نمايان آهي.<ref name="Ghose2006"/> === سنڌ ۽ سنڌو ماٿريءَ ۾ رهندڙ قومون (1851ع) === ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus: With Notices of the Topography and History of the Province'' برٽن جي سنڌ بابت مشهور ۽ تفصيلي تصنيفن مان هڪ آهي. هي ڪتاب 1851ع ۾ لنڊن جي ناشر ڊبليو. ايڇ. ايلن اينڊ ڪمپني شايع ڪيو.<ref name="Burton1851"/> ڪتاب جو عنوان سنڌيءَ ۾ '''سنڌ ۽ سنڌو ماٿريءَ ۾ رهندڙ قومون: صوبي جي جاگرافي ۽ تاريخ بابت احوال''' ترجمو ڪري سگهجي ٿو. هن ڪتاب ۾ سنڌ جي جاگرافي، تاريخ، آبادي، ٻولين، سماجي زندگيءَ، مذهبي عقيدن، رسمن ۽ مقامي ثقافت بابت معلومات گڏ ڪئي وئي آهي. برٽن ڪتاب جي مهاڳ ۾ سنڌ بابت اهڙي تصنيف جي ضرورت بيان ڪئي، جيڪا مقامي ماڻهن جي روزمره زندگيءَ ۽ سماجي روايتن بابت جامع معلومات مهيا ڪري. هن ڪتاب جي اهميت جو هڪ سبب اهو آهي ته اهو سنڌ تي برطانوي قبضي کان ٿوري ئي عرصي پوءِ تيار ٿيو، جڏهن علائقي جي سياسي ۽ انتظامي نظام ۾ تبديليون اچي رهيون هيون. ==== ڪتاب جا اهم موضوع ==== ڪتاب ۾ هيٺيان موضوع نمايان آهن: * سنڌ جي جاگرافي ۽ تاريخي پسمنظر؛ * سنڌ جي آبادي ۽ مقامي برادريون؛ * سنڌي ۽ ڀرپاسي جي ٻولين بابت معلومات؛ * ماڻهن جي روزمره زندگي ۽ گهريلو رسمون؛ * مسلمانن ۽ هندن جون مذهبي روايتون؛ * مقامي سماجي ۽ ثقافتي رواج؛ * سنڌ جي ماڻهن بابت برٽن جا مشاهدا ۽ تعبيرون. برٽن جي هن تصنيف کي سنڌ جي تاريخ لاءِ ابتدائي ماخذ طور استعمال ڪري سگهجي ٿو. تنهن هوندي به ڪتاب ۾ پيش ڪيل قومن ۽ برادرين جي درجابندي، مذهبي بيانن ۽ سماجي تبصرن کي جديد تاريخي تحقيق سان ڀيٽڻ ضروري آهي.<ref name="Ghose2006"/> === سنڌو ماٿريءَ ۾ بازن سان شڪار (1852ع) === ''Falconry in the Valley of the Indus'' برٽن جو بازداري ۽ شڪار بابت ڪتاب آهي، جيڪو 1852ع ۾ لنڊن جي ناشر جان وان وورسٽ شايع ڪيو.<ref name="BurtonFalconry1852">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Falconry in the Valley of the Indus |publisher=John Van Voorst |location=London |year=1852 |language=en |url=https://archive.org/details/falconryinvalley00burt }}</ref> [[بازداري]] شڪاري پکين، خاص طور بازن ۽ شاهينن، کي تربيت ڏئي شڪار ڪرڻ جي روايتي فن کي چيو ويندو آهي. برٽن هن ڪتاب ۾ سنڌو ماٿريءَ جي بازداريءَ سان لاڳاپيل تجربن، شڪار جي طريقن ۽ شڪاري پکين بابت معلومات پيش ڪئي. ڪتاب سنڌ جي تاريخي سماج ۾ شڪار ۽ تفريحي سرگرمين جي مطالعي لاءِ مددگار ماخذ آهي. ان سان گڏ اهو برٽن جي دلچسپين جي وسعت کي پڻ ظاهر ڪري ٿو، ڇاڪاڻ ته سندس تحقيق صرف ٻولين، مذهب يا جاگرافيءَ تائين محدود نه هئي. === سنڌ جو ٻيهر سفر (1877ع) === [[فائل:Richard-Francis-Burton-by-Lock-&-Whitfield,-1876 (cropped).png|thumb|upright|رچرڊ فرانسس برٽن، 1876ع. انهيءَ عرصي ۾ هن سنڌ جو ٻيهر سفر ڪيو.]] برٽن سنڌ ڇڏڻ کان لڳ ڀڳ ٽن ڏهاڪن پوءِ 1875ع–1876ع جي سفر دوران پنهنجي گهرواري [[ازابيل برٽن]] سان گڏ سنڌ واپس آيو. هن سفر جا مشاهدا سندس ڪتاب ''Sind Revisited: With Notices of the Anglo-Indian Army; Railroads; Past, Present, and Future, etc.'' ۾ شامل آهن، جيڪو 1877ع ۾ لنڊن مان رچرڊ بينٽلي اينڊ سن ٻن جلدن ۾ شايع ڪيو.<ref name="Burton1877"/> ڪتاب جو عنوان سنڌيءَ ۾ '''سنڌ جو ٻيهر سفر: اينگلو-انڊين فوج، ريلوي، ماضي، حال ۽ مستقبل بابت احوال''' ترجمو ڪري سگهجي ٿو. برٽن هن ڪتاب ۾ سنڌ جي پنهنجي اڳوڻي تجربن کي نئين سفر دوران ڏٺل حالتن سان ڀيٽيو. سندس مشاهدي ۾ شهرن جي ترقي، آمدرفت، ريلوي، فوجي انتظام ۽ سماجي تبديليون شامل هيون. ==== سنڌ جي شهرن جو احوال ==== ''Sind Revisited'' ۾ [[ڪراچي]]، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۽ سنڌ جي ٻين شهرن ۽ علائقن جو ذڪر ملي ٿو. ڪتاب ۾ [[ڪوٽڙي]]، [[سيوهڻ]]، [[روهڙي]]، [[سکر]]، [[شڪارپور]]، [[خيرپور ميرس|خيرپور]] ۽ سنڌو درياهه سان لاڳاپيل سفرن جا احوال پڻ موجود آهن.<ref name="Burton1877"/> برٽن انهن هنڌن جي جاگرافيائي حالتن، تاريخي اهميت، آمدرفت ۽ ماڻهن جي سماجي زندگيءَ بابت پنهنجا مشاهدا پيش ڪيا. هن خاص طور انهن تبديلين تي ڌيان ڏنو، جيڪي سندس پهرين سنڌ واري رهائش کان پوءِ برطانوي انتظام هيٺ آيون هيون. ==== ڪراچي ۽ حيدرآباد ==== برٽن جي ٻيهر سنڌ واري سفر ۾ ڪراچي ۽ حيدرآباد اهم موضوع آهن. ڪراچي بابت سندس لکڻين ۾ بندرگاهه واري شهر جي اهميت، آمدرفت ۽ برطانوي دور جي تبديل ٿيندڙ شهري حالتن جو ذڪر ملي ٿو. حيدرآباد بابت هن تاريخي ۽ سماجي ماحول، مقامي آبادي ۽ شهر جي اهميت تي تبصرا ڪيا.<ref name="Burton1877"/> اهي بيان اڻويهين صديءَ جي پوئين اڌ ۾ سنڌ جي شهري تاريخ جي مطالعي لاءِ هڪ همعصر ماخذ فراهم ڪن ٿا. ==== سنڌو درياهه ۽ ڦليلي ==== برٽن جي ڪتاب ۾ [[سنڌو درياهه]] سان لاڳاپيل سفرن ۽ آبي رستن جو احوال پڻ شامل آهي. ٻئي جلد ۾ [[ڦليلي واهه|ڦليلي]] جي رستي سفر ۽ [[ڪوٽڙي]] ڏانهن سنڌو درياهه ذريعي واپسيءَ بابت جدا عنوان موجود آهن.<ref name="Burton1877"/> انهن احوالن مان سنڌ جي درياهي آمدرفت، آبي جاگرافي ۽ سفر جي روايتي طريقن بابت معلومات حاصل ٿئي ٿي. ==== سنڌو ماٿريءَ جي ريلوي ==== ''Sind Revisited'' جو هڪ اهم موضوع برطانوي دور جي ريلوي ۽ آمدرفت جو نظام آهي. برٽن سنڌ ۾ ريلوي جي ترقي، ان جي موجوده حالت ۽ مستقبل بابت تبصرا ڪيا. هن ريلويءَ کي سنڌ جي شهرن، فوجي ضرورتن ۽ آمدرفت جي نظام سان لاڳاپيل تبديليءَ جي هڪ اهم صورت طور ڏٺو.<ref name="Burton1877"/> برٽن جي ريلوي بابت لکڻين کي ان دور جي برطانوي انتظامي ۽ فوجي مفادن جي پسمنظر ۾ پڻ پڙهڻ گهرجي. ==== اينگلو-انڊين فوج ==== ڪتاب جي مڪمل عنوان مان ئي ظاهر ٿئي ٿو ته برٽن سنڌ جي سفر سان گڏ برطانوي هندستان جي فوج بابت به لکيو. هن فوجي تنظيم، سپاهين، انتظامي ضرورتن ۽ برطانوي فوجي نظام جي مختلف پهلوئن بابت پنهنجا مشاهدا پيش ڪيا.<ref name="Burton1877"/> سندس اڳوڻي فوجي ملازمت سبب اهي تبصرا ذاتي تجربي سان پڻ لاڳاپيل هئا. ==== مذهبي برادريون ۽ سماجي لاڳاپا ==== برٽن پنهنجي ٻيهر سفر واري ڪتاب ۾ سنڌ جي مسلمانن ۽ هندن جي سماجي لاڳاپن، مذهبي روايتن ۽ باهمي تعلقن بابت پڻ لکيو. ڪتاب ۾ مذهبي تبديليءَ ۽ مختلف برادرين جي سماجي حيثيت بابت سندس بيان ملن ٿا.<ref name="Burton1877"/> انهن بيانن کي برٽن جي ذاتي مشاهدي ۽ نوآبادياتي دور جي مذهبي ۽ سماجي تعبيرن طور پڙهڻ ضروري آهي؛ انهن مان ڪنهن به برادريءَ بابت غيرجانبدار ۽ حتمي نتيجا اخذ نٿا ڪري سگهجن. ==== مقامي قصا، ڏندڪٿائون ۽ شاعري ==== ''Sind Revisited'' ۾ مقامي قصن، روايتن، شاعريءَ جي ترجمن ۽ مذهبي ڏندڪٿائن جا احوال پڻ موجود آهن. انهن ۾ «ستن بي سر نبين» بابت هڪ مقامي روايت جو ذڪر پڻ اچي ٿو.<ref name="Burton1877"/> اهڙا بيان سنڌ جي زباني روايتن بابت تاريخي مواد فراهم ڪن ٿا. البت ڏندڪٿائن ۽ مذهبي روايتن کي ثابت ٿيل تاريخي واقعن کان الڳ رکڻ گهرجي. ==== جان بُل جو ادبي ڪردار ==== برٽن پنهنجي ڪتاب ۾ '''مسٽر جان بُل''' (''Mr. John Bull'') نالي هڪ خيالي همسفر کي ادبي وسيلي طور استعمال ڪيو. هو هن ڪردار سان مخاطب ٿي مختلف واقعن، ماڻهن ۽ حالتن بابت تبصرا ڪندو آهي.<ref name="Burton1877"/> جان بُل برطانوي قومي شخصيت جي هڪ روايتي علامت پڻ آهي. ڪتاب ۾ هن ڪردار جي استعمال سان برٽن پنهنجي مشاهدن کي گفتگو ۽ طنزيه تبصرن جي صورت ۾ پيش ڪري سگهيو. ==== برطانوي حڪومت بابت برٽن جا رايا ==== ''Sind Revisited'' جي پڇاڙيءَ ۾ برٽن سنڌ ۾ برطانوي حڪومت جي اثرن بابت پنهنجي راءِ پيش ڪئي. هن صحت ۽ تعليم جي ڪجهه سهولتن ۾ سڌارن کي برطانوي راڄ جي مثبت اثرن طور بيان ڪيو.<ref name="Burton1877"/> بهرحال، اهو برٽن جو تاريخي ۽ سياسي موقف هو. سنڌ ۾ برطانوي قبضي، معاشي تبديلين، سياسي اختيارن جي منتقلي ۽ مقامي آباديءَ تي پوندڙ اثرن جو جامع جائزو وٺڻ لاءِ ٻين تاريخي ماخذن کي پڻ نظر ۾ رکڻ ضروري آهي. == سنڌ بابت تصنيفن ۽ مقالن جي تاريخوار فهرست == {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#174a73;color:#ffffff;" | سال ! style="background:#174a73;color:#ffffff;" | تصنيف يا مقالو ! style="background:#174a73;color:#ffffff;" | موضوع ! style="background:#174a73;color:#ffffff;" | اشاعت |- | style="background:#eaf3fb;" | 1847ع | ''Notes Relative to the Population of the Sind; and the Customs, Language, and Literature of the People'' | سنڌ جي آبادي، رسم و رواج، ٻولي ۽ ادب | ''Bombay Government Records''، نئون سلسلو، نمبر 17، حصو 2، ص 637–657 |- | style="background:#f0f7ed;" | 1848ع | ''Brief Notes Relative to the Division of Time, and Articles of Cultivation in Sind'' | وقت جي حساب، زراعت ۽ نشي جي طريقن بابت نوٽس | ''Bombay Government Records''، نئون سلسلو، نمبر 17، حصو 2، ص 613–636 |- | style="background:#fff3e5;" | 1849ع | ''A Grammar of the Jataki or Belochki Dialect'' | جتڪي يا بيلوچڪي لهجي جي گرامر | ''Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society''، جلد 3، شمارو 12، ص 84–125 |- | style="background:#f3eafa;" | 1849ع | ''A Grammar of the Multani Language'' | ملتاني ٻوليءَ جي گرامر | ابتدائي سوانحي ماخذن ۾ ذڪر؛ مڪمل اصل اشاعتي تفصيلن جي وڌيڪ تصديق گهربل |- | style="background:#eaf3fb;" | 1849ع | ''Notes and Remarks on Dr. Dorn's Chrestomathy of the Pushtu or Afghan Language'' | پشتو بابت تنقيدي لساني اڀياس | ساڳيو رسالو، جلد 3، شمارو 12، ص 58–69 |- | style="background:#f0f7ed;" | 1851ع | ''Scinde; or, The Unhappy Valley'' | سنڌ جو سفرنامو ۽ سماجي مشاهدا | رچرڊ بينٽلي، لنڊن؛ ٻه جلد |- | style="background:#fff3e5;" | 1851ع | ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' | سنڌ جي قومن، تاريخ، جاگرافي، ٻولين ۽ ثقافت جو مطالعو | ڊبليو. ايڇ. ايلن اينڊ ڪمپني، لنڊن |- | style="background:#f3eafa;" | 1852ع | ''Falconry in the Valley of the Indus'' | بازداري ۽ شڪار جون روايتون | جان وان وورسٽ، لنڊن |- | style="background:#eaf3fb;" | 1877ع | ''Sind Revisited'' | سنڌ جو ٻيهر سفر، ريلوي، فوج ۽ سماجي تبديليون | رچرڊ بينٽلي اينڊ سن، لنڊن؛ ٻه جلد |} == سنڌ جي تاريخ ۽ ادب ۾ برٽن جي اهميت == رچرڊ فرانسس برٽن جي سنڌ بابت تصنيفن جي اهميت ان ڪري آهي جو انهن ۾ اڻويهين صديءَ جي وچ ۽ پوئين اڌ ۾ سنڌ جي سماجي، لساني ۽ ثقافتي زندگيءَ بابت همعصر مواد محفوظ ٿيل آهي. سندس 1847ع ۽ 1848ع جون رپورٽون، 1849ع جا لساني مقالا، 1851ع ۽ 1852ع جا ڪتاب ۽ 1877ع جو سفرنامو گڏجي سنڌ بابت سندس تحقيق جي مختلف مرحلن کي ظاهر ڪن ٿا. سنڌ جي تاريخ ۽ ادب جي مطالعي ۾ برٽن جي ڪم مان خاص طور هيٺين موضوعن بابت مواد حاصل ٿئي ٿو: * اڻويهين صديءَ ۾ سنڌ جي آبادي ۽ سماجي بناوت؛ * سنڌي ٻولي، مقامي لهجا ۽ پاڙيسري ٻولين جا لاڳاپا؛ * سنڌ جي زباني روايتن، قصن ۽ شاعريءَ جا احوال؛ * مذهبي عقيدا، رسمون ۽ سماجي لاڳاپا؛ * سنڌ جي شهرن، درياهن ۽ آمدرفت جي تاريخ؛ * زراعت، شڪار ۽ بازداريءَ جون ر ggvex3xr5na0dnufr035i2z6ue11of5 422538 422537 2026-10-17T23:44:43Z Intisar Ali 8681 422538 wikitext text/x-wiki {{Short description|برطانوي سياح، فوجي آفيسر، محقق، لسانيات جو ماهر، مترجم ۽ سفارتڪار (1821ع–1890ع)}} {{Infobox officeholder | honorific_prefix = سر | name = رچرڊ فرانسس برٽن | native_name = Richard Francis Burton | honorific_suffix = KCMG، FRGS، FRAS | image = Richard Francis Burton by Rischgitz, 1864.jpg | image_size = 240px | caption = رچرڊ فرانسس برٽن، 1864ع | office = برطانوي قونصل، فرنانڊو پو | office2 = برطانوي قونصل، سانتوس | office3 = برطانوي قونصل، دمشق | office4 = برطانوي قونصل، ٽريسٽي | birth_date = {{Birth date|1821|3|19|df=yes}} | birth_place = [[ٽورڪي]]، ڊيون، انگلينڊ | death_date = {{Death date and age|1890|10|20|1821|3|19|df=yes}} | death_place = [[ٽريسٽي]]، آسٽريا-هنگري | resting_place = سينٽ ميري مئگڊلين رومن ڪيٿولڪ چرچ جو قبرستان، مورٽليڪ، لنڊن | nationality = برطانوي | education = [[ٽرنٽي ڪاليج، آڪسفرڊ]] | spouse = [[ازابيل برٽن]] (شادي: 22 جنوري 1861ع) | occupation = سياح، فوجي آفيسر، محقق، لسانيات جو ماهر، مترجم، ليکڪ ۽ سفارتڪار | known_for = سنڌ بابت تاريخي ۽ سماجي تحقيق، مڪي ۽ مديني جو سفر، آفريڪا جون جاگرافيائي مهمون ۽ عربي ادب جا ترجما | notable_works = ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus''؛ ''Sind Revisited''؛ ''Personal Narrative of a Pilgrimage to Al-Madinah and Meccah''؛ ''The Book of the Thousand Nights and a Night''؛ ''The Kasidah'' | pen_name = مرزا عبدالله البشري؛ حاجي عبدو اليزدي؛ فرينڪ بيڪر | allegiance = [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] | branch = بمبئي فوج | unit = 18هين مقامي پيادل فوجي ريجمينٽ | nickname = رفئين ڊڪ (Ruffian Dick) | service_years = 1842ع–1861ع | rank = ڪئپٽن | battles = [[ڪريميا جي جنگ]] | awards = نائٽ ڪمانڊر آف دي آرڊر آف سينٽ مائيڪل اينڊ سينٽ جارج؛ ڪريميا ميڊل | signature = Richard Francis Burton signature.svg }} '''سر رچرڊ فرانسس برٽن''' (انگريزي: ''Sir Richard Francis Burton''؛ 19 مارچ 1821ع – 20 آڪٽوبر 1890ع) هڪ مشهور [[برطانيا|برطانوي]] سياح، جاگرافيدان، فوجي آفيسر، [[لسانيات|لسانيات جو ماهر]]، محقق، [[مترجم]]، ليکڪ، [[بشرشناسي|بشرشناس]] ۽ سفارتڪار هو. هن [[ايشيا]]، [[آفريڪا]]، [[ڏکڻ آمريڪا]] ۽ ٻين علائقن جا سفر ڪيا ۽ مختلف قومن جي ٻولين، ثقافتن، مذهبي عقيدن، سماجي رسمن، تاريخ ۽ جاگرافيءَ بابت وسيع تحقيق ڪئي.<ref name="Kennedy2005">{{cite book |last=Kennedy |first=Dane |title=The Highly Civilized Man: Richard Burton and the Victorian World |publisher=Harvard University Press |location=Cambridge, Massachusetts |year=2005 |isbn=9780674018624 |language=en }}</ref><ref name="Young2006">{{cite book |last=Young |first=S. |title=Richard Francis Burton: Explorer, Scholar, Spy |publisher=Marshall Cavendish |location=New York |year=2006 |isbn=9780761422228 |language=en }}</ref> برٽن پنهنجي غيرمعمولي لساني صلاحيتن سبب مشهور هو. سندس سوانح نگارن موجب، هو ڪيترين يورپي، ايشيائي ۽ آفريقي ٻولين ۽ لهجن کان واقف هو. سندس ڄاڻ ۾ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]، [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]، [[اطالوي ٻولي|اطالوي]]، [[عربي ٻولي|عربي]]، [[فارسي ٻولي|فارسي]]، [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]]، [[هندوستاني ٻولي|هندوستاني]]، [[گجراتي ٻولي|گجراتي]]، [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] ۽ ٻيون ٻوليون شامل هيون. سندس ٻولين جي ڄاڻ بابت سوانح نگارن جا انگ مختلف آهن، ڇاڪاڻ ته ڪجهه ليکڪ جدا جدا لهجن کي به مستقل ٻولين طور شمار ڪن ٿا.<ref name="McLynn1990">{{cite book |last=McLynn |first=Frank |title=Of No Country: An Anthology of the Works of Sir Richard Burton |publisher=Charles Scribner's Sons |location=New York |year=1990 |language=en }}</ref> برٽن 1842ع ۾ [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي بمبئي فوج ۾ شامل ٿيو. سندس فوجي زندگيءَ جو اهم حصو هندستان ۽ [[سنڌ]] ۾ گذريو، جتي هن مقامي ٻولين، قومن، مذهبي روايتن ۽ سماجي زندگيءَ جو مطالعو ڪيو. هن سنڌ بابت ڪيترائي ڪتاب لکيا، جن مان ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' (1851ع) ۽ ''Sind Revisited'' (1877ع) سنڌ جي اڻويهين صديءَ جي تاريخ جا اهم ماخذ سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="Burton1851">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus: With Notices of the Topography and History of the Province |publisher=W. H. Allen & Co. |location=London |year=1851 |language=en |url=https://archive.org/details/sindhadnracestha00rich }}</ref><ref name="Burton1877">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Sind Revisited: With Notices of the Anglo-Indian Army; Railroads; Past, Present, and Future, etc. |volume=1–2 |publisher=Richard Bentley and Son |location=London |year=1877 |language=en |url=https://books.google.com/books?id=GwREAQAAMAAJ }}</ref> برٽن جي شهرت جو هڪ اهم سبب 1853ع ۾ مسلمان حاجيءَ جو ويس اختيار ڪري [[مڪو|مڪي]] ۽ [[مدينو|مديني]] جو سفر ڪرڻ هو. ان کان پوءِ هن [[جان هيننگ اسپيڪ]] سان گڏ اوڀر آفريڪا جي جاگرافيائي مهمن ۾ حصو ورتو ۽ 1858ع ۾ [[ڍنڍ ٽانگانيڪا]] تائين پهتو. هو [[رائل جاگرافيائي سوسائٽي]] جو فيلو پڻ هو.<ref name="BBCBurton">{{cite web |title=Historic Figures: Sir Richard Burton |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/burton_sir_richard.shtml |website=BBC History |publisher=BBC |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> سندس ٻين مشهور علمي ۽ ادبي خدمتن ۾ عربي داستانن جي مجموعي ''The Book of the Thousand Nights and a Night'' جو انگريزي ترجمو، ''The Perfumed Garden'' جو ترجمو ۽ ''Kama Sutra'' جي انگريزي اشاعت سان وابستگي شامل آهن. هن سفرنامن، تاريخ، انساني روين، تلواربازي، بازداري، مذهبي مطالعي ۽ بشرشناسيءَ بابت پڻ لکيو.<ref name="Kennedy2005"/> 1861ع کان پوءِ برٽن برطانوي سفارتي ملازمت ۾ رهيو ۽ فرنانڊو پو، برازيل جي سانتوس، [[دمشق]] ۽ ٽريسٽي ۾ قونصل طور خدمتون سرانجام ڏنيون. 1886ع ۾ [[راڻي وڪٽوريا]] کيس نائٽ ڪمانڊر آف دي آرڊر آف سينٽ مائيڪل اينڊ سينٽ جارج جو اعزاز عطا ڪيو.<ref name="LondonGazette1886">{{cite journal |title=The London Gazette |issue=25559 |date=16 February 1886 |page=743 |language=en }}</ref> سنڌي ادب جي محقق [[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع) ۾ برٽن جو ذڪر ڪيو آهي. جوتواڻيءَ موجب، برٽن پنجاهه کان وڌيڪ تصنيفن جو ليکڪ هو، جن مان گهڻيون سفرنامن سان لاڳاپيل هيون.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> == سوانح عمري == === شروعاتي زندگي ۽ خاندان === رچرڊ فرانسس برٽن 19 مارچ 1821ع تي انگلينڊ جي ڊيون علائقي جي سامونڊي شهر [[ٽورڪي]] ۾ ڄائو. سندس ڄمڻ جي هنڌ بابت تاريخي ماخذن ۾ اختلاف ملي ٿو. برٽن پنهنجي سوانحي بيانن ۾ هارٽفورڊشائر جي ايلسٽري ۾ واقع خانداني گهر ''Barham House'' کي پنهنجي ڄمڻ جو هنڌ ڄاڻايو، پر سندس جديد سوانح نگار [[ميري ايس. لوويل]] جي تحقيق موجب، سندس اصل ڄمڻ جو هنڌ ٽورڪي هو.<ref name="Lovell1998">{{cite book |last=Lovell |first=Mary S. |title=A Rage to Live: A Biography of Richard and Isabel Burton |publisher=W. W. Norton & Company |location=New York |year=1998 |isbn=9780393046724 |language=en }}</ref> سندس بپتسما 2 سيپٽمبر 1821ع تي هارٽفورڊشائر جي ايلسٽري چرچ ۾ ٿي.<ref name="HertfordHistory">{{cite book |last=Page |first=William |title=A History of the County of Hertford |volume=2 |publisher=Constable |year=1908 |pages=349–351 |language=en |url=https://www.british-history.ac.uk/vch/herts/vol2/pp349-351 }}</ref> برٽن جو پيءُ ليفٽيننٽ ڪرنل '''جوزف نيٽروِل برٽن''' (Joseph Netterville Burton) اينگلو-آئرش نسل جو برطانوي فوجي آفيسر هو، جيڪو برطانوي فوج جي 36هين پيادل ريجمينٽ سان لاڳاپيل رهيو. سندس ماءُ '''مارٿا بيڪر''' (Martha Baker) هارٽفورڊشائر جي مالدار زميندار رچرڊ بيڪر جي ڌيءَ ۽ وارثن مان هڪ هئي. برٽن جو نالو پڻ سندس ناني واري خاندان جي رچرڊ بيڪر جي نسبت سان رکيو ويو.<ref name="Wright1906">{{cite book |last=Wright |first=Thomas |title=The Life of Sir Richard Burton |volume=1–2 |publisher=Everett & Co. |location=London |year=1906 |language=en |url=https://burtoniana.org/biography/1906-The%20Life%20of%20Sir%20Richard%20Burton%20-%20Wright/HTML/index.html }}</ref> برٽن کي ٻه ڀائر ڀينر هئا: '''ماريا ڪيٿرين ايلزبيٿ برٽن''' ۽ '''ايڊورڊ جوزف نيٽروِل برٽن'''. سندس ڀيڻ ماريا بعد ۾ برطانوي فوجي آفيسر سر هينري وليم اسٽسٽڊ سان شادي ڪئي.<ref name="Wright1906"/> === يورپ ۾ ننڍپڻ ۽ پرورش === [[File:Richard Francis Burton by Rischgitz, 1864.jpg|thumb|رچرڊ فرانسس برٽن جي 1864ع واري تصوير.]] برٽن جي ننڍپڻ جو وڏو حصو انگلينڊ، فرانس ۽ اٽليءَ جي مختلف شهرن ۾ گذريو. سندس پيءُ دم جي بيماريءَ سبب نسبتاً سازگار آبهوا جي ڳولا ۾ خاندان کي يورپ جي مختلف علائقن ۾ منتقل ڪندو رهيو.<ref name="Wright1906"/> شروعات ۾ برٽن جو خاندان انگلينڊ جي ايلسٽري ۽ فرانس جي [[ٽورز]] شهر جي وچ ۾ رهندو هو. ٽورز ۾ برٽن ۽ سندس ڀاءُ جي سنڀال هڪ انگريز عورت مسز لنگ ڪندي هئي. سندن شروعاتي تعليم هڪ آئرش استاد ڪلاف جي نگرانيءَ ۾ ٿي. ان کان پوءِ خاندان ٽورز جي ''Rue de l'Archevêché'' واري علائقي ۾ منتقل ٿيو، جتي ٻارن کي جان گلڪرسٽ جي تعليمي اداري ۾ داخل ڪرايو ويو. اتي برٽن کي [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] ۽ [[قديم يوناني ٻولي|قديم يوناني]] ٻولين جي ابتدائي تعليم ملي.<ref name="Wright1906"/> 1829ع ۾ خاندان انگلينڊ موٽيو ۽ برٽن ۽ سندس ڀاءُ کي رچمنڊ گرين جي هڪ ابتدائي اسڪول ۾ داخل ڪرايو ويو. اهو اسڪول ريورنڊ چارلس ڊيلافوس هلائيندو هو. سوانح نگار ٿامس رائيٽ موجب، اسڪول ۾ تعليم ۽ شاگردن جي رهائش جا انتظام اطمينان بخش نه هئا.<ref name="Wright1906"/> بعد ۾ خاندان فرانس جي [[بلوا]] شهر ۾ منتقل ٿيو، جتي ٻارن جي تعليم لاءِ خانگي استادن جو بندوبست ڪيو ويو. برٽن ۽ سندس ڀاءُ کي ريورنڊ ايڇ. آر. ڊو پري پڙهائيندو هو. خاندان ڪجهه عرصي کان پوءِ فرانس مان اٽليءَ ڏانهن ويو. هنن [[مارسي]]، [[ليورنو]]، [[پيسا]]، [[سيئنا]]، [[پيروگيا]]، [[فلورينس]]، [[روم]]، [[نيپلز]]، [[سورينٽو]] ۽ [[ڪاپري]] جهڙن هنڌن تي وقت گذاريو.<ref name="Wright1906"/> اٽليءَ ۾ رهائش دوران برٽن کي اطالوي ٻولي، مصوري ۽ موسيقيءَ سان واقفيت حاصل ٿي. سندس ڀاءُ ايڊورڊ وائلن وڄائڻ ۾ دلچسپي ورتي، جڏهن ته رچرڊ جي دلچسپي ٻولين، سفرن ۽ جسماني سرگرمين ۾ وڌيڪ هئي. 1836ع ۾ خاندان فرانس جي ڏاکڻي شهر [[پو، فرانس|پو]] ڏانهن منتقل ٿيو ۽ پوءِ وري اٽليءَ جي پيسا ۽ لوڪا شهرن ۾ رهيو. هن عرصي ۾ برٽن مختلف يورپي سماجي ۽ ثقافتي ماحولن سان واقفيت حاصل ڪئي.<ref name="Wright1906"/> === ٻولين سان شروعاتي دلچسپي === برٽن ننڍپڻ کان ئي ٻولين سکڻ جي غيرمعمولي صلاحيت ڏيکاري. يورپ جي مختلف علائقن ۾ رهائش سبب هن فرانسيسي، اطالوي ۽ جديد يوناني ٻوليون سکڻ جا موقعا حاصل ڪيا. هن لاطيني ۽ قديم يوناني ٻولين جي تعليم پڻ حاصل ڪئي. سوانح نگار ايڊورڊ رائس موجب، برٽن کي ٻولين جي آوازن، لهجن ۽ تلفظن ۾ فرق سڃاڻڻ جي خاص صلاحيت هئي. هو يورپي ٻولين جي مختلف لهجن جي نقل ڪرڻ ۽ انهن کي ڳالهائڻ ۾ مهارت حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪندو هو.<ref name="Rice1990">{{cite book |last=Rice |first=Edward |title=Captain Sir Richard Francis Burton: The Secret Agent Who Made the Pilgrimage to Mecca, Discovered the Kama Sutra, and Brought the Arabian Nights to the West |publisher=Charles Scribner's Sons |location=New York |year=1990 |isbn=9780684191379 |language=en }}</ref> برٽن جي شروعاتي لساني تعليم سندس مستقبل جي سفرن، فوجي خدمتن ۽ مختلف سماجن بابت تحقيق ۾ مددگار ثابت ٿي. === آڪسفرڊ يونيورسٽيءَ ۾ تعليم === آڪٽوبر 1840ع ۾ برٽن [[آڪسفرڊ يونيورسٽي]] جي [[ٽرنٽي ڪاليج، آڪسفرڊ|ٽرنٽي ڪاليج]] ۾ داخل ٿيو. يونيورسٽيءَ ۾ داخلا کان اڳ هن وليم اليگزينڊر گرينهل ۽ ڊاڪٽر اوگل کان تعليمي رهنمائي حاصل ڪئي هئي.<ref name="Wright1906"/> آڪسفرڊ ۾ برٽن جي دلچسپي روايتي نصابي تعليم کان وڌيڪ ٻولين، تلواربازي، ٻيڙين هلائڻ، شڪار ۽ ٻين جسماني سرگرمين ۾ هئي. هو عربي ۽ ٻين مشرقي ٻولين جي تعليم حاصل ڪرڻ جو خواهشمند هو. هن عربي سکڻ لاءِ يونيورسٽيءَ ۾ موجود ماهرن سان رابطو ڪيو، پر سندس خواهش مطابق انفرادي تعليم جو بندوبست نه ٿي سگهيو. ان کان پوءِ هن پنهنجي ڪوششن سان عربي پڙهڻ شروع ڪئي ۽ اسپيني مستشرق پاسڪوال ڊي گايانگوس کان ڪجهه رهنمائي حاصل ڪئي.<ref name="Wright1906"/> برٽن آڪسفرڊ جي تعليمي نظام ۽ ضابطن تي تنقيد ڪندو هو. سندس خيال ۾ يونيورسٽيءَ جي روايتي تعليم عملي ڄاڻ ۽ آزاد تحقيق جي تقاضائن کي پورو نه ڪندي هئي. اپريل 1842ع ۾ برٽن يونيورسٽيءَ جي منع باوجود گهوڙن جي هڪ مقابلي ۾ شرڪت ڪئي. جڏهن ضابطن جي ڀڃڪڙي ڪندڙ شاگردن خلاف ڪارروائي ڪئي وئي، تڏهن برٽن يونيورسٽيءَ جي اختيارين سان بحث ڪيو. ٻين شاگردن کي عارضي طور ڪاليج مان معطل ڪيو ويو، پر برٽن کي مستقل طور خارج ڪيو ويو.<ref name="Wright1906"/> آڪسفرڊ مان نيڪالي سندس زندگيءَ جو اهم موڙ ثابت ٿي. ان کان پوءِ هن فوجي ملازمت اختيار ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. === بمبئي فوج ۾ شموليت === 1842ع ۾ برٽن [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي بمبئي فوج ۾ آفيسر طور شامل ٿيو. کيس بمبئي فوج جي '''18هين مقامي پيادل فوجي ريجمينٽ''' ۾ مقرر ڪيو ويو. برٽن شروعات ۾ پهرين اينگلو-افغان جنگ ۾ حصو وٺڻ جو خواهشمند هو، پر سندس هندستان پهچڻ تائين اها جنگ ختم ٿي چڪي هئي.<ref name="Rice1990"/> هن کي [[گجرات]] ۾ مقرر ڪيو ويو، جتي سندس فوجي دستو جنرل [[چارلس جيمس نيپيئر]] جي ڪمانڊ هيٺ هو. فوجي ملازمت دوران برٽن مقامي ٻولين، مذهبي روايتن ۽ سماجي زندگيءَ جي مطالعي ۾ گهري دلچسپي ورتي.<ref name="Ghose2006">{{cite book |last=Ghose |first=Indira |chapter=Imperial Player: Richard Burton in Sindh |title=Travel Writing in the Nineteenth Century |editor-last=Youngs |editor-first=Tim |publisher=Anthem Press |year=2006 |pages=71–86 |isbn=9781843317692 |doi=10.7135/upo9781843317692.005 |language=en }}</ref> سندس غيرروايتي روين، تلواربازيءَ جي مهارت ۽ جرئتمند طبيعت سبب کيس '''رفئين ڊڪ''' (''Ruffian Dick'') جي لقب سان پڻ سڏيو ويندو هو.<ref name="Rice1990"/> === هندستان ۾ لساني ۽ ثقافتي مطالعو === هندستان ۾ رهائش دوران برٽن مقامي ٻولين سکڻ لاءِ باقاعدي محنت ڪئي. هن هندوستاني، فارسي، عربي، گجراتي، مراٺي، پنجابي، سنڌي ۽ سرائڪي ٻولين جو مطالعو ڪيو. سندس لساني مهارت بابت مختلف سوانح نگارن جا بيان ملن ٿا. ايڊورڊ رائس موجب، برٽن ڪيترن سرڪاري لساني امتحانن ۾ ڪاميابي حاصل ڪئي هئي ۽ وڌيڪ امتحانن جي تياري پڻ ڪري رهيو هو.<ref name="Rice1990"/> برٽن مقامي ماڻهن سان سڌي رابطي کي ٻولين ۽ ثقافتن جي مطالعي جو اهم ذريعو سمجهندو هو. هو مقامي لباس، ڳالهائڻ جي انداز، رسمن ۽ سماجي آداب جو مشاهدو ڪندو هو. هن هندو، مسلمان ۽ ٻين مذهبي برادرين جي عقيدن ۽ رسمن بابت پڻ ڄاڻ حاصل ڪئي. سندس مذهبي تجربن بابت سوانح نگارن جا مختلف بيان ملن ٿا، جن ۾ هندو مذهبي رسمن ۾ شرڪت، سک روايتن جو مطالعو ۽ صوفي طريقن سان واقفيت شامل آهي.<ref name="Rice1990"/> بهرحال، برٽن جي ذاتي مذهبي وابستگيءَ بابت مختلف روايتن کي هڪجهڙو معتبر نٿو سمجهي سگهجي. سندس ڪجهه دعوائون ذاتي بيانن تي ٻڌل آهن ۽ انهن جي آزاد تاريخي تصديق محدود آهي. === سنڌ ۾ آمد ۽ فوجي خدمتون === [[سنڌ تي انگريزن جو قبضو|1843ع ۾ سنڌ تي برطانوي قبضي]] کان پوءِ علائقي ۾ برطانوي فوجي ۽ انتظامي سرگرميون وڌيون. انهيءَ پسمنظر ۾ 1844ع ۾ برٽن کي سنڌ موڪليو ويو. سنڌ ۾ سندس فوجي خدمتن جو تعلق برطانوي فوج جي مقامي انتظام، جاگرافيائي ڄاڻ ۽ سروي سان هو. هن فوجي ذميوارين سان گڏ سنڌ جي ماڻهن، ٻولين، تاريخ، مذهب ۽ سماجي روايتن بابت معلومات گڏ ڪرڻ شروع ڪئي.<ref name="Ghose2006"/> سنڌ ۾ برٽن جي رهائش سندس علمي ۽ ادبي زندگيءَ جو اهم مرحلو ثابت ٿي. هن سنڌي ٻولي، مقامي برادرين، مذهبي ادارن ۽ سماجي رسمن جو مشاهدو ڪيو. برٽن سنڌ جي مختلف علائقن ۾ سفر ڪندي مقامي ماڻهن سان رابطا قائم ڪيا ۽ سنڌ جي روزمره زندگيءَ بابت نوٽس تيار ڪيا. انهن مشاهدن جي بنياد تي هن بعد ۾ سنڌ بابت ڪيترائي ڪتاب لکيا.<ref name="Burton1851"/> سندس ڪتاب ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' جي مهاڳ موجب، سنڌ ۾ لڳ ڀڳ پنجن سالن جي رهائش دوران کيس اهڙي جامع ڪتاب جي کوٽ محسوس ٿي، جنهن ۾ مقامي ماڻهن جي گهريلو زندگي، مذهبي عقيدن، رسم و رواج ۽ سماجي حالتن بابت تفصيلي ڄاڻ موجود هجي.<ref name="Burton1851"/> برٽن جي سنڌ بابت تحقيق کي جديد تاريخنگاريءَ ۾ نوآبادياتي علم جي پيداوار جي پسمنظر ۾ پڻ ڏٺو ويو آهي. محقق اندرا گهوش پنهنجي مطالعي ''Imperial Player: Richard Burton in Sindh'' ۾ برٽن جي سنڌ واري تجربي ۽ سندس سفرنامن کي برطانوي سامراجي طاقت، ثقافتي مشاهدي ۽ ليکڪ جي شخصيت جي لاڳاپن جي روشنيءَ ۾ بحث هيٺ آندو آهي.<ref name="Ghose2006"/> === سنڌ مان واپسي ۽ ابتدائي تصنيفون === برٽن 1848ع ۾ سنڌ ڇڏي. سنڌ ۾ رهائش دوران گڏ ڪيل مواد بعد ۾ سندس ڪيترين تصنيفن جو بنياد بڻيو. 1851ع ۾ سندس سنڌ بابت ٻه اهم ڪتاب شايع ٿيا: * ''Scinde; or, The Unhappy Valley'' (سنڌ يا ڏکويل وادي)، ٻن جلدن ۾؛ * ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' (سنڌ ۽ سنڌو ماٿريءَ ۾ رهندڙ قومون). 1852ع ۾ سندس ڪتاب ''Falconry in the Valley of the Indus'' (سنڌو ماٿريءَ ۾ بازن سان شڪار) شايع ٿيو، جنهن ۾ بازداري ۽ شڪار سان لاڳاپيل روايتن جو احوال ڏنل آهي.<ref name="BurtonBibliography">{{cite web |title=Major Works of Richard Francis Burton |url=https://static.burtoniana.org/books/index.htm |website=Burtoniana |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> اهي ڪتاب سنڌ جي اڻويهين صديءَ جي سماجي، لساني ۽ ثقافتي تاريخ بابت اهم ابتدائي ماخذ آهن. انهن جي مطالعي وقت برٽن جي ذاتي مشاهدن، ٻڌل روايتن ۽ نوآبادياتي تعبيرن جي وچ ۾ فرق رکڻ ضروري آهي. == سنڌ بابت علمي ۽ تحقيقي خدمتون == [[فائل:Richard-Francis-Burton-by-Lock-&-Whitfield,-1876.png|thumb|upright|رچرڊ فرانسس برٽن جي 1876ع واري تصوير، جيڪا لاڪ ۽ وِٽفيلڊ جي فوٽوگرافي اسٽوڊيو ۾ ورتي وئي.]] [[سنڌ]] ۾ رهائش دوران رچرڊ فرانسس برٽن فوجي ذميوارين سان گڏ تاريخ، جاگرافي، ٻولين، مقامي ادب، مذهبي عقيدن، سماجي رسمن ۽ ماڻهن جي روزمره زندگيءَ بابت مواد گڏ ڪيو. سندس سنڌ بابت تحقيق جا نتيجا سرڪاري رپورٽن، علمي مقالن ۽ سفرنامن جي صورت ۾ شايع ٿيا. برٽن جي سنڌ بابت لکڻين ۾ ٻن قسمن جو مواد نمايان آهي: پهريون، سندس ذاتي سفرن ۽ مشاهدن تي ٻڌل احوال؛ ٻيو، مقامي ماڻهن، عالمن، استادن ۽ ٻين ڄاڻ رکندڙ شخصيتن کان حاصل ڪيل روايتون ۽ معلومات. انهيءَ ڪري سندس تصنيفون تاريخي ماخذ هجڻ سان گڏ برطانوي نوآبادياتي دور جي علمي سوچ جو پڻ اظهار ڪن ٿيون.<ref name="Ghose2006"/><ref name="Kennedy2005"/> === سنڌ بابت شروعاتي سرڪاري رپورٽون === برٽن جي سنڌ بابت تحقيق صرف سندس مشهور ڪتابن تائين محدود نه هئي. 1847ع ۽ 1848ع ۾ هن سنڌ جي آبادي، رسم و رواج، ٻولين، ادب، زراعت ۽ وقت جي حساب بابت ٻه اهم رپورٽون پڻ تيار ڪيون، جيڪي بمبئي حڪومت جي سرڪاري رڪارڊن ۾ شايع ٿيون.<ref name="BurtonMinorWorks">{{cite web |title=Shorter Works by Richard Francis Burton |url=https://burtoniana.org/minor/by-year/index.htm |website=Burtoniana |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> ==== سنڌ جي آبادي، رسم و رواج، ٻولي ۽ ادب بابت نوٽس (1847ع) ==== 1847ع ۾ برٽن جو مقالو ''Notes Relative to the Population of the Sind; and the Customs, Language, and Literature of the People'' (سنڌ جي آبادي، ماڻهن جي رسم و رواج، ٻولي ۽ ادب بابت نوٽس) شايع ٿيو. هي مقالو ''Bombay Government Records'' جي نئين سلسلي جي سترهين نمبر، ٻئي حصي، صفحن 637 کان 657 تائين شايع ٿيو.<ref name="Burton1847">{{cite report |last=Burton |first=Richard F. |title=Notes Relative to the Population of the Sind; and the Customs, Language, and Literature of the People |work=Bombay Government Records |series=New Series |number=17 |volume=Part 2 |pages=637–657 |year=1847 |language=en }}</ref> هن رپورٽ جو موضوع سنڌ جي آبادي ۽ ماڻهن جي سماجي ۽ لساني زندگي هو. ان ۾ مقامي ماڻهن جي روايتن، ٻوليءَ ۽ ادب بابت گڏ ڪيل معلومات پيش ڪئي وئي. اها رپورٽ برٽن جي پوءِ شايع ٿيل ڪتاب ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' جي موضوعاتي پسمنظر کي سمجهڻ لاءِ اهم آهي. ==== سنڌ ۾ وقت جي ورهاست، زراعت ۽ نشي آور شين بابت نوٽس (1848ع) ==== 1848ع ۾ برٽن جو ٻيو مقالو ''Brief Notes Relative to the Division of Time, and Articles of Cultivation in Sind; to Which Are Appended Remarks on the Modes of Intoxication in That Province'' شايع ٿيو. ان جي عنوان جو سنڌي ترجمو '''سنڌ ۾ وقت جي ورهاست، پوکيل فصلن ۽ نشي جي طريقن بابت مختصر نوٽس''' ڪري سگهجي ٿو. هي مقالو ''Bombay Government Records'' جي نئين سلسلي جي سترهين نمبر، ٻئي حصي، صفحن 613 کان 636 تائين شايع ٿيو.<ref name="Burton1848">{{cite report |last=Burton |first=Richard F. |title=Brief Notes Relative to the Division of Time, and Articles of Cultivation in Sind; to Which Are Appended Remarks on the Modes of Intoxication in That Province |work=Bombay Government Records |series=New Series |number=17 |volume=Part 2 |pages=613–636 |year=1848 |language=en }}</ref> هن رپورٽ ۾ سنڌ ۾ وقت جي روايتي حساب، زراعت سان لاڳاپيل موضوعن ۽ نشي آور شين جي استعمال بابت احوال ڏنو ويو. رپورٽ جي تياريءَ سان اسسٽنٽ سرجن جان ايلرٽن اسٽاڪس جو نالو پڻ لاڳاپيل آهي. تحقيق موجب، رپورٽ جي ڪجهه حصن ۾ اسٽاڪس جي شرڪت هئي، جڏهن ته نشي جي طريقن بابت اضافي تبصرا برٽن جي ڪم سان منسوب ڪيا ويا آهن.<ref name="BurtonMinorWorks"/> === سنڌي ٻولي ۽ مقامي لساني روايتون === برٽن کي سنڌي ٻولي ۽ ان جي پاڙيسري ٻولين سان لاڳاپن ۾ خاص دلچسپي هئي. هن سنڌ ۾ رهائش دوران مقامي ماڻهن جي ڳالهائڻ جا طريقا، مختلف لهجا، ٻولين جا لفظ ۽ ادبي روايتون سمجهڻ جي ڪوشش ڪئي. سندس 1851ع واري ڪتاب ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' ۾ سنڌ جي ٻولين ۽ ادب بابت بحث موجود آهي. هن مقامي سماجي ۽ مذهبي زندگيءَ کي سمجهڻ لاءِ ٻوليءَ جي ڄاڻ کي اهميت ڏني.<ref name="Burton1851"/> برٽن جو لساني ڪم اڻويهين صديءَ جي وچ ڌاري سنڌ ۽ ڀرپاسي جي علائقن جي ٻولين بابت يورپي تحقيق جي شروعاتي مثالن مان هڪ آهي. البت سندس دور جي ٻولين جي درجابندي ۽ اصطلاحن کي جديد لسانيات جي درجابنديءَ کان الڳ سمجهڻ گهرجي. === جتڪي، ملتاني ۽ پشتو بابت مقالا === 1849ع ۾ برٽن جا لسانيات بابت مقالا بمبئي شاخ جي رائل ايشياٽڪ سوسائٽيءَ جي رسالي ''Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society'' ۾ شايع ٿيا. انهن ۾ جتڪي يا بيلوچڪي لهجي جي گرامر، ملتاني ٻوليءَ جي گرامر ۽ پشتو ٻوليءَ جي هڪ درسي مجموعي بابت تنقيدي اڀياس شامل هئا.<ref name="DNB"/> ==== جتڪي يا بيلوچڪي لهجي جي گرامر ==== ''A Grammar of the Jataki or Belochki Dialect'' (جتڪي يا بيلوچڪي لهجي جي گرامر) جنوري 1849ع ۾ شايع ٿيو. هي مقالو ''Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society'' جي ٽئين جلد، ٻارهين شماري، صفحن 84 کان 125 تائين شايع ٿيو.<ref name="BurtonJataki1849">{{cite journal |last=Burton |first=Richard F. |title=A Grammar of the Jataki or Belochki Dialect |journal=Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society |volume=3 |issue=12 |pages=84–125 |date=January 1849 |language=en }}</ref> مقالي جي عنوان ۾ استعمال ٿيل ''Jataki'' ۽ ''Belochki'' تاريخي لساني اصطلاح آهن. انهن کي جديد ٻولين جي نالن يا حدن سان بنا تحقيق جي هڪجهڙو سمجهڻ مناسب نه آهي. ==== ملتاني ٻوليءَ جي گرامر ==== برٽن جي شروعاتي تصنيفن بابت ''Dictionary of National Biography'' ۾ ''A Grammar of the Multani Language'' (ملتاني ٻوليءَ جي گرامر) جو ذڪر ملي ٿو ۽ ان کي 1849ع جي لساني مقالن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.<ref name="DNB"/> ملتاني ٻوليءَ جو تعلق موجوده سرائڪي لساني روايت سان آهي. تنهن هوندي به برٽن جي اصل مقالي ۾ استعمال ٿيل اصطلاحن ۽ درجابنديءَ کي انهيءَ دور جي لساني ماحول جي روشنيءَ ۾ سمجهڻ گهرجي. ==== پشتو بابت تنقيدي نوٽس ==== ''Notes and Remarks on Dr. Dorn's Chrestomathy of the Pushtu or Afghan Language'' (ڊاڪٽر ڊورن جي پشتو يا افغان ٻوليءَ جي درسي مجموعي بابت نوٽس ۽ تبصرا) جنوري 1849ع ۾ شايع ٿيو. هي مقالو ''Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society'' جي ٽئين جلد، ٻارهين شماري، صفحن 58 کان 69 تائين موجود آهي.<ref name="BurtonPushtu1849">{{cite journal |last=Burton |first=Richard F. |title=Notes and Remarks on Dr. Dorn's Chrestomathy of the Pushtu or Afghan Language |journal=Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society |volume=3 |issue=12 |pages=58–69 |date=January 1849 |language=en }}</ref> هن مقالي ۾ برٽن پشتو ٻوليءَ بابت ڊاڪٽر ڊورن جي علمي ڪم جو جائزو ورتو. === سنڌي ادب ۽ زباني روايتون === برٽن جي سنڌ بابت ڪتابن ۾ مقامي ٻولين ۽ ادب سان گڏ زباني روايتن، قصن، مذهبي بيانن ۽ سماجي رسمن بابت مواد پڻ موجود آهي. سندس تحقيق جو هڪ اهم پهلو اهو هو ته هن صرف سياسي واقعن يا حڪمرانن جي تاريخ تائين پاڻ کي محدود نه رکيو، پر ماڻهن جي روزمره زندگيءَ، ٻوليءَ ۽ ثقافتي اظهار کي پڻ موضوع بڻايو.<ref name="Burton1851"/> ''Sind Revisited'' ۾ پڻ مقامي قصن ۽ ڏندڪٿائن جا احوال، شاعريءَ جا ترجما ۽ مذهبي روايتن جا بيان ملن ٿا.<ref name="Burton1877"/> انهن لکڻين کي سنڌ جي لوڪ ادب ۽ ثقافتي تاريخ جي مطالعي ۾ مددگار مواد طور استعمال ڪري سگهجي ٿو، پر برٽن جي ترجمن ۽ تشريحن کي اصل سنڌي متنن جو مڪمل متبادل نٿو سمجهي سگهجي. === سنڌ جون قومون، برادريون ۽ سماجي بناوت === برٽن پنهنجي 1851ع واري ڪتاب ۾ سنڌ جي آباديءَ جي مختلف گروهن، مذهبي برادرين ۽ سماجي رسمن بابت معلومات گڏ ڪئي. سندس تحقيق ۾ سنڌ جي ماڻهن جي لباس، رهڻي ڪهڻي، پيشَن، مذهبي روايتن ۽ روزمره لاڳاپن بابت احوال موجود آهن.<ref name="Burton1851"/> ڪتاب جي عنوان ۾ استعمال ٿيل لفظ ''Races'' اڻويهين صديءَ جي يورپي علمي اصطلاحات جو حصو هو. جديد علمي مطالعي ۾ ان کي حياتياتي نسلن جي ثابت ٿيل درجابنديءَ بدران تاريخي ۽ نوآبادياتي اصطلاح طور پڙهڻ ضروري آهي. برٽن جي بيانن ۾ ڪڏهن ڪڏهن ماڻهن ۽ برادرين بابت اهڙا عام نتيجا ۽ قدرائتا فيصلا ملن ٿا، جيڪي سندس دور جي برطانوي سامراجي سوچ سان لاڳاپيل هئا. تنهنڪري سندس لکڻين کي ٻين مقامي ۽ تاريخي ماخذن سان ڀيٽي استعمال ڪرڻ گهرجي.<ref name="Kennedy2005"/><ref name="Ghose2006"/> === سنڌ جي مذهبي زندگي === برٽن سنڌ جي مسلمانن ۽ هندن جي مذهبي روايتن، عبادتگاهن، مذهبي شخصيتن ۽ سماجي رسمن بابت لکيو. هن جي مشاهدي ۾ مذهبي عقيدن سان گڏ انهن جو روزمره زندگيءَ، سماجي لاڳاپن ۽ مقامي ثقافت تي اثر پڻ شامل هو.<ref name="Burton1851"/> سنڌ بابت سندس تصنيفون اڻويهين صديءَ ۾ مذهبي زندگيءَ جي مطالعي لاءِ هڪ همعصر برطانوي ليکڪ جو احوال فراهم ڪن ٿيون. انهن ۾ موجود مذهبي تعبيرون ۽ مختلف برادرين بابت تبصرا برٽن جا ذاتي يا ٻڌل بيان ٿي سگهن ٿا؛ تنهنڪري انهن کي سمورن سنڌ واسين جي گڏيل راءِ يا ثابت ٿيل تاريخي حقيقت طور پيش ڪرڻ مناسب نه آهي. == سنڌ بابت اهم ڪتاب == برٽن سنڌ جي سفرن ۽ تحقيق تي ٻڌل گهٽ ۾ گهٽ چار اهم ڪتاب شايع ڪيا. انهن مان ٽي 1851ع ۽ 1852ع ۾، جڏهن ته چوٿون 1877ع ۾ شايع ٿيو.<ref name="BurtonBibliography"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border:1px solid #8aaac5;" ! style="background:#194d72;color:white;" | سال ! style="background:#194d72;color:white;" | اصل عنوان ۽ سنڌي ترجمو ! style="background:#194d72;color:white;" | بنيادي موضوع ! style="background:#194d72;color:white;" | اشاعتي تفصيل |- | style="background:#e9f3fc;" | 1851ع | ''Scinde; or, The Unhappy Valley'' '''سنڌ يا ڏکويل وادي''' | سنڌ جا سفر، جاگرافي، شهر، سماج ۽ برطانوي انتظام | رچرڊ بينٽلي، لنڊن؛ ٻه جلد |- | style="background:#edf6eb;" | 1851ع | ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' '''سنڌ ۽ سنڌو ماٿريءَ ۾ رهندڙ قومون''' | سنڌ جي آبادي، تاريخ، ٻوليون، مذهبي روايتون ۽ رسم و رواج | ڊبليو. ايڇ. ايلن اينڊ ڪمپني، لنڊن |- | style="background:#fff2e4;" | 1852ع | ''Falconry in the Valley of the Indus'' '''سنڌو ماٿريءَ ۾ بازن سان شڪار''' | بازداري، شڪار جا طريقا ۽ انهن سان لاڳاپيل روايتون | جان وان وورسٽ، لنڊن |- | style="background:#f2eafb;" | 1877ع | ''Sind Revisited'' '''سنڌ جو ٻيهر سفر''' | سنڌ جو ٻيهر مشاهدو، شهر، ريلوي، فوج ۽ سماجي تبديليون | رچرڊ بينٽلي اينڊ سن، لنڊن؛ ٻه جلد |} === سنڌ يا ڏکويل وادي (1851ع) === ''Scinde; or, The Unhappy Valley'' برٽن جي سنڌ بابت شروعاتي سفرنامن مان هڪ آهي. اهو 1851ع ۾ لنڊن مان رچرڊ بينٽليءَ ٻن جلدن ۾ شايع ڪيو.<ref name="BurtonUnhappy">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Scinde; or, The Unhappy Valley |volume=1–2 |publisher=Richard Bentley |location=London |year=1851 |language=en |url=https://burtoniana.org/books/1851-Scinde%20or%20the%20Unhappy%20Valley/index.htm }}</ref> ڪتاب ۾ برٽن سنڌ ۾ پنهنجي رهائش ۽ سفرن دوران ڏٺل جاگرافيائي، سماجي ۽ انتظامي حالتن بابت لکيو. ان ۾ سنڌ جي شهرن، [[سنڌو درياهه]]، مقامي ماڻهن جي رهڻي ڪهڻي، برطانوي فوجي ۽ انتظامي ماحول ۽ علائقي بابت سندس ذاتي مشاهدن جو احوال ملي ٿو. ڪتاب جو عنوان ''The Unhappy Valley'' يعني «ڏکويل وادي» برٽن جي ادبي انداز ۽ سنڌ بابت سندس ذاتي تاثر کي ظاهر ڪري ٿو. ان کي سنڌ جي ماڻهن يا تاريخ بابت غيرجانبدار علمي فيصلو سمجهڻ بدران سفرنامي جي عنوان طور پڙهڻ گهرجي. برٽن جي سفرنامن ۾ واقعاتي بيان سان گڏ ذاتي تبصرا، طنز ۽ ثقافتي مقابلا به ملن ٿا. اهو انداز سندس ٻين سفرنامن ۾ پڻ نمايان آهي.<ref name="Ghose2006"/> === سنڌ ۽ سنڌو ماٿريءَ ۾ رهندڙ قومون (1851ع) === ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus: With Notices of the Topography and History of the Province'' برٽن جي سنڌ بابت مشهور ۽ تفصيلي تصنيفن مان هڪ آهي. هي ڪتاب 1851ع ۾ لنڊن جي ناشر ڊبليو. ايڇ. ايلن اينڊ ڪمپني شايع ڪيو.<ref name="Burton1851"/> ڪتاب جو عنوان سنڌيءَ ۾ '''سنڌ ۽ سنڌو ماٿريءَ ۾ رهندڙ قومون: صوبي جي جاگرافي ۽ تاريخ بابت احوال''' ترجمو ڪري سگهجي ٿو. هن ڪتاب ۾ سنڌ جي جاگرافي، تاريخ، آبادي، ٻولين، سماجي زندگيءَ، مذهبي عقيدن، رسمن ۽ مقامي ثقافت بابت معلومات گڏ ڪئي وئي آهي. برٽن ڪتاب جي مهاڳ ۾ سنڌ بابت اهڙي تصنيف جي ضرورت بيان ڪئي، جيڪا مقامي ماڻهن جي روزمره زندگيءَ ۽ سماجي روايتن بابت جامع معلومات مهيا ڪري. هن ڪتاب جي اهميت جو هڪ سبب اهو آهي ته اهو سنڌ تي برطانوي قبضي کان ٿوري ئي عرصي پوءِ تيار ٿيو، جڏهن علائقي جي سياسي ۽ انتظامي نظام ۾ تبديليون اچي رهيون هيون. ==== ڪتاب جا اهم موضوع ==== ڪتاب ۾ هيٺيان موضوع نمايان آهن: * سنڌ جي جاگرافي ۽ تاريخي پسمنظر؛ * سنڌ جي آبادي ۽ مقامي برادريون؛ * سنڌي ۽ ڀرپاسي جي ٻولين بابت معلومات؛ * ماڻهن جي روزمره زندگي ۽ گهريلو رسمون؛ * مسلمانن ۽ هندن جون مذهبي روايتون؛ * مقامي سماجي ۽ ثقافتي رواج؛ * سنڌ جي ماڻهن بابت برٽن جا مشاهدا ۽ تعبيرون. برٽن جي هن تصنيف کي سنڌ جي تاريخ لاءِ ابتدائي ماخذ طور استعمال ڪري سگهجي ٿو. تنهن هوندي به ڪتاب ۾ پيش ڪيل قومن ۽ برادرين جي درجابندي، مذهبي بيانن ۽ سماجي تبصرن کي جديد تاريخي تحقيق سان ڀيٽڻ ضروري آهي.<ref name="Ghose2006"/> === سنڌو ماٿريءَ ۾ بازن سان شڪار (1852ع) === ''Falconry in the Valley of the Indus'' برٽن جو بازداري ۽ شڪار بابت ڪتاب آهي، جيڪو 1852ع ۾ لنڊن جي ناشر جان وان وورسٽ شايع ڪيو.<ref name="BurtonFalconry1852">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Falconry in the Valley of the Indus |publisher=John Van Voorst |location=London |year=1852 |language=en |url=https://archive.org/details/falconryinvalley00burt }}</ref> [[بازداري]] شڪاري پکين، خاص طور بازن ۽ شاهينن، کي تربيت ڏئي شڪار ڪرڻ جي روايتي فن کي چيو ويندو آهي. برٽن هن ڪتاب ۾ سنڌو ماٿريءَ جي بازداريءَ سان لاڳاپيل تجربن، شڪار جي طريقن ۽ شڪاري پکين بابت معلومات پيش ڪئي. ڪتاب سنڌ جي تاريخي سماج ۾ شڪار ۽ تفريحي سرگرمين جي مطالعي لاءِ مددگار ماخذ آهي. ان سان گڏ اهو برٽن جي دلچسپين جي وسعت کي پڻ ظاهر ڪري ٿو، ڇاڪاڻ ته سندس تحقيق صرف ٻولين، مذهب يا جاگرافيءَ تائين محدود نه هئي. === سنڌ جو ٻيهر سفر (1877ع) === [[فائل:Richard-Francis-Burton-by-Lock-&-Whitfield,-1876 (cropped).png|thumb|upright|رچرڊ فرانسس برٽن، 1876ع. انهيءَ عرصي ۾ هن سنڌ جو ٻيهر سفر ڪيو.]] برٽن سنڌ ڇڏڻ کان لڳ ڀڳ ٽن ڏهاڪن پوءِ 1875ع–1876ع جي سفر دوران پنهنجي گهرواري [[ازابيل برٽن]] سان گڏ سنڌ واپس آيو. هن سفر جا مشاهدا سندس ڪتاب ''Sind Revisited: With Notices of the Anglo-Indian Army; Railroads; Past, Present, and Future, etc.'' ۾ شامل آهن، جيڪو 1877ع ۾ لنڊن مان رچرڊ بينٽلي اينڊ سن ٻن جلدن ۾ شايع ڪيو.<ref name="Burton1877"/> ڪتاب جو عنوان سنڌيءَ ۾ '''سنڌ جو ٻيهر سفر: اينگلو-انڊين فوج، ريلوي، ماضي، حال ۽ مستقبل بابت احوال''' ترجمو ڪري سگهجي ٿو. برٽن هن ڪتاب ۾ سنڌ جي پنهنجي اڳوڻي تجربن کي نئين سفر دوران ڏٺل حالتن سان ڀيٽيو. سندس مشاهدي ۾ شهرن جي ترقي، آمدرفت، ريلوي، فوجي انتظام ۽ سماجي تبديليون شامل هيون. ==== سنڌ جي شهرن جو احوال ==== ''Sind Revisited'' ۾ [[ڪراچي]]، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۽ سنڌ جي ٻين شهرن ۽ علائقن جو ذڪر ملي ٿو. ڪتاب ۾ [[ڪوٽڙي]]، [[سيوهڻ]]، [[روهڙي]]، [[سکر]]، [[شڪارپور]]، [[خيرپور ميرس|خيرپور]] ۽ سنڌو درياهه سان لاڳاپيل سفرن جا احوال پڻ موجود آهن.<ref name="Burton1877"/> برٽن انهن هنڌن جي جاگرافيائي حالتن، تاريخي اهميت، آمدرفت ۽ ماڻهن جي سماجي زندگيءَ بابت پنهنجا مشاهدا پيش ڪيا. هن خاص طور انهن تبديلين تي ڌيان ڏنو، جيڪي سندس پهرين سنڌ واري رهائش کان پوءِ برطانوي انتظام هيٺ آيون هيون. ==== ڪراچي ۽ حيدرآباد ==== برٽن جي ٻيهر سنڌ واري سفر ۾ ڪراچي ۽ حيدرآباد اهم موضوع آهن. ڪراچي بابت سندس لکڻين ۾ بندرگاهه واري شهر جي اهميت، آمدرفت ۽ برطانوي دور جي تبديل ٿيندڙ شهري حالتن جو ذڪر ملي ٿو. حيدرآباد بابت هن تاريخي ۽ سماجي ماحول، مقامي آبادي ۽ شهر جي اهميت تي تبصرا ڪيا.<ref name="Burton1877"/> اهي بيان اڻويهين صديءَ جي پوئين اڌ ۾ سنڌ جي شهري تاريخ جي مطالعي لاءِ هڪ همعصر ماخذ فراهم ڪن ٿا. ==== سنڌو درياهه ۽ ڦليلي ==== برٽن جي ڪتاب ۾ [[سنڌو درياهه]] سان لاڳاپيل سفرن ۽ آبي رستن جو احوال پڻ شامل آهي. ٻئي جلد ۾ [[ڦليلي واهه|ڦليلي]] جي رستي سفر ۽ [[ڪوٽڙي]] ڏانهن سنڌو درياهه ذريعي واپسيءَ بابت جدا عنوان موجود آهن.<ref name="Burton1877"/> انهن احوالن مان سنڌ جي درياهي آمدرفت، آبي جاگرافي ۽ سفر جي روايتي طريقن بابت معلومات حاصل ٿئي ٿي. ==== سنڌو ماٿريءَ جي ريلوي ==== ''Sind Revisited'' جو هڪ اهم موضوع برطانوي دور جي ريلوي ۽ آمدرفت جو نظام آهي. برٽن سنڌ ۾ ريلوي جي ترقي، ان جي موجوده حالت ۽ مستقبل بابت تبصرا ڪيا. هن ريلويءَ کي سنڌ جي شهرن، فوجي ضرورتن ۽ آمدرفت جي نظام سان لاڳاپيل تبديليءَ جي هڪ اهم صورت طور ڏٺو.<ref name="Burton1877"/> برٽن جي ريلوي بابت لکڻين کي ان دور جي برطانوي انتظامي ۽ فوجي مفادن جي پسمنظر ۾ پڻ پڙهڻ گهرجي. ==== اينگلو-انڊين فوج ==== ڪتاب جي مڪمل عنوان مان ئي ظاهر ٿئي ٿو ته برٽن سنڌ جي سفر سان گڏ برطانوي هندستان جي فوج بابت به لکيو. هن فوجي تنظيم، سپاهين، انتظامي ضرورتن ۽ برطانوي فوجي نظام جي مختلف پهلوئن بابت پنهنجا مشاهدا پيش ڪيا.<ref name="Burton1877"/> سندس اڳوڻي فوجي ملازمت سبب اهي تبصرا ذاتي تجربي سان پڻ لاڳاپيل هئا. ==== مذهبي برادريون ۽ سماجي لاڳاپا ==== برٽن پنهنجي ٻيهر سفر واري ڪتاب ۾ سنڌ جي مسلمانن ۽ هندن جي سماجي لاڳاپن، مذهبي روايتن ۽ باهمي تعلقن بابت پڻ لکيو. ڪتاب ۾ مذهبي تبديليءَ ۽ مختلف برادرين جي سماجي حيثيت بابت سندس بيان ملن ٿا.<ref name="Burton1877"/> انهن بيانن کي برٽن جي ذاتي مشاهدي ۽ نوآبادياتي دور جي مذهبي ۽ سماجي تعبيرن طور پڙهڻ ضروري آهي؛ انهن مان ڪنهن به برادريءَ بابت غيرجانبدار ۽ حتمي نتيجا اخذ نٿا ڪري سگهجن. ==== مقامي قصا، ڏندڪٿائون ۽ شاعري ==== ''Sind Revisited'' ۾ مقامي قصن، روايتن، شاعريءَ جي ترجمن ۽ مذهبي ڏندڪٿائن جا احوال پڻ موجود آهن. انهن ۾ «ستن بي سر نبين» بابت هڪ مقامي روايت جو ذڪر پڻ اچي ٿو.<ref name="Burton1877"/> اهڙا بيان سنڌ جي زباني روايتن بابت تاريخي مواد فراهم ڪن ٿا. البت ڏندڪٿائن ۽ مذهبي روايتن کي ثابت ٿيل تاريخي واقعن کان الڳ رکڻ گهرجي. ==== جان بُل جو ادبي ڪردار ==== برٽن پنهنجي ڪتاب ۾ '''مسٽر جان بُل''' (''Mr. John Bull'') نالي هڪ خيالي همسفر کي ادبي وسيلي طور استعمال ڪيو. هو هن ڪردار سان مخاطب ٿي مختلف واقعن، ماڻهن ۽ حالتن بابت تبصرا ڪندو آهي.<ref name="Burton1877"/> جان بُل برطانوي قومي شخصيت جي هڪ روايتي علامت پڻ آهي. ڪتاب ۾ هن ڪردار جي استعمال سان برٽن پنهنجي مشاهدن کي گفتگو ۽ طنزيه تبصرن جي صورت ۾ پيش ڪري سگهيو. ==== برطانوي حڪومت بابت برٽن جا رايا ==== ''Sind Revisited'' جي پڇاڙيءَ ۾ برٽن سنڌ ۾ برطانوي حڪومت جي اثرن بابت پنهنجي راءِ پيش ڪئي. هن صحت ۽ تعليم جي ڪجهه سهولتن ۾ سڌارن کي برطانوي راڄ جي مثبت اثرن طور بيان ڪيو.<ref name="Burton1877"/> بهرحال، اهو برٽن جو تاريخي ۽ سياسي موقف هو. سنڌ ۾ برطانوي قبضي، معاشي تبديلين، سياسي اختيارن جي منتقلي ۽ مقامي آباديءَ تي پوندڙ اثرن جو جامع جائزو وٺڻ لاءِ ٻين تاريخي ماخذن کي پڻ نظر ۾ رکڻ ضروري آهي. == سنڌ بابت تصنيفن ۽ مقالن جي تاريخوار فهرست == {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#174a73;color:#ffffff;" | سال ! style="background:#174a73;color:#ffffff;" | تصنيف يا مقالو ! style="background:#174a73;color:#ffffff;" | موضوع ! style="background:#174a73;color:#ffffff;" | اشاعت |- | style="background:#eaf3fb;" | 1847ع | ''Notes Relative to the Population of the Sind; and the Customs, Language, and Literature of the People'' | سنڌ جي آبادي، رسم و رواج، ٻولي ۽ ادب | ''Bombay Government Records''، نئون سلسلو، نمبر 17، حصو 2، ص 637–657 |- | style="background:#f0f7ed;" | 1848ع | ''Brief Notes Relative to the Division of Time, and Articles of Cultivation in Sind'' | وقت جي حساب، زراعت ۽ نشي جي طريقن بابت نوٽس | ''Bombay Government Records''، نئون سلسلو، نمبر 17، حصو 2، ص 613–636 |- | style="background:#fff3e5;" | 1849ع | ''A Grammar of the Jataki or Belochki Dialect'' | جتڪي يا بيلوچڪي لهجي جي گرامر | ''Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society''، جلد 3، شمارو 12، ص 84–125 |- | style="background:#f3eafa;" | 1849ع | ''A Grammar of the Multani Language'' | ملتاني ٻوليءَ جي گرامر | ابتدائي سوانحي ماخذن ۾ ذڪر؛ مڪمل اصل اشاعتي تفصيلن جي وڌيڪ تصديق گهربل |- | style="background:#eaf3fb;" | 1849ع | ''Notes and Remarks on Dr. Dorn's Chrestomathy of the Pushtu or Afghan Language'' | پشتو بابت تنقيدي لساني اڀياس | ساڳيو رسالو، جلد 3، شمارو 12، ص 58–69 |- | style="background:#f0f7ed;" | 1851ع | ''Scinde; or, The Unhappy Valley'' | سنڌ جو سفرنامو ۽ سماجي مشاهدا | رچرڊ بينٽلي، لنڊن؛ ٻه جلد |- | style="background:#fff3e5;" | 1851ع | ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' | سنڌ جي قومن، تاريخ، جاگرافي، ٻولين ۽ ثقافت جو مطالعو | ڊبليو. ايڇ. ايلن اينڊ ڪمپني، لنڊن |- | style="background:#f3eafa;" | 1852ع | ''Falconry in the Valley of the Indus'' | بازداري ۽ شڪار جون روايتون | جان وان وورسٽ، لنڊن |- | style="background:#eaf3fb;" | 1877ع | ''Sind Revisited'' | سنڌ جو ٻيهر سفر، ريلوي، فوج ۽ سماجي تبديليون | رچرڊ بينٽلي اينڊ سن، لنڊن؛ ٻه جلد |} == سنڌ جي تاريخ ۽ ادب ۾ برٽن جي اهميت == رچرڊ فرانسس برٽن جي سنڌ بابت تصنيفن جي اهميت ان ڪري آهي جو انهن ۾ اڻويهين صديءَ جي وچ ۽ پوئين اڌ ۾ سنڌ جي سماجي، لساني ۽ ثقافتي زندگيءَ بابت همعصر مواد محفوظ ٿيل آهي. سندس 1847ع ۽ 1848ع جون رپورٽون، 1849ع جا لساني مقالا، 1851ع ۽ 1852ع جا ڪتاب ۽ 1877ع جو سفرنامو گڏجي سنڌ بابت سندس تحقيق جي مختلف مرحلن کي ظاهر ڪن ٿا. سنڌ جي تاريخ ۽ ادب جي مطالعي ۾ برٽن جي ڪم مان خاص طور هيٺين موضوعن بابت مواد حاصل ٿئي ٿو: * اڻويهين صديءَ ۾ سنڌ جي آبادي ۽ سماجي بناوت؛ * سنڌي ٻولي، مقامي لهجا ۽ پاڙيسري ٻولين جا لاڳاپا؛ * سنڌ جي زباني روايتن، قصن ۽ شاعريءَ جا احوال؛ * مذهبي عقيدا، رسمون ۽ سماجي لاڳاپا؛ * سنڌ جي شهرن، درياهن ۽ آمدرفت جي تاريخ؛ * زراعت، شڪار ۽ بازداريءَ جون روايتون؛ * برطانوي قبضي کان پوءِ فوجي ۽ انتظامي تبديليون؛ * ريلوي ۽ جديد آمدرفت جي شروعاتي ترقي. سنڌي ادب جي محقق موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ برٽن کي شامل ڪيو ۽ سندس سنڌ بابت تصنيفن جو ذڪر ڪيو.<ref name="Jotwani1996"/> === تاريخي ماخذ طور حدون === برٽن جون لکڻيون پنهنجي دور بابت قيمتي معلومات فراهم ڪن ٿيون، پر انهن کي مڪمل طور غيرجانبدار يا حتمي ماخذ نٿو سمجهي سگهجي. برٽن برطانوي فوج ۽ سفارتي نظام سان لاڳاپيل هو. سندس ڪتابن ۾ سنڌ جي ماڻهن، قومن، مذهبي برادرين ۽ برطانوي انتظام بابت ذاتي رايا ۽ اڻويهين صديءَ جي يورپي سوچ جا اثر موجود آهن.<ref name="Ghose2006"/><ref name="Kennedy2005"/> انهيءَ ڪري جديد تحقيق ۾ سندس تصنيفن کي سنڌي، فارسي، اردو ۽ ٻين مقامي ماخذن سان ڀيٽي پڙهڻ ضروري آهي. برٽن جي ڪتابن جي تاريخي اهميت سندس هر نتيجي جي درست هجڻ ۾ نه، پر ان ڳالهه ۾ آهي ته انهن ۾ سنڌ جي هڪ مخصوص دور بابت مشاهدا، بيان ۽ معلومات محفوظ ٿيل آهن. 2juzr21apfe1c2a9h7ygxhhlpkamlrz 422539 422538 2026-10-17T23:47:31Z Intisar Ali 8681 422539 wikitext text/x-wiki {{Short description|برطانوي سياح، فوجي آفيسر، محقق، لسانيات جو ماهر، مترجم ۽ سفارتڪار (1821ع–1890ع)}} {{Infobox officeholder | honorific_prefix = سر | name = رچرڊ فرانسس برٽن | native_name = Richard Francis Burton | honorific_suffix = KCMG، FRGS، FRAS | image = Richard Francis Burton by Rischgitz, 1864.jpg | image_size = 240px | caption = رچرڊ فرانسس برٽن، 1864ع | office = برطانوي قونصل، فرنانڊو پو | office2 = برطانوي قونصل، سانتوس | office3 = برطانوي قونصل، دمشق | office4 = برطانوي قونصل، ٽريسٽي | birth_date = {{Birth date|1821|3|19|df=yes}} | birth_place = [[ٽورڪي]]، ڊيون، انگلينڊ | death_date = {{Death date and age|1890|10|20|1821|3|19|df=yes}} | death_place = [[ٽريسٽي]]، آسٽريا-هنگري | resting_place = سينٽ ميري مئگڊلين رومن ڪيٿولڪ چرچ جو قبرستان، مورٽليڪ، لنڊن | nationality = برطانوي | education = [[ٽرنٽي ڪاليج، آڪسفرڊ]] | spouse = [[ازابيل برٽن]] (شادي: 22 جنوري 1861ع) | occupation = سياح، فوجي آفيسر، محقق، لسانيات جو ماهر، مترجم، ليکڪ ۽ سفارتڪار | known_for = سنڌ بابت تاريخي ۽ سماجي تحقيق، مڪي ۽ مديني جو سفر، آفريڪا جون جاگرافيائي مهمون ۽ عربي ادب جا ترجما | notable_works = ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus''؛ ''Sind Revisited''؛ ''Personal Narrative of a Pilgrimage to Al-Madinah and Meccah''؛ ''The Book of the Thousand Nights and a Night''؛ ''The Kasidah'' | pen_name = مرزا عبدالله البشري؛ حاجي عبدو اليزدي؛ فرينڪ بيڪر | allegiance = [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] | branch = بمبئي فوج | unit = 18هين مقامي پيادل فوجي ريجمينٽ | nickname = رفئين ڊڪ (Ruffian Dick) | service_years = 1842ع–1861ع | rank = ڪئپٽن | battles = [[ڪريميا جي جنگ]] | awards = نائٽ ڪمانڊر آف دي آرڊر آف سينٽ مائيڪل اينڊ سينٽ جارج؛ ڪريميا ميڊل | signature = Richard Francis Burton signature.svg }} '''سر رچرڊ فرانسس برٽن''' (انگريزي: ''Sir Richard Francis Burton''؛ 19 مارچ 1821ع – 20 آڪٽوبر 1890ع) هڪ مشهور [[برطانيا|برطانوي]] سياح، جاگرافيدان، فوجي آفيسر، [[لسانيات|لسانيات جو ماهر]]، محقق، [[مترجم]]، ليکڪ، [[بشرشناسي|بشرشناس]] ۽ سفارتڪار هو. هن [[ايشيا]]، [[آفريڪا]]، [[ڏکڻ آمريڪا]] ۽ ٻين علائقن جا سفر ڪيا ۽ مختلف قومن جي ٻولين، ثقافتن، مذهبي عقيدن، سماجي رسمن، تاريخ ۽ جاگرافيءَ بابت وسيع تحقيق ڪئي.<ref name="Kennedy2005">{{cite book |last=Kennedy |first=Dane |title=The Highly Civilized Man: Richard Burton and the Victorian World |publisher=Harvard University Press |location=Cambridge, Massachusetts |year=2005 |isbn=9780674018624 |language=en }}</ref><ref name="Young2006">{{cite book |last=Young |first=S. |title=Richard Francis Burton: Explorer, Scholar, Spy |publisher=Marshall Cavendish |location=New York |year=2006 |isbn=9780761422228 |language=en }}</ref> برٽن پنهنجي غيرمعمولي لساني صلاحيتن سبب مشهور هو. سندس سوانح نگارن موجب، هو ڪيترين يورپي، ايشيائي ۽ آفريقي ٻولين ۽ لهجن کان واقف هو. سندس ڄاڻ ۾ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]، [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]، [[اطالوي ٻولي|اطالوي]]، [[عربي ٻولي|عربي]]، [[فارسي ٻولي|فارسي]]، [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]]، [[هندوستاني ٻولي|هندوستاني]]، [[گجراتي ٻولي|گجراتي]]، [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] ۽ ٻيون ٻوليون شامل هيون. سندس ٻولين جي ڄاڻ بابت سوانح نگارن جا انگ مختلف آهن، ڇاڪاڻ ته ڪجهه ليکڪ جدا جدا لهجن کي به مستقل ٻولين طور شمار ڪن ٿا.<ref name="McLynn1990">{{cite book |last=McLynn |first=Frank |title=Of No Country: An Anthology of the Works of Sir Richard Burton |publisher=Charles Scribner's Sons |location=New York |year=1990 |language=en }}</ref> برٽن 1842ع ۾ [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي بمبئي فوج ۾ شامل ٿيو. سندس فوجي زندگيءَ جو اهم حصو هندستان ۽ [[سنڌ]] ۾ گذريو، جتي هن مقامي ٻولين، قومن، مذهبي روايتن ۽ سماجي زندگيءَ جو مطالعو ڪيو. هن سنڌ بابت ڪيترائي ڪتاب لکيا، جن مان ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' (1851ع) ۽ ''Sind Revisited'' (1877ع) سنڌ جي اڻويهين صديءَ جي تاريخ جا اهم ماخذ سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="Burton1851">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus: With Notices of the Topography and History of the Province |publisher=W. H. Allen & Co. |location=London |year=1851 |language=en |url=https://archive.org/details/sindhadnracestha00rich }}</ref><ref name="Burton1877">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Sind Revisited: With Notices of the Anglo-Indian Army; Railroads; Past, Present, and Future, etc. |volume=1–2 |publisher=Richard Bentley and Son |location=London |year=1877 |language=en |url=https://books.google.com/books?id=GwREAQAAMAAJ }}</ref> برٽن جي شهرت جو هڪ اهم سبب 1853ع ۾ مسلمان حاجيءَ جو ويس اختيار ڪري [[مڪو|مڪي]] ۽ [[مدينو|مديني]] جو سفر ڪرڻ هو. ان کان پوءِ هن [[جان هيننگ اسپيڪ]] سان گڏ اوڀر آفريڪا جي جاگرافيائي مهمن ۾ حصو ورتو ۽ 1858ع ۾ [[ڍنڍ ٽانگانيڪا]] تائين پهتو. هو [[رائل جاگرافيائي سوسائٽي]] جو فيلو پڻ هو.<ref name="BBCBurton">{{cite web |title=Historic Figures: Sir Richard Burton |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/burton_sir_richard.shtml |website=BBC History |publisher=BBC |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> سندس ٻين مشهور علمي ۽ ادبي خدمتن ۾ عربي داستانن جي مجموعي ''The Book of the Thousand Nights and a Night'' جو انگريزي ترجمو، ''The Perfumed Garden'' جو ترجمو ۽ ''Kama Sutra'' جي انگريزي اشاعت سان وابستگي شامل آهن. هن سفرنامن، تاريخ، انساني روين، تلواربازي، بازداري، مذهبي مطالعي ۽ بشرشناسيءَ بابت پڻ لکيو.<ref name="Kennedy2005"/> 1861ع کان پوءِ برٽن برطانوي سفارتي ملازمت ۾ رهيو ۽ فرنانڊو پو، برازيل جي سانتوس، [[دمشق]] ۽ ٽريسٽي ۾ قونصل طور خدمتون سرانجام ڏنيون. 1886ع ۾ [[راڻي وڪٽوريا]] کيس نائٽ ڪمانڊر آف دي آرڊر آف سينٽ مائيڪل اينڊ سينٽ جارج جو اعزاز عطا ڪيو.<ref name="LondonGazette1886">{{cite journal |title=The London Gazette |issue=25559 |date=16 February 1886 |page=743 |language=en }}</ref> سنڌي ادب جي محقق [[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع) ۾ برٽن جو ذڪر ڪيو آهي. جوتواڻيءَ موجب، برٽن پنجاهه کان وڌيڪ تصنيفن جو ليکڪ هو، جن مان گهڻيون سفرنامن سان لاڳاپيل هيون.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> == سوانح عمري == === شروعاتي زندگي ۽ خاندان === رچرڊ فرانسس برٽن 19 مارچ 1821ع تي انگلينڊ جي ڊيون علائقي جي سامونڊي شهر [[ٽورڪي]] ۾ ڄائو. سندس ڄمڻ جي هنڌ بابت تاريخي ماخذن ۾ اختلاف ملي ٿو. برٽن پنهنجي سوانحي بيانن ۾ هارٽفورڊشائر جي ايلسٽري ۾ واقع خانداني گهر ''Barham House'' کي پنهنجي ڄمڻ جو هنڌ ڄاڻايو، پر سندس جديد سوانح نگار [[ميري ايس. لوويل]] جي تحقيق موجب، سندس اصل ڄمڻ جو هنڌ ٽورڪي هو.<ref name="Lovell1998">{{cite book |last=Lovell |first=Mary S. |title=A Rage to Live: A Biography of Richard and Isabel Burton |publisher=W. W. Norton & Company |location=New York |year=1998 |isbn=9780393046724 |language=en }}</ref> سندس بپتسما 2 سيپٽمبر 1821ع تي هارٽفورڊشائر جي ايلسٽري چرچ ۾ ٿي.<ref name="HertfordHistory">{{cite book |last=Page |first=William |title=A History of the County of Hertford |volume=2 |publisher=Constable |year=1908 |pages=349–351 |language=en |url=https://www.british-history.ac.uk/vch/herts/vol2/pp349-351 }}</ref> برٽن جو پيءُ ليفٽيننٽ ڪرنل '''جوزف نيٽروِل برٽن''' (Joseph Netterville Burton) اينگلو-آئرش نسل جو برطانوي فوجي آفيسر هو، جيڪو برطانوي فوج جي 36هين پيادل ريجمينٽ سان لاڳاپيل رهيو. سندس ماءُ '''مارٿا بيڪر''' (Martha Baker) هارٽفورڊشائر جي مالدار زميندار رچرڊ بيڪر جي ڌيءَ ۽ وارثن مان هڪ هئي. برٽن جو نالو پڻ سندس ناني واري خاندان جي رچرڊ بيڪر جي نسبت سان رکيو ويو.<ref name="Wright1906">{{cite book |last=Wright |first=Thomas |title=The Life of Sir Richard Burton |volume=1–2 |publisher=Everett & Co. |location=London |year=1906 |language=en |url=https://burtoniana.org/biography/1906-The%20Life%20of%20Sir%20Richard%20Burton%20-%20Wright/HTML/index.html }}</ref> برٽن کي ٻه ڀائر ڀينر هئا: '''ماريا ڪيٿرين ايلزبيٿ برٽن''' ۽ '''ايڊورڊ جوزف نيٽروِل برٽن'''. سندس ڀيڻ ماريا بعد ۾ برطانوي فوجي آفيسر سر هينري وليم اسٽسٽڊ سان شادي ڪئي.<ref name="Wright1906"/> === يورپ ۾ ننڍپڻ ۽ پرورش === [[File:Richard Francis Burton by Rischgitz, 1864.jpg|thumb|رچرڊ فرانسس برٽن جي 1864ع واري تصوير.]] برٽن جي ننڍپڻ جو وڏو حصو انگلينڊ، فرانس ۽ اٽليءَ جي مختلف شهرن ۾ گذريو. سندس پيءُ دم جي بيماريءَ سبب نسبتاً سازگار آبهوا جي ڳولا ۾ خاندان کي يورپ جي مختلف علائقن ۾ منتقل ڪندو رهيو.<ref name="Wright1906"/> شروعات ۾ برٽن جو خاندان انگلينڊ جي ايلسٽري ۽ فرانس جي [[ٽورز]] شهر جي وچ ۾ رهندو هو. ٽورز ۾ برٽن ۽ سندس ڀاءُ جي سنڀال هڪ انگريز عورت مسز لنگ ڪندي هئي. سندن شروعاتي تعليم هڪ آئرش استاد ڪلاف جي نگرانيءَ ۾ ٿي. ان کان پوءِ خاندان ٽورز جي ''Rue de l'Archevêché'' واري علائقي ۾ منتقل ٿيو، جتي ٻارن کي جان گلڪرسٽ جي تعليمي اداري ۾ داخل ڪرايو ويو. اتي برٽن کي [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] ۽ [[قديم يوناني ٻولي|قديم يوناني]] ٻولين جي ابتدائي تعليم ملي.<ref name="Wright1906"/> 1829ع ۾ خاندان انگلينڊ موٽيو ۽ برٽن ۽ سندس ڀاءُ کي رچمنڊ گرين جي هڪ ابتدائي اسڪول ۾ داخل ڪرايو ويو. اهو اسڪول ريورنڊ چارلس ڊيلافوس هلائيندو هو. سوانح نگار ٿامس رائيٽ موجب، اسڪول ۾ تعليم ۽ شاگردن جي رهائش جا انتظام اطمينان بخش نه هئا.<ref name="Wright1906"/> بعد ۾ خاندان فرانس جي [[بلوا]] شهر ۾ منتقل ٿيو، جتي ٻارن جي تعليم لاءِ خانگي استادن جو بندوبست ڪيو ويو. برٽن ۽ سندس ڀاءُ کي ريورنڊ ايڇ. آر. ڊو پري پڙهائيندو هو. خاندان ڪجهه عرصي کان پوءِ فرانس مان اٽليءَ ڏانهن ويو. هنن [[مارسي]]، [[ليورنو]]، [[پيسا]]، [[سيئنا]]، [[پيروگيا]]، [[فلورينس]]، [[روم]]، [[نيپلز]]، [[سورينٽو]] ۽ [[ڪاپري]] جهڙن هنڌن تي وقت گذاريو.<ref name="Wright1906"/> اٽليءَ ۾ رهائش دوران برٽن کي اطالوي ٻولي، مصوري ۽ موسيقيءَ سان واقفيت حاصل ٿي. سندس ڀاءُ ايڊورڊ وائلن وڄائڻ ۾ دلچسپي ورتي، جڏهن ته رچرڊ جي دلچسپي ٻولين، سفرن ۽ جسماني سرگرمين ۾ وڌيڪ هئي. 1836ع ۾ خاندان فرانس جي ڏاکڻي شهر [[پو، فرانس|پو]] ڏانهن منتقل ٿيو ۽ پوءِ وري اٽليءَ جي پيسا ۽ لوڪا شهرن ۾ رهيو. هن عرصي ۾ برٽن مختلف يورپي سماجي ۽ ثقافتي ماحولن سان واقفيت حاصل ڪئي.<ref name="Wright1906"/> === ٻولين سان شروعاتي دلچسپي === برٽن ننڍپڻ کان ئي ٻولين سکڻ جي غيرمعمولي صلاحيت ڏيکاري. يورپ جي مختلف علائقن ۾ رهائش سبب هن فرانسيسي، اطالوي ۽ جديد يوناني ٻوليون سکڻ جا موقعا حاصل ڪيا. هن لاطيني ۽ قديم يوناني ٻولين جي تعليم پڻ حاصل ڪئي. سوانح نگار ايڊورڊ رائس موجب، برٽن کي ٻولين جي آوازن، لهجن ۽ تلفظن ۾ فرق سڃاڻڻ جي خاص صلاحيت هئي. هو يورپي ٻولين جي مختلف لهجن جي نقل ڪرڻ ۽ انهن کي ڳالهائڻ ۾ مهارت حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪندو هو.<ref name="Rice1990">{{cite book |last=Rice |first=Edward |title=Captain Sir Richard Francis Burton: The Secret Agent Who Made the Pilgrimage to Mecca, Discovered the Kama Sutra, and Brought the Arabian Nights to the West |publisher=Charles Scribner's Sons |location=New York |year=1990 |isbn=9780684191379 |language=en }}</ref> برٽن جي شروعاتي لساني تعليم سندس مستقبل جي سفرن، فوجي خدمتن ۽ مختلف سماجن بابت تحقيق ۾ مددگار ثابت ٿي. === آڪسفرڊ يونيورسٽيءَ ۾ تعليم === آڪٽوبر 1840ع ۾ برٽن [[آڪسفرڊ يونيورسٽي]] جي [[ٽرنٽي ڪاليج، آڪسفرڊ|ٽرنٽي ڪاليج]] ۾ داخل ٿيو. يونيورسٽيءَ ۾ داخلا کان اڳ هن وليم اليگزينڊر گرينهل ۽ ڊاڪٽر اوگل کان تعليمي رهنمائي حاصل ڪئي هئي.<ref name="Wright1906"/> آڪسفرڊ ۾ برٽن جي دلچسپي روايتي نصابي تعليم کان وڌيڪ ٻولين، تلواربازي، ٻيڙين هلائڻ، شڪار ۽ ٻين جسماني سرگرمين ۾ هئي. هو عربي ۽ ٻين مشرقي ٻولين جي تعليم حاصل ڪرڻ جو خواهشمند هو. هن عربي سکڻ لاءِ يونيورسٽيءَ ۾ موجود ماهرن سان رابطو ڪيو، پر سندس خواهش مطابق انفرادي تعليم جو بندوبست نه ٿي سگهيو. ان کان پوءِ هن پنهنجي ڪوششن سان عربي پڙهڻ شروع ڪئي ۽ اسپيني مستشرق پاسڪوال ڊي گايانگوس کان ڪجهه رهنمائي حاصل ڪئي.<ref name="Wright1906"/> برٽن آڪسفرڊ جي تعليمي نظام ۽ ضابطن تي تنقيد ڪندو هو. سندس خيال ۾ يونيورسٽيءَ جي روايتي تعليم عملي ڄاڻ ۽ آزاد تحقيق جي تقاضائن کي پورو نه ڪندي هئي. اپريل 1842ع ۾ برٽن يونيورسٽيءَ جي منع باوجود گهوڙن جي هڪ مقابلي ۾ شرڪت ڪئي. جڏهن ضابطن جي ڀڃڪڙي ڪندڙ شاگردن خلاف ڪارروائي ڪئي وئي، تڏهن برٽن يونيورسٽيءَ جي اختيارين سان بحث ڪيو. ٻين شاگردن کي عارضي طور ڪاليج مان معطل ڪيو ويو، پر برٽن کي مستقل طور خارج ڪيو ويو.<ref name="Wright1906"/> آڪسفرڊ مان نيڪالي سندس زندگيءَ جو اهم موڙ ثابت ٿي. ان کان پوءِ هن فوجي ملازمت اختيار ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. === بمبئي فوج ۾ شموليت === 1842ع ۾ برٽن [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي بمبئي فوج ۾ آفيسر طور شامل ٿيو. کيس بمبئي فوج جي '''18هين مقامي پيادل فوجي ريجمينٽ''' ۾ مقرر ڪيو ويو. برٽن شروعات ۾ پهرين اينگلو-افغان جنگ ۾ حصو وٺڻ جو خواهشمند هو، پر سندس هندستان پهچڻ تائين اها جنگ ختم ٿي چڪي هئي.<ref name="Rice1990"/> هن کي [[گجرات]] ۾ مقرر ڪيو ويو، جتي سندس فوجي دستو جنرل [[چارلس جيمس نيپيئر]] جي ڪمانڊ هيٺ هو. فوجي ملازمت دوران برٽن مقامي ٻولين، مذهبي روايتن ۽ سماجي زندگيءَ جي مطالعي ۾ گهري دلچسپي ورتي.<ref name="Ghose2006">{{cite book |last=Ghose |first=Indira |chapter=Imperial Player: Richard Burton in Sindh |title=Travel Writing in the Nineteenth Century |editor-last=Youngs |editor-first=Tim |publisher=Anthem Press |year=2006 |pages=71–86 |isbn=9781843317692 |doi=10.7135/upo9781843317692.005 |language=en }}</ref> سندس غيرروايتي روين، تلواربازيءَ جي مهارت ۽ جرئتمند طبيعت سبب کيس '''رفئين ڊڪ''' (''Ruffian Dick'') جي لقب سان پڻ سڏيو ويندو هو.<ref name="Rice1990"/> === هندستان ۾ لساني ۽ ثقافتي مطالعو === هندستان ۾ رهائش دوران برٽن مقامي ٻولين سکڻ لاءِ باقاعدي محنت ڪئي. هن هندوستاني، فارسي، عربي، گجراتي، مراٺي، پنجابي، سنڌي ۽ سرائڪي ٻولين جو مطالعو ڪيو. سندس لساني مهارت بابت مختلف سوانح نگارن جا بيان ملن ٿا. ايڊورڊ رائس موجب، برٽن ڪيترن سرڪاري لساني امتحانن ۾ ڪاميابي حاصل ڪئي هئي ۽ وڌيڪ امتحانن جي تياري پڻ ڪري رهيو هو.<ref name="Rice1990"/> برٽن مقامي ماڻهن سان سڌي رابطي کي ٻولين ۽ ثقافتن جي مطالعي جو اهم ذريعو سمجهندو هو. هو مقامي لباس، ڳالهائڻ جي انداز، رسمن ۽ سماجي آداب جو مشاهدو ڪندو هو. هن هندو، مسلمان ۽ ٻين مذهبي برادرين جي عقيدن ۽ رسمن بابت پڻ ڄاڻ حاصل ڪئي. سندس مذهبي تجربن بابت سوانح نگارن جا مختلف بيان ملن ٿا، جن ۾ هندو مذهبي رسمن ۾ شرڪت، سک روايتن جو مطالعو ۽ صوفي طريقن سان واقفيت شامل آهي.<ref name="Rice1990"/> بهرحال، برٽن جي ذاتي مذهبي وابستگيءَ بابت مختلف روايتن کي هڪجهڙو معتبر نٿو سمجهي سگهجي. سندس ڪجهه دعوائون ذاتي بيانن تي ٻڌل آهن ۽ انهن جي آزاد تاريخي تصديق محدود آهي. === سنڌ ۾ آمد ۽ فوجي خدمتون === [[سنڌ تي انگريزن جو قبضو|1843ع ۾ سنڌ تي برطانوي قبضي]] کان پوءِ علائقي ۾ برطانوي فوجي ۽ انتظامي سرگرميون وڌيون. انهيءَ پسمنظر ۾ 1844ع ۾ برٽن کي سنڌ موڪليو ويو. سنڌ ۾ سندس فوجي خدمتن جو تعلق برطانوي فوج جي مقامي انتظام، جاگرافيائي ڄاڻ ۽ سروي سان هو. هن فوجي ذميوارين سان گڏ سنڌ جي ماڻهن، ٻولين، تاريخ، مذهب ۽ سماجي روايتن بابت معلومات گڏ ڪرڻ شروع ڪئي.<ref name="Ghose2006"/> سنڌ ۾ برٽن جي رهائش سندس علمي ۽ ادبي زندگيءَ جو اهم مرحلو ثابت ٿي. هن سنڌي ٻولي، مقامي برادرين، مذهبي ادارن ۽ سماجي رسمن جو مشاهدو ڪيو. برٽن سنڌ جي مختلف علائقن ۾ سفر ڪندي مقامي ماڻهن سان رابطا قائم ڪيا ۽ سنڌ جي روزمره زندگيءَ بابت نوٽس تيار ڪيا. انهن مشاهدن جي بنياد تي هن بعد ۾ سنڌ بابت ڪيترائي ڪتاب لکيا.<ref name="Burton1851"/> سندس ڪتاب ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' جي مهاڳ موجب، سنڌ ۾ لڳ ڀڳ پنجن سالن جي رهائش دوران کيس اهڙي جامع ڪتاب جي کوٽ محسوس ٿي، جنهن ۾ مقامي ماڻهن جي گهريلو زندگي، مذهبي عقيدن، رسم و رواج ۽ سماجي حالتن بابت تفصيلي ڄاڻ موجود هجي.<ref name="Burton1851"/> برٽن جي سنڌ بابت تحقيق کي جديد تاريخنگاريءَ ۾ نوآبادياتي علم جي پيداوار جي پسمنظر ۾ پڻ ڏٺو ويو آهي. محقق اندرا گهوش پنهنجي مطالعي ''Imperial Player: Richard Burton in Sindh'' ۾ برٽن جي سنڌ واري تجربي ۽ سندس سفرنامن کي برطانوي سامراجي طاقت، ثقافتي مشاهدي ۽ ليکڪ جي شخصيت جي لاڳاپن جي روشنيءَ ۾ بحث هيٺ آندو آهي.<ref name="Ghose2006"/> === سنڌ مان واپسي ۽ ابتدائي تصنيفون === برٽن 1848ع ۾ سنڌ ڇڏي. سنڌ ۾ رهائش دوران گڏ ڪيل مواد بعد ۾ سندس ڪيترين تصنيفن جو بنياد بڻيو. 1851ع ۾ سندس سنڌ بابت ٻه اهم ڪتاب شايع ٿيا: * ''Scinde; or, The Unhappy Valley'' (سنڌ يا ڏکويل وادي)، ٻن جلدن ۾؛ * ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' (سنڌ ۽ سنڌو ماٿريءَ ۾ رهندڙ قومون). 1852ع ۾ سندس ڪتاب ''Falconry in the Valley of the Indus'' (سنڌو ماٿريءَ ۾ بازن سان شڪار) شايع ٿيو، جنهن ۾ بازداري ۽ شڪار سان لاڳاپيل روايتن جو احوال ڏنل آهي.<ref name="BurtonBibliography">{{cite web |title=Major Works of Richard Francis Burton |url=https://static.burtoniana.org/books/index.htm |website=Burtoniana |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> اهي ڪتاب سنڌ جي اڻويهين صديءَ جي سماجي، لساني ۽ ثقافتي تاريخ بابت اهم ابتدائي ماخذ آهن. انهن جي مطالعي وقت برٽن جي ذاتي مشاهدن، ٻڌل روايتن ۽ نوآبادياتي تعبيرن جي وچ ۾ فرق رکڻ ضروري آهي. == سنڌ بابت علمي ۽ تحقيقي خدمتون == [[فائل:Richard-Francis-Burton-by-Lock-&-Whitfield,-1876.png|thumb|upright|رچرڊ فرانسس برٽن جي 1876ع واري تصوير، جيڪا لاڪ ۽ وِٽفيلڊ جي فوٽوگرافي اسٽوڊيو ۾ ورتي وئي.]] [[سنڌ]] ۾ رهائش دوران رچرڊ فرانسس برٽن فوجي ذميوارين سان گڏ تاريخ، جاگرافي، ٻولين، مقامي ادب، مذهبي عقيدن، سماجي رسمن ۽ ماڻهن جي روزمره زندگيءَ بابت مواد گڏ ڪيو. سندس سنڌ بابت تحقيق جا نتيجا سرڪاري رپورٽن، علمي مقالن ۽ سفرنامن جي صورت ۾ شايع ٿيا. برٽن جي سنڌ بابت لکڻين ۾ ٻن قسمن جو مواد نمايان آهي: پهريون، سندس ذاتي سفرن ۽ مشاهدن تي ٻڌل احوال؛ ٻيو، مقامي ماڻهن، عالمن، استادن ۽ ٻين ڄاڻ رکندڙ شخصيتن کان حاصل ڪيل روايتون ۽ معلومات. انهيءَ ڪري سندس تصنيفون تاريخي ماخذ هجڻ سان گڏ برطانوي نوآبادياتي دور جي علمي سوچ جو پڻ اظهار ڪن ٿيون.<ref name="Ghose2006"/><ref name="Kennedy2005"/> === سنڌ بابت شروعاتي سرڪاري رپورٽون === برٽن جي سنڌ بابت تحقيق صرف سندس مشهور ڪتابن تائين محدود نه هئي. 1847ع ۽ 1848ع ۾ هن سنڌ جي آبادي، رسم و رواج، ٻولين، ادب، زراعت ۽ وقت جي حساب بابت ٻه اهم رپورٽون پڻ تيار ڪيون، جيڪي بمبئي حڪومت جي سرڪاري رڪارڊن ۾ شايع ٿيون.<ref name="BurtonMinorWorks">{{cite web |title=Shorter Works by Richard Francis Burton |url=https://burtoniana.org/minor/by-year/index.htm |website=Burtoniana |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> ==== سنڌ جي آبادي، رسم و رواج، ٻولي ۽ ادب بابت نوٽس (1847ع) ==== 1847ع ۾ برٽن جو مقالو ''Notes Relative to the Population of the Sind; and the Customs, Language, and Literature of the People'' (سنڌ جي آبادي، ماڻهن جي رسم و رواج، ٻولي ۽ ادب بابت نوٽس) شايع ٿيو. هي مقالو ''Bombay Government Records'' جي نئين سلسلي جي سترهين نمبر، ٻئي حصي، صفحن 637 کان 657 تائين شايع ٿيو.<ref name="Burton1847">{{cite report |last=Burton |first=Richard F. |title=Notes Relative to the Population of the Sind; and the Customs, Language, and Literature of the People |work=Bombay Government Records |series=New Series |number=17 |volume=Part 2 |pages=637–657 |year=1847 |language=en }}</ref> هن رپورٽ جو موضوع سنڌ جي آبادي ۽ ماڻهن جي سماجي ۽ لساني زندگي هو. ان ۾ مقامي ماڻهن جي روايتن، ٻوليءَ ۽ ادب بابت گڏ ڪيل معلومات پيش ڪئي وئي. اها رپورٽ برٽن جي پوءِ شايع ٿيل ڪتاب ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' جي موضوعاتي پسمنظر کي سمجهڻ لاءِ اهم آهي. ==== سنڌ ۾ وقت جي ورهاست، زراعت ۽ نشي آور شين بابت نوٽس (1848ع) ==== 1848ع ۾ برٽن جو ٻيو مقالو ''Brief Notes Relative to the Division of Time, and Articles of Cultivation in Sind; to Which Are Appended Remarks on the Modes of Intoxication in That Province'' شايع ٿيو. ان جي عنوان جو سنڌي ترجمو '''سنڌ ۾ وقت جي ورهاست، پوکيل فصلن ۽ نشي جي طريقن بابت مختصر نوٽس''' ڪري سگهجي ٿو. هي مقالو ''Bombay Government Records'' جي نئين سلسلي جي سترهين نمبر، ٻئي حصي، صفحن 613 کان 636 تائين شايع ٿيو.<ref name="Burton1848">{{cite report |last=Burton |first=Richard F. |title=Brief Notes Relative to the Division of Time, and Articles of Cultivation in Sind; to Which Are Appended Remarks on the Modes of Intoxication in That Province |work=Bombay Government Records |series=New Series |number=17 |volume=Part 2 |pages=613–636 |year=1848 |language=en }}</ref> هن رپورٽ ۾ سنڌ ۾ وقت جي روايتي حساب، زراعت سان لاڳاپيل موضوعن ۽ نشي آور شين جي استعمال بابت احوال ڏنو ويو. رپورٽ جي تياريءَ سان اسسٽنٽ سرجن جان ايلرٽن اسٽاڪس جو نالو پڻ لاڳاپيل آهي. تحقيق موجب، رپورٽ جي ڪجهه حصن ۾ اسٽاڪس جي شرڪت هئي، جڏهن ته نشي جي طريقن بابت اضافي تبصرا برٽن جي ڪم سان منسوب ڪيا ويا آهن.<ref name="BurtonMinorWorks"/> === سنڌي ٻولي ۽ مقامي لساني روايتون === برٽن کي سنڌي ٻولي ۽ ان جي پاڙيسري ٻولين سان لاڳاپن ۾ خاص دلچسپي هئي. هن سنڌ ۾ رهائش دوران مقامي ماڻهن جي ڳالهائڻ جا طريقا، مختلف لهجا، ٻولين جا لفظ ۽ ادبي روايتون سمجهڻ جي ڪوشش ڪئي. سندس 1851ع واري ڪتاب ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' ۾ سنڌ جي ٻولين ۽ ادب بابت بحث موجود آهي. هن مقامي سماجي ۽ مذهبي زندگيءَ کي سمجهڻ لاءِ ٻوليءَ جي ڄاڻ کي اهميت ڏني.<ref name="Burton1851"/> برٽن جو لساني ڪم اڻويهين صديءَ جي وچ ڌاري سنڌ ۽ ڀرپاسي جي علائقن جي ٻولين بابت يورپي تحقيق جي شروعاتي مثالن مان هڪ آهي. البت سندس دور جي ٻولين جي درجابندي ۽ اصطلاحن کي جديد لسانيات جي درجابنديءَ کان الڳ سمجهڻ گهرجي. === جتڪي، ملتاني ۽ پشتو بابت مقالا === 1849ع ۾ برٽن جا لسانيات بابت مقالا بمبئي شاخ جي رائل ايشياٽڪ سوسائٽيءَ جي رسالي ''Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society'' ۾ شايع ٿيا. انهن ۾ جتڪي يا بيلوچڪي لهجي جي گرامر، ملتاني ٻوليءَ جي گرامر ۽ پشتو ٻوليءَ جي هڪ درسي مجموعي بابت تنقيدي اڀياس شامل هئا.<ref name="DNB"/> ==== جتڪي يا بيلوچڪي لهجي جي گرامر ==== ''A Grammar of the Jataki or Belochki Dialect'' (جتڪي يا بيلوچڪي لهجي جي گرامر) جنوري 1849ع ۾ شايع ٿيو. هي مقالو ''Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society'' جي ٽئين جلد، ٻارهين شماري، صفحن 84 کان 125 تائين شايع ٿيو.<ref name="BurtonJataki1849">{{cite journal |last=Burton |first=Richard F. |title=A Grammar of the Jataki or Belochki Dialect |journal=Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society |volume=3 |issue=12 |pages=84–125 |date=January 1849 |language=en }}</ref> مقالي جي عنوان ۾ استعمال ٿيل ''Jataki'' ۽ ''Belochki'' تاريخي لساني اصطلاح آهن. انهن کي جديد ٻولين جي نالن يا حدن سان بنا تحقيق جي هڪجهڙو سمجهڻ مناسب نه آهي. ==== ملتاني ٻوليءَ جي گرامر ==== برٽن جي شروعاتي تصنيفن بابت ''Dictionary of National Biography'' ۾ ''A Grammar of the Multani Language'' (ملتاني ٻوليءَ جي گرامر) جو ذڪر ملي ٿو ۽ ان کي 1849ع جي لساني مقالن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.<ref name="DNB"/> ملتاني ٻوليءَ جو تعلق موجوده سرائڪي لساني روايت سان آهي. تنهن هوندي به برٽن جي اصل مقالي ۾ استعمال ٿيل اصطلاحن ۽ درجابنديءَ کي انهيءَ دور جي لساني ماحول جي روشنيءَ ۾ سمجهڻ گهرجي. ==== پشتو بابت تنقيدي نوٽس ==== ''Notes and Remarks on Dr. Dorn's Chrestomathy of the Pushtu or Afghan Language'' (ڊاڪٽر ڊورن جي پشتو يا افغان ٻوليءَ جي درسي مجموعي بابت نوٽس ۽ تبصرا) جنوري 1849ع ۾ شايع ٿيو. هي مقالو ''Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society'' جي ٽئين جلد، ٻارهين شماري، صفحن 58 کان 69 تائين موجود آهي.<ref name="BurtonPushtu1849">{{cite journal |last=Burton |first=Richard F. |title=Notes and Remarks on Dr. Dorn's Chrestomathy of the Pushtu or Afghan Language |journal=Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society |volume=3 |issue=12 |pages=58–69 |date=January 1849 |language=en }}</ref> هن مقالي ۾ برٽن پشتو ٻوليءَ بابت ڊاڪٽر ڊورن جي علمي ڪم جو جائزو ورتو. === سنڌي ادب ۽ زباني روايتون === برٽن جي سنڌ بابت ڪتابن ۾ مقامي ٻولين ۽ ادب سان گڏ زباني روايتن، قصن، مذهبي بيانن ۽ سماجي رسمن بابت مواد پڻ موجود آهي. سندس تحقيق جو هڪ اهم پهلو اهو هو ته هن صرف سياسي واقعن يا حڪمرانن جي تاريخ تائين پاڻ کي محدود نه رکيو، پر ماڻهن جي روزمره زندگيءَ، ٻوليءَ ۽ ثقافتي اظهار کي پڻ موضوع بڻايو.<ref name="Burton1851"/> ''Sind Revisited'' ۾ پڻ مقامي قصن ۽ ڏندڪٿائن جا احوال، شاعريءَ جا ترجما ۽ مذهبي روايتن جا بيان ملن ٿا.<ref name="Burton1877"/> انهن لکڻين کي سنڌ جي لوڪ ادب ۽ ثقافتي تاريخ جي مطالعي ۾ مددگار مواد طور استعمال ڪري سگهجي ٿو، پر برٽن جي ترجمن ۽ تشريحن کي اصل سنڌي متنن جو مڪمل متبادل نٿو سمجهي سگهجي. === سنڌ جون قومون، برادريون ۽ سماجي بناوت === برٽن پنهنجي 1851ع واري ڪتاب ۾ سنڌ جي آباديءَ جي مختلف گروهن، مذهبي برادرين ۽ سماجي رسمن بابت معلومات گڏ ڪئي. سندس تحقيق ۾ سنڌ جي ماڻهن جي لباس، رهڻي ڪهڻي، پيشَن، مذهبي روايتن ۽ روزمره لاڳاپن بابت احوال موجود آهن.<ref name="Burton1851"/> ڪتاب جي عنوان ۾ استعمال ٿيل لفظ ''Races'' اڻويهين صديءَ جي يورپي علمي اصطلاحات جو حصو هو. جديد علمي مطالعي ۾ ان کي حياتياتي نسلن جي ثابت ٿيل درجابنديءَ بدران تاريخي ۽ نوآبادياتي اصطلاح طور پڙهڻ ضروري آهي. برٽن جي بيانن ۾ ڪڏهن ڪڏهن ماڻهن ۽ برادرين بابت اهڙا عام نتيجا ۽ قدرائتا فيصلا ملن ٿا، جيڪي سندس دور جي برطانوي سامراجي سوچ سان لاڳاپيل هئا. تنهنڪري سندس لکڻين کي ٻين مقامي ۽ تاريخي ماخذن سان ڀيٽي استعمال ڪرڻ گهرجي.<ref name="Kennedy2005"/><ref name="Ghose2006"/> === سنڌ جي مذهبي زندگي === برٽن سنڌ جي مسلمانن ۽ هندن جي مذهبي روايتن، عبادتگاهن، مذهبي شخصيتن ۽ سماجي رسمن بابت لکيو. هن جي مشاهدي ۾ مذهبي عقيدن سان گڏ انهن جو روزمره زندگيءَ، سماجي لاڳاپن ۽ مقامي ثقافت تي اثر پڻ شامل هو.<ref name="Burton1851"/> سنڌ بابت سندس تصنيفون اڻويهين صديءَ ۾ مذهبي زندگيءَ جي مطالعي لاءِ هڪ همعصر برطانوي ليکڪ جو احوال فراهم ڪن ٿيون. انهن ۾ موجود مذهبي تعبيرون ۽ مختلف برادرين بابت تبصرا برٽن جا ذاتي يا ٻڌل بيان ٿي سگهن ٿا؛ تنهنڪري انهن کي سمورن سنڌ واسين جي گڏيل راءِ يا ثابت ٿيل تاريخي حقيقت طور پيش ڪرڻ مناسب نه آهي. == سنڌ بابت اهم ڪتاب == برٽن سنڌ جي سفرن ۽ تحقيق تي ٻڌل گهٽ ۾ گهٽ چار اهم ڪتاب شايع ڪيا. انهن مان ٽي 1851ع ۽ 1852ع ۾، جڏهن ته چوٿون 1877ع ۾ شايع ٿيو.<ref name="BurtonBibliography"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border:1px solid #8aaac5;" ! style="background:#194d72;color:white;" | سال ! style="background:#194d72;color:white;" | اصل عنوان ۽ سنڌي ترجمو ! style="background:#194d72;color:white;" | بنيادي موضوع ! style="background:#194d72;color:white;" | اشاعتي تفصيل |- | style="background:#e9f3fc;" | 1851ع | ''Scinde; or, The Unhappy Valley'' '''سنڌ يا ڏکويل وادي''' | سنڌ جا سفر، جاگرافي، شهر، سماج ۽ برطانوي انتظام | رچرڊ بينٽلي، لنڊن؛ ٻه جلد |- | style="background:#edf6eb;" | 1851ع | ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' '''سنڌ ۽ سنڌو ماٿريءَ ۾ رهندڙ قومون''' | سنڌ جي آبادي، تاريخ، ٻوليون، مذهبي روايتون ۽ رسم و رواج | ڊبليو. ايڇ. ايلن اينڊ ڪمپني، لنڊن |- | style="background:#fff2e4;" | 1852ع | ''Falconry in the Valley of the Indus'' '''سنڌو ماٿريءَ ۾ بازن سان شڪار''' | بازداري، شڪار جا طريقا ۽ انهن سان لاڳاپيل روايتون | جان وان وورسٽ، لنڊن |- | style="background:#f2eafb;" | 1877ع | ''Sind Revisited'' '''سنڌ جو ٻيهر سفر''' | سنڌ جو ٻيهر مشاهدو، شهر، ريلوي، فوج ۽ سماجي تبديليون | رچرڊ بينٽلي اينڊ سن، لنڊن؛ ٻه جلد |} === سنڌ يا ڏکويل وادي (1851ع) === ''Scinde; or, The Unhappy Valley'' برٽن جي سنڌ بابت شروعاتي سفرنامن مان هڪ آهي. اهو 1851ع ۾ لنڊن مان رچرڊ بينٽليءَ ٻن جلدن ۾ شايع ڪيو.<ref name="BurtonUnhappy">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Scinde; or, The Unhappy Valley |volume=1–2 |publisher=Richard Bentley |location=London |year=1851 |language=en |url=https://burtoniana.org/books/1851-Scinde%20or%20the%20Unhappy%20Valley/index.htm }}</ref> ڪتاب ۾ برٽن سنڌ ۾ پنهنجي رهائش ۽ سفرن دوران ڏٺل جاگرافيائي، سماجي ۽ انتظامي حالتن بابت لکيو. ان ۾ سنڌ جي شهرن، [[سنڌو درياهه]]، مقامي ماڻهن جي رهڻي ڪهڻي، برطانوي فوجي ۽ انتظامي ماحول ۽ علائقي بابت سندس ذاتي مشاهدن جو احوال ملي ٿو. ڪتاب جو عنوان ''The Unhappy Valley'' يعني «ڏکويل وادي» برٽن جي ادبي انداز ۽ سنڌ بابت سندس ذاتي تاثر کي ظاهر ڪري ٿو. ان کي سنڌ جي ماڻهن يا تاريخ بابت غيرجانبدار علمي فيصلو سمجهڻ بدران سفرنامي جي عنوان طور پڙهڻ گهرجي. برٽن جي سفرنامن ۾ واقعاتي بيان سان گڏ ذاتي تبصرا، طنز ۽ ثقافتي مقابلا به ملن ٿا. اهو انداز سندس ٻين سفرنامن ۾ پڻ نمايان آهي.<ref name="Ghose2006"/> === سنڌ ۽ سنڌو ماٿريءَ ۾ رهندڙ قومون (1851ع) === ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus: With Notices of the Topography and History of the Province'' برٽن جي سنڌ بابت مشهور ۽ تفصيلي تصنيفن مان هڪ آهي. هي ڪتاب 1851ع ۾ لنڊن جي ناشر ڊبليو. ايڇ. ايلن اينڊ ڪمپني شايع ڪيو.<ref name="Burton1851"/> ڪتاب جو عنوان سنڌيءَ ۾ '''سنڌ ۽ سنڌو ماٿريءَ ۾ رهندڙ قومون: صوبي جي جاگرافي ۽ تاريخ بابت احوال''' ترجمو ڪري سگهجي ٿو. هن ڪتاب ۾ سنڌ جي جاگرافي، تاريخ، آبادي، ٻولين، سماجي زندگيءَ، مذهبي عقيدن، رسمن ۽ مقامي ثقافت بابت معلومات گڏ ڪئي وئي آهي. برٽن ڪتاب جي مهاڳ ۾ سنڌ بابت اهڙي تصنيف جي ضرورت بيان ڪئي، جيڪا مقامي ماڻهن جي روزمره زندگيءَ ۽ سماجي روايتن بابت جامع معلومات مهيا ڪري. هن ڪتاب جي اهميت جو هڪ سبب اهو آهي ته اهو سنڌ تي برطانوي قبضي کان ٿوري ئي عرصي پوءِ تيار ٿيو، جڏهن علائقي جي سياسي ۽ انتظامي نظام ۾ تبديليون اچي رهيون هيون. ==== ڪتاب جا اهم موضوع ==== ڪتاب ۾ هيٺيان موضوع نمايان آهن: * سنڌ جي جاگرافي ۽ تاريخي پسمنظر؛ * سنڌ جي آبادي ۽ مقامي برادريون؛ * سنڌي ۽ ڀرپاسي جي ٻولين بابت معلومات؛ * ماڻهن جي روزمره زندگي ۽ گهريلو رسمون؛ * مسلمانن ۽ هندن جون مذهبي روايتون؛ * مقامي سماجي ۽ ثقافتي رواج؛ * سنڌ جي ماڻهن بابت برٽن جا مشاهدا ۽ تعبيرون. برٽن جي هن تصنيف کي سنڌ جي تاريخ لاءِ ابتدائي ماخذ طور استعمال ڪري سگهجي ٿو. تنهن هوندي به ڪتاب ۾ پيش ڪيل قومن ۽ برادرين جي درجابندي، مذهبي بيانن ۽ سماجي تبصرن کي جديد تاريخي تحقيق سان ڀيٽڻ ضروري آهي.<ref name="Ghose2006"/> === سنڌو ماٿريءَ ۾ بازن سان شڪار (1852ع) === ''Falconry in the Valley of the Indus'' برٽن جو بازداري ۽ شڪار بابت ڪتاب آهي، جيڪو 1852ع ۾ لنڊن جي ناشر جان وان وورسٽ شايع ڪيو.<ref name="BurtonFalconry1852">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Falconry in the Valley of the Indus |publisher=John Van Voorst |location=London |year=1852 |language=en |url=https://archive.org/details/falconryinvalley00burt }}</ref> [[بازداري]] شڪاري پکين، خاص طور بازن ۽ شاهينن، کي تربيت ڏئي شڪار ڪرڻ جي روايتي فن کي چيو ويندو آهي. برٽن هن ڪتاب ۾ سنڌو ماٿريءَ جي بازداريءَ سان لاڳاپيل تجربن، شڪار جي طريقن ۽ شڪاري پکين بابت معلومات پيش ڪئي. ڪتاب سنڌ جي تاريخي سماج ۾ شڪار ۽ تفريحي سرگرمين جي مطالعي لاءِ مددگار ماخذ آهي. ان سان گڏ اهو برٽن جي دلچسپين جي وسعت کي پڻ ظاهر ڪري ٿو، ڇاڪاڻ ته سندس تحقيق صرف ٻولين، مذهب يا جاگرافيءَ تائين محدود نه هئي. === سنڌ جو ٻيهر سفر (1877ع) === [[فائل:Richard-Francis-Burton-by-Lock-&-Whitfield,-1876 (cropped).png|thumb|upright|رچرڊ فرانسس برٽن، 1876ع. انهيءَ عرصي ۾ هن سنڌ جو ٻيهر سفر ڪيو.]] برٽن سنڌ ڇڏڻ کان لڳ ڀڳ ٽن ڏهاڪن پوءِ 1875ع–1876ع جي سفر دوران پنهنجي گهرواري [[ازابيل برٽن]] سان گڏ سنڌ واپس آيو. هن سفر جا مشاهدا سندس ڪتاب ''Sind Revisited: With Notices of the Anglo-Indian Army; Railroads; Past, Present, and Future, etc.'' ۾ شامل آهن، جيڪو 1877ع ۾ لنڊن مان رچرڊ بينٽلي اينڊ سن ٻن جلدن ۾ شايع ڪيو.<ref name="Burton1877"/> ڪتاب جو عنوان سنڌيءَ ۾ '''سنڌ جو ٻيهر سفر: اينگلو-انڊين فوج، ريلوي، ماضي، حال ۽ مستقبل بابت احوال''' ترجمو ڪري سگهجي ٿو. برٽن هن ڪتاب ۾ سنڌ جي پنهنجي اڳوڻي تجربن کي نئين سفر دوران ڏٺل حالتن سان ڀيٽيو. سندس مشاهدي ۾ شهرن جي ترقي، آمدرفت، ريلوي، فوجي انتظام ۽ سماجي تبديليون شامل هيون. ==== سنڌ جي شهرن جو احوال ==== ''Sind Revisited'' ۾ [[ڪراچي]]، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۽ سنڌ جي ٻين شهرن ۽ علائقن جو ذڪر ملي ٿو. ڪتاب ۾ [[ڪوٽڙي]]، [[سيوهڻ]]، [[روهڙي]]، [[سکر]]، [[شڪارپور]]، [[خيرپور ميرس|خيرپور]] ۽ سنڌو درياهه سان لاڳاپيل سفرن جا احوال پڻ موجود آهن.<ref name="Burton1877"/> برٽن انهن هنڌن جي جاگرافيائي حالتن، تاريخي اهميت، آمدرفت ۽ ماڻهن جي سماجي زندگيءَ بابت پنهنجا مشاهدا پيش ڪيا. هن خاص طور انهن تبديلين تي ڌيان ڏنو، جيڪي سندس پهرين سنڌ واري رهائش کان پوءِ برطانوي انتظام هيٺ آيون هيون. ==== ڪراچي ۽ حيدرآباد ==== برٽن جي ٻيهر سنڌ واري سفر ۾ ڪراچي ۽ حيدرآباد اهم موضوع آهن. ڪراچي بابت سندس لکڻين ۾ بندرگاهه واري شهر جي اهميت، آمدرفت ۽ برطانوي دور جي تبديل ٿيندڙ شهري حالتن جو ذڪر ملي ٿو. حيدرآباد بابت هن تاريخي ۽ سماجي ماحول، مقامي آبادي ۽ شهر جي اهميت تي تبصرا ڪيا.<ref name="Burton1877"/> اهي بيان اڻويهين صديءَ جي پوئين اڌ ۾ سنڌ جي شهري تاريخ جي مطالعي لاءِ هڪ همعصر ماخذ فراهم ڪن ٿا. ==== سنڌو درياهه ۽ ڦليلي ==== برٽن جي ڪتاب ۾ [[سنڌو درياهه]] سان لاڳاپيل سفرن ۽ آبي رستن جو احوال پڻ شامل آهي. ٻئي جلد ۾ [[ڦليلي واهه|ڦليلي]] جي رستي سفر ۽ [[ڪوٽڙي]] ڏانهن سنڌو درياهه ذريعي واپسيءَ بابت جدا عنوان موجود آهن.<ref name="Burton1877"/> انهن احوالن مان سنڌ جي درياهي آمدرفت، آبي جاگرافي ۽ سفر جي روايتي طريقن بابت معلومات حاصل ٿئي ٿي. ==== سنڌو ماٿريءَ جي ريلوي ==== ''Sind Revisited'' جو هڪ اهم موضوع برطانوي دور جي ريلوي ۽ آمدرفت جو نظام آهي. برٽن سنڌ ۾ ريلوي جي ترقي، ان جي موجوده حالت ۽ مستقبل بابت تبصرا ڪيا. هن ريلويءَ کي سنڌ جي شهرن، فوجي ضرورتن ۽ آمدرفت جي نظام سان لاڳاپيل تبديليءَ جي هڪ اهم صورت طور ڏٺو.<ref name="Burton1877"/> برٽن جي ريلوي بابت لکڻين کي ان دور جي برطانوي انتظامي ۽ فوجي مفادن جي پسمنظر ۾ پڻ پڙهڻ گهرجي. ==== اينگلو-انڊين فوج ==== ڪتاب جي مڪمل عنوان مان ئي ظاهر ٿئي ٿو ته برٽن سنڌ جي سفر سان گڏ برطانوي هندستان جي فوج بابت به لکيو. هن فوجي تنظيم، سپاهين، انتظامي ضرورتن ۽ برطانوي فوجي نظام جي مختلف پهلوئن بابت پنهنجا مشاهدا پيش ڪيا.<ref name="Burton1877"/> سندس اڳوڻي فوجي ملازمت سبب اهي تبصرا ذاتي تجربي سان پڻ لاڳاپيل هئا. ==== مذهبي برادريون ۽ سماجي لاڳاپا ==== برٽن پنهنجي ٻيهر سفر واري ڪتاب ۾ سنڌ جي مسلمانن ۽ هندن جي سماجي لاڳاپن، مذهبي روايتن ۽ باهمي تعلقن بابت پڻ لکيو. ڪتاب ۾ مذهبي تبديليءَ ۽ مختلف برادرين جي سماجي حيثيت بابت سندس بيان ملن ٿا.<ref name="Burton1877"/> انهن بيانن کي برٽن جي ذاتي مشاهدي ۽ نوآبادياتي دور جي مذهبي ۽ سماجي تعبيرن طور پڙهڻ ضروري آهي؛ انهن مان ڪنهن به برادريءَ بابت غيرجانبدار ۽ حتمي نتيجا اخذ نٿا ڪري سگهجن. ==== مقامي قصا، ڏندڪٿائون ۽ شاعري ==== ''Sind Revisited'' ۾ مقامي قصن، روايتن، شاعريءَ جي ترجمن ۽ مذهبي ڏندڪٿائن جا احوال پڻ موجود آهن. انهن ۾ «ستن بي سر نبين» بابت هڪ مقامي روايت جو ذڪر پڻ اچي ٿو.<ref name="Burton1877"/> اهڙا بيان سنڌ جي زباني روايتن بابت تاريخي مواد فراهم ڪن ٿا. البت ڏندڪٿائن ۽ مذهبي روايتن کي ثابت ٿيل تاريخي واقعن کان الڳ رکڻ گهرجي. ==== جان بُل جو ادبي ڪردار ==== برٽن پنهنجي ڪتاب ۾ '''مسٽر جان بُل''' (''Mr. John Bull'') نالي هڪ خيالي همسفر کي ادبي وسيلي طور استعمال ڪيو. هو هن ڪردار سان مخاطب ٿي مختلف واقعن، ماڻهن ۽ حالتن بابت تبصرا ڪندو آهي.<ref name="Burton1877"/> جان بُل برطانوي قومي شخصيت جي هڪ روايتي علامت پڻ آهي. ڪتاب ۾ هن ڪردار جي استعمال سان برٽن پنهنجي مشاهدن کي گفتگو ۽ طنزيه تبصرن جي صورت ۾ پيش ڪري سگهيو. ==== برطانوي حڪومت بابت برٽن جا رايا ==== ''Sind Revisited'' جي پڇاڙيءَ ۾ برٽن سنڌ ۾ برطانوي حڪومت جي اثرن بابت پنهنجي راءِ پيش ڪئي. هن صحت ۽ تعليم جي ڪجهه سهولتن ۾ سڌارن کي برطانوي راڄ جي مثبت اثرن طور بيان ڪيو.<ref name="Burton1877"/> بهرحال، اهو برٽن جو تاريخي ۽ سياسي موقف هو. سنڌ ۾ برطانوي قبضي، معاشي تبديلين، سياسي اختيارن جي منتقلي ۽ مقامي آباديءَ تي پوندڙ اثرن جو جامع جائزو وٺڻ لاءِ ٻين تاريخي ماخذن کي پڻ نظر ۾ رکڻ ضروري آهي. == سنڌ بابت تصنيفن ۽ مقالن جي تاريخوار فهرست == {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#174a73;color:#ffffff;" | سال ! style="background:#174a73;color:#ffffff;" | تصنيف يا مقالو ! style="background:#174a73;color:#ffffff;" | موضوع ! style="background:#174a73;color:#ffffff;" | اشاعت |- | style="background:#eaf3fb;" | 1847ع | ''Notes Relative to the Population of the Sind; and the Customs, Language, and Literature of the People'' | سنڌ جي آبادي، رسم و رواج، ٻولي ۽ ادب | ''Bombay Government Records''، نئون سلسلو، نمبر 17، حصو 2، ص 637–657 |- | style="background:#f0f7ed;" | 1848ع | ''Brief Notes Relative to the Division of Time, and Articles of Cultivation in Sind'' | وقت جي حساب، زراعت ۽ نشي جي طريقن بابت نوٽس | ''Bombay Government Records''، نئون سلسلو، نمبر 17، حصو 2، ص 613–636 |- | style="background:#fff3e5;" | 1849ع | ''A Grammar of the Jataki or Belochki Dialect'' | جتڪي يا بيلوچڪي لهجي جي گرامر | ''Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society''، جلد 3، شمارو 12، ص 84–125 |- | style="background:#f3eafa;" | 1849ع | ''A Grammar of the Multani Language'' | ملتاني ٻوليءَ جي گرامر | ابتدائي سوانحي ماخذن ۾ ذڪر؛ مڪمل اصل اشاعتي تفصيلن جي وڌيڪ تصديق گهربل |- | style="background:#eaf3fb;" | 1849ع | ''Notes and Remarks on Dr. Dorn's Chrestomathy of the Pushtu or Afghan Language'' | پشتو بابت تنقيدي لساني اڀياس | ساڳيو رسالو، جلد 3، شمارو 12، ص 58–69 |- | style="background:#f0f7ed;" | 1851ع | ''Scinde; or, The Unhappy Valley'' | سنڌ جو سفرنامو ۽ سماجي مشاهدا | رچرڊ بينٽلي، لنڊن؛ ٻه جلد |- | style="background:#fff3e5;" | 1851ع | ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' | سنڌ جي قومن، تاريخ، جاگرافي، ٻولين ۽ ثقافت جو مطالعو | ڊبليو. ايڇ. ايلن اينڊ ڪمپني، لنڊن |- | style="background:#f3eafa;" | 1852ع | ''Falconry in the Valley of the Indus'' | بازداري ۽ شڪار جون روايتون | جان وان وورسٽ، لنڊن |- | style="background:#eaf3fb;" | 1877ع | ''Sind Revisited'' | سنڌ جو ٻيهر سفر، ريلوي، فوج ۽ سماجي تبديليون | رچرڊ بينٽلي اينڊ سن، لنڊن؛ ٻه جلد |} == سنڌ جي تاريخ ۽ ادب ۾ برٽن جي اهميت == رچرڊ فرانسس برٽن جي سنڌ بابت تصنيفن جي اهميت ان ڪري آهي جو انهن ۾ اڻويهين صديءَ جي وچ ۽ پوئين اڌ ۾ سنڌ جي سماجي، لساني ۽ ثقافتي زندگيءَ بابت همعصر مواد محفوظ ٿيل آهي. سندس 1847ع ۽ 1848ع جون رپورٽون، 1849ع جا لساني مقالا، 1851ع ۽ 1852ع جا ڪتاب ۽ 1877ع جو سفرنامو گڏجي سنڌ بابت سندس تحقيق جي مختلف مرحلن کي ظاهر ڪن ٿا. سنڌ جي تاريخ ۽ ادب جي مطالعي ۾ برٽن جي ڪم مان خاص طور هيٺين موضوعن بابت مواد حاصل ٿئي ٿو: * اڻويهين صديءَ ۾ سنڌ جي آبادي ۽ سماجي بناوت؛ * سنڌي ٻولي، مقامي لهجا ۽ پاڙيسري ٻولين جا لاڳاپا؛ * سنڌ جي زباني روايتن، قصن ۽ شاعريءَ جا احوال؛ * مذهبي عقيدا، رسمون ۽ سماجي لاڳاپا؛ * سنڌ جي شهرن، درياهن ۽ آمدرفت جي تاريخ؛ * زراعت، شڪار ۽ بازداريءَ جون روايتون؛ * برطانوي قبضي کان پوءِ فوجي ۽ انتظامي تبديليون؛ * ريلوي ۽ جديد آمدرفت جي شروعاتي ترقي. سنڌي ادب جي محقق موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ برٽن کي شامل ڪيو ۽ سندس سنڌ بابت تصنيفن جو ذڪر ڪيو.<ref name="Jotwani1996"/> === تاريخي ماخذ طور حدون === برٽن جون لکڻيون پنهنجي دور بابت قيمتي معلومات فراهم ڪن ٿيون، پر انهن کي مڪمل طور غيرجانبدار يا حتمي ماخذ نٿو سمجهي سگهجي. برٽن برطانوي فوج ۽ سفارتي نظام سان لاڳاپيل هو. سندس ڪتابن ۾ سنڌ جي ماڻهن، قومن، مذهبي برادرين ۽ برطانوي انتظام بابت ذاتي رايا ۽ اڻويهين صديءَ جي يورپي سوچ جا اثر موجود آهن.<ref name="Ghose2006"/><ref name="Kennedy2005"/> انهيءَ ڪري جديد تحقيق ۾ سندس تصنيفن کي سنڌي، فارسي، اردو ۽ ٻين مقامي ماخذن سان ڀيٽي پڙهڻ ضروري آهي. برٽن جي ڪتابن جي تاريخي اهميت سندس هر نتيجي جي درست هجڻ ۾ نه، پر ان ڳالهه ۾ آهي ته انهن ۾ سنڌ جي هڪ مخصوص دور بابت مشاهدا، بيان ۽ معلومات محفوظ ٿيل آهن. == عربستان جو سفر ۽ حج (1853ع) == [[فائل:Richard Francis Burton.jpg|thumb|upright|رچرڊ فرانسس برٽن، جنهن 1853ع ۾ مڪي ۽ مديني جو سفر ڪيو.]] سنڌ ۽ هندستان ۾ رهائش دوران رچرڊ فرانسس برٽن عربي، فارسي، هندستاني ٻولين ۽ اسلامي روايتن بابت ڄاڻ حاصل ڪئي. انهيءَ مطالعي سندس عربستان جي سفر ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1853ع ۾ هن [[مدينو|مديني]] ۽ [[مڪو|مڪي]] جو سفر ڪيو ۽ [[حج]] جا مناسڪ ادا ڪيا.<ref name="Kennedy2005"/><ref name="Lovell1998"/> ان وقت مڪي ۽ مديني جي مقدس مذهبي علائقن ۾ غيرمسلمانن جي داخلا تي پابندي هئي. برٽن پنهنجي سڃاڻپ لڪائي مسلمان مسافر جي حيثيت سان سفر ڪيو. سندس هن سفر کي اڻويهين صديءَ جي يورپي سفرناما نگاريءَ ۾ خاص شهرت حاصل ٿي.<ref name="BurtonPilgrimage1855">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Personal Narrative of a Pilgrimage to El-Medinah and Meccah |volume=1–3 |publisher=Longman, Brown, Green, and Longmans |location=London |year=1855–1856 |language=en |url=https://www.gutenberg.org/ebooks/4657 }}</ref> === سفر جي تياري === برٽن عربستان جي سفر کان اڳ عربي ٻوليءَ، اسلامي عبادتن، مذهبي اصطلاحن، لباس، سماجي آداب ۽ سفر جي روايتن جو مطالعو ڪيو. هن هندستان ۾ رهڻ دوران حاصل ڪيل ٻولين ۽ مذهبي رسمن جي ڄاڻ کي سفر جي تياريءَ ۾ استعمال ڪيو. سندس مقصد صرف مقدس شهرن جو دورو ڪرڻ نه، پر انهن جي مذهبي، سماجي ۽ ثقافتي زندگيءَ جو تفصيلي مشاهدو پڻ هو.<ref name="Rice1990"/><ref name="BurtonPilgrimage1855"/> برٽن پنهنجي سفر ۾ مختلف وقتن تي فارسي نسل جي مسلمان مسافر ۽ درويش يا شيخ جهڙيون سڃاڻپون اختيار ڪيون. سندس سفرنامي موجب، هن اهڙي لباس ۽ طرزِ گفتگو اختيار ڪئي، جيڪا مقامي ماحول ۾ سندس غيرملڪي هجڻ کي لڪائڻ ۾ مددگار ٿي سگهي.<ref name="BurtonPilgrimage1855"/> === مصر کان عربستان تائين === 1853ع ۾ برٽن انگلينڊ مان نڪري [[مصر]] پهتو. هن [[اسڪندريه]] ۽ [[قاهره]] ۾ وقت گذاريو ۽ پوءِ [[سوئيز]] جي رستي [[ڳاڙهو سمنڊ|ڳاڙهي سمنڊ]] ڏانهن روانو ٿيو. سفر دوران هن مسلمان مسافرن، واپارين ۽ حج تي ويندڙ ماڻهن سان گڏ سفر ڪيو. عربستان پهچڻ کان پوءِ هن [[ينبع]] جي رستي مديني ڏانهن سفر جاري رکيو.<ref name="BurtonPilgrimage1855"/> برٽن پنهنجي سفرنامي ۾ قافلن، رهائش، کاڌي، سفر جي ڏکيائين، رستن ۽ مقامي ماڻهن جي رسم و رواج بابت تفصيلي احوال ڏنو. === مديني جو سفر === برٽن جولاءِ 1853ع ۾ مديني پهتو. هن شهر ۾ رهائش دوران [[مسجد نبوي]]، مذهبي زندگيءَ، زيارت جي روايتن ۽ شهر جي سماجي حالتن جو مشاهدو ڪيو. سندس سفرنامي ۾ مديني جي گهٽين، بازارن، رهائشي علائقن، مذهبي عمارتن ۽ مقامي ماڻهن بابت تفصيل ملن ٿا.<ref name="BurtonPilgrimage1855"/> هن مديني جي تاريخي ۽ مذهبي اهميت سان گڏ شهر جي جاگرافي ۽ آباديءَ بابت پڻ لکيو. برٽن جا اهي بيان اڻويهين صديءَ جي وچ ڌاري مديني جي شهري ۽ سماجي تاريخ جي مطالعي لاءِ هڪ همعصر سفرنامي جو مواد فراهم ڪن ٿا. === مڪي جو سفر ۽ حج جا مناسڪ === مديني کان پوءِ برٽن حج جي قافلي سان گڏ مڪي ڏانهن روانو ٿيو. سيپٽمبر 1853ع ۾ هو مڪي پهتو. هن [[ڪعبو|ڪعبي]] جو طواف ڪيو ۽ حج جي ٻين مناسڪن ۾ شرڪت ڪئي. پنهنجي سفرنامي ۾ هن [[مسجد الحرام]]، ڪعبي، [[صفا ۽ مروه]]، [[عرفات]]، [[مزدلفه]] ۽ [[منى]] بابت تفصيلي بيان پيش ڪيا.<ref name="BurtonPilgrimage1855"/> برٽن مذهبي عبادتن سان گڏ حج جي انتظام، حاجين جي آمدرفت، مختلف علائقن مان ايندڙ ماڻهن، بازارن، رهائش ۽ سماجي ماحول بابت پڻ لکيو. سندس سفرنامي جي هڪ خاص ڳالهه اها آهي ته هن مقدس شهرن کي صرف مذهبي مرڪزن طور نه، پر رهائشي، واپاري ۽ ثقافتي شهرن طور پڻ بيان ڪيو. === ڇا برٽن مڪي پهچندڙ پهريون غيرمسلمان يورپي هو؟ === برٽن کي ڪڏهن ڪڏهن مڪي ۾ داخل ٿيندڙ پهريون غيرمسلمان يورپي چيو ويندو آهي، پر اها دعويٰ تاريخي طور درست نه آهي. هن کان اڳ اطالوي مسافر [[لودووڪو دي وارٿيما]] سورهين صديءَ جي شروعات ۾ مڪي پهتو هو. سوئس محقق [[يوهان لڊوگ برڪهارٽ]] پڻ 1814ع ۾ مڪي جو سفر ڪيو ۽ 1815ع ۾ حج ادا ڪيو.<ref name="Burckhardt1829">{{cite book |last=Burckhardt |first=John Lewis |title=Travels in Arabia: Comprehending an Account of Those Territories in Hedjaz Which the Mohammedans Regard as Sacred |publisher=Henry Colburn |location=London |year=1829 |language=en }}</ref> انهيءَ ڪري برٽن جي اهميت مڪي پهچندڙ پهريون غيرمسلمان هجڻ ۾ نه، پر سندس سفرنامي جي تفصيل، مشاهدي جي انداز ۽ يورپي پڙهندڙن ۾ ان جي اثر ۾ آهي. === سفرنامي جي اشاعت === برٽن عربستان جي سفر بابت ''Personal Narrative of a Pilgrimage to El-Medinah and Meccah'' (مديني ۽ مڪي جي زيارت جو ذاتي سفرنامو) لکيو. هي ڪتاب 1855ع ۽ 1856ع ۾ ٽن جلدن ۾ شايع ٿيو ۽ سندس مشهور تصنيفن مان هڪ بڻيو.<ref name="BurtonPilgrimage1855"/> ڪتاب ۾ عربستان جي جاگرافي، مذهبي زندگي، قافلن، سماجي روايتن، مقامي ماڻهن ۽ سفر جي مشڪلاتن بابت تفصيلي احوال موجود آهي. برٽن جي سفرنامي کي اڻويهين صديءَ جي عربستان بابت يورپي علمي ادب ۾ اهم جاءِ حاصل ٿي، جيتوڻيڪ ان ۾ سندس ذاتي رايا ۽ ان دور جون ثقافتي تعبيرون پڻ شامل آهن.<ref name="Kennedy2005"/> === سفر سان لاڳاپيل تڪراري دعوائون === برٽن جي حج واري سفر بابت ڪجهه سوانحي ڪتابن ۾ اهڙا قصا ملن ٿا، جن ۾ سندس سڃاڻپ ظاهر ٿيڻ جي خطري ۽ مبينا تشدد جو ذڪر ڪيو ويو آهي. انهن مان هڪ دعويٰ اها آهي ته هن پنهنجي سڃاڻپ بچائڻ لاءِ ڪنهن ماڻهوءَ کي قتل ڪيو. اهڙي واقعي جي آزاد ۽ قابلِ اعتماد تاريخي تصديق موجود نه آهي؛ برٽن پاڻ به اهڙي الزام کي رد ڪيو هو.<ref name="Lovell1998"/><ref name="Rice1990"/> تنهنڪري هن دعويٰ کي ثابت ٿيل واقعي بدران برٽن جي زندگيءَ سان لاڳاپيل هڪ غيرتصديق ٿيل روايت طور سمجهڻ گهرجي. == صوماليا ۽ هرر جون مهمون (1854ع–1855ع) == [[فائل:Harar Jugol, the Fortified Historic Town.jpg|thumb|[[هرر]] جو تاريخي شهر، جنهن جو برٽن 1855ع ۾ دورو ڪيو.]] عربستان جي سفر کان پوءِ برٽن جي دلچسپي آفريڪا جي اتر اوڀر وارن علائقن ڏانهن وڌي. هن [[صوماليا]]، [[جبوتي]] ۽ موجوده [[ايٿوپيا]] جي اوڀر وارن علائقن ۾ سفر ۽ تحقيق ڪئي. انهن سفرن ۾ [[هرر]] جو دورو سندس اهم ڪاميابين مان هڪ هو. برٽن پنهنجي سفرن جا احوال ''First Footsteps in East Africa'' نالي ڪتاب ۾ شايع ڪيا.<ref name="BurtonFirstFootsteps1856">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=First Footsteps in East Africa; or, An Exploration of Harar |publisher=Longman, Brown, Green, and Longmans |location=London |year=1856 |language=en }}</ref> === مهم جو پسمنظر === اڻويهين صديءَ جي وچ ڌاري يورپي جاگرافيدانن ۽ برطانوي اختيارين کي اوڀر آفريڪا جي اندرين علائقن بابت محدود سڌي ڄاڻ هئي. برٽن کي هن علائقي جي ٻولين، واپاري رستن، شهرن، سياسي حالتن ۽ جاگرافيءَ بابت معلومات گڏ ڪرڻ ۾ دلچسپي هئي. انهيءَ سلسلي ۾ هن [[عدن]] کي پنهنجي سفرن جو هڪ اهم مرڪز بڻايو.<ref name="Rice1990"/> === زيلع کان هرر تائين === 1854ع جي آخر ۾ برٽن [[زيلع]] کان هرر ڏانهن روانو ٿيو. سندس سفر ۾ مقامي رهنمائن، مترجمن، قافلي جي ماڻهن ۽ ٻين مددگارن جو اهم ڪردار هو. هو جنوري 1855ع ۾ هرر پهتو، جيڪو ان وقت هڪ اهم اسلامي، واپاري ۽ ثقافتي شهر هو.<ref name="BurtonFirstFootsteps1856"/> برٽن شهر جي حڪمران، بازارن، مذهبي زندگي، آبادي ۽ واپاري لاڳاپن بابت معلومات گڏ ڪئي. هن هرر جي سماجي ۽ سياسي حالتن کي پنهنجي سفرنامي ۾ بيان ڪيو ۽ شهر جي اهميت کي يورپي پڙهندڙن تائين پهچايو. === هرر پهچڻ جي تاريخي اهميت === برٽن کي عام طور هرر ۾ داخل ٿيندڙ اوائلي يورپي سياحن مان هڪ طور ياد ڪيو ويندو آهي. بهرحال، هرر اڳ ئي مقامي ۽ علائقائي مسلمان واپارين، عالمن ۽ مسافرن جي ڄاتل سڃاتل شهرن مان هو. تنهنڪري برٽن جي سفر کي شهر جي «دريافت» چوڻ بدران هڪ يورپي مسافر جي دستاويزي دوري طور بيان ڪرڻ وڌيڪ درست آهي. برٽن جي هرر بابت لکڻين جي اهميت سندس مشاهدي، جاگرافيائي بيان ۽ ان دور جي شهر بابت محفوظ ڪيل معلومات ۾ آهي.<ref name="Ghose2006"/> === بربرا واري مهم === 1855ع ۾ برٽن ٻين يورپي مهم جوئن سان گڏ [[بربرا]] واري علائقي ۾ هڪ نئين مهم ۾ شامل ٿيو. هن مهم ۾ [[جان هيننگ اسپيڪ]]، ليفٽيننٽ جي. اي. هرن ۽ وليم اسٽرويان پڻ شامل هئا. مهم دوران سندن ڪئمپ تي هٿياربند حملو ٿيو. وليم اسٽرويان مارجي ويو، جڏهن ته برٽن ۽ اسپيڪ زخمي ٿيا.<ref name="McLynn1990"/><ref name="Lovell1998"/> === برٽن جي چهري تي زخم === بربرا واري حملي دوران هڪ نيزو برٽن جي چهري مان گذريو ۽ کيس سخت زخم رسيو. هن زخم جو نشان سندس چهري تي باقي زندگي موجود رهيو. سندس پوءِ واري تصويرن ۽ سوانحي احوالن ۾ انهيءَ زخم جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Rice1990"/> حملي کان پوءِ مهم ختم ٿي وئي ۽ بچيل مهم جو واپس موٽيا. === پهريان قدم اوڀر آفريڪا ۾ === 1856ع ۾ برٽن ''First Footsteps in East Africa; or, An Exploration of Harar'' (اوڀر آفريڪا ۾ پهريان قدم، يا هرر جي ڳولا) شايع ڪيو. ڪتاب ۾ زيلع، هرر، صومالي علائقن، مقامي ماڻهن، ٻولين، واپار، مذهبي زندگي ۽ سفر جي حالتن بابت معلومات شامل آهي.<ref name="BurtonFirstFootsteps1856"/> هي ڪتاب برٽن جي آفريڪي سفرنامن جي سلسلي ۾ اهم جاءِ رکي ٿو. ان جي باوجود، مقامي ماڻهن ۽ سماجي گروهن بابت سندس ڪجهه بيان نوآبادياتي دور جي تعصبن کان آزاد نه آهن؛ تنهنڪري انهن کي جديد آفريڪي تاريخ ۽ انسانيات جي تحقيق سان ڀيٽڻ ضروري آهي. == ڪريميا جي جنگ سان لاڳاپو == 1850ع واري ڏهاڪي ۾ برٽن جي فوجي زندگيءَ جو هڪ ٻيو مرحلو [[ڪريميا جي جنگ]] سان لاڳاپيل هو. هن [[بيشي بازوق]] (''Bashi-bazouks'') نالي عثماني غيرباقاعده فوجي دستن سان لاڳاپيل ذميوارين ۾ حصو ورتو. اهي دستا عثماني فوجي نظام جو حصو هئا، پر سندن تنظيم ۽ نظم و ضبط باقاعده فوج کان مختلف هو.<ref name="Wright1906"/><ref name="McLynn1990"/> برٽن جي هن فوجي وابستگيءَ جو عرصو نسبتاً مختصر رهيو. انتظامي اختلافن ۽ تنظيم سان لاڳاپيل مسئلن سبب سندس خدمتون ڊگهي عرصي تائين جاري نه رهيون. سندس فوجي زندگيءَ ۾ هندستان ۽ سنڌ جي ملازمت کان پوءِ هي مرحلو اهم هو، ڇاڪاڻ ته ان کان پوءِ سندس ڌيان وڏي پيماني تي جاگرافيائي سفرن ۽ تحقيق ڏانهن وڌيو. == آفريڪا جي وڏين ڍنڍن جي ڳولا (1856ع–1859ع) == [[فائل:Lake Tanganyika.jpg|thumb|[[ڍنڍ ٽانگانيڪا]]، جنهن تائين برٽن ۽ اسپيڪ جي مهم فيبروري 1858ع ۾ پهتي.]] 1850ع واري ڏهاڪي ۾ آفريڪا جي اندروني جاگرافي ۽ [[نيل درياهه]] جي سرچشمي بابت يورپي جاگرافيدانن ۾ وڏي دلچسپي هئي. برٽن ۽ [[جان هيننگ اسپيڪ]] اوڀر آفريڪا جي اندرين علائقن ڏانهن هڪ مهم ڪئي، جنهن جو مقصد وڏين ڍنڍن، واپاري رستن ۽ نيل درياهه جي سرچشمي بابت معلومات حاصل ڪرڻ هو.<ref name="BurtonLakeRegions1860">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=The Lake Regions of Central Africa: A Picture of Exploration |volume=1–2 |publisher=Longman, Green, Longman, and Roberts |location=London |year=1860 |language=en }}</ref> === رائل جاگرافيائي سوسائٽيءَ جي مدد === برٽن جي آفريڪي مهم کي [[رائل جاگرافيائي سوسائٽي]] جي حمايت حاصل هئي. مهم ۾ برٽن اڳواڻ ۽ اسپيڪ سندس ساٿي هو. ٻنهي کي جاگرافيائي مشاهدي، سفر، رستن جي سڃاڻپ ۽ آفريڪا جي اندرين علائقن بابت معلومات گڏ ڪرڻ جي ذميواري هئي.<ref name="McLynn1990"/> ان وقت يورپي نقشن ۾ آفريڪا جي ڪيترن اندرين علائقن بابت معلومات نامڪمل هئي، جيتوڻيڪ اهي علائقا مقامي آباديءَ، واپارين ۽ مسافرن کي اڳ ئي ڄاتل هئا. === زنجبار کان اندروني آفريڪا ڏانهن === مهم جو اهم سامونڊي مرڪز [[زنجبار]] هو. برٽن ۽ اسپيڪ اوڀر آفريڪا جي ساحلي علائقي کان اندرين حصن ڏانهن روانا ٿيا. سندن سفر ۾ آفريڪي رهنمائن، باربردارن، واپارين، مترجمن ۽ قافلي جي ٻين ماڻهن اهم ڪردار ادا ڪيو. مقامي رستن، پاڻيءَ جي هنڌن، رهائش ۽ واپار بابت انهن ماڻهن جي ڄاڻ کان سواءِ اهڙو سفر ممڪن نه هو.<ref name="BurtonLakeRegions1860"/> === سيدي مبارڪ بمبئي ۽ مقامي ساٿي === [[سيدي مبارڪ بمبئي]] اوڀر آفريڪا جي مشهور رهنمائن مان هڪ هو، جنهن برٽن ۽ اسپيڪ جي مهم ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هو اڳتي هلي آفريڪا جي ٻين يورپي مهمن سان پڻ لاڳاپيل رهيو. برٽن ۽ اسپيڪ جي مهم جي تاريخ کي صرف ٻن يورپي سياحن جي ڪاميابيءَ طور پيش ڪرڻ نامڪمل آهي، ڇاڪاڻ ته ان ۾ مقامي آفريڪي ماڻهن جي ڄاڻ، محنت ۽ رهنمائي بنيادي اهميت رکي ٿي.<ref name="Jeal2011">{{cite book |last=Jeal |first=Tim |title=Explorers of the Nile: The Triumph and Tragedy of a Great Victorian Adventure |publisher=Yale University Press |location=New Haven |year=2011 |language=en |isbn=978-0-300-14935-7 }}</ref> === سفر جون ڏکيائون === آفريڪا جي اندروني سفر دوران برٽن ۽ اسپيڪ کي بيمارين، ٿڪاوٽ، موسمي حالتن، رسد جي مسئلن ۽ ٻين ڏکيائين کي منهن ڏيڻو پيو. ٻئي مهم جو مختلف وقتن تي سخت بيمار ٿيا. انهن حالتن سندن سفر جي رفتار ۽ جاگرافيائي مشاهدي جي صلاحيت تي اثر وڌو.<ref name="BurtonLakeRegions1860"/> مهم جي ڪاميابيءَ ۾ مقامي ماڻهن جي مدد، رستن بابت معلومات ۽ قافلي جي تنظيم اهم هئي. == ڍنڍ ٽانگانيڪا تائين پهچڻ (1858ع) == فيبروري 1858ع ۾ برٽن ۽ اسپيڪ جي مهم [[ڍنڍ ٽانگانيڪا]] تائين پهتي. هيءَ اوڀر آفريڪا جي وڏين ڍنڍن مان هڪ آهي ۽ موجوده تنزانيا، ڪانگو جي جمهوري جمهوريه، برونڊي ۽ زامبيا جي سرحدي علائقن سان لاڳاپيل آهي. برٽن ۽ اسپيڪ يورپي جاگرافيائي ادب ۾ ڍنڍ بابت تفصيلي مشاهدا پيش ڪندڙ اوائلي مهم جوئن مان هئا.<ref name="BurtonLakeRegions1860"/> === ڍنڍ جي جاگرافي === برٽن ڍنڍ ٽانگانيڪا جي پاڻيءَ، ڀرپاسي جي زمين، آباديءَ ۽ سفر جي رستن بابت معلومات گڏ ڪئي. هن ڍنڍ جي اهميت کي نيل درياهه جي سرچشمي بابت هلندڙ بحث سان ڳنڍيو. بهرحال، ان وقت موجود معلومات جي بنياد تي ڍنڍ ۽ نيل درياهه جي آبي نظام جو صحيح لاڳاپو طئي ڪرڻ آسان نه هو. === مقامي ڄاڻ جي اهميت === ڍنڍ ٽانگانيڪا برٽن ۽ اسپيڪ جي اچڻ کان اڳ ئي مقامي ماڻهن، واپارين ۽ علائقائي مسافرن کي معلوم هئي. انهيءَ ڪري «ڍنڍ جي دريافت» وارو اصطلاح صرف يورپي نقشن ۽ جاگرافيائي علم ۾ ان جي داخلا جي مخصوص معنيٰ ۾ استعمال ڪري سگهجي ٿو. جديد تاريخي مطالعي ۾ مقامي آفريڪي آباديءَ جي اڳوڻي ڄاڻ ۽ سفرن ۾ سندن ڪردار کي تسليم ڪيو وڃي ٿو.<ref name="Jeal2011"/> == جان هيننگ اسپيڪ ۽ ڍنڍ وڪٽوريا == [[فائل:John Hanning Speke.jpg|thumb|upright|[[جان هيننگ اسپيڪ]]، جيڪو برٽن سان گڏ آفريڪي مهم ۾ شامل هو ۽ پوءِ نيل درياهه جي سرچشمي بابت سندس مخالف ٿيو.]] 1858ع ۾ برٽن ۽ اسپيڪ جي مهم دوران ٻنهي جي تحقيق جا رستا ڪجهه وقت لاءِ جدا ٿيا. برٽن جي بيماريءَ ۽ ٻين حالتن سبب اسپيڪ اتر طرف هڪ جدا سفر ڪيو ۽ آگسٽ 1858ع ۾ [[ڍنڍ وڪٽوريا]] تائين پهتو. اسپيڪ هن ڍنڍ کي برطانوي راڻي [[راڻي وڪٽوريا|وڪٽوريا]] جي نالي سان منسوب ڪيو.<ref name="Jeal2011"/> === نيل درياهه جي سرچشمي بابت اسپيڪ جو نظريو === اسپيڪ جو خيال هو ته ڍنڍ وڪٽوريا نيل درياهه جي اهم سرچشمن مان هڪ آهي. هن پنهنجي مشاهدي ۽ مقامي معلومات جي بنياد تي اهو نتيجو پيش ڪيو، جيتوڻيڪ ان وقت هن ڍنڍ مان نيل درياهه جي نڪرڻ واري رستي جو مڪمل سڌو مشاهدو نه ڪيو هو. برٽن اسپيڪ جي نتيجي کي فوري طور قبول نه ڪيو ۽ وڌيڪ ثبوتن جي ضرورت تي زور ڏنو.<ref name="McLynn1990"/><ref name="Jeal2011"/> === برٽن ۽ اسپيڪ جو اختلاف === برٽن ۽ اسپيڪ جي وچ ۾ اختلاف جا ڪيترائي سبب هئا، جن ۾ نيل درياهه جي سرچشمي بابت مختلف نظريا، مهم جي اڳواڻي، علمي شهرت ۽ دريافتن جو اعزاز شامل هئا. اسپيڪ جي انگلينڊ واپسيءَ کان پوءِ سندس نتيجن کي وڏي توجهه ملي. برٽن ان ڳالهه تي ناراض ٿيو ته سندس خيال ۾ مهم جي گڏيل ڪم ۽ اڳواڻيءَ کي مناسب اهميت نه ڏني وئي هئي.<ref name="McLynn1990"/> اختلاف آهستي آهستي علمي بحث کان ذاتي ۽ عوامي تڪرار ۾ تبديل ٿي ويو. === ٻي آفريڪي مهم === اسپيڪ پوءِ [[جيمس آگسٽس گرانٽ]] سان گڏ اوڀر آفريڪا جي هڪ ٻي مهم ڪئي. هن مهم دوران اسپيڪ ڍنڍ وڪٽوريا جي اترئين حصي ۽ نيل درياهه سان ان جي لاڳاپي بابت وڌيڪ معلومات حاصل ڪئي. 1862ع ۾ هن ڍنڍ وڪٽوريا مان نڪرندڙ پاڻيءَ جي رستي جو مشاهدو ڪيو، جنهن سندس اڳوڻي نظريي کي وڌيڪ مضبوط ڪيو.<ref name="Jeal2011"/> == نيل درياهه جي سرچشمي بابت بحث == [[نيل درياهه]] جي سرچشمي بابت سوال اڻويهين صديءَ جي جاگرافيائي تحقيق جي اهم مسئلن مان هڪ هو. برٽن، اسپيڪ ۽ ٻين محققن وٽ ان بابت مختلف نظريا هئا. برٽن وڌيڪ احتياط سان جاگرافيائي ثبوت گڏ ڪرڻ جو حامي هو، جڏهن ته اسپيڪ ڍنڍ وڪٽوريا کي نيل درياهه جي اهم سرچشمي طور پيش ڪيو.<ref name="Jeal2011"/> === علمي بحث جي تياري === 1864ع ۾ برٽن ۽ اسپيڪ جي وچ ۾ نيل درياهه جي سرچشمي بابت هڪ عوامي علمي بحث ٿيڻ جو امڪان هو. ٻنهي جي اختلافن سبب اهو بحث وڏي دلچسپيءَ جو موضوع بڻجي چڪو هو. پر بحث کان ٿورو اڳ اسپيڪ جي وفات ٿي وئي. === اسپيڪ جي وفات (1864ع) === جان هيننگ اسپيڪ 15 سيپٽمبر 1864ع تي انگلينڊ ۾ شڪار دوران بندوق جي گولي لڳڻ سبب فوت ٿيو. سرڪاري جاچ ۾ سندس موت کي حادثاتي قرار ڏنو ويو، جيتوڻيڪ پوءِ جي ڪجهه سوانحي بحثن ۾ واقعي جي حالتن بابت سوال اٿاريا ويا.<ref name="Jeal2011"/><ref name="McLynn1990"/> اسپيڪ جي وفات سبب برٽن ۽ اسپيڪ جي وچ ۾ طئي ٿيل عوامي بحث ٿي نه سگهيو. === جديد جاگرافيائي سمجهاڻي === جديد جاگرافيءَ موجب ڍنڍ وڪٽوريا [[اڇي نيل]] جي آبي نظام جو اهم ذريعو آهي. تنهن هوندي به نيل درياهه جي سڀ کان پري سرچشمي جي سڃاڻپ وڌيڪ پيچيده سوال آهي، ڇاڪاڻ ته ڍنڍ وڪٽوريا ۾ ڪيترائي درياهه ڇوڙ ڪن ٿا. انهيءَ ڪري اسپيڪ جي نتيجي کي نيل جي آبي نظام بابت هڪ اهم تاريخي اڳڀرائي طور سمجهڻ گهرجي، نه ته نيل جي سڀني سرچشمن بابت آخري ۽ مڪمل وضاحت طور. == آفريڪا جي ڍنڍن بابت برٽن جو ڪتاب == 1860ع ۾ برٽن ''The Lake Regions of Central Africa: A Picture of Exploration'' (وچ آفريڪا جي ڍنڍن وارا علائقا: ڳولا جي هڪ تصوير) ٻن جلدن ۾ شايع ڪيو. هي ڪتاب سندس آفريڪي مهم، سفر جي رستن، ڍنڍ ٽانگانيڪا، مقامي آبادي، واپار، جاگرافي ۽ سفر جي ڏکيائين بابت تفصيلي احوال تي ٻڌل آهي.<ref name="BurtonLakeRegions1860"/> ڪتاب ۾ برٽن آفريڪا جي سماجي ۽ ثقافتي زندگيءَ بابت پڻ لکيو، پر سندس ڪجهه تبصرا اڻويهين صديءَ جي يورپي نسلي ۽ نوآبادياتي سوچ جي اثر هيٺ هئا. انهيءَ ڪري جديد تاريخي تحقيق ۾ سندس ڪتاب کي همعصر سفرنامي ۽ نوآبادياتي علمي دستاويز ٻنهي حيثيتن سان پڙهيو وڃي ٿو.<ref name="Ghose2006"/> == آفريڪي مهمن جي تاريخي اهميت == برٽن جون آفريڪي مهمون يورپي جاگرافيائي تحقيق جي تاريخ ۾ اهم آهن. هن هرر، صومالي علائقن، اوڀر آفريڪا جي واپاري رستن ۽ ڍنڍ ٽانگانيڪا بابت تفصيلي معلومات شايع ڪئي. انهن سفرن سان گڏ برٽن ۽ اسپيڪ جي وچ ۾ نيل درياهه جي سرچشمي بابت اختلاف به جاگرافيائي تحقيق جي تاريخ جو مشهور واقعو بڻيو. جديد مطالعي ۾ انهن مهمن جي اهميت کي مقامي آفريڪي رهنمائن، مترجمن، باربردارن، واپارين ۽ ڄاڻ رکندڙ ماڻهن جي ڪردار کان الڳ نٿو ڪري سگهجي. === اهم سفرن جي تاريخوار فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#174a73;color:white;" | سال ! style="background:#174a73;color:white;" | سفر يا واقعو ! style="background:#174a73;color:white;" | هنڌ ! style="background:#174a73;color:white;" | تاريخي اهميت |- | style="background:#eaf3fb;" | 1853ع | عربستان جو سفر ۽ حج | مصر، مدينو ۽ مڪو | مقدس شهرن جي مذهبي ۽ سماجي زندگيءَ بابت تفصيلي سفرنامو |- | style="background:#edf6eb;" | 1854ع–1855ع | صومالي علائقن جي مهم | زيلع ۽ هرر | اوڀر آفريڪا جي شهرن، ٻولين ۽ واپاري رستن بابت تحقيق |- | style="background:#fff1e2;" | 1855ع | بربرا واري مهم | بربرا | هٿياربند حملي ۾ برٽن زخمي ٿيو ۽ مهم ختم ٿي |- | style="background:#f3eafa;" | 1855ع–1856ع | ڪريميا جي جنگ سان لاڳاپيل فوجي خدمت | عثماني فوجي انتظام سان لاڳاپيل علائقا | بيشي بازوق دستن سان فوجي وابستگي |- | style="background:#eaf3fb;" | 1856ع–1859ع | اوڀر آفريڪا جي اندروني مهم | زنجبار ۽ اندروني آفريڪا | آفريڪا جي وڏين ڍنڍن ۽ نيل جي سرچشمي بابت تحقيق |- | style="background:#edf6eb;" | 1858ع | ڍنڍ ٽانگانيڪا تائين پهچڻ | ڍنڍ ٽانگانيڪا | يورپي جاگرافيائي ادب ۾ ڍنڍ بابت تفصيلي مشاهدا |- | style="background:#fff1e2;" | 1858ع | اسپيڪ جو ڍنڍ وڪٽوريا تائين سفر | ڍنڍ وڪٽوريا | نيل جي سرچشمي بابت اسپيڪ جو نظريو |- | style="background:#f3eafa;" | 1864ع | برٽن ۽ اسپيڪ جي طئي ٿيل بحث جو نه ٿيڻ | انگلينڊ | اسپيڪ جي اوچتي وفات سبب علمي بحث ملتوي ٿي ويو |} == عربستان ۽ آفريڪا بابت اهم تصنيفون == {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#22577a;color:white;" | سال ! style="background:#22577a;color:white;" | ڪتاب ! style="background:#22577a;color:white;" | سنڌي عنوان ! style="background:#22577a;color:white;" | موضوع |- | 1855ع–1856ع | ''Personal Narrative of a Pilgrimage to El-Medinah and Meccah'' | '''مديني ۽ مڪي جي زيارت جو ذاتي سفرنامو''' | حج، عربستان، اسلامي روايتون ۽ مقدس شهرن جي زندگي |- | 1856ع | ''First Footsteps in East Africa; or, An Exploration of Harar'' | '''اوڀر آفريڪا ۾ پهريان قدم، يا هرر جي ڳولا''' | صوماليا، هرر، مقامي سماج ۽ واپاري رستا |- | 1860ع | ''The Lake Regions of Central Africa: A Picture of Exploration'' | '''وچ آفريڪا جي ڍنڍن وارا علائقا: ڳولا جي هڪ تصوير''' | ڍنڍ ٽانگانيڪا، اوڀر آفريڪا ۽ جاگرافيائي تحقيق |} fbrnvz7hhb970bbh3h546d3ag2ou1cw 422540 422539 2026-10-17T23:53:41Z Intisar Ali 8681 422540 wikitext text/x-wiki {{Short description|برطانوي سياح، فوجي آفيسر، محقق، لسانيات جو ماهر، مترجم ۽ سفارتڪار (1821ع–1890ع)}} {{Infobox officeholder | honorific_prefix = سر | name = رچرڊ فرانسس برٽن | native_name = Richard Francis Burton | honorific_suffix = KCMG، FRGS، FRAS | image = Richard Francis Burton by Rischgitz, 1864.jpg | image_size = 240px | caption = رچرڊ فرانسس برٽن، 1864ع | office = برطانوي قونصل، فرنانڊو پو | office2 = برطانوي قونصل، سانتوس | office3 = برطانوي قونصل، دمشق | office4 = برطانوي قونصل، ٽريسٽي | birth_date = {{Birth date|1821|3|19|df=yes}} | birth_place = [[ٽورڪي]]، ڊيون، انگلينڊ | death_date = {{Death date and age|1890|10|20|1821|3|19|df=yes}} | death_place = [[ٽريسٽي]]، آسٽريا-هنگري | resting_place = سينٽ ميري مئگڊلين رومن ڪيٿولڪ چرچ جو قبرستان، مورٽليڪ، لنڊن | nationality = برطانوي | education = [[ٽرنٽي ڪاليج، آڪسفرڊ]] | spouse = [[ازابيل برٽن]] (شادي: 22 جنوري 1861ع) | occupation = سياح، فوجي آفيسر، محقق، لسانيات جو ماهر، مترجم، ليکڪ ۽ سفارتڪار | known_for = سنڌ بابت تاريخي ۽ سماجي تحقيق، مڪي ۽ مديني جو سفر، آفريڪا جون جاگرافيائي مهمون ۽ عربي ادب جا ترجما | notable_works = ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus''؛ ''Sind Revisited''؛ ''Personal Narrative of a Pilgrimage to Al-Madinah and Meccah''؛ ''The Book of the Thousand Nights and a Night''؛ ''The Kasidah'' | pen_name = مرزا عبدالله البشري؛ حاجي عبدو اليزدي؛ فرينڪ بيڪر | allegiance = [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] | branch = بمبئي فوج | unit = 18هين مقامي پيادل فوجي ريجمينٽ | nickname = رفئين ڊڪ (Ruffian Dick) | service_years = 1842ع–1861ع | rank = ڪئپٽن | battles = [[ڪريميا جي جنگ]] | awards = نائٽ ڪمانڊر آف دي آرڊر آف سينٽ مائيڪل اينڊ سينٽ جارج؛ ڪريميا ميڊل | signature = Richard Francis Burton signature.svg }} '''سر رچرڊ فرانسس برٽن''' (انگريزي: ''Sir Richard Francis Burton''؛ 19 مارچ 1821ع – 20 آڪٽوبر 1890ع) هڪ مشهور [[برطانيا|برطانوي]] سياح، جاگرافيدان، فوجي آفيسر، [[لسانيات|لسانيات جو ماهر]]، محقق، [[مترجم]]، ليکڪ، [[بشرشناسي|بشرشناس]] ۽ سفارتڪار هو. هن [[ايشيا]]، [[آفريڪا]]، [[ڏکڻ آمريڪا]] ۽ ٻين علائقن جا سفر ڪيا ۽ مختلف قومن جي ٻولين، ثقافتن، مذهبي عقيدن، سماجي رسمن، تاريخ ۽ جاگرافيءَ بابت وسيع تحقيق ڪئي.<ref name="Kennedy2005">{{cite book |last=Kennedy |first=Dane |title=The Highly Civilized Man: Richard Burton and the Victorian World |publisher=Harvard University Press |location=Cambridge, Massachusetts |year=2005 |isbn=9780674018624 |language=en }}</ref><ref name="Young2006">{{cite book |last=Young |first=S. |title=Richard Francis Burton: Explorer, Scholar, Spy |publisher=Marshall Cavendish |location=New York |year=2006 |isbn=9780761422228 |language=en }}</ref> برٽن پنهنجي غيرمعمولي لساني صلاحيتن سبب مشهور هو. سندس سوانح نگارن موجب، هو ڪيترين يورپي، ايشيائي ۽ آفريقي ٻولين ۽ لهجن کان واقف هو. سندس ڄاڻ ۾ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]، [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]، [[اطالوي ٻولي|اطالوي]]، [[عربي ٻولي|عربي]]، [[فارسي ٻولي|فارسي]]، [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]]، [[هندوستاني ٻولي|هندوستاني]]، [[گجراتي ٻولي|گجراتي]]، [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] ۽ ٻيون ٻوليون شامل هيون. سندس ٻولين جي ڄاڻ بابت سوانح نگارن جا انگ مختلف آهن، ڇاڪاڻ ته ڪجهه ليکڪ جدا جدا لهجن کي به مستقل ٻولين طور شمار ڪن ٿا.<ref name="McLynn1990">{{cite book |last=McLynn |first=Frank |title=Of No Country: An Anthology of the Works of Sir Richard Burton |publisher=Charles Scribner's Sons |location=New York |year=1990 |language=en }}</ref> برٽن 1842ع ۾ [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي بمبئي فوج ۾ شامل ٿيو. سندس فوجي زندگيءَ جو اهم حصو هندستان ۽ [[سنڌ]] ۾ گذريو، جتي هن مقامي ٻولين، قومن، مذهبي روايتن ۽ سماجي زندگيءَ جو مطالعو ڪيو. هن سنڌ بابت ڪيترائي ڪتاب لکيا، جن مان ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' (1851ع) ۽ ''Sind Revisited'' (1877ع) سنڌ جي اڻويهين صديءَ جي تاريخ جا اهم ماخذ سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="Burton1851">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus: With Notices of the Topography and History of the Province |publisher=W. H. Allen & Co. |location=London |year=1851 |language=en |url=https://archive.org/details/sindhadnracestha00rich }}</ref><ref name="Burton1877">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Sind Revisited: With Notices of the Anglo-Indian Army; Railroads; Past, Present, and Future, etc. |volume=1–2 |publisher=Richard Bentley and Son |location=London |year=1877 |language=en |url=https://books.google.com/books?id=GwREAQAAMAAJ }}</ref> برٽن جي شهرت جو هڪ اهم سبب 1853ع ۾ مسلمان حاجيءَ جو ويس اختيار ڪري [[مڪو|مڪي]] ۽ [[مدينو|مديني]] جو سفر ڪرڻ هو. ان کان پوءِ هن [[جان هيننگ اسپيڪ]] سان گڏ اوڀر آفريڪا جي جاگرافيائي مهمن ۾ حصو ورتو ۽ 1858ع ۾ [[ڍنڍ ٽانگانيڪا]] تائين پهتو. هو [[رائل جاگرافيائي سوسائٽي]] جو فيلو پڻ هو.<ref name="BBCBurton">{{cite web |title=Historic Figures: Sir Richard Burton |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/burton_sir_richard.shtml |website=BBC History |publisher=BBC |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> سندس ٻين مشهور علمي ۽ ادبي خدمتن ۾ عربي داستانن جي مجموعي ''The Book of the Thousand Nights and a Night'' جو انگريزي ترجمو، ''The Perfumed Garden'' جو ترجمو ۽ ''Kama Sutra'' جي انگريزي اشاعت سان وابستگي شامل آهن. هن سفرنامن، تاريخ، انساني روين، تلواربازي، بازداري، مذهبي مطالعي ۽ بشرشناسيءَ بابت پڻ لکيو.<ref name="Kennedy2005"/> 1861ع کان پوءِ برٽن برطانوي سفارتي ملازمت ۾ رهيو ۽ فرنانڊو پو، برازيل جي سانتوس، [[دمشق]] ۽ ٽريسٽي ۾ قونصل طور خدمتون سرانجام ڏنيون. 1886ع ۾ [[راڻي وڪٽوريا]] کيس نائٽ ڪمانڊر آف دي آرڊر آف سينٽ مائيڪل اينڊ سينٽ جارج جو اعزاز عطا ڪيو.<ref name="LondonGazette1886">{{cite journal |title=The London Gazette |issue=25559 |date=16 February 1886 |page=743 |language=en }}</ref> سنڌي ادب جي محقق [[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع) ۾ برٽن جو ذڪر ڪيو آهي. جوتواڻيءَ موجب، برٽن پنجاهه کان وڌيڪ تصنيفن جو ليکڪ هو، جن مان گهڻيون سفرنامن سان لاڳاپيل هيون.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> == سوانح عمري == === شروعاتي زندگي ۽ خاندان === رچرڊ فرانسس برٽن 19 مارچ 1821ع تي انگلينڊ جي ڊيون علائقي جي سامونڊي شهر [[ٽورڪي]] ۾ ڄائو. سندس ڄمڻ جي هنڌ بابت تاريخي ماخذن ۾ اختلاف ملي ٿو. برٽن پنهنجي سوانحي بيانن ۾ هارٽفورڊشائر جي ايلسٽري ۾ واقع خانداني گهر ''Barham House'' کي پنهنجي ڄمڻ جو هنڌ ڄاڻايو، پر سندس جديد سوانح نگار [[ميري ايس. لوويل]] جي تحقيق موجب، سندس اصل ڄمڻ جو هنڌ ٽورڪي هو.<ref name="Lovell1998">{{cite book |last=Lovell |first=Mary S. |title=A Rage to Live: A Biography of Richard and Isabel Burton |publisher=W. W. Norton & Company |location=New York |year=1998 |isbn=9780393046724 |language=en }}</ref> سندس بپتسما 2 سيپٽمبر 1821ع تي هارٽفورڊشائر جي ايلسٽري چرچ ۾ ٿي.<ref name="HertfordHistory">{{cite book |last=Page |first=William |title=A History of the County of Hertford |volume=2 |publisher=Constable |year=1908 |pages=349–351 |language=en |url=https://www.british-history.ac.uk/vch/herts/vol2/pp349-351 }}</ref> برٽن جو پيءُ ليفٽيننٽ ڪرنل '''جوزف نيٽروِل برٽن''' (Joseph Netterville Burton) اينگلو-آئرش نسل جو برطانوي فوجي آفيسر هو، جيڪو برطانوي فوج جي 36هين پيادل ريجمينٽ سان لاڳاپيل رهيو. سندس ماءُ '''مارٿا بيڪر''' (Martha Baker) هارٽفورڊشائر جي مالدار زميندار رچرڊ بيڪر جي ڌيءَ ۽ وارثن مان هڪ هئي. برٽن جو نالو پڻ سندس ناني واري خاندان جي رچرڊ بيڪر جي نسبت سان رکيو ويو.<ref name="Wright1906">{{cite book |last=Wright |first=Thomas |title=The Life of Sir Richard Burton |volume=1–2 |publisher=Everett & Co. |location=London |year=1906 |language=en |url=https://burtoniana.org/biography/1906-The%20Life%20of%20Sir%20Richard%20Burton%20-%20Wright/HTML/index.html }}</ref> برٽن کي ٻه ڀائر ڀينر هئا: '''ماريا ڪيٿرين ايلزبيٿ برٽن''' ۽ '''ايڊورڊ جوزف نيٽروِل برٽن'''. سندس ڀيڻ ماريا بعد ۾ برطانوي فوجي آفيسر سر هينري وليم اسٽسٽڊ سان شادي ڪئي.<ref name="Wright1906"/> === يورپ ۾ ننڍپڻ ۽ پرورش === [[File:Richard Francis Burton by Rischgitz, 1864.jpg|thumb|رچرڊ فرانسس برٽن جي 1864ع واري تصوير.]] برٽن جي ننڍپڻ جو وڏو حصو انگلينڊ، فرانس ۽ اٽليءَ جي مختلف شهرن ۾ گذريو. سندس پيءُ دم جي بيماريءَ سبب نسبتاً سازگار آبهوا جي ڳولا ۾ خاندان کي يورپ جي مختلف علائقن ۾ منتقل ڪندو رهيو.<ref name="Wright1906"/> شروعات ۾ برٽن جو خاندان انگلينڊ جي ايلسٽري ۽ فرانس جي [[ٽورز]] شهر جي وچ ۾ رهندو هو. ٽورز ۾ برٽن ۽ سندس ڀاءُ جي سنڀال هڪ انگريز عورت مسز لنگ ڪندي هئي. سندن شروعاتي تعليم هڪ آئرش استاد ڪلاف جي نگرانيءَ ۾ ٿي. ان کان پوءِ خاندان ٽورز جي ''Rue de l'Archevêché'' واري علائقي ۾ منتقل ٿيو، جتي ٻارن کي جان گلڪرسٽ جي تعليمي اداري ۾ داخل ڪرايو ويو. اتي برٽن کي [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] ۽ [[قديم يوناني ٻولي|قديم يوناني]] ٻولين جي ابتدائي تعليم ملي.<ref name="Wright1906"/> 1829ع ۾ خاندان انگلينڊ موٽيو ۽ برٽن ۽ سندس ڀاءُ کي رچمنڊ گرين جي هڪ ابتدائي اسڪول ۾ داخل ڪرايو ويو. اهو اسڪول ريورنڊ چارلس ڊيلافوس هلائيندو هو. سوانح نگار ٿامس رائيٽ موجب، اسڪول ۾ تعليم ۽ شاگردن جي رهائش جا انتظام اطمينان بخش نه هئا.<ref name="Wright1906"/> بعد ۾ خاندان فرانس جي [[بلوا]] شهر ۾ منتقل ٿيو، جتي ٻارن جي تعليم لاءِ خانگي استادن جو بندوبست ڪيو ويو. برٽن ۽ سندس ڀاءُ کي ريورنڊ ايڇ. آر. ڊو پري پڙهائيندو هو. خاندان ڪجهه عرصي کان پوءِ فرانس مان اٽليءَ ڏانهن ويو. هنن [[مارسي]]، [[ليورنو]]، [[پيسا]]، [[سيئنا]]، [[پيروگيا]]، [[فلورينس]]، [[روم]]، [[نيپلز]]، [[سورينٽو]] ۽ [[ڪاپري]] جهڙن هنڌن تي وقت گذاريو.<ref name="Wright1906"/> اٽليءَ ۾ رهائش دوران برٽن کي اطالوي ٻولي، مصوري ۽ موسيقيءَ سان واقفيت حاصل ٿي. سندس ڀاءُ ايڊورڊ وائلن وڄائڻ ۾ دلچسپي ورتي، جڏهن ته رچرڊ جي دلچسپي ٻولين، سفرن ۽ جسماني سرگرمين ۾ وڌيڪ هئي. 1836ع ۾ خاندان فرانس جي ڏاکڻي شهر [[پو، فرانس|پو]] ڏانهن منتقل ٿيو ۽ پوءِ وري اٽليءَ جي پيسا ۽ لوڪا شهرن ۾ رهيو. هن عرصي ۾ برٽن مختلف يورپي سماجي ۽ ثقافتي ماحولن سان واقفيت حاصل ڪئي.<ref name="Wright1906"/> === ٻولين سان شروعاتي دلچسپي === برٽن ننڍپڻ کان ئي ٻولين سکڻ جي غيرمعمولي صلاحيت ڏيکاري. يورپ جي مختلف علائقن ۾ رهائش سبب هن فرانسيسي، اطالوي ۽ جديد يوناني ٻوليون سکڻ جا موقعا حاصل ڪيا. هن لاطيني ۽ قديم يوناني ٻولين جي تعليم پڻ حاصل ڪئي. سوانح نگار ايڊورڊ رائس موجب، برٽن کي ٻولين جي آوازن، لهجن ۽ تلفظن ۾ فرق سڃاڻڻ جي خاص صلاحيت هئي. هو يورپي ٻولين جي مختلف لهجن جي نقل ڪرڻ ۽ انهن کي ڳالهائڻ ۾ مهارت حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪندو هو.<ref name="Rice1990">{{cite book |last=Rice |first=Edward |title=Captain Sir Richard Francis Burton: The Secret Agent Who Made the Pilgrimage to Mecca, Discovered the Kama Sutra, and Brought the Arabian Nights to the West |publisher=Charles Scribner's Sons |location=New York |year=1990 |isbn=9780684191379 |language=en }}</ref> برٽن جي شروعاتي لساني تعليم سندس مستقبل جي سفرن، فوجي خدمتن ۽ مختلف سماجن بابت تحقيق ۾ مددگار ثابت ٿي. === آڪسفرڊ يونيورسٽيءَ ۾ تعليم === آڪٽوبر 1840ع ۾ برٽن [[آڪسفرڊ يونيورسٽي]] جي [[ٽرنٽي ڪاليج، آڪسفرڊ|ٽرنٽي ڪاليج]] ۾ داخل ٿيو. يونيورسٽيءَ ۾ داخلا کان اڳ هن وليم اليگزينڊر گرينهل ۽ ڊاڪٽر اوگل کان تعليمي رهنمائي حاصل ڪئي هئي.<ref name="Wright1906"/> آڪسفرڊ ۾ برٽن جي دلچسپي روايتي نصابي تعليم کان وڌيڪ ٻولين، تلواربازي، ٻيڙين هلائڻ، شڪار ۽ ٻين جسماني سرگرمين ۾ هئي. هو عربي ۽ ٻين مشرقي ٻولين جي تعليم حاصل ڪرڻ جو خواهشمند هو. هن عربي سکڻ لاءِ يونيورسٽيءَ ۾ موجود ماهرن سان رابطو ڪيو، پر سندس خواهش مطابق انفرادي تعليم جو بندوبست نه ٿي سگهيو. ان کان پوءِ هن پنهنجي ڪوششن سان عربي پڙهڻ شروع ڪئي ۽ اسپيني مستشرق پاسڪوال ڊي گايانگوس کان ڪجهه رهنمائي حاصل ڪئي.<ref name="Wright1906"/> برٽن آڪسفرڊ جي تعليمي نظام ۽ ضابطن تي تنقيد ڪندو هو. سندس خيال ۾ يونيورسٽيءَ جي روايتي تعليم عملي ڄاڻ ۽ آزاد تحقيق جي تقاضائن کي پورو نه ڪندي هئي. اپريل 1842ع ۾ برٽن يونيورسٽيءَ جي منع باوجود گهوڙن جي هڪ مقابلي ۾ شرڪت ڪئي. جڏهن ضابطن جي ڀڃڪڙي ڪندڙ شاگردن خلاف ڪارروائي ڪئي وئي، تڏهن برٽن يونيورسٽيءَ جي اختيارين سان بحث ڪيو. ٻين شاگردن کي عارضي طور ڪاليج مان معطل ڪيو ويو، پر برٽن کي مستقل طور خارج ڪيو ويو.<ref name="Wright1906"/> آڪسفرڊ مان نيڪالي سندس زندگيءَ جو اهم موڙ ثابت ٿي. ان کان پوءِ هن فوجي ملازمت اختيار ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. === بمبئي فوج ۾ شموليت === 1842ع ۾ برٽن [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي بمبئي فوج ۾ آفيسر طور شامل ٿيو. کيس بمبئي فوج جي '''18هين مقامي پيادل فوجي ريجمينٽ''' ۾ مقرر ڪيو ويو. برٽن شروعات ۾ پهرين اينگلو-افغان جنگ ۾ حصو وٺڻ جو خواهشمند هو، پر سندس هندستان پهچڻ تائين اها جنگ ختم ٿي چڪي هئي.<ref name="Rice1990"/> هن کي [[گجرات]] ۾ مقرر ڪيو ويو، جتي سندس فوجي دستو جنرل [[چارلس جيمس نيپيئر]] جي ڪمانڊ هيٺ هو. فوجي ملازمت دوران برٽن مقامي ٻولين، مذهبي روايتن ۽ سماجي زندگيءَ جي مطالعي ۾ گهري دلچسپي ورتي.<ref name="Ghose2006">{{cite book |last=Ghose |first=Indira |chapter=Imperial Player: Richard Burton in Sindh |title=Travel Writing in the Nineteenth Century |editor-last=Youngs |editor-first=Tim |publisher=Anthem Press |year=2006 |pages=71–86 |isbn=9781843317692 |doi=10.7135/upo9781843317692.005 |language=en }}</ref> سندس غيرروايتي روين، تلواربازيءَ جي مهارت ۽ جرئتمند طبيعت سبب کيس '''رفئين ڊڪ''' (''Ruffian Dick'') جي لقب سان پڻ سڏيو ويندو هو.<ref name="Rice1990"/> === هندستان ۾ لساني ۽ ثقافتي مطالعو === هندستان ۾ رهائش دوران برٽن مقامي ٻولين سکڻ لاءِ باقاعدي محنت ڪئي. هن هندوستاني، فارسي، عربي، گجراتي، مراٺي، پنجابي، سنڌي ۽ سرائڪي ٻولين جو مطالعو ڪيو. سندس لساني مهارت بابت مختلف سوانح نگارن جا بيان ملن ٿا. ايڊورڊ رائس موجب، برٽن ڪيترن سرڪاري لساني امتحانن ۾ ڪاميابي حاصل ڪئي هئي ۽ وڌيڪ امتحانن جي تياري پڻ ڪري رهيو هو.<ref name="Rice1990"/> برٽن مقامي ماڻهن سان سڌي رابطي کي ٻولين ۽ ثقافتن جي مطالعي جو اهم ذريعو سمجهندو هو. هو مقامي لباس، ڳالهائڻ جي انداز، رسمن ۽ سماجي آداب جو مشاهدو ڪندو هو. هن هندو، مسلمان ۽ ٻين مذهبي برادرين جي عقيدن ۽ رسمن بابت پڻ ڄاڻ حاصل ڪئي. سندس مذهبي تجربن بابت سوانح نگارن جا مختلف بيان ملن ٿا، جن ۾ هندو مذهبي رسمن ۾ شرڪت، سک روايتن جو مطالعو ۽ صوفي طريقن سان واقفيت شامل آهي.<ref name="Rice1990"/> بهرحال، برٽن جي ذاتي مذهبي وابستگيءَ بابت مختلف روايتن کي هڪجهڙو معتبر نٿو سمجهي سگهجي. سندس ڪجهه دعوائون ذاتي بيانن تي ٻڌل آهن ۽ انهن جي آزاد تاريخي تصديق محدود آهي. === سنڌ ۾ آمد ۽ فوجي خدمتون === [[سنڌ تي انگريزن جو قبضو|1843ع ۾ سنڌ تي برطانوي قبضي]] کان پوءِ علائقي ۾ برطانوي فوجي ۽ انتظامي سرگرميون وڌيون. انهيءَ پسمنظر ۾ 1844ع ۾ برٽن کي سنڌ موڪليو ويو. سنڌ ۾ سندس فوجي خدمتن جو تعلق برطانوي فوج جي مقامي انتظام، جاگرافيائي ڄاڻ ۽ سروي سان هو. هن فوجي ذميوارين سان گڏ سنڌ جي ماڻهن، ٻولين، تاريخ، مذهب ۽ سماجي روايتن بابت معلومات گڏ ڪرڻ شروع ڪئي.<ref name="Ghose2006"/> سنڌ ۾ برٽن جي رهائش سندس علمي ۽ ادبي زندگيءَ جو اهم مرحلو ثابت ٿي. هن سنڌي ٻولي، مقامي برادرين، مذهبي ادارن ۽ سماجي رسمن جو مشاهدو ڪيو. برٽن سنڌ جي مختلف علائقن ۾ سفر ڪندي مقامي ماڻهن سان رابطا قائم ڪيا ۽ سنڌ جي روزمره زندگيءَ بابت نوٽس تيار ڪيا. انهن مشاهدن جي بنياد تي هن بعد ۾ سنڌ بابت ڪيترائي ڪتاب لکيا.<ref name="Burton1851"/> سندس ڪتاب ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' جي مهاڳ موجب، سنڌ ۾ لڳ ڀڳ پنجن سالن جي رهائش دوران کيس اهڙي جامع ڪتاب جي کوٽ محسوس ٿي، جنهن ۾ مقامي ماڻهن جي گهريلو زندگي، مذهبي عقيدن، رسم و رواج ۽ سماجي حالتن بابت تفصيلي ڄاڻ موجود هجي.<ref name="Burton1851"/> برٽن جي سنڌ بابت تحقيق کي جديد تاريخنگاريءَ ۾ نوآبادياتي علم جي پيداوار جي پسمنظر ۾ پڻ ڏٺو ويو آهي. محقق اندرا گهوش پنهنجي مطالعي ''Imperial Player: Richard Burton in Sindh'' ۾ برٽن جي سنڌ واري تجربي ۽ سندس سفرنامن کي برطانوي سامراجي طاقت، ثقافتي مشاهدي ۽ ليکڪ جي شخصيت جي لاڳاپن جي روشنيءَ ۾ بحث هيٺ آندو آهي.<ref name="Ghose2006"/> === سنڌ مان واپسي ۽ ابتدائي تصنيفون === برٽن 1848ع ۾ سنڌ ڇڏي. سنڌ ۾ رهائش دوران گڏ ڪيل مواد بعد ۾ سندس ڪيترين تصنيفن جو بنياد بڻيو. 1851ع ۾ سندس سنڌ بابت ٻه اهم ڪتاب شايع ٿيا: * ''Scinde; or, The Unhappy Valley'' (سنڌ يا ڏکويل وادي)، ٻن جلدن ۾؛ * ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' (سنڌ ۽ سنڌو ماٿريءَ ۾ رهندڙ قومون). 1852ع ۾ سندس ڪتاب ''Falconry in the Valley of the Indus'' (سنڌو ماٿريءَ ۾ بازن سان شڪار) شايع ٿيو، جنهن ۾ بازداري ۽ شڪار سان لاڳاپيل روايتن جو احوال ڏنل آهي.<ref name="BurtonBibliography">{{cite web |title=Major Works of Richard Francis Burton |url=https://static.burtoniana.org/books/index.htm |website=Burtoniana |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> اهي ڪتاب سنڌ جي اڻويهين صديءَ جي سماجي، لساني ۽ ثقافتي تاريخ بابت اهم ابتدائي ماخذ آهن. انهن جي مطالعي وقت برٽن جي ذاتي مشاهدن، ٻڌل روايتن ۽ نوآبادياتي تعبيرن جي وچ ۾ فرق رکڻ ضروري آهي. == سنڌ بابت علمي ۽ تحقيقي خدمتون == [[فائل:Richard-Francis-Burton-by-Lock-&-Whitfield,-1876.png|thumb|upright|رچرڊ فرانسس برٽن جي 1876ع واري تصوير، جيڪا لاڪ ۽ وِٽفيلڊ جي فوٽوگرافي اسٽوڊيو ۾ ورتي وئي.]] [[سنڌ]] ۾ رهائش دوران رچرڊ فرانسس برٽن فوجي ذميوارين سان گڏ تاريخ، جاگرافي، ٻولين، مقامي ادب، مذهبي عقيدن، سماجي رسمن ۽ ماڻهن جي روزمره زندگيءَ بابت مواد گڏ ڪيو. سندس سنڌ بابت تحقيق جا نتيجا سرڪاري رپورٽن، علمي مقالن ۽ سفرنامن جي صورت ۾ شايع ٿيا. برٽن جي سنڌ بابت لکڻين ۾ ٻن قسمن جو مواد نمايان آهي: پهريون، سندس ذاتي سفرن ۽ مشاهدن تي ٻڌل احوال؛ ٻيو، مقامي ماڻهن، عالمن، استادن ۽ ٻين ڄاڻ رکندڙ شخصيتن کان حاصل ڪيل روايتون ۽ معلومات. انهيءَ ڪري سندس تصنيفون تاريخي ماخذ هجڻ سان گڏ برطانوي نوآبادياتي دور جي علمي سوچ جو پڻ اظهار ڪن ٿيون.<ref name="Ghose2006"/><ref name="Kennedy2005"/> === سنڌ بابت شروعاتي سرڪاري رپورٽون === برٽن جي سنڌ بابت تحقيق صرف سندس مشهور ڪتابن تائين محدود نه هئي. 1847ع ۽ 1848ع ۾ هن سنڌ جي آبادي، رسم و رواج، ٻولين، ادب، زراعت ۽ وقت جي حساب بابت ٻه اهم رپورٽون پڻ تيار ڪيون، جيڪي بمبئي حڪومت جي سرڪاري رڪارڊن ۾ شايع ٿيون.<ref name="BurtonMinorWorks">{{cite web |title=Shorter Works by Richard Francis Burton |url=https://burtoniana.org/minor/by-year/index.htm |website=Burtoniana |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> ==== سنڌ جي آبادي، رسم و رواج، ٻولي ۽ ادب بابت نوٽس (1847ع) ==== 1847ع ۾ برٽن جو مقالو ''Notes Relative to the Population of the Sind; and the Customs, Language, and Literature of the People'' (سنڌ جي آبادي، ماڻهن جي رسم و رواج، ٻولي ۽ ادب بابت نوٽس) شايع ٿيو. هي مقالو ''Bombay Government Records'' جي نئين سلسلي جي سترهين نمبر، ٻئي حصي، صفحن 637 کان 657 تائين شايع ٿيو.<ref name="Burton1847">{{cite report |last=Burton |first=Richard F. |title=Notes Relative to the Population of the Sind; and the Customs, Language, and Literature of the People |work=Bombay Government Records |series=New Series |number=17 |volume=Part 2 |pages=637–657 |year=1847 |language=en }}</ref> هن رپورٽ جو موضوع سنڌ جي آبادي ۽ ماڻهن جي سماجي ۽ لساني زندگي هو. ان ۾ مقامي ماڻهن جي روايتن، ٻوليءَ ۽ ادب بابت گڏ ڪيل معلومات پيش ڪئي وئي. اها رپورٽ برٽن جي پوءِ شايع ٿيل ڪتاب ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' جي موضوعاتي پسمنظر کي سمجهڻ لاءِ اهم آهي. ==== سنڌ ۾ وقت جي ورهاست، زراعت ۽ نشي آور شين بابت نوٽس (1848ع) ==== 1848ع ۾ برٽن جو ٻيو مقالو ''Brief Notes Relative to the Division of Time, and Articles of Cultivation in Sind; to Which Are Appended Remarks on the Modes of Intoxication in That Province'' شايع ٿيو. ان جي عنوان جو سنڌي ترجمو '''سنڌ ۾ وقت جي ورهاست، پوکيل فصلن ۽ نشي جي طريقن بابت مختصر نوٽس''' ڪري سگهجي ٿو. هي مقالو ''Bombay Government Records'' جي نئين سلسلي جي سترهين نمبر، ٻئي حصي، صفحن 613 کان 636 تائين شايع ٿيو.<ref name="Burton1848">{{cite report |last=Burton |first=Richard F. |title=Brief Notes Relative to the Division of Time, and Articles of Cultivation in Sind; to Which Are Appended Remarks on the Modes of Intoxication in That Province |work=Bombay Government Records |series=New Series |number=17 |volume=Part 2 |pages=613–636 |year=1848 |language=en }}</ref> هن رپورٽ ۾ سنڌ ۾ وقت جي روايتي حساب، زراعت سان لاڳاپيل موضوعن ۽ نشي آور شين جي استعمال بابت احوال ڏنو ويو. رپورٽ جي تياريءَ سان اسسٽنٽ سرجن جان ايلرٽن اسٽاڪس جو نالو پڻ لاڳاپيل آهي. تحقيق موجب، رپورٽ جي ڪجهه حصن ۾ اسٽاڪس جي شرڪت هئي، جڏهن ته نشي جي طريقن بابت اضافي تبصرا برٽن جي ڪم سان منسوب ڪيا ويا آهن.<ref name="BurtonMinorWorks"/> === سنڌي ٻولي ۽ مقامي لساني روايتون === برٽن کي سنڌي ٻولي ۽ ان جي پاڙيسري ٻولين سان لاڳاپن ۾ خاص دلچسپي هئي. هن سنڌ ۾ رهائش دوران مقامي ماڻهن جي ڳالهائڻ جا طريقا، مختلف لهجا، ٻولين جا لفظ ۽ ادبي روايتون سمجهڻ جي ڪوشش ڪئي. سندس 1851ع واري ڪتاب ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' ۾ سنڌ جي ٻولين ۽ ادب بابت بحث موجود آهي. هن مقامي سماجي ۽ مذهبي زندگيءَ کي سمجهڻ لاءِ ٻوليءَ جي ڄاڻ کي اهميت ڏني.<ref name="Burton1851"/> برٽن جو لساني ڪم اڻويهين صديءَ جي وچ ڌاري سنڌ ۽ ڀرپاسي جي علائقن جي ٻولين بابت يورپي تحقيق جي شروعاتي مثالن مان هڪ آهي. البت سندس دور جي ٻولين جي درجابندي ۽ اصطلاحن کي جديد لسانيات جي درجابنديءَ کان الڳ سمجهڻ گهرجي. === جتڪي، ملتاني ۽ پشتو بابت مقالا === 1849ع ۾ برٽن جا لسانيات بابت مقالا بمبئي شاخ جي رائل ايشياٽڪ سوسائٽيءَ جي رسالي ''Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society'' ۾ شايع ٿيا. انهن ۾ جتڪي يا بيلوچڪي لهجي جي گرامر، ملتاني ٻوليءَ جي گرامر ۽ پشتو ٻوليءَ جي هڪ درسي مجموعي بابت تنقيدي اڀياس شامل هئا.<ref name="DNB"/> ==== جتڪي يا بيلوچڪي لهجي جي گرامر ==== ''A Grammar of the Jataki or Belochki Dialect'' (جتڪي يا بيلوچڪي لهجي جي گرامر) جنوري 1849ع ۾ شايع ٿيو. هي مقالو ''Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society'' جي ٽئين جلد، ٻارهين شماري، صفحن 84 کان 125 تائين شايع ٿيو.<ref name="BurtonJataki1849">{{cite journal |last=Burton |first=Richard F. |title=A Grammar of the Jataki or Belochki Dialect |journal=Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society |volume=3 |issue=12 |pages=84–125 |date=January 1849 |language=en }}</ref> مقالي جي عنوان ۾ استعمال ٿيل ''Jataki'' ۽ ''Belochki'' تاريخي لساني اصطلاح آهن. انهن کي جديد ٻولين جي نالن يا حدن سان بنا تحقيق جي هڪجهڙو سمجهڻ مناسب نه آهي. ==== ملتاني ٻوليءَ جي گرامر ==== برٽن جي شروعاتي تصنيفن بابت ''Dictionary of National Biography'' ۾ ''A Grammar of the Multani Language'' (ملتاني ٻوليءَ جي گرامر) جو ذڪر ملي ٿو ۽ ان کي 1849ع جي لساني مقالن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.<ref name="DNB"/> ملتاني ٻوليءَ جو تعلق موجوده سرائڪي لساني روايت سان آهي. تنهن هوندي به برٽن جي اصل مقالي ۾ استعمال ٿيل اصطلاحن ۽ درجابنديءَ کي انهيءَ دور جي لساني ماحول جي روشنيءَ ۾ سمجهڻ گهرجي. ==== پشتو بابت تنقيدي نوٽس ==== ''Notes and Remarks on Dr. Dorn's Chrestomathy of the Pushtu or Afghan Language'' (ڊاڪٽر ڊورن جي پشتو يا افغان ٻوليءَ جي درسي مجموعي بابت نوٽس ۽ تبصرا) جنوري 1849ع ۾ شايع ٿيو. هي مقالو ''Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society'' جي ٽئين جلد، ٻارهين شماري، صفحن 58 کان 69 تائين موجود آهي.<ref name="BurtonPushtu1849">{{cite journal |last=Burton |first=Richard F. |title=Notes and Remarks on Dr. Dorn's Chrestomathy of the Pushtu or Afghan Language |journal=Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society |volume=3 |issue=12 |pages=58–69 |date=January 1849 |language=en }}</ref> هن مقالي ۾ برٽن پشتو ٻوليءَ بابت ڊاڪٽر ڊورن جي علمي ڪم جو جائزو ورتو. === سنڌي ادب ۽ زباني روايتون === برٽن جي سنڌ بابت ڪتابن ۾ مقامي ٻولين ۽ ادب سان گڏ زباني روايتن، قصن، مذهبي بيانن ۽ سماجي رسمن بابت مواد پڻ موجود آهي. سندس تحقيق جو هڪ اهم پهلو اهو هو ته هن صرف سياسي واقعن يا حڪمرانن جي تاريخ تائين پاڻ کي محدود نه رکيو، پر ماڻهن جي روزمره زندگيءَ، ٻوليءَ ۽ ثقافتي اظهار کي پڻ موضوع بڻايو.<ref name="Burton1851"/> ''Sind Revisited'' ۾ پڻ مقامي قصن ۽ ڏندڪٿائن جا احوال، شاعريءَ جا ترجما ۽ مذهبي روايتن جا بيان ملن ٿا.<ref name="Burton1877"/> انهن لکڻين کي سنڌ جي لوڪ ادب ۽ ثقافتي تاريخ جي مطالعي ۾ مددگار مواد طور استعمال ڪري سگهجي ٿو، پر برٽن جي ترجمن ۽ تشريحن کي اصل سنڌي متنن جو مڪمل متبادل نٿو سمجهي سگهجي. === سنڌ جون قومون، برادريون ۽ سماجي بناوت === برٽن پنهنجي 1851ع واري ڪتاب ۾ سنڌ جي آباديءَ جي مختلف گروهن، مذهبي برادرين ۽ سماجي رسمن بابت معلومات گڏ ڪئي. سندس تحقيق ۾ سنڌ جي ماڻهن جي لباس، رهڻي ڪهڻي، پيشَن، مذهبي روايتن ۽ روزمره لاڳاپن بابت احوال موجود آهن.<ref name="Burton1851"/> ڪتاب جي عنوان ۾ استعمال ٿيل لفظ ''Races'' اڻويهين صديءَ جي يورپي علمي اصطلاحات جو حصو هو. جديد علمي مطالعي ۾ ان کي حياتياتي نسلن جي ثابت ٿيل درجابنديءَ بدران تاريخي ۽ نوآبادياتي اصطلاح طور پڙهڻ ضروري آهي. برٽن جي بيانن ۾ ڪڏهن ڪڏهن ماڻهن ۽ برادرين بابت اهڙا عام نتيجا ۽ قدرائتا فيصلا ملن ٿا، جيڪي سندس دور جي برطانوي سامراجي سوچ سان لاڳاپيل هئا. تنهنڪري سندس لکڻين کي ٻين مقامي ۽ تاريخي ماخذن سان ڀيٽي استعمال ڪرڻ گهرجي.<ref name="Kennedy2005"/><ref name="Ghose2006"/> === سنڌ جي مذهبي زندگي === برٽن سنڌ جي مسلمانن ۽ هندن جي مذهبي روايتن، عبادتگاهن، مذهبي شخصيتن ۽ سماجي رسمن بابت لکيو. هن جي مشاهدي ۾ مذهبي عقيدن سان گڏ انهن جو روزمره زندگيءَ، سماجي لاڳاپن ۽ مقامي ثقافت تي اثر پڻ شامل هو.<ref name="Burton1851"/> سنڌ بابت سندس تصنيفون اڻويهين صديءَ ۾ مذهبي زندگيءَ جي مطالعي لاءِ هڪ همعصر برطانوي ليکڪ جو احوال فراهم ڪن ٿيون. انهن ۾ موجود مذهبي تعبيرون ۽ مختلف برادرين بابت تبصرا برٽن جا ذاتي يا ٻڌل بيان ٿي سگهن ٿا؛ تنهنڪري انهن کي سمورن سنڌ واسين جي گڏيل راءِ يا ثابت ٿيل تاريخي حقيقت طور پيش ڪرڻ مناسب نه آهي. == سنڌ بابت اهم ڪتاب == برٽن سنڌ جي سفرن ۽ تحقيق تي ٻڌل گهٽ ۾ گهٽ چار اهم ڪتاب شايع ڪيا. انهن مان ٽي 1851ع ۽ 1852ع ۾، جڏهن ته چوٿون 1877ع ۾ شايع ٿيو.<ref name="BurtonBibliography"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border:1px solid #8aaac5;" ! style="background:#194d72;color:white;" | سال ! style="background:#194d72;color:white;" | اصل عنوان ۽ سنڌي ترجمو ! style="background:#194d72;color:white;" | بنيادي موضوع ! style="background:#194d72;color:white;" | اشاعتي تفصيل |- | style="background:#e9f3fc;" | 1851ع | ''Scinde; or, The Unhappy Valley'' '''سنڌ يا ڏکويل وادي''' | سنڌ جا سفر، جاگرافي، شهر، سماج ۽ برطانوي انتظام | رچرڊ بينٽلي، لنڊن؛ ٻه جلد |- | style="background:#edf6eb;" | 1851ع | ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' '''سنڌ ۽ سنڌو ماٿريءَ ۾ رهندڙ قومون''' | سنڌ جي آبادي، تاريخ، ٻوليون، مذهبي روايتون ۽ رسم و رواج | ڊبليو. ايڇ. ايلن اينڊ ڪمپني، لنڊن |- | style="background:#fff2e4;" | 1852ع | ''Falconry in the Valley of the Indus'' '''سنڌو ماٿريءَ ۾ بازن سان شڪار''' | بازداري، شڪار جا طريقا ۽ انهن سان لاڳاپيل روايتون | جان وان وورسٽ، لنڊن |- | style="background:#f2eafb;" | 1877ع | ''Sind Revisited'' '''سنڌ جو ٻيهر سفر''' | سنڌ جو ٻيهر مشاهدو، شهر، ريلوي، فوج ۽ سماجي تبديليون | رچرڊ بينٽلي اينڊ سن، لنڊن؛ ٻه جلد |} === سنڌ يا ڏکويل وادي (1851ع) === ''Scinde; or, The Unhappy Valley'' برٽن جي سنڌ بابت شروعاتي سفرنامن مان هڪ آهي. اهو 1851ع ۾ لنڊن مان رچرڊ بينٽليءَ ٻن جلدن ۾ شايع ڪيو.<ref name="BurtonUnhappy">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Scinde; or, The Unhappy Valley |volume=1–2 |publisher=Richard Bentley |location=London |year=1851 |language=en |url=https://burtoniana.org/books/1851-Scinde%20or%20the%20Unhappy%20Valley/index.htm }}</ref> ڪتاب ۾ برٽن سنڌ ۾ پنهنجي رهائش ۽ سفرن دوران ڏٺل جاگرافيائي، سماجي ۽ انتظامي حالتن بابت لکيو. ان ۾ سنڌ جي شهرن، [[سنڌو درياهه]]، مقامي ماڻهن جي رهڻي ڪهڻي، برطانوي فوجي ۽ انتظامي ماحول ۽ علائقي بابت سندس ذاتي مشاهدن جو احوال ملي ٿو. ڪتاب جو عنوان ''The Unhappy Valley'' يعني «ڏکويل وادي» برٽن جي ادبي انداز ۽ سنڌ بابت سندس ذاتي تاثر کي ظاهر ڪري ٿو. ان کي سنڌ جي ماڻهن يا تاريخ بابت غيرجانبدار علمي فيصلو سمجهڻ بدران سفرنامي جي عنوان طور پڙهڻ گهرجي. برٽن جي سفرنامن ۾ واقعاتي بيان سان گڏ ذاتي تبصرا، طنز ۽ ثقافتي مقابلا به ملن ٿا. اهو انداز سندس ٻين سفرنامن ۾ پڻ نمايان آهي.<ref name="Ghose2006"/> === سنڌ ۽ سنڌو ماٿريءَ ۾ رهندڙ قومون (1851ع) === ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus: With Notices of the Topography and History of the Province'' برٽن جي سنڌ بابت مشهور ۽ تفصيلي تصنيفن مان هڪ آهي. هي ڪتاب 1851ع ۾ لنڊن جي ناشر ڊبليو. ايڇ. ايلن اينڊ ڪمپني شايع ڪيو.<ref name="Burton1851"/> ڪتاب جو عنوان سنڌيءَ ۾ '''سنڌ ۽ سنڌو ماٿريءَ ۾ رهندڙ قومون: صوبي جي جاگرافي ۽ تاريخ بابت احوال''' ترجمو ڪري سگهجي ٿو. هن ڪتاب ۾ سنڌ جي جاگرافي، تاريخ، آبادي، ٻولين، سماجي زندگيءَ، مذهبي عقيدن، رسمن ۽ مقامي ثقافت بابت معلومات گڏ ڪئي وئي آهي. برٽن ڪتاب جي مهاڳ ۾ سنڌ بابت اهڙي تصنيف جي ضرورت بيان ڪئي، جيڪا مقامي ماڻهن جي روزمره زندگيءَ ۽ سماجي روايتن بابت جامع معلومات مهيا ڪري. هن ڪتاب جي اهميت جو هڪ سبب اهو آهي ته اهو سنڌ تي برطانوي قبضي کان ٿوري ئي عرصي پوءِ تيار ٿيو، جڏهن علائقي جي سياسي ۽ انتظامي نظام ۾ تبديليون اچي رهيون هيون. ==== ڪتاب جا اهم موضوع ==== ڪتاب ۾ هيٺيان موضوع نمايان آهن: * سنڌ جي جاگرافي ۽ تاريخي پسمنظر؛ * سنڌ جي آبادي ۽ مقامي برادريون؛ * سنڌي ۽ ڀرپاسي جي ٻولين بابت معلومات؛ * ماڻهن جي روزمره زندگي ۽ گهريلو رسمون؛ * مسلمانن ۽ هندن جون مذهبي روايتون؛ * مقامي سماجي ۽ ثقافتي رواج؛ * سنڌ جي ماڻهن بابت برٽن جا مشاهدا ۽ تعبيرون. برٽن جي هن تصنيف کي سنڌ جي تاريخ لاءِ ابتدائي ماخذ طور استعمال ڪري سگهجي ٿو. تنهن هوندي به ڪتاب ۾ پيش ڪيل قومن ۽ برادرين جي درجابندي، مذهبي بيانن ۽ سماجي تبصرن کي جديد تاريخي تحقيق سان ڀيٽڻ ضروري آهي.<ref name="Ghose2006"/> === سنڌو ماٿريءَ ۾ بازن سان شڪار (1852ع) === ''Falconry in the Valley of the Indus'' برٽن جو بازداري ۽ شڪار بابت ڪتاب آهي، جيڪو 1852ع ۾ لنڊن جي ناشر جان وان وورسٽ شايع ڪيو.<ref name="BurtonFalconry1852">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Falconry in the Valley of the Indus |publisher=John Van Voorst |location=London |year=1852 |language=en |url=https://archive.org/details/falconryinvalley00burt }}</ref> [[بازداري]] شڪاري پکين، خاص طور بازن ۽ شاهينن، کي تربيت ڏئي شڪار ڪرڻ جي روايتي فن کي چيو ويندو آهي. برٽن هن ڪتاب ۾ سنڌو ماٿريءَ جي بازداريءَ سان لاڳاپيل تجربن، شڪار جي طريقن ۽ شڪاري پکين بابت معلومات پيش ڪئي. ڪتاب سنڌ جي تاريخي سماج ۾ شڪار ۽ تفريحي سرگرمين جي مطالعي لاءِ مددگار ماخذ آهي. ان سان گڏ اهو برٽن جي دلچسپين جي وسعت کي پڻ ظاهر ڪري ٿو، ڇاڪاڻ ته سندس تحقيق صرف ٻولين، مذهب يا جاگرافيءَ تائين محدود نه هئي. === سنڌ جو ٻيهر سفر (1877ع) === [[فائل:Richard-Francis-Burton-by-Lock-&-Whitfield,-1876 (cropped).png|thumb|upright|رچرڊ فرانسس برٽن، 1876ع. انهيءَ عرصي ۾ هن سنڌ جو ٻيهر سفر ڪيو.]] برٽن سنڌ ڇڏڻ کان لڳ ڀڳ ٽن ڏهاڪن پوءِ 1875ع–1876ع جي سفر دوران پنهنجي گهرواري [[ازابيل برٽن]] سان گڏ سنڌ واپس آيو. هن سفر جا مشاهدا سندس ڪتاب ''Sind Revisited: With Notices of the Anglo-Indian Army; Railroads; Past, Present, and Future, etc.'' ۾ شامل آهن، جيڪو 1877ع ۾ لنڊن مان رچرڊ بينٽلي اينڊ سن ٻن جلدن ۾ شايع ڪيو.<ref name="Burton1877"/> ڪتاب جو عنوان سنڌيءَ ۾ '''سنڌ جو ٻيهر سفر: اينگلو-انڊين فوج، ريلوي، ماضي، حال ۽ مستقبل بابت احوال''' ترجمو ڪري سگهجي ٿو. برٽن هن ڪتاب ۾ سنڌ جي پنهنجي اڳوڻي تجربن کي نئين سفر دوران ڏٺل حالتن سان ڀيٽيو. سندس مشاهدي ۾ شهرن جي ترقي، آمدرفت، ريلوي، فوجي انتظام ۽ سماجي تبديليون شامل هيون. ==== سنڌ جي شهرن جو احوال ==== ''Sind Revisited'' ۾ [[ڪراچي]]، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۽ سنڌ جي ٻين شهرن ۽ علائقن جو ذڪر ملي ٿو. ڪتاب ۾ [[ڪوٽڙي]]، [[سيوهڻ]]، [[روهڙي]]، [[سکر]]، [[شڪارپور]]، [[خيرپور ميرس|خيرپور]] ۽ سنڌو درياهه سان لاڳاپيل سفرن جا احوال پڻ موجود آهن.<ref name="Burton1877"/> برٽن انهن هنڌن جي جاگرافيائي حالتن، تاريخي اهميت، آمدرفت ۽ ماڻهن جي سماجي زندگيءَ بابت پنهنجا مشاهدا پيش ڪيا. هن خاص طور انهن تبديلين تي ڌيان ڏنو، جيڪي سندس پهرين سنڌ واري رهائش کان پوءِ برطانوي انتظام هيٺ آيون هيون. ==== ڪراچي ۽ حيدرآباد ==== برٽن جي ٻيهر سنڌ واري سفر ۾ ڪراچي ۽ حيدرآباد اهم موضوع آهن. ڪراچي بابت سندس لکڻين ۾ بندرگاهه واري شهر جي اهميت، آمدرفت ۽ برطانوي دور جي تبديل ٿيندڙ شهري حالتن جو ذڪر ملي ٿو. حيدرآباد بابت هن تاريخي ۽ سماجي ماحول، مقامي آبادي ۽ شهر جي اهميت تي تبصرا ڪيا.<ref name="Burton1877"/> اهي بيان اڻويهين صديءَ جي پوئين اڌ ۾ سنڌ جي شهري تاريخ جي مطالعي لاءِ هڪ همعصر ماخذ فراهم ڪن ٿا. ==== سنڌو درياهه ۽ ڦليلي ==== برٽن جي ڪتاب ۾ [[سنڌو درياهه]] سان لاڳاپيل سفرن ۽ آبي رستن جو احوال پڻ شامل آهي. ٻئي جلد ۾ [[ڦليلي واهه|ڦليلي]] جي رستي سفر ۽ [[ڪوٽڙي]] ڏانهن سنڌو درياهه ذريعي واپسيءَ بابت جدا عنوان موجود آهن.<ref name="Burton1877"/> انهن احوالن مان سنڌ جي درياهي آمدرفت، آبي جاگرافي ۽ سفر جي روايتي طريقن بابت معلومات حاصل ٿئي ٿي. ==== سنڌو ماٿريءَ جي ريلوي ==== ''Sind Revisited'' جو هڪ اهم موضوع برطانوي دور جي ريلوي ۽ آمدرفت جو نظام آهي. برٽن سنڌ ۾ ريلوي جي ترقي، ان جي موجوده حالت ۽ مستقبل بابت تبصرا ڪيا. هن ريلويءَ کي سنڌ جي شهرن، فوجي ضرورتن ۽ آمدرفت جي نظام سان لاڳاپيل تبديليءَ جي هڪ اهم صورت طور ڏٺو.<ref name="Burton1877"/> برٽن جي ريلوي بابت لکڻين کي ان دور جي برطانوي انتظامي ۽ فوجي مفادن جي پسمنظر ۾ پڻ پڙهڻ گهرجي. ==== اينگلو-انڊين فوج ==== ڪتاب جي مڪمل عنوان مان ئي ظاهر ٿئي ٿو ته برٽن سنڌ جي سفر سان گڏ برطانوي هندستان جي فوج بابت به لکيو. هن فوجي تنظيم، سپاهين، انتظامي ضرورتن ۽ برطانوي فوجي نظام جي مختلف پهلوئن بابت پنهنجا مشاهدا پيش ڪيا.<ref name="Burton1877"/> سندس اڳوڻي فوجي ملازمت سبب اهي تبصرا ذاتي تجربي سان پڻ لاڳاپيل هئا. ==== مذهبي برادريون ۽ سماجي لاڳاپا ==== برٽن پنهنجي ٻيهر سفر واري ڪتاب ۾ سنڌ جي مسلمانن ۽ هندن جي سماجي لاڳاپن، مذهبي روايتن ۽ باهمي تعلقن بابت پڻ لکيو. ڪتاب ۾ مذهبي تبديليءَ ۽ مختلف برادرين جي سماجي حيثيت بابت سندس بيان ملن ٿا.<ref name="Burton1877"/> انهن بيانن کي برٽن جي ذاتي مشاهدي ۽ نوآبادياتي دور جي مذهبي ۽ سماجي تعبيرن طور پڙهڻ ضروري آهي؛ انهن مان ڪنهن به برادريءَ بابت غيرجانبدار ۽ حتمي نتيجا اخذ نٿا ڪري سگهجن. ==== مقامي قصا، ڏندڪٿائون ۽ شاعري ==== ''Sind Revisited'' ۾ مقامي قصن، روايتن، شاعريءَ جي ترجمن ۽ مذهبي ڏندڪٿائن جا احوال پڻ موجود آهن. انهن ۾ «ستن بي سر نبين» بابت هڪ مقامي روايت جو ذڪر پڻ اچي ٿو.<ref name="Burton1877"/> اهڙا بيان سنڌ جي زباني روايتن بابت تاريخي مواد فراهم ڪن ٿا. البت ڏندڪٿائن ۽ مذهبي روايتن کي ثابت ٿيل تاريخي واقعن کان الڳ رکڻ گهرجي. ==== جان بُل جو ادبي ڪردار ==== برٽن پنهنجي ڪتاب ۾ '''مسٽر جان بُل''' (''Mr. John Bull'') نالي هڪ خيالي همسفر کي ادبي وسيلي طور استعمال ڪيو. هو هن ڪردار سان مخاطب ٿي مختلف واقعن، ماڻهن ۽ حالتن بابت تبصرا ڪندو آهي.<ref name="Burton1877"/> جان بُل برطانوي قومي شخصيت جي هڪ روايتي علامت پڻ آهي. ڪتاب ۾ هن ڪردار جي استعمال سان برٽن پنهنجي مشاهدن کي گفتگو ۽ طنزيه تبصرن جي صورت ۾ پيش ڪري سگهيو. ==== برطانوي حڪومت بابت برٽن جا رايا ==== ''Sind Revisited'' جي پڇاڙيءَ ۾ برٽن سنڌ ۾ برطانوي حڪومت جي اثرن بابت پنهنجي راءِ پيش ڪئي. هن صحت ۽ تعليم جي ڪجهه سهولتن ۾ سڌارن کي برطانوي راڄ جي مثبت اثرن طور بيان ڪيو.<ref name="Burton1877"/> بهرحال، اهو برٽن جو تاريخي ۽ سياسي موقف هو. سنڌ ۾ برطانوي قبضي، معاشي تبديلين، سياسي اختيارن جي منتقلي ۽ مقامي آباديءَ تي پوندڙ اثرن جو جامع جائزو وٺڻ لاءِ ٻين تاريخي ماخذن کي پڻ نظر ۾ رکڻ ضروري آهي. == سنڌ بابت تصنيفن ۽ مقالن جي تاريخوار فهرست == {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#174a73;color:#ffffff;" | سال ! style="background:#174a73;color:#ffffff;" | تصنيف يا مقالو ! style="background:#174a73;color:#ffffff;" | موضوع ! style="background:#174a73;color:#ffffff;" | اشاعت |- | style="background:#eaf3fb;" | 1847ع | ''Notes Relative to the Population of the Sind; and the Customs, Language, and Literature of the People'' | سنڌ جي آبادي، رسم و رواج، ٻولي ۽ ادب | ''Bombay Government Records''، نئون سلسلو، نمبر 17، حصو 2، ص 637–657 |- | style="background:#f0f7ed;" | 1848ع | ''Brief Notes Relative to the Division of Time, and Articles of Cultivation in Sind'' | وقت جي حساب، زراعت ۽ نشي جي طريقن بابت نوٽس | ''Bombay Government Records''، نئون سلسلو، نمبر 17، حصو 2، ص 613–636 |- | style="background:#fff3e5;" | 1849ع | ''A Grammar of the Jataki or Belochki Dialect'' | جتڪي يا بيلوچڪي لهجي جي گرامر | ''Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society''، جلد 3، شمارو 12، ص 84–125 |- | style="background:#f3eafa;" | 1849ع | ''A Grammar of the Multani Language'' | ملتاني ٻوليءَ جي گرامر | ابتدائي سوانحي ماخذن ۾ ذڪر؛ مڪمل اصل اشاعتي تفصيلن جي وڌيڪ تصديق گهربل |- | style="background:#eaf3fb;" | 1849ع | ''Notes and Remarks on Dr. Dorn's Chrestomathy of the Pushtu or Afghan Language'' | پشتو بابت تنقيدي لساني اڀياس | ساڳيو رسالو، جلد 3، شمارو 12، ص 58–69 |- | style="background:#f0f7ed;" | 1851ع | ''Scinde; or, The Unhappy Valley'' | سنڌ جو سفرنامو ۽ سماجي مشاهدا | رچرڊ بينٽلي، لنڊن؛ ٻه جلد |- | style="background:#fff3e5;" | 1851ع | ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' | سنڌ جي قومن، تاريخ، جاگرافي، ٻولين ۽ ثقافت جو مطالعو | ڊبليو. ايڇ. ايلن اينڊ ڪمپني، لنڊن |- | style="background:#f3eafa;" | 1852ع | ''Falconry in the Valley of the Indus'' | بازداري ۽ شڪار جون روايتون | جان وان وورسٽ، لنڊن |- | style="background:#eaf3fb;" | 1877ع | ''Sind Revisited'' | سنڌ جو ٻيهر سفر، ريلوي، فوج ۽ سماجي تبديليون | رچرڊ بينٽلي اينڊ سن، لنڊن؛ ٻه جلد |} == سنڌ جي تاريخ ۽ ادب ۾ برٽن جي اهميت == رچرڊ فرانسس برٽن جي سنڌ بابت تصنيفن جي اهميت ان ڪري آهي جو انهن ۾ اڻويهين صديءَ جي وچ ۽ پوئين اڌ ۾ سنڌ جي سماجي، لساني ۽ ثقافتي زندگيءَ بابت همعصر مواد محفوظ ٿيل آهي. سندس 1847ع ۽ 1848ع جون رپورٽون، 1849ع جا لساني مقالا، 1851ع ۽ 1852ع جا ڪتاب ۽ 1877ع جو سفرنامو گڏجي سنڌ بابت سندس تحقيق جي مختلف مرحلن کي ظاهر ڪن ٿا. سنڌ جي تاريخ ۽ ادب جي مطالعي ۾ برٽن جي ڪم مان خاص طور هيٺين موضوعن بابت مواد حاصل ٿئي ٿو: * اڻويهين صديءَ ۾ سنڌ جي آبادي ۽ سماجي بناوت؛ * سنڌي ٻولي، مقامي لهجا ۽ پاڙيسري ٻولين جا لاڳاپا؛ * سنڌ جي زباني روايتن، قصن ۽ شاعريءَ جا احوال؛ * مذهبي عقيدا، رسمون ۽ سماجي لاڳاپا؛ * سنڌ جي شهرن، درياهن ۽ آمدرفت جي تاريخ؛ * زراعت، شڪار ۽ بازداريءَ جون روايتون؛ * برطانوي قبضي کان پوءِ فوجي ۽ انتظامي تبديليون؛ * ريلوي ۽ جديد آمدرفت جي شروعاتي ترقي. سنڌي ادب جي محقق موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ برٽن کي شامل ڪيو ۽ سندس سنڌ بابت تصنيفن جو ذڪر ڪيو.<ref name="Jotwani1996"/> === تاريخي ماخذ طور حدون === برٽن جون لکڻيون پنهنجي دور بابت قيمتي معلومات فراهم ڪن ٿيون، پر انهن کي مڪمل طور غيرجانبدار يا حتمي ماخذ نٿو سمجهي سگهجي. برٽن برطانوي فوج ۽ سفارتي نظام سان لاڳاپيل هو. سندس ڪتابن ۾ سنڌ جي ماڻهن، قومن، مذهبي برادرين ۽ برطانوي انتظام بابت ذاتي رايا ۽ اڻويهين صديءَ جي يورپي سوچ جا اثر موجود آهن.<ref name="Ghose2006"/><ref name="Kennedy2005"/> انهيءَ ڪري جديد تحقيق ۾ سندس تصنيفن کي سنڌي، فارسي، اردو ۽ ٻين مقامي ماخذن سان ڀيٽي پڙهڻ ضروري آهي. برٽن جي ڪتابن جي تاريخي اهميت سندس هر نتيجي جي درست هجڻ ۾ نه، پر ان ڳالهه ۾ آهي ته انهن ۾ سنڌ جي هڪ مخصوص دور بابت مشاهدا، بيان ۽ معلومات محفوظ ٿيل آهن. == عربستان جو سفر ۽ حج (1853ع) == [[فائل:Richard Francis Burton.jpg|thumb|upright|رچرڊ فرانسس برٽن، جنهن 1853ع ۾ مڪي ۽ مديني جو سفر ڪيو.]] سنڌ ۽ هندستان ۾ رهائش دوران رچرڊ فرانسس برٽن عربي، فارسي، هندستاني ٻولين ۽ اسلامي روايتن بابت ڄاڻ حاصل ڪئي. انهيءَ مطالعي سندس عربستان جي سفر ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1853ع ۾ هن [[مدينو|مديني]] ۽ [[مڪو|مڪي]] جو سفر ڪيو ۽ [[حج]] جا مناسڪ ادا ڪيا.<ref name="Kennedy2005"/><ref name="Lovell1998"/> ان وقت مڪي ۽ مديني جي مقدس مذهبي علائقن ۾ غيرمسلمانن جي داخلا تي پابندي هئي. برٽن پنهنجي سڃاڻپ لڪائي مسلمان مسافر جي حيثيت سان سفر ڪيو. سندس هن سفر کي اڻويهين صديءَ جي يورپي سفرناما نگاريءَ ۾ خاص شهرت حاصل ٿي.<ref name="BurtonPilgrimage1855">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Personal Narrative of a Pilgrimage to El-Medinah and Meccah |volume=1–3 |publisher=Longman, Brown, Green, and Longmans |location=London |year=1855–1856 |language=en |url=https://www.gutenberg.org/ebooks/4657 }}</ref> === سفر جي تياري === برٽن عربستان جي سفر کان اڳ عربي ٻوليءَ، اسلامي عبادتن، مذهبي اصطلاحن، لباس، سماجي آداب ۽ سفر جي روايتن جو مطالعو ڪيو. هن هندستان ۾ رهڻ دوران حاصل ڪيل ٻولين ۽ مذهبي رسمن جي ڄاڻ کي سفر جي تياريءَ ۾ استعمال ڪيو. سندس مقصد صرف مقدس شهرن جو دورو ڪرڻ نه، پر انهن جي مذهبي، سماجي ۽ ثقافتي زندگيءَ جو تفصيلي مشاهدو پڻ هو.<ref name="Rice1990"/><ref name="BurtonPilgrimage1855"/> برٽن پنهنجي سفر ۾ مختلف وقتن تي فارسي نسل جي مسلمان مسافر ۽ درويش يا شيخ جهڙيون سڃاڻپون اختيار ڪيون. سندس سفرنامي موجب، هن اهڙي لباس ۽ طرزِ گفتگو اختيار ڪئي، جيڪا مقامي ماحول ۾ سندس غيرملڪي هجڻ کي لڪائڻ ۾ مددگار ٿي سگهي.<ref name="BurtonPilgrimage1855"/> === مصر کان عربستان تائين === 1853ع ۾ برٽن انگلينڊ مان نڪري [[مصر]] پهتو. هن [[اسڪندريه]] ۽ [[قاهره]] ۾ وقت گذاريو ۽ پوءِ [[سوئيز]] جي رستي [[ڳاڙهو سمنڊ|ڳاڙهي سمنڊ]] ڏانهن روانو ٿيو. سفر دوران هن مسلمان مسافرن، واپارين ۽ حج تي ويندڙ ماڻهن سان گڏ سفر ڪيو. عربستان پهچڻ کان پوءِ هن [[ينبع]] جي رستي مديني ڏانهن سفر جاري رکيو.<ref name="BurtonPilgrimage1855"/> برٽن پنهنجي سفرنامي ۾ قافلن، رهائش، کاڌي، سفر جي ڏکيائين، رستن ۽ مقامي ماڻهن جي رسم و رواج بابت تفصيلي احوال ڏنو. === مديني جو سفر === برٽن جولاءِ 1853ع ۾ مديني پهتو. هن شهر ۾ رهائش دوران [[مسجد نبوي]]، مذهبي زندگيءَ، زيارت جي روايتن ۽ شهر جي سماجي حالتن جو مشاهدو ڪيو. سندس سفرنامي ۾ مديني جي گهٽين، بازارن، رهائشي علائقن، مذهبي عمارتن ۽ مقامي ماڻهن بابت تفصيل ملن ٿا.<ref name="BurtonPilgrimage1855"/> هن مديني جي تاريخي ۽ مذهبي اهميت سان گڏ شهر جي جاگرافي ۽ آباديءَ بابت پڻ لکيو. برٽن جا اهي بيان اڻويهين صديءَ جي وچ ڌاري مديني جي شهري ۽ سماجي تاريخ جي مطالعي لاءِ هڪ همعصر سفرنامي جو مواد فراهم ڪن ٿا. === مڪي جو سفر ۽ حج جا مناسڪ === مديني کان پوءِ برٽن حج جي قافلي سان گڏ مڪي ڏانهن روانو ٿيو. سيپٽمبر 1853ع ۾ هو مڪي پهتو. هن [[ڪعبو|ڪعبي]] جو طواف ڪيو ۽ حج جي ٻين مناسڪن ۾ شرڪت ڪئي. پنهنجي سفرنامي ۾ هن [[مسجد الحرام]]، ڪعبي، [[صفا ۽ مروه]]، [[عرفات]]، [[مزدلفه]] ۽ [[منى]] بابت تفصيلي بيان پيش ڪيا.<ref name="BurtonPilgrimage1855"/> برٽن مذهبي عبادتن سان گڏ حج جي انتظام، حاجين جي آمدرفت، مختلف علائقن مان ايندڙ ماڻهن، بازارن، رهائش ۽ سماجي ماحول بابت پڻ لکيو. سندس سفرنامي جي هڪ خاص ڳالهه اها آهي ته هن مقدس شهرن کي صرف مذهبي مرڪزن طور نه، پر رهائشي، واپاري ۽ ثقافتي شهرن طور پڻ بيان ڪيو. === ڇا برٽن مڪي پهچندڙ پهريون غيرمسلمان يورپي هو؟ === برٽن کي ڪڏهن ڪڏهن مڪي ۾ داخل ٿيندڙ پهريون غيرمسلمان يورپي چيو ويندو آهي، پر اها دعويٰ تاريخي طور درست نه آهي. هن کان اڳ اطالوي مسافر [[لودووڪو دي وارٿيما]] سورهين صديءَ جي شروعات ۾ مڪي پهتو هو. سوئس محقق [[يوهان لڊوگ برڪهارٽ]] پڻ 1814ع ۾ مڪي جو سفر ڪيو ۽ 1815ع ۾ حج ادا ڪيو.<ref name="Burckhardt1829">{{cite book |last=Burckhardt |first=John Lewis |title=Travels in Arabia: Comprehending an Account of Those Territories in Hedjaz Which the Mohammedans Regard as Sacred |publisher=Henry Colburn |location=London |year=1829 |language=en }}</ref> انهيءَ ڪري برٽن جي اهميت مڪي پهچندڙ پهريون غيرمسلمان هجڻ ۾ نه، پر سندس سفرنامي جي تفصيل، مشاهدي جي انداز ۽ يورپي پڙهندڙن ۾ ان جي اثر ۾ آهي. === سفرنامي جي اشاعت === برٽن عربستان جي سفر بابت ''Personal Narrative of a Pilgrimage to El-Medinah and Meccah'' (مديني ۽ مڪي جي زيارت جو ذاتي سفرنامو) لکيو. هي ڪتاب 1855ع ۽ 1856ع ۾ ٽن جلدن ۾ شايع ٿيو ۽ سندس مشهور تصنيفن مان هڪ بڻيو.<ref name="BurtonPilgrimage1855"/> ڪتاب ۾ عربستان جي جاگرافي، مذهبي زندگي، قافلن، سماجي روايتن، مقامي ماڻهن ۽ سفر جي مشڪلاتن بابت تفصيلي احوال موجود آهي. برٽن جي سفرنامي کي اڻويهين صديءَ جي عربستان بابت يورپي علمي ادب ۾ اهم جاءِ حاصل ٿي، جيتوڻيڪ ان ۾ سندس ذاتي رايا ۽ ان دور جون ثقافتي تعبيرون پڻ شامل آهن.<ref name="Kennedy2005"/> === سفر سان لاڳاپيل تڪراري دعوائون === برٽن جي حج واري سفر بابت ڪجهه سوانحي ڪتابن ۾ اهڙا قصا ملن ٿا، جن ۾ سندس سڃاڻپ ظاهر ٿيڻ جي خطري ۽ مبينا تشدد جو ذڪر ڪيو ويو آهي. انهن مان هڪ دعويٰ اها آهي ته هن پنهنجي سڃاڻپ بچائڻ لاءِ ڪنهن ماڻهوءَ کي قتل ڪيو. اهڙي واقعي جي آزاد ۽ قابلِ اعتماد تاريخي تصديق موجود نه آهي؛ برٽن پاڻ به اهڙي الزام کي رد ڪيو هو.<ref name="Lovell1998"/><ref name="Rice1990"/> تنهنڪري هن دعويٰ کي ثابت ٿيل واقعي بدران برٽن جي زندگيءَ سان لاڳاپيل هڪ غيرتصديق ٿيل روايت طور سمجهڻ گهرجي. == صوماليا ۽ هرر جون مهمون (1854ع–1855ع) == [[فائل:Harar Jugol, the Fortified Historic Town.jpg|thumb|[[هرر]] جو تاريخي شهر، جنهن جو برٽن 1855ع ۾ دورو ڪيو.]] عربستان جي سفر کان پوءِ برٽن جي دلچسپي آفريڪا جي اتر اوڀر وارن علائقن ڏانهن وڌي. هن [[صوماليا]]، [[جبوتي]] ۽ موجوده [[ايٿوپيا]] جي اوڀر وارن علائقن ۾ سفر ۽ تحقيق ڪئي. انهن سفرن ۾ [[هرر]] جو دورو سندس اهم ڪاميابين مان هڪ هو. برٽن پنهنجي سفرن جا احوال ''First Footsteps in East Africa'' نالي ڪتاب ۾ شايع ڪيا.<ref name="BurtonFirstFootsteps1856">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=First Footsteps in East Africa; or, An Exploration of Harar |publisher=Longman, Brown, Green, and Longmans |location=London |year=1856 |language=en }}</ref> === مهم جو پسمنظر === اڻويهين صديءَ جي وچ ڌاري يورپي جاگرافيدانن ۽ برطانوي اختيارين کي اوڀر آفريڪا جي اندرين علائقن بابت محدود سڌي ڄاڻ هئي. برٽن کي هن علائقي جي ٻولين، واپاري رستن، شهرن، سياسي حالتن ۽ جاگرافيءَ بابت معلومات گڏ ڪرڻ ۾ دلچسپي هئي. انهيءَ سلسلي ۾ هن [[عدن]] کي پنهنجي سفرن جو هڪ اهم مرڪز بڻايو.<ref name="Rice1990"/> === زيلع کان هرر تائين === 1854ع جي آخر ۾ برٽن [[زيلع]] کان هرر ڏانهن روانو ٿيو. سندس سفر ۾ مقامي رهنمائن، مترجمن، قافلي جي ماڻهن ۽ ٻين مددگارن جو اهم ڪردار هو. هو جنوري 1855ع ۾ هرر پهتو، جيڪو ان وقت هڪ اهم اسلامي، واپاري ۽ ثقافتي شهر هو.<ref name="BurtonFirstFootsteps1856"/> برٽن شهر جي حڪمران، بازارن، مذهبي زندگي، آبادي ۽ واپاري لاڳاپن بابت معلومات گڏ ڪئي. هن هرر جي سماجي ۽ سياسي حالتن کي پنهنجي سفرنامي ۾ بيان ڪيو ۽ شهر جي اهميت کي يورپي پڙهندڙن تائين پهچايو. === هرر پهچڻ جي تاريخي اهميت === برٽن کي عام طور هرر ۾ داخل ٿيندڙ اوائلي يورپي سياحن مان هڪ طور ياد ڪيو ويندو آهي. بهرحال، هرر اڳ ئي مقامي ۽ علائقائي مسلمان واپارين، عالمن ۽ مسافرن جي ڄاتل سڃاتل شهرن مان هو. تنهنڪري برٽن جي سفر کي شهر جي «دريافت» چوڻ بدران هڪ يورپي مسافر جي دستاويزي دوري طور بيان ڪرڻ وڌيڪ درست آهي. برٽن جي هرر بابت لکڻين جي اهميت سندس مشاهدي، جاگرافيائي بيان ۽ ان دور جي شهر بابت محفوظ ڪيل معلومات ۾ آهي.<ref name="Ghose2006"/> === بربرا واري مهم === 1855ع ۾ برٽن ٻين يورپي مهم جوئن سان گڏ [[بربرا]] واري علائقي ۾ هڪ نئين مهم ۾ شامل ٿيو. هن مهم ۾ [[جان هيننگ اسپيڪ]]، ليفٽيننٽ جي. اي. هرن ۽ وليم اسٽرويان پڻ شامل هئا. مهم دوران سندن ڪئمپ تي هٿياربند حملو ٿيو. وليم اسٽرويان مارجي ويو، جڏهن ته برٽن ۽ اسپيڪ زخمي ٿيا.<ref name="McLynn1990"/><ref name="Lovell1998"/> === برٽن جي چهري تي زخم === بربرا واري حملي دوران هڪ نيزو برٽن جي چهري مان گذريو ۽ کيس سخت زخم رسيو. هن زخم جو نشان سندس چهري تي باقي زندگي موجود رهيو. سندس پوءِ واري تصويرن ۽ سوانحي احوالن ۾ انهيءَ زخم جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Rice1990"/> حملي کان پوءِ مهم ختم ٿي وئي ۽ بچيل مهم جو واپس موٽيا. === پهريان قدم اوڀر آفريڪا ۾ === 1856ع ۾ برٽن ''First Footsteps in East Africa; or, An Exploration of Harar'' (اوڀر آفريڪا ۾ پهريان قدم، يا هرر جي ڳولا) شايع ڪيو. ڪتاب ۾ زيلع، هرر، صومالي علائقن، مقامي ماڻهن، ٻولين، واپار، مذهبي زندگي ۽ سفر جي حالتن بابت معلومات شامل آهي.<ref name="BurtonFirstFootsteps1856"/> هي ڪتاب برٽن جي آفريڪي سفرنامن جي سلسلي ۾ اهم جاءِ رکي ٿو. ان جي باوجود، مقامي ماڻهن ۽ سماجي گروهن بابت سندس ڪجهه بيان نوآبادياتي دور جي تعصبن کان آزاد نه آهن؛ تنهنڪري انهن کي جديد آفريڪي تاريخ ۽ انسانيات جي تحقيق سان ڀيٽڻ ضروري آهي. == ڪريميا جي جنگ سان لاڳاپو == 1850ع واري ڏهاڪي ۾ برٽن جي فوجي زندگيءَ جو هڪ ٻيو مرحلو [[ڪريميا جي جنگ]] سان لاڳاپيل هو. هن [[بيشي بازوق]] (''Bashi-bazouks'') نالي عثماني غيرباقاعده فوجي دستن سان لاڳاپيل ذميوارين ۾ حصو ورتو. اهي دستا عثماني فوجي نظام جو حصو هئا، پر سندن تنظيم ۽ نظم و ضبط باقاعده فوج کان مختلف هو.<ref name="Wright1906"/><ref name="McLynn1990"/> برٽن جي هن فوجي وابستگيءَ جو عرصو نسبتاً مختصر رهيو. انتظامي اختلافن ۽ تنظيم سان لاڳاپيل مسئلن سبب سندس خدمتون ڊگهي عرصي تائين جاري نه رهيون. سندس فوجي زندگيءَ ۾ هندستان ۽ سنڌ جي ملازمت کان پوءِ هي مرحلو اهم هو، ڇاڪاڻ ته ان کان پوءِ سندس ڌيان وڏي پيماني تي جاگرافيائي سفرن ۽ تحقيق ڏانهن وڌيو. == آفريڪا جي وڏين ڍنڍن جي ڳولا (1856ع–1859ع) == [[فائل:Lake Tanganyika.jpg|thumb|[[ڍنڍ ٽانگانيڪا]]، جنهن تائين برٽن ۽ اسپيڪ جي مهم فيبروري 1858ع ۾ پهتي.]] 1850ع واري ڏهاڪي ۾ آفريڪا جي اندروني جاگرافي ۽ [[نيل درياهه]] جي سرچشمي بابت يورپي جاگرافيدانن ۾ وڏي دلچسپي هئي. برٽن ۽ [[جان هيننگ اسپيڪ]] اوڀر آفريڪا جي اندرين علائقن ڏانهن هڪ مهم ڪئي، جنهن جو مقصد وڏين ڍنڍن، واپاري رستن ۽ نيل درياهه جي سرچشمي بابت معلومات حاصل ڪرڻ هو.<ref name="BurtonLakeRegions1860">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=The Lake Regions of Central Africa: A Picture of Exploration |volume=1–2 |publisher=Longman, Green, Longman, and Roberts |location=London |year=1860 |language=en }}</ref> === رائل جاگرافيائي سوسائٽيءَ جي مدد === برٽن جي آفريڪي مهم کي [[رائل جاگرافيائي سوسائٽي]] جي حمايت حاصل هئي. مهم ۾ برٽن اڳواڻ ۽ اسپيڪ سندس ساٿي هو. ٻنهي کي جاگرافيائي مشاهدي، سفر، رستن جي سڃاڻپ ۽ آفريڪا جي اندرين علائقن بابت معلومات گڏ ڪرڻ جي ذميواري هئي.<ref name="McLynn1990"/> ان وقت يورپي نقشن ۾ آفريڪا جي ڪيترن اندرين علائقن بابت معلومات نامڪمل هئي، جيتوڻيڪ اهي علائقا مقامي آباديءَ، واپارين ۽ مسافرن کي اڳ ئي ڄاتل هئا. === زنجبار کان اندروني آفريڪا ڏانهن === مهم جو اهم سامونڊي مرڪز [[زنجبار]] هو. برٽن ۽ اسپيڪ اوڀر آفريڪا جي ساحلي علائقي کان اندرين حصن ڏانهن روانا ٿيا. سندن سفر ۾ آفريڪي رهنمائن، باربردارن، واپارين، مترجمن ۽ قافلي جي ٻين ماڻهن اهم ڪردار ادا ڪيو. مقامي رستن، پاڻيءَ جي هنڌن، رهائش ۽ واپار بابت انهن ماڻهن جي ڄاڻ کان سواءِ اهڙو سفر ممڪن نه هو.<ref name="BurtonLakeRegions1860"/> === سيدي مبارڪ بمبئي ۽ مقامي ساٿي === [[سيدي مبارڪ بمبئي]] اوڀر آفريڪا جي مشهور رهنمائن مان هڪ هو، جنهن برٽن ۽ اسپيڪ جي مهم ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هو اڳتي هلي آفريڪا جي ٻين يورپي مهمن سان پڻ لاڳاپيل رهيو. برٽن ۽ اسپيڪ جي مهم جي تاريخ کي صرف ٻن يورپي سياحن جي ڪاميابيءَ طور پيش ڪرڻ نامڪمل آهي، ڇاڪاڻ ته ان ۾ مقامي آفريڪي ماڻهن جي ڄاڻ، محنت ۽ رهنمائي بنيادي اهميت رکي ٿي.<ref name="Jeal2011">{{cite book |last=Jeal |first=Tim |title=Explorers of the Nile: The Triumph and Tragedy of a Great Victorian Adventure |publisher=Yale University Press |location=New Haven |year=2011 |language=en |isbn=978-0-300-14935-7 }}</ref> === سفر جون ڏکيائون === آفريڪا جي اندروني سفر دوران برٽن ۽ اسپيڪ کي بيمارين، ٿڪاوٽ، موسمي حالتن، رسد جي مسئلن ۽ ٻين ڏکيائين کي منهن ڏيڻو پيو. ٻئي مهم جو مختلف وقتن تي سخت بيمار ٿيا. انهن حالتن سندن سفر جي رفتار ۽ جاگرافيائي مشاهدي جي صلاحيت تي اثر وڌو.<ref name="BurtonLakeRegions1860"/> مهم جي ڪاميابيءَ ۾ مقامي ماڻهن جي مدد، رستن بابت معلومات ۽ قافلي جي تنظيم اهم هئي. == ڍنڍ ٽانگانيڪا تائين پهچڻ (1858ع) == فيبروري 1858ع ۾ برٽن ۽ اسپيڪ جي مهم [[ڍنڍ ٽانگانيڪا]] تائين پهتي. هيءَ اوڀر آفريڪا جي وڏين ڍنڍن مان هڪ آهي ۽ موجوده تنزانيا، ڪانگو جي جمهوري جمهوريه، برونڊي ۽ زامبيا جي سرحدي علائقن سان لاڳاپيل آهي. برٽن ۽ اسپيڪ يورپي جاگرافيائي ادب ۾ ڍنڍ بابت تفصيلي مشاهدا پيش ڪندڙ اوائلي مهم جوئن مان هئا.<ref name="BurtonLakeRegions1860"/> === ڍنڍ جي جاگرافي === برٽن ڍنڍ ٽانگانيڪا جي پاڻيءَ، ڀرپاسي جي زمين، آباديءَ ۽ سفر جي رستن بابت معلومات گڏ ڪئي. هن ڍنڍ جي اهميت کي نيل درياهه جي سرچشمي بابت هلندڙ بحث سان ڳنڍيو. بهرحال، ان وقت موجود معلومات جي بنياد تي ڍنڍ ۽ نيل درياهه جي آبي نظام جو صحيح لاڳاپو طئي ڪرڻ آسان نه هو. === مقامي ڄاڻ جي اهميت === ڍنڍ ٽانگانيڪا برٽن ۽ اسپيڪ جي اچڻ کان اڳ ئي مقامي ماڻهن، واپارين ۽ علائقائي مسافرن کي معلوم هئي. انهيءَ ڪري «ڍنڍ جي دريافت» وارو اصطلاح صرف يورپي نقشن ۽ جاگرافيائي علم ۾ ان جي داخلا جي مخصوص معنيٰ ۾ استعمال ڪري سگهجي ٿو. جديد تاريخي مطالعي ۾ مقامي آفريڪي آباديءَ جي اڳوڻي ڄاڻ ۽ سفرن ۾ سندن ڪردار کي تسليم ڪيو وڃي ٿو.<ref name="Jeal2011"/> == جان هيننگ اسپيڪ ۽ ڍنڍ وڪٽوريا == [[فائل:John Hanning Speke.jpg|thumb|upright|[[جان هيننگ اسپيڪ]]، جيڪو برٽن سان گڏ آفريڪي مهم ۾ شامل هو ۽ پوءِ نيل درياهه جي سرچشمي بابت سندس مخالف ٿيو.]] 1858ع ۾ برٽن ۽ اسپيڪ جي مهم دوران ٻنهي جي تحقيق جا رستا ڪجهه وقت لاءِ جدا ٿيا. برٽن جي بيماريءَ ۽ ٻين حالتن سبب اسپيڪ اتر طرف هڪ جدا سفر ڪيو ۽ آگسٽ 1858ع ۾ [[ڍنڍ وڪٽوريا]] تائين پهتو. اسپيڪ هن ڍنڍ کي برطانوي راڻي [[راڻي وڪٽوريا|وڪٽوريا]] جي نالي سان منسوب ڪيو.<ref name="Jeal2011"/> === نيل درياهه جي سرچشمي بابت اسپيڪ جو نظريو === اسپيڪ جو خيال هو ته ڍنڍ وڪٽوريا نيل درياهه جي اهم سرچشمن مان هڪ آهي. هن پنهنجي مشاهدي ۽ مقامي معلومات جي بنياد تي اهو نتيجو پيش ڪيو، جيتوڻيڪ ان وقت هن ڍنڍ مان نيل درياهه جي نڪرڻ واري رستي جو مڪمل سڌو مشاهدو نه ڪيو هو. برٽن اسپيڪ جي نتيجي کي فوري طور قبول نه ڪيو ۽ وڌيڪ ثبوتن جي ضرورت تي زور ڏنو.<ref name="McLynn1990"/><ref name="Jeal2011"/> === برٽن ۽ اسپيڪ جو اختلاف === برٽن ۽ اسپيڪ جي وچ ۾ اختلاف جا ڪيترائي سبب هئا، جن ۾ نيل درياهه جي سرچشمي بابت مختلف نظريا، مهم جي اڳواڻي، علمي شهرت ۽ دريافتن جو اعزاز شامل هئا. اسپيڪ جي انگلينڊ واپسيءَ کان پوءِ سندس نتيجن کي وڏي توجهه ملي. برٽن ان ڳالهه تي ناراض ٿيو ته سندس خيال ۾ مهم جي گڏيل ڪم ۽ اڳواڻيءَ کي مناسب اهميت نه ڏني وئي هئي.<ref name="McLynn1990"/> اختلاف آهستي آهستي علمي بحث کان ذاتي ۽ عوامي تڪرار ۾ تبديل ٿي ويو. === ٻي آفريڪي مهم === اسپيڪ پوءِ [[جيمس آگسٽس گرانٽ]] سان گڏ اوڀر آفريڪا جي هڪ ٻي مهم ڪئي. هن مهم دوران اسپيڪ ڍنڍ وڪٽوريا جي اترئين حصي ۽ نيل درياهه سان ان جي لاڳاپي بابت وڌيڪ معلومات حاصل ڪئي. 1862ع ۾ هن ڍنڍ وڪٽوريا مان نڪرندڙ پاڻيءَ جي رستي جو مشاهدو ڪيو، جنهن سندس اڳوڻي نظريي کي وڌيڪ مضبوط ڪيو.<ref name="Jeal2011"/> == نيل درياهه جي سرچشمي بابت بحث == [[نيل درياهه]] جي سرچشمي بابت سوال اڻويهين صديءَ جي جاگرافيائي تحقيق جي اهم مسئلن مان هڪ هو. برٽن، اسپيڪ ۽ ٻين محققن وٽ ان بابت مختلف نظريا هئا. برٽن وڌيڪ احتياط سان جاگرافيائي ثبوت گڏ ڪرڻ جو حامي هو، جڏهن ته اسپيڪ ڍنڍ وڪٽوريا کي نيل درياهه جي اهم سرچشمي طور پيش ڪيو.<ref name="Jeal2011"/> === علمي بحث جي تياري === 1864ع ۾ برٽن ۽ اسپيڪ جي وچ ۾ نيل درياهه جي سرچشمي بابت هڪ عوامي علمي بحث ٿيڻ جو امڪان هو. ٻنهي جي اختلافن سبب اهو بحث وڏي دلچسپيءَ جو موضوع بڻجي چڪو هو. پر بحث کان ٿورو اڳ اسپيڪ جي وفات ٿي وئي. === اسپيڪ جي وفات (1864ع) === جان هيننگ اسپيڪ 15 سيپٽمبر 1864ع تي انگلينڊ ۾ شڪار دوران بندوق جي گولي لڳڻ سبب فوت ٿيو. سرڪاري جاچ ۾ سندس موت کي حادثاتي قرار ڏنو ويو، جيتوڻيڪ پوءِ جي ڪجهه سوانحي بحثن ۾ واقعي جي حالتن بابت سوال اٿاريا ويا.<ref name="Jeal2011"/><ref name="McLynn1990"/> اسپيڪ جي وفات سبب برٽن ۽ اسپيڪ جي وچ ۾ طئي ٿيل عوامي بحث ٿي نه سگهيو. === جديد جاگرافيائي سمجهاڻي === جديد جاگرافيءَ موجب ڍنڍ وڪٽوريا [[اڇي نيل]] جي آبي نظام جو اهم ذريعو آهي. تنهن هوندي به نيل درياهه جي سڀ کان پري سرچشمي جي سڃاڻپ وڌيڪ پيچيده سوال آهي، ڇاڪاڻ ته ڍنڍ وڪٽوريا ۾ ڪيترائي درياهه ڇوڙ ڪن ٿا. انهيءَ ڪري اسپيڪ جي نتيجي کي نيل جي آبي نظام بابت هڪ اهم تاريخي اڳڀرائي طور سمجهڻ گهرجي، نه ته نيل جي سڀني سرچشمن بابت آخري ۽ مڪمل وضاحت طور. == آفريڪا جي ڍنڍن بابت برٽن جو ڪتاب == 1860ع ۾ برٽن ''The Lake Regions of Central Africa: A Picture of Exploration'' (وچ آفريڪا جي ڍنڍن وارا علائقا: ڳولا جي هڪ تصوير) ٻن جلدن ۾ شايع ڪيو. هي ڪتاب سندس آفريڪي مهم، سفر جي رستن، ڍنڍ ٽانگانيڪا، مقامي آبادي، واپار، جاگرافي ۽ سفر جي ڏکيائين بابت تفصيلي احوال تي ٻڌل آهي.<ref name="BurtonLakeRegions1860"/> ڪتاب ۾ برٽن آفريڪا جي سماجي ۽ ثقافتي زندگيءَ بابت پڻ لکيو، پر سندس ڪجهه تبصرا اڻويهين صديءَ جي يورپي نسلي ۽ نوآبادياتي سوچ جي اثر هيٺ هئا. انهيءَ ڪري جديد تاريخي تحقيق ۾ سندس ڪتاب کي همعصر سفرنامي ۽ نوآبادياتي علمي دستاويز ٻنهي حيثيتن سان پڙهيو وڃي ٿو.<ref name="Ghose2006"/> == آفريڪي مهمن جي تاريخي اهميت == برٽن جون آفريڪي مهمون يورپي جاگرافيائي تحقيق جي تاريخ ۾ اهم آهن. هن هرر، صومالي علائقن، اوڀر آفريڪا جي واپاري رستن ۽ ڍنڍ ٽانگانيڪا بابت تفصيلي معلومات شايع ڪئي. انهن سفرن سان گڏ برٽن ۽ اسپيڪ جي وچ ۾ نيل درياهه جي سرچشمي بابت اختلاف به جاگرافيائي تحقيق جي تاريخ جو مشهور واقعو بڻيو. جديد مطالعي ۾ انهن مهمن جي اهميت کي مقامي آفريڪي رهنمائن، مترجمن، باربردارن، واپارين ۽ ڄاڻ رکندڙ ماڻهن جي ڪردار کان الڳ نٿو ڪري سگهجي. === اهم سفرن جي تاريخوار فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#174a73;color:white;" | سال ! style="background:#174a73;color:white;" | سفر يا واقعو ! style="background:#174a73;color:white;" | هنڌ ! style="background:#174a73;color:white;" | تاريخي اهميت |- | style="background:#eaf3fb;" | 1853ع | عربستان جو سفر ۽ حج | مصر، مدينو ۽ مڪو | مقدس شهرن جي مذهبي ۽ سماجي زندگيءَ بابت تفصيلي سفرنامو |- | style="background:#edf6eb;" | 1854ع–1855ع | صومالي علائقن جي مهم | زيلع ۽ هرر | اوڀر آفريڪا جي شهرن، ٻولين ۽ واپاري رستن بابت تحقيق |- | style="background:#fff1e2;" | 1855ع | بربرا واري مهم | بربرا | هٿياربند حملي ۾ برٽن زخمي ٿيو ۽ مهم ختم ٿي |- | style="background:#f3eafa;" | 1855ع–1856ع | ڪريميا جي جنگ سان لاڳاپيل فوجي خدمت | عثماني فوجي انتظام سان لاڳاپيل علائقا | بيشي بازوق دستن سان فوجي وابستگي |- | style="background:#eaf3fb;" | 1856ع–1859ع | اوڀر آفريڪا جي اندروني مهم | زنجبار ۽ اندروني آفريڪا | آفريڪا جي وڏين ڍنڍن ۽ نيل جي سرچشمي بابت تحقيق |- | style="background:#edf6eb;" | 1858ع | ڍنڍ ٽانگانيڪا تائين پهچڻ | ڍنڍ ٽانگانيڪا | يورپي جاگرافيائي ادب ۾ ڍنڍ بابت تفصيلي مشاهدا |- | style="background:#fff1e2;" | 1858ع | اسپيڪ جو ڍنڍ وڪٽوريا تائين سفر | ڍنڍ وڪٽوريا | نيل جي سرچشمي بابت اسپيڪ جو نظريو |- | style="background:#f3eafa;" | 1864ع | برٽن ۽ اسپيڪ جي طئي ٿيل بحث جو نه ٿيڻ | انگلينڊ | اسپيڪ جي اوچتي وفات سبب علمي بحث ملتوي ٿي ويو |} == عربستان ۽ آفريڪا بابت اهم تصنيفون == {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#22577a;color:white;" | سال ! style="background:#22577a;color:white;" | ڪتاب ! style="background:#22577a;color:white;" | سنڌي عنوان ! style="background:#22577a;color:white;" | موضوع |- | 1855ع–1856ع | ''Personal Narrative of a Pilgrimage to El-Medinah and Meccah'' | '''مديني ۽ مڪي جي زيارت جو ذاتي سفرنامو''' | حج، عربستان، اسلامي روايتون ۽ مقدس شهرن جي زندگي |- | 1856ع | ''First Footsteps in East Africa; or, An Exploration of Harar'' | '''اوڀر آفريڪا ۾ پهريان قدم، يا هرر جي ڳولا''' | صوماليا، هرر، مقامي سماج ۽ واپاري رستا |- | 1860ع | ''The Lake Regions of Central Africa: A Picture of Exploration'' | '''وچ آفريڪا جي ڍنڍن وارا علائقا: ڳولا جي هڪ تصوير''' | ڍنڍ ٽانگانيڪا، اوڀر آفريڪا ۽ جاگرافيائي تحقيق |} == آمريڪا جو سفر (1860ع) == [[فائل:Richard Francis Burton by Rischgitz, 1864.jpg|thumb|upright|رچرڊ فرانسس برٽن جي تصوير، لڳ ڀڳ 1864ع.]] آفريڪا جي مهمن کان پوءِ رچرڊ فرانسس برٽن 1860ع ۾ [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] جو سفر ڪيو. هن سفر ۾ سندس خاص دلچسپي آمريڪا جي اولهه وارن علائقن، مقامي آباديءَ، مذهبي تحريڪن ۽ [[مورمن ازم|مورمن]] برادريءَ جي سماجي ۽ مذهبي زندگيءَ سان هئي.<ref name="BurtonCitySaints1861">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=The City of the Saints, and Across the Rocky Mountains to California |publisher=Longman, Green, Longman, and Roberts |location=London |year=1861 |language=en |url=https://archive.org/search?query=Richard+Francis+Burton+City+of+the+Saints+1861 }}</ref> برٽن آمريڪا جي اوڀر وارن علائقن کان اولهه ڏانهن سفر ڪندي [[راڪي جبل]] پار ڪيا ۽ [[يوٽا]] جي گاديءَ واري شهر [[سالٽ ليڪ سٽي]] پهتو. ان کان پوءِ هن [[ڪيليفورنيا]] جو پڻ دورو ڪيو. === سالٽ ليڪ سٽي ۽ مورمن برادري === سالٽ ليڪ سٽي ۾ برٽن مورمن مذهبي تحريڪ جي اڳواڻن، عقيدن، سماجي تنظيم ۽ گهريلو زندگيءَ بابت معلومات گڏ ڪئي. هن [[برگهم ينگ]] سان ملاقات ڪئي، جيڪو ان وقت [[چرچ آف جيسس ڪرائسٽ آف ليٽر ڊي سينٽس]] جو صدر ۽ مورمن برادريءَ جو اهم اڳواڻ هو.<ref name="BurtonCitySaints1861"/> برٽن مورمن برادريءَ جي مذهبي عقيدن، اجتماعي زندگيءَ، گهڻ زاليت جي رواج ۽ آمريڪي سماج سان سندن لاڳاپن بابت تفصيلي مشاهدا پيش ڪيا. هن برادريءَ جي ڪجهه روايتن بابت تنقيدي تبصرا ڪيا، پر ساڳئي وقت ٻين يورپي ليکڪن جي ڀيٽ ۾ ان جي عقيدن ۽ سماجي نظام کي سمجهڻ جي ڪوشش پڻ ڪئي.<ref name="Rice1990"/> === راڪي جبلن کان ڪيليفورنيا تائين === برٽن پنهنجي سفر دوران آمريڪا جي اولهه وارن علائقن جي جاگرافي، آمدرفت، رهائش، واپاري رستن ۽ آبادڪاريءَ بابت معلومات گڏ ڪئي. هن زميني سفر جي مشڪلاتن، رستن جي حالتن ۽ ان دور جي آمريڪي سماج بابت مشاهدا لکيا. سندس سفر ان زماني ۾ ٿيو، جڏهن آمريڪا جي اولهه طرف آبادڪاري، مقامي آمريڪي قومن جي زمينن تي قبضي ۽ سياسي توسيع جو عمل جاري هو. برٽن جا بيان انهيءَ تاريخي پسمنظر ۾ پڙهڻ گهرجن. === بزرگن جو شهر (1861ع) === 1861ع ۾ برٽن پنهنجي آمريڪي سفر بابت ڪتاب ''The City of the Saints, and Across the Rocky Mountains to California'' شايع ڪيو. ڪتاب جو سنڌي عنوان '''بزرگن جو شهر ۽ راڪي جبلن کان ڪيليفورنيا تائين''' ترجمو ڪري سگهجي ٿو. هن تصنيف ۾ مورمن برادريءَ جي تاريخ، عقيدن، سماجي زندگيءَ، سالٽ ليڪ سٽي ۽ آمريڪا جي اولهه وارن علائقن بابت تفصيلي مواد موجود آهي.<ref name="BurtonCitySaints1861"/> هي ڪتاب اڻويهين صديءَ جي آمريڪي مذهبي ۽ سماجي تاريخ بابت برٽن جي اهم سفرنامن مان هڪ آهي. == ازابيل ارنڊيل سان شادي == [[فائل:Isabel Burton.jpg|thumb|upright|[[ازابيل برٽن]]، رچرڊ فرانسس برٽن جي گهرواري، ليکڪا ۽ سندس زندگيءَ بابت اهم سوانحي ماخذن مان هڪ.]] رچرڊ فرانسس برٽن 22 جنوري 1861ع تي [[ازابيل برٽن|ازابيل ارنڊيل]] (''Isabel Arundell'') سان شادي ڪئي.<ref name="Lovell1998"/><ref name="Wright1906"/> ازابيل جو جنم 1831ع ۾ ٿيو. هوءَ هڪ انگريز رومن ڪيٿولڪ خاندان سان تعلق رکندي هئي ۽ اڳتي هلي سفرناما نگار، ليکڪا ۽ برٽن جي زندگيءَ جي سوانح نگار طور مشهور ٿي. === ملاقات ۽ شاديءَ جو پسمنظر === برٽن ۽ ازابيل جي پهرين ملاقات 1850ع واري ڏهاڪي ۾ ٿي هئي. ٻنهي جي شاديءَ ۾ ڪجهه وقت لڳو، جنهن جا سبب خانداني، مذهبي ۽ سماجي حالتن سان لاڳاپيل هئا. برٽن جي غيرروايتي زندگيءَ، مسلسل سفرن ۽ مذهبي موضوعن بابت سندس خيالن سبب هن شاديءَ بابت خاندانن ۾ تحفظات موجود هئا.<ref name="Lovell1998"/> ان جي باوجود ٻنهي شادي ڪئي ۽ ازابيل پنهنجي مڙس جي سفارتي ۽ ادبي زندگيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. === ازدواجي زندگي ۽ گڏيل سفر === ازابيل برٽن پنهنجي مڙس سان گڏ مختلف ملڪن ۾ رهي ۽ ڪيترن سفرن ۾ سندس ساٿ ڏنو. هن برٽن جي سفارتي مقررين دوران گهريلو انتظام، سماجي ملاقاتن ۽ سفرن جي تنظيم ۾ مدد ڪئي. ازابيل پنهنجي لکڻين ۾ انهن ملڪن جي سماجي زندگيءَ، مذهبي روايتن ۽ سفر جي تجربن بابت تفصيل محفوظ ڪيا.<ref name="IsabelInnerLife1893">{{cite book |last=Burton |first=Isabel |title=The Life of Captain Sir Richard F. Burton |volume=1–2 |publisher=Chapman and Hall |location=London |year=1893 |language=en }}</ref> برٽن ۽ ازابيل کي ڪو اولاد نه ٿيو. === مذهبي اختلاف === ازابيل رومن ڪيٿولڪ مذهب سان گهري وابستگي رکندي هئي، جڏهن ته برٽن جا مذهبي خيال پيچيده ۽ غيرروايتي هئا. برٽن اسلام، عيسائيت، هندومت ۽ ٻين مذهبي روايتن جو مطالعو ڪيو، پر سندس ذاتي مذهبي سڃاڻپ بابت سوانح نگارن ۾ اختلاف موجود آهن.<ref name="Kennedy2005"/><ref name="Rice1990"/> انهيءَ ڪري برٽن کي بنا واضح ثبوت جي ڪنهن هڪ مذهب جو مستقل پيروڪار قرار ڏيڻ مناسب نه آهي. == برطانوي سفارتي ملازمت == 1861ع کان پوءِ برٽن جي زندگيءَ جو وڏو حصو [[برطانيا]] جي سفارتي خدمت ۾ گذريو. هن مختلف ملڪن ۾ برطانوي قونصل جي حيثيت سان ڪم ڪيو. سندس اهم مقرريون فرنانڊو پو، سانتوس، دمشق ۽ ٽريسٽي ۾ ٿيون.<ref name="Wright1906"/><ref name="Lovell1998"/> سفارتي ملازمت دوران به برٽن سفر، ٻولين جي مطالعي، تاريخي تحقيق ۽ ڪتابن جي تصنيف جاري رکي. === سفارتي مقررين جي تاريخوار فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#194d72;color:white;" | دور ! style="background:#194d72;color:white;" | عهدو ! style="background:#194d72;color:white;" | مقرريءَ جو هنڌ ! style="background:#194d72;color:white;" | اهم سرگرميون |- | style="background:#eaf3fb;" | 1861ع–1864ع | برطانوي قونصل | [[فرنانڊو پو]]، موجوده [[بيئوڪو]]، استوائي گني | اولهه آفريڪا بابت تحقيق، سفر ۽ سماجي مشاهدا |- | style="background:#edf6eb;" | 1865ع–1868ع | برطانوي قونصل | [[سانتوس، برازيل|سانتوس]]، برازيل | برازيل جي تاريخ، جاگرافي، معيشت ۽ سماج بابت سفر |- | style="background:#fff2e4;" | 1869ع–1871ع | برطانوي قونصل | [[دمشق]]، عثماني شام | شام، فلسطين ۽ علائقائي سياسي ۽ مذهبي حالتن بابت مشاهدا |- | style="background:#f3eafa;" | 1872ع–1890ع | برطانوي قونصل | [[ٽريسٽي]]، آسٽريا-هنگري | ادبي ترجما، تصنيفون، علمي تحقيق ۽ آخري زندگي |} == فرنانڊو پو ۾ قونصل (1861ع–1864ع) == [[فائل:Bioko island map.png|thumb|[[بيئوڪو]] ٻيٽ جو نقشو. برٽن جي دور ۾ هن ٻيٽ کي فرنانڊو پو سڏيو ويندو هو.]] 1861ع ۾ برٽن کي اولهه آفريڪا جي ٻيٽ [[فرنانڊو پو]] تي برطانوي قونصل مقرر ڪيو ويو. فرنانڊو پو موجوده [[استوائي گني]] جو حصو آهي ۽ هاڻي عام طور بيئوڪو سڏيو وڃي ٿو. ان وقت هي ٻيٽ اسپيني نوآبادياتي انتظام سان لاڳاپيل هو، جڏهن ته برطانيا جا واپاري ۽ سفارتي مفاد پڻ هن علائقي ۾ موجود هئا.<ref name="Rice1990"/> === قونصل خاني جون ذميواريون === برٽن جون ذميواريون برطانوي واپارين جي مفادن، سفارتي لاڳاپن ۽ علائقي جي سياسي ۽ معاشي حالتن بابت رپورٽون تيار ڪرڻ سان لاڳاپيل هيون. هن پنهنجي مقرريءَ دوران ٻيٽ ۽ ڀرپاسي جي آفريڪي علائقن جو سفر ڪيو. برٽن کي اولهه آفريڪا جي ٻولين، مقامي حڪمرانن، واپار، مذهبي روايتن ۽ سماجي تنظيم ۾ دلچسپي هئي. === داهومي جو سفر === فرنانڊو پو ۾ مقرريءَ دوران برٽن [[داهومي سلطنت]] جو دورو ڪيو. داهومي موجوده [[بينن]] جي علائقي ۾ قائم هڪ تاريخي آفريڪي رياست هئي. برٽن داهومي جي حڪمران، درٻاري روايتن، فوجي تنظيم ۽ سماجي حالتن بابت لکيو.<ref name="BurtonDahome1864">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=A Mission to Gelele, King of Dahome |volume=1–2 |publisher=Tinsley Brothers |location=London |year=1864 |language=en }}</ref> هن داهومي جي فوج، عورت سپاهين ۽ مذهبي رسمن بابت پڻ احوال ڏنو. داهومي بابت سندس بيان تاريخي لحاظ کان اهم آهن، پر انهن ۾ نوآبادياتي دور جي يورپي تعبيرن ۽ قدرائتن فيصلن جا اثر موجود آهن. === داهومي جي بادشاهه گليلي ڏانهن مشن === 1864ع ۾ برٽن ''A Mission to Gelele, King of Dahome'' (داهومي جي بادشاهه گليلي ڏانهن هڪ مشن) شايع ڪيو. هي ڪتاب ٻن جلدن ۾ ڇپيو ۽ ان ۾ داهومي جي سياسي، فوجي، سماجي ۽ مذهبي زندگيءَ بابت تفصيل شامل آهن.<ref name="BurtonDahome1864"/> برٽن جي آفريڪا بابت تصنيفن ۾ هي ڪتاب خاص اهميت رکي ٿو. === اولهه آفريڪا جا ٻيا سفر === فرنانڊو پو ۾ رهائش دوران برٽن [[گبون]] ۽ اولهه آفريڪا جي ٻين علائقن بابت پڻ معلومات گڏ ڪئي. هن سامونڊي ڪنارن، واپاري رستن، مقامي آبادي ۽ علائقي جي جاگرافيءَ بابت لکيو. 1863ع ۾ سندس ڪتاب ''Wanderings in West Africa'' (اولهه آفريڪا ۾ رولاڪيون) شايع ٿيو.<ref name="BurtonWanderings1863">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Wanderings in West Africa: From Liverpool to Fernando Po |volume=1–2 |publisher=Tinsley Brothers |location=London |year=1863 |language=en }}</ref> == برازيل ۾ قونصل (1865ع–1868ع) == [[فائل:Santos Brazil.jpg|thumb|برازيل جو سامونڊي شهر [[سانتوس، برازيل|سانتوس]]، جتي برٽن برطانوي قونصل طور مقرر رهيو.]] 1865ع ۾ برٽن کي [[برازيل]] جي بندرگاهه واري شهر [[سانتوس، برازيل|سانتوس]] ۾ برطانوي قونصل مقرر ڪيو ويو. برازيل ۾ رهائش دوران هن ملڪ جي جاگرافي، معاشي سرگرمين، غلاميءَ جي تاريخ، مقامي سماج ۽ اندروني علائقن بابت معلومات گڏ ڪئي.<ref name="BurtonBrazil1869">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Explorations of the Highlands of the Brazil |volume=1–2 |publisher=Tinsley Brothers |location=London |year=1869 |language=en }}</ref> === برازيل جي اندرين علائقن جا سفر === برٽن سانتوس کان ٻاهر برازيل جي مختلف علائقن جو سفر ڪيو. L هن [[ميناس جيرائس]] ۽ ٻين علائقن جي جاگرافي، معدنيات، زراعت، واپار ۽ آبادڪاريءَ بابت لکيو. برازيل جي اندرين علائقن ۾ سندس سفرن دوران درياهه، جبل، رستا ۽ مقامي آبادي سندس مشاهدي جا اهم موضوع هئا. === برازيل جي سماجي ۽ معاشي زندگي === برٽن برازيل جي غلاميءَ تي ٻڌل معاشي نظام، زرعي پيداوار، کاڻين ۽ واپاري سرگرمين بابت تبصرا ڪيا. برازيل ۾ غلاميءَ جو خاتمو 1888ع ۾ ٿيو؛ تنهنڪري برٽن جي 1860ع واري ڏهاڪي جي سفرن دوران اها سماجي ۽ معاشي حقيقت موجود هئي. برٽن جي لکڻين کي ان وقت جي برازيل جي سماجي ۽ معاشي تاريخ بابت هڪ يورپي مسافر جي مشاهدي طور پڙهڻ گهرجي. === برازيل جي بلند علائقن جي ڳولا === 1869ع ۾ برٽن ''Explorations of the Highlands of the Brazil'' (برازيل جي بلند علائقن جي ڳولا) شايع ڪيو. هي ڪتاب ٻن جلدن ۾ ڇپيو ۽ برازيل جي جاگرافي، معاشي زندگي، سفرن ۽ مقامي حالتن بابت تفصيلي احوال تي ٻڌل آهي.<ref name="BurtonBrazil1869"/> == پيراگوئي جو سفر ۽ جنگ بابت تحقيق == برازيل ۾ رهائش دوران برٽن [[پيراگوئي]] ۽ ڏکڻ آمريڪا جي سياسي حالتن ۾ پڻ دلچسپي ورتي. ان وقت [[پيراگوئي جي جنگ]] (1864ع–1870ع) جاري هئي، جنهن ۾ پيراگوئيءَ جو مقابلو برازيل، ارجنٽينا ۽ يوراگوئي جي اتحاد سان هو. برٽن جنگ سان لاڳاپيل علائقن جو سفر ڪيو ۽ فوجي ۽ سياسي حالتن بابت معلومات گڏ ڪئي. === پيراگوئي جي جنگ جي ميدانن مان خط === 1870ع ۾ سندس ڪتاب ''Letters from the Battle-Fields of Paraguay'' (پيراگوئي جي جنگ جي ميدانن مان خط) شايع ٿيو.<ref name="BurtonParaguay1870">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Letters from the Battle-Fields of Paraguay |publisher=Tinsley Brothers |location=London |year=1870 |language=en }}</ref> ڪتاب ۾ جنگ جي حالتن، فوجي تنظيم، سياسي معاملن ۽ سفر جي مشاهدن بابت احوال موجود آهي. هي تصنيف ڏکڻ آمريڪا جي اڻويهين صديءَ واري فوجي تاريخ بابت برٽن جي اهم لکڻين مان هڪ آهي. == دمشق ۾ برطانوي قونصل (1869ع–1871ع) == [[فائل:Umayyad Mosque, Damascus.jpg|thumb|[[دمشق جي اموي مسجد]]، شام جي اهم تاريخي ۽ مذهبي عمارتن مان هڪ.]] 1869ع ۾ برٽن کي [[دمشق]] ۾ برطانوي قونصل مقرر ڪيو ويو. ان وقت دمشق [[عثماني سلطنت]] جي انتظام هيٺ هو ۽ شام جي سياسي، مذهبي، واپاري ۽ ثقافتي زندگيءَ جو اهم مرڪز هو. برٽن جي دمشق واري مقرري سندس سفارتي زندگيءَ جي سڀ کان وڌيڪ تڪراري مرحلن مان هڪ بڻجي وئي.<ref name="Lovell1998"/><ref name="Rice1990"/> === شام جو سياسي ۽ مذهبي ماحول === اڻويهين صديءَ جي پوئين اڌ ۾ شام ۾ مختلف مذهبي برادريون، واپاري گروهه ۽ مقامي سياسي قوتون موجود هيون. برٽن پنهنجي سفارتي ذميوارين دوران مقامي حڪمرانن، مذهبي اڳواڻن، واپارين ۽ مختلف برادرين سان رابطا رکيا. هن شام جي تاريخ، ٻولين، مذهبي روايتن ۽ سماجي زندگيءَ بابت پڻ معلومات گڏ ڪئي. === ازابيل برٽن جو ڪردار === دمشق ۾ ازابيل برٽن پڻ پنهنجي مڙس سان گڏ رهي. هن مقامي سماجي زندگيءَ ۾ حصو ورتو ۽ مختلف ماڻهن سان ملاقاتون ڪيون. ازابيل پنهنجي لکڻين ۾ شام، فلسطين ۽ ڀرپاسي جي علائقن بابت سفرن ۽ مشاهدن جو احوال ڏنو.<ref name="IsabelInnerLife1893"/> === سفارتي تڪرار === برٽن جي دمشق واري مقرري دوران مقامي سياسي ۽ مذهبي معاملن بابت سندس روين ۽ فيصلن سبب اختلاف پيدا ٿيا. انهن اختلافن ۾ عثماني اختيارين، مقامي برادرين ۽ برطانوي سفارتي انتظام سان لاڳاپيل مسئلا شامل هئا. برٽن جي ڪجهه قدمن ۽ بيانن بابت شڪايتون ٿيون، جنهن کان پوءِ 1871ع ۾ کيس دمشق جي عهدي تان هٽايو ويو.<ref name="Lovell1998"/><ref name="Kennedy2005"/> سندس برطرفيءَ جي سببن بابت سوانح نگارن ۾ مختلف تشريحون ملن ٿيون. انهن کي ڪنهن هڪ مذهبي يا نسلي برادريءَ جي سازش طور بيان ڪرڻ تاريخي لحاظ کان غيرمحتاط ٿيندو. === شام بابت تصنيفون === برٽن ۽ ازابيل جي شام واري دور سان ڪيترائي سفرناما ۽ تحقيقي ڪتاب لاڳاپيل آهن. 1872ع ۾ ''Unexplored Syria'' (اڻڳوليل شام) نالي ڪتاب شايع ٿيو، جنهن ۾ برٽن ۽ چارلس فريڊرڪ ٽائر ويڪ ڊريڪ جي تحقيق شامل هئي.<ref name="BurtonSyria1872">{{cite book |last1=Burton |first1=Richard F. |last2=Drake |first2=Charles F. Tyrwhitt |title=Unexplored Syria |volume=1–2 |publisher=Tinsley Brothers |location=London |year=1872 |language=en }}</ref> ڪتاب ۾ شام ۽ فلسطين جي جاگرافي، آثار قديمه، مقامي روايتن ۽ سفرن بابت معلومات موجود آهي. == ٽريسٽي ۾ آخري سفارتي مقرري (1872ع–1890ع) == [[فائل:Trieste, Italy.jpg|thumb|[[ٽريسٽي]] جو شهر، جتي برٽن پنهنجي زندگيءَ جا آخري سال گذاريا.]] 1872ع ۾ برٽن کي [[ٽريسٽي]] ۾ برطانوي قونصل مقرر ڪيو ويو. ان وقت ٽريسٽي [[آسٽريا-هنگري]] جي سلطنت جو هڪ اهم بندرگاهه هو. موجوده دور ۾ هي شهر [[اٽلي]] جو حصو آهي. برٽن پنهنجي زندگيءَ جا آخري ارڙهن سال هن شهر ۾ گذاريا ۽ وفات تائين برطانوي قونصل جي عهدي تي رهيو.<ref name="Wright1906"/> === ٽريسٽي ۾ ادبي ۽ علمي سرگرميون === ٽريسٽي ۾ برٽن کي نسبتاً مستحڪم رهائش ۽ مطالعي جو ماحول مليو. هن پنهنجي اڳوڻن سفرن بابت مواد ترتيب ڏنو، ٻولين جو مطالعو جاري رکيو ۽ مختلف ادبي ۽ تاريخي تصنيفن تي ڪم ڪيو. هن دور ۾ سندس ڌيان خاص طور مشرقي ادب، ترجمن، تاريخي ڪتابن ۽ ثقافتي تحقيق ڏانهن وڌيو.<ref name="Kennedy2005"/> === عربي، فارسي ۽ هندستاني ادب جو مطالعو === برٽن کي عربي، فارسي، هندستاني ۽ ٻين ٻولين جي ادب سان ڊگهي عرصي کان دلچسپي هئي. ٽريسٽي ۾ هن انهن ادبي روايتن بابت پنهنجي مطالعي کي جاري رکيو ۽ ڪيترن اهم ڪتابن جا انگريزي ترجما يا ترتيب ڏنل نسخا شايع ڪيا. انهن ۾ ''The Kama Sutra of Vatsyayana''، ''The Book of the Thousand Nights and a Night'' ۽ ٻين تصنيفن جا نالا شامل آهن. انهن ترجمن جي تياريءَ ۾ ٻين عالمن، مترجمن ۽ ساٿين جي ڪردار کي پڻ تسليم ڪرڻ ضروري آهي؛ سڀني ڪتابن کي برٽن جا اڪيلا ۽ سڌا اصل ٻولين مان ڪيل ترجما سمجهڻ درست نه آهي.<ref name="Kennedy2005"/> === برطانوي اعزاز === 1886ع ۾ برٽن کي برطانوي سلطنت طرفان [[آرڊر آف سينٽ مائيڪل ۽ سينٽ جارج]] جو نائيٽ ڪمانڊر (''Knight Commander of the Order of St Michael and St George''، مختصر ''KCMG'') مقرر ڪيو ويو.<ref name="LondonGazette1886"/> ان اعزاز کان پوءِ کيس '''سر رچرڊ فرانسس برٽن''' چيو وڃڻ لڳو. === آخري سال === ٽريسٽي ۾ برٽن جي صحت عمر وڌڻ سان متاثر ٿيڻ لڳي، پر هن ادبي ۽ علمي سرگرميون جاري رکيون. سندس گهرواري ازابيل سندس ڪم، خط و ڪتابت ۽ ذاتي معاملن ۾ ساٿ ڏيندي رهي. برٽن 20 آڪٽوبر 1890ع تي ٽريسٽي ۾ وفات ڪئي.<ref name="Lovell1998"/> == سفارتي دور ۾ اهم تصنيفون == برٽن جي سفارتي ملازمت دوران مختلف ملڪن بابت ڪيترائي ڪتاب شايع ٿيا. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border:1px solid #91abc4;" ! style="background:#194d72;color:white;" | سال ! style="background:#194d72;color:white;" | اصل عنوان ! style="background:#194d72;color:white;" | سنڌي ترجمو ! style="background:#194d72;color:white;" | موضوع |- | style="background:#eaf3fb;" | 1861ع | ''The City of the Saints, and Across the Rocky Mountains to California'' | '''بزرگن جو شهر ۽ راڪي جبلن کان ڪيليفورنيا تائين''' | آمريڪا، مورمن برادري ۽ اولهه وارن علائقن جو سفر |- | style="background:#edf6eb;" | 1863ع | ''Wanderings in West Africa'' | '''اولهه آفريڪا ۾ رولاڪيون''' | اولهه آفريڪا، فرنانڊو پو ۽ سامونڊي علائقا |- | style="background:#fff2e4;" | 1864ع | ''A Mission to Gelele, King of Dahome'' | '''داهومي جي بادشاهه گليلي ڏانهن هڪ مشن''' | داهومي جي سياسي، سماجي ۽ فوجي زندگي |- | style="background:#f3eafa;" | 1869ع | ''Explorations of the Highlands of the Brazil'' | '''برازيل جي بلند علائقن جي ڳولا''' | برازيل جي جاگرافي، معيشت ۽ سماج |- | style="background:#eaf3fb;" | 1870ع | ''Letters from the Battle-Fields of Paraguay'' | '''پيراگوئي جي جنگ جي ميدانن مان خط''' | پيراگوئي جي جنگ ۽ ڏکڻ آمريڪا |- | style="background:#edf6eb;" | 1872ع | ''Unexplored Syria'' | '''اڻڳوليل شام''' | شام، فلسطين، جاگرافي ۽ آثار قديمه |- | style="background:#fff2e4;" | 1877ع | ''Sind Revisited'' | '''سنڌ جو ٻيهر سفر''' | سنڌ، ريلوي، فوج ۽ سماجي تبديليون |} == برٽن جي سفارتي ۽ علمي زندگيءَ جو جائزو == رچرڊ فرانسس برٽن جي سفارتي زندگيءَ ۾ سفر، تحقيق ۽ سرڪاري ذميواريون هڪٻئي سان ڳنڍيل رهيون. فرنانڊو پو ۾ هن اولهه آفريڪا بابت لکيو؛ برازيل ۾ ڏکڻ آمريڪا جي جاگرافي ۽ سماج جو مطالعو ڪيو؛ دمشق ۾ شام ۽ فلسطين جي تاريخي ۽ مذهبي ماحول بابت معلومات گڏ ڪئي؛ ۽ ٽريسٽي ۾ پنهنجي ادبي ۽ ترجمي واري ڪم کي وڌيڪ وقت ڏنو. سندس سفارتي خدمتون هميشه تڪرارن کان پاڪ نه رهيون. خاص طور دمشق واري مقرريءَ دوران سندس رويي ۽ فيصلن بابت اختلاف پيدا ٿيا. برٽن جي تصنيفن جي تاريخي اهميت سندس سفرن جي وسعت، ٻولين سان دلچسپي ۽ مختلف سماجن بابت محفوظ ڪيل معلومات ۾ آهي. ساڳئي وقت سندس لکڻين ۾ برطانوي سامراجي مفادن، ذاتي تعبيرن ۽ اڻويهين صديءَ جي يورپي سماجي سوچ جا اثر پڻ موجود آهن.<ref name="Ghose2006"/><ref name="Kennedy2005"/> انهيءَ ڪري سندس سفارتي ۽ تحقيقي زندگيءَ جو مطالعو ٻنهي پهلوئن، يعني علمي خدمتن ۽ تاريخي حدن، کي نظر ۾ رکي ڪرڻ گهرجي. pmskyo5tclhzxuu93dqf3m5twhht7g4 422541 422540 2026-10-17T23:58:02Z Intisar Ali 8681 422541 wikitext text/x-wiki {{Short description|برطانوي سياح، فوجي آفيسر، محقق، لسانيات جو ماهر، مترجم ۽ سفارتڪار (1821ع–1890ع)}} {{Infobox officeholder | honorific_prefix = سر | name = رچرڊ فرانسس برٽن | native_name = Richard Francis Burton | honorific_suffix = KCMG، FRGS، FRAS | image = Richard Francis Burton by Rischgitz, 1864.jpg | image_size = 240px | caption = رچرڊ فرانسس برٽن، 1864ع | office = برطانوي قونصل، فرنانڊو پو | office2 = برطانوي قونصل، سانتوس | office3 = برطانوي قونصل، دمشق | office4 = برطانوي قونصل، ٽريسٽي | birth_date = {{Birth date|1821|3|19|df=yes}} | birth_place = [[ٽورڪي]]، ڊيون، انگلينڊ | death_date = {{Death date and age|1890|10|20|1821|3|19|df=yes}} | death_place = [[ٽريسٽي]]، آسٽريا-هنگري | resting_place = سينٽ ميري مئگڊلين رومن ڪيٿولڪ چرچ جو قبرستان، مورٽليڪ، لنڊن | nationality = برطانوي | education = [[ٽرنٽي ڪاليج، آڪسفرڊ]] | spouse = [[ازابيل برٽن]] (شادي: 22 جنوري 1861ع) | occupation = سياح، فوجي آفيسر، محقق، لسانيات جو ماهر، مترجم، ليکڪ ۽ سفارتڪار | known_for = سنڌ بابت تاريخي ۽ سماجي تحقيق، مڪي ۽ مديني جو سفر، آفريڪا جون جاگرافيائي مهمون ۽ عربي ادب جا ترجما | notable_works = ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus''؛ ''Sind Revisited''؛ ''Personal Narrative of a Pilgrimage to Al-Madinah and Meccah''؛ ''The Book of the Thousand Nights and a Night''؛ ''The Kasidah'' | pen_name = مرزا عبدالله البشري؛ حاجي عبدو اليزدي؛ فرينڪ بيڪر | allegiance = [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] | branch = بمبئي فوج | unit = 18هين مقامي پيادل فوجي ريجمينٽ | nickname = رفئين ڊڪ (Ruffian Dick) | service_years = 1842ع–1861ع | rank = ڪئپٽن | battles = [[ڪريميا جي جنگ]] | awards = نائٽ ڪمانڊر آف دي آرڊر آف سينٽ مائيڪل اينڊ سينٽ جارج؛ ڪريميا ميڊل | signature = Richard Francis Burton signature.svg }} '''سر رچرڊ فرانسس برٽن''' (انگريزي: ''Sir Richard Francis Burton''؛ 19 مارچ 1821ع – 20 آڪٽوبر 1890ع) هڪ مشهور [[برطانيا|برطانوي]] سياح، جاگرافيدان، فوجي آفيسر، [[لسانيات|لسانيات جو ماهر]]، محقق، [[مترجم]]، ليکڪ، [[بشرشناسي|بشرشناس]] ۽ سفارتڪار هو. هن [[ايشيا]]، [[آفريڪا]]، [[ڏکڻ آمريڪا]] ۽ ٻين علائقن جا سفر ڪيا ۽ مختلف قومن جي ٻولين، ثقافتن، مذهبي عقيدن، سماجي رسمن، تاريخ ۽ جاگرافيءَ بابت وسيع تحقيق ڪئي.<ref name="Kennedy2005">{{cite book |last=Kennedy |first=Dane |title=The Highly Civilized Man: Richard Burton and the Victorian World |publisher=Harvard University Press |location=Cambridge, Massachusetts |year=2005 |isbn=9780674018624 |language=en }}</ref><ref name="Young2006">{{cite book |last=Young |first=S. |title=Richard Francis Burton: Explorer, Scholar, Spy |publisher=Marshall Cavendish |location=New York |year=2006 |isbn=9780761422228 |language=en }}</ref> برٽن پنهنجي غيرمعمولي لساني صلاحيتن سبب مشهور هو. سندس سوانح نگارن موجب، هو ڪيترين يورپي، ايشيائي ۽ آفريقي ٻولين ۽ لهجن کان واقف هو. سندس ڄاڻ ۾ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]، [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]، [[اطالوي ٻولي|اطالوي]]، [[عربي ٻولي|عربي]]، [[فارسي ٻولي|فارسي]]، [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]]، [[هندوستاني ٻولي|هندوستاني]]، [[گجراتي ٻولي|گجراتي]]، [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] ۽ ٻيون ٻوليون شامل هيون. سندس ٻولين جي ڄاڻ بابت سوانح نگارن جا انگ مختلف آهن، ڇاڪاڻ ته ڪجهه ليکڪ جدا جدا لهجن کي به مستقل ٻولين طور شمار ڪن ٿا.<ref name="McLynn1990">{{cite book |last=McLynn |first=Frank |title=Of No Country: An Anthology of the Works of Sir Richard Burton |publisher=Charles Scribner's Sons |location=New York |year=1990 |language=en }}</ref> برٽن 1842ع ۾ [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي بمبئي فوج ۾ شامل ٿيو. سندس فوجي زندگيءَ جو اهم حصو هندستان ۽ [[سنڌ]] ۾ گذريو، جتي هن مقامي ٻولين، قومن، مذهبي روايتن ۽ سماجي زندگيءَ جو مطالعو ڪيو. هن سنڌ بابت ڪيترائي ڪتاب لکيا، جن مان ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' (1851ع) ۽ ''Sind Revisited'' (1877ع) سنڌ جي اڻويهين صديءَ جي تاريخ جا اهم ماخذ سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="Burton1851">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus: With Notices of the Topography and History of the Province |publisher=W. H. Allen & Co. |location=London |year=1851 |language=en |url=https://archive.org/details/sindhadnracestha00rich }}</ref><ref name="Burton1877">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Sind Revisited: With Notices of the Anglo-Indian Army; Railroads; Past, Present, and Future, etc. |volume=1–2 |publisher=Richard Bentley and Son |location=London |year=1877 |language=en |url=https://books.google.com/books?id=GwREAQAAMAAJ }}</ref> برٽن جي شهرت جو هڪ اهم سبب 1853ع ۾ مسلمان حاجيءَ جو ويس اختيار ڪري [[مڪو|مڪي]] ۽ [[مدينو|مديني]] جو سفر ڪرڻ هو. ان کان پوءِ هن [[جان هيننگ اسپيڪ]] سان گڏ اوڀر آفريڪا جي جاگرافيائي مهمن ۾ حصو ورتو ۽ 1858ع ۾ [[ڍنڍ ٽانگانيڪا]] تائين پهتو. هو [[رائل جاگرافيائي سوسائٽي]] جو فيلو پڻ هو.<ref name="BBCBurton">{{cite web |title=Historic Figures: Sir Richard Burton |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/burton_sir_richard.shtml |website=BBC History |publisher=BBC |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> سندس ٻين مشهور علمي ۽ ادبي خدمتن ۾ عربي داستانن جي مجموعي ''The Book of the Thousand Nights and a Night'' جو انگريزي ترجمو، ''The Perfumed Garden'' جو ترجمو ۽ ''Kama Sutra'' جي انگريزي اشاعت سان وابستگي شامل آهن. هن سفرنامن، تاريخ، انساني روين، تلواربازي، بازداري، مذهبي مطالعي ۽ بشرشناسيءَ بابت پڻ لکيو.<ref name="Kennedy2005"/> 1861ع کان پوءِ برٽن برطانوي سفارتي ملازمت ۾ رهيو ۽ فرنانڊو پو، برازيل جي سانتوس، [[دمشق]] ۽ ٽريسٽي ۾ قونصل طور خدمتون سرانجام ڏنيون. 1886ع ۾ [[راڻي وڪٽوريا]] کيس نائٽ ڪمانڊر آف دي آرڊر آف سينٽ مائيڪل اينڊ سينٽ جارج جو اعزاز عطا ڪيو.<ref name="LondonGazette1886">{{cite journal |title=The London Gazette |issue=25559 |date=16 February 1886 |page=743 |language=en }}</ref> سنڌي ادب جي محقق [[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع) ۾ برٽن جو ذڪر ڪيو آهي. جوتواڻيءَ موجب، برٽن پنجاهه کان وڌيڪ تصنيفن جو ليکڪ هو، جن مان گهڻيون سفرنامن سان لاڳاپيل هيون.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> == سوانح عمري == === شروعاتي زندگي ۽ خاندان === رچرڊ فرانسس برٽن 19 مارچ 1821ع تي انگلينڊ جي ڊيون علائقي جي سامونڊي شهر [[ٽورڪي]] ۾ ڄائو. سندس ڄمڻ جي هنڌ بابت تاريخي ماخذن ۾ اختلاف ملي ٿو. برٽن پنهنجي سوانحي بيانن ۾ هارٽفورڊشائر جي ايلسٽري ۾ واقع خانداني گهر ''Barham House'' کي پنهنجي ڄمڻ جو هنڌ ڄاڻايو، پر سندس جديد سوانح نگار [[ميري ايس. لوويل]] جي تحقيق موجب، سندس اصل ڄمڻ جو هنڌ ٽورڪي هو.<ref name="Lovell1998">{{cite book |last=Lovell |first=Mary S. |title=A Rage to Live: A Biography of Richard and Isabel Burton |publisher=W. W. Norton & Company |location=New York |year=1998 |isbn=9780393046724 |language=en }}</ref> سندس بپتسما 2 سيپٽمبر 1821ع تي هارٽفورڊشائر جي ايلسٽري چرچ ۾ ٿي.<ref name="HertfordHistory">{{cite book |last=Page |first=William |title=A History of the County of Hertford |volume=2 |publisher=Constable |year=1908 |pages=349–351 |language=en |url=https://www.british-history.ac.uk/vch/herts/vol2/pp349-351 }}</ref> برٽن جو پيءُ ليفٽيننٽ ڪرنل '''جوزف نيٽروِل برٽن''' (Joseph Netterville Burton) اينگلو-آئرش نسل جو برطانوي فوجي آفيسر هو، جيڪو برطانوي فوج جي 36هين پيادل ريجمينٽ سان لاڳاپيل رهيو. سندس ماءُ '''مارٿا بيڪر''' (Martha Baker) هارٽفورڊشائر جي مالدار زميندار رچرڊ بيڪر جي ڌيءَ ۽ وارثن مان هڪ هئي. برٽن جو نالو پڻ سندس ناني واري خاندان جي رچرڊ بيڪر جي نسبت سان رکيو ويو.<ref name="Wright1906">{{cite book |last=Wright |first=Thomas |title=The Life of Sir Richard Burton |volume=1–2 |publisher=Everett & Co. |location=London |year=1906 |language=en |url=https://burtoniana.org/biography/1906-The%20Life%20of%20Sir%20Richard%20Burton%20-%20Wright/HTML/index.html }}</ref> برٽن کي ٻه ڀائر ڀينر هئا: '''ماريا ڪيٿرين ايلزبيٿ برٽن''' ۽ '''ايڊورڊ جوزف نيٽروِل برٽن'''. سندس ڀيڻ ماريا بعد ۾ برطانوي فوجي آفيسر سر هينري وليم اسٽسٽڊ سان شادي ڪئي.<ref name="Wright1906"/> === يورپ ۾ ننڍپڻ ۽ پرورش === [[File:Richard Francis Burton by Rischgitz, 1864.jpg|thumb|رچرڊ فرانسس برٽن جي 1864ع واري تصوير.]] برٽن جي ننڍپڻ جو وڏو حصو انگلينڊ، فرانس ۽ اٽليءَ جي مختلف شهرن ۾ گذريو. سندس پيءُ دم جي بيماريءَ سبب نسبتاً سازگار آبهوا جي ڳولا ۾ خاندان کي يورپ جي مختلف علائقن ۾ منتقل ڪندو رهيو.<ref name="Wright1906"/> شروعات ۾ برٽن جو خاندان انگلينڊ جي ايلسٽري ۽ فرانس جي [[ٽورز]] شهر جي وچ ۾ رهندو هو. ٽورز ۾ برٽن ۽ سندس ڀاءُ جي سنڀال هڪ انگريز عورت مسز لنگ ڪندي هئي. سندن شروعاتي تعليم هڪ آئرش استاد ڪلاف جي نگرانيءَ ۾ ٿي. ان کان پوءِ خاندان ٽورز جي ''Rue de l'Archevêché'' واري علائقي ۾ منتقل ٿيو، جتي ٻارن کي جان گلڪرسٽ جي تعليمي اداري ۾ داخل ڪرايو ويو. اتي برٽن کي [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] ۽ [[قديم يوناني ٻولي|قديم يوناني]] ٻولين جي ابتدائي تعليم ملي.<ref name="Wright1906"/> 1829ع ۾ خاندان انگلينڊ موٽيو ۽ برٽن ۽ سندس ڀاءُ کي رچمنڊ گرين جي هڪ ابتدائي اسڪول ۾ داخل ڪرايو ويو. اهو اسڪول ريورنڊ چارلس ڊيلافوس هلائيندو هو. سوانح نگار ٿامس رائيٽ موجب، اسڪول ۾ تعليم ۽ شاگردن جي رهائش جا انتظام اطمينان بخش نه هئا.<ref name="Wright1906"/> بعد ۾ خاندان فرانس جي [[بلوا]] شهر ۾ منتقل ٿيو، جتي ٻارن جي تعليم لاءِ خانگي استادن جو بندوبست ڪيو ويو. برٽن ۽ سندس ڀاءُ کي ريورنڊ ايڇ. آر. ڊو پري پڙهائيندو هو. خاندان ڪجهه عرصي کان پوءِ فرانس مان اٽليءَ ڏانهن ويو. هنن [[مارسي]]، [[ليورنو]]، [[پيسا]]، [[سيئنا]]، [[پيروگيا]]، [[فلورينس]]، [[روم]]، [[نيپلز]]، [[سورينٽو]] ۽ [[ڪاپري]] جهڙن هنڌن تي وقت گذاريو.<ref name="Wright1906"/> اٽليءَ ۾ رهائش دوران برٽن کي اطالوي ٻولي، مصوري ۽ موسيقيءَ سان واقفيت حاصل ٿي. سندس ڀاءُ ايڊورڊ وائلن وڄائڻ ۾ دلچسپي ورتي، جڏهن ته رچرڊ جي دلچسپي ٻولين، سفرن ۽ جسماني سرگرمين ۾ وڌيڪ هئي. 1836ع ۾ خاندان فرانس جي ڏاکڻي شهر [[پو، فرانس|پو]] ڏانهن منتقل ٿيو ۽ پوءِ وري اٽليءَ جي پيسا ۽ لوڪا شهرن ۾ رهيو. هن عرصي ۾ برٽن مختلف يورپي سماجي ۽ ثقافتي ماحولن سان واقفيت حاصل ڪئي.<ref name="Wright1906"/> === ٻولين سان شروعاتي دلچسپي === برٽن ننڍپڻ کان ئي ٻولين سکڻ جي غيرمعمولي صلاحيت ڏيکاري. يورپ جي مختلف علائقن ۾ رهائش سبب هن فرانسيسي، اطالوي ۽ جديد يوناني ٻوليون سکڻ جا موقعا حاصل ڪيا. هن لاطيني ۽ قديم يوناني ٻولين جي تعليم پڻ حاصل ڪئي. سوانح نگار ايڊورڊ رائس موجب، برٽن کي ٻولين جي آوازن، لهجن ۽ تلفظن ۾ فرق سڃاڻڻ جي خاص صلاحيت هئي. هو يورپي ٻولين جي مختلف لهجن جي نقل ڪرڻ ۽ انهن کي ڳالهائڻ ۾ مهارت حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪندو هو.<ref name="Rice1990">{{cite book |last=Rice |first=Edward |title=Captain Sir Richard Francis Burton: The Secret Agent Who Made the Pilgrimage to Mecca, Discovered the Kama Sutra, and Brought the Arabian Nights to the West |publisher=Charles Scribner's Sons |location=New York |year=1990 |isbn=9780684191379 |language=en }}</ref> برٽن جي شروعاتي لساني تعليم سندس مستقبل جي سفرن، فوجي خدمتن ۽ مختلف سماجن بابت تحقيق ۾ مددگار ثابت ٿي. === آڪسفرڊ يونيورسٽيءَ ۾ تعليم === آڪٽوبر 1840ع ۾ برٽن [[آڪسفرڊ يونيورسٽي]] جي [[ٽرنٽي ڪاليج، آڪسفرڊ|ٽرنٽي ڪاليج]] ۾ داخل ٿيو. يونيورسٽيءَ ۾ داخلا کان اڳ هن وليم اليگزينڊر گرينهل ۽ ڊاڪٽر اوگل کان تعليمي رهنمائي حاصل ڪئي هئي.<ref name="Wright1906"/> آڪسفرڊ ۾ برٽن جي دلچسپي روايتي نصابي تعليم کان وڌيڪ ٻولين، تلواربازي، ٻيڙين هلائڻ، شڪار ۽ ٻين جسماني سرگرمين ۾ هئي. هو عربي ۽ ٻين مشرقي ٻولين جي تعليم حاصل ڪرڻ جو خواهشمند هو. هن عربي سکڻ لاءِ يونيورسٽيءَ ۾ موجود ماهرن سان رابطو ڪيو، پر سندس خواهش مطابق انفرادي تعليم جو بندوبست نه ٿي سگهيو. ان کان پوءِ هن پنهنجي ڪوششن سان عربي پڙهڻ شروع ڪئي ۽ اسپيني مستشرق پاسڪوال ڊي گايانگوس کان ڪجهه رهنمائي حاصل ڪئي.<ref name="Wright1906"/> برٽن آڪسفرڊ جي تعليمي نظام ۽ ضابطن تي تنقيد ڪندو هو. سندس خيال ۾ يونيورسٽيءَ جي روايتي تعليم عملي ڄاڻ ۽ آزاد تحقيق جي تقاضائن کي پورو نه ڪندي هئي. اپريل 1842ع ۾ برٽن يونيورسٽيءَ جي منع باوجود گهوڙن جي هڪ مقابلي ۾ شرڪت ڪئي. جڏهن ضابطن جي ڀڃڪڙي ڪندڙ شاگردن خلاف ڪارروائي ڪئي وئي، تڏهن برٽن يونيورسٽيءَ جي اختيارين سان بحث ڪيو. ٻين شاگردن کي عارضي طور ڪاليج مان معطل ڪيو ويو، پر برٽن کي مستقل طور خارج ڪيو ويو.<ref name="Wright1906"/> آڪسفرڊ مان نيڪالي سندس زندگيءَ جو اهم موڙ ثابت ٿي. ان کان پوءِ هن فوجي ملازمت اختيار ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. === بمبئي فوج ۾ شموليت === 1842ع ۾ برٽن [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي بمبئي فوج ۾ آفيسر طور شامل ٿيو. کيس بمبئي فوج جي '''18هين مقامي پيادل فوجي ريجمينٽ''' ۾ مقرر ڪيو ويو. برٽن شروعات ۾ پهرين اينگلو-افغان جنگ ۾ حصو وٺڻ جو خواهشمند هو، پر سندس هندستان پهچڻ تائين اها جنگ ختم ٿي چڪي هئي.<ref name="Rice1990"/> هن کي [[گجرات]] ۾ مقرر ڪيو ويو، جتي سندس فوجي دستو جنرل [[چارلس جيمس نيپيئر]] جي ڪمانڊ هيٺ هو. فوجي ملازمت دوران برٽن مقامي ٻولين، مذهبي روايتن ۽ سماجي زندگيءَ جي مطالعي ۾ گهري دلچسپي ورتي.<ref name="Ghose2006">{{cite book |last=Ghose |first=Indira |chapter=Imperial Player: Richard Burton in Sindh |title=Travel Writing in the Nineteenth Century |editor-last=Youngs |editor-first=Tim |publisher=Anthem Press |year=2006 |pages=71–86 |isbn=9781843317692 |doi=10.7135/upo9781843317692.005 |language=en }}</ref> سندس غيرروايتي روين، تلواربازيءَ جي مهارت ۽ جرئتمند طبيعت سبب کيس '''رفئين ڊڪ''' (''Ruffian Dick'') جي لقب سان پڻ سڏيو ويندو هو.<ref name="Rice1990"/> === هندستان ۾ لساني ۽ ثقافتي مطالعو === هندستان ۾ رهائش دوران برٽن مقامي ٻولين سکڻ لاءِ باقاعدي محنت ڪئي. هن هندوستاني، فارسي، عربي، گجراتي، مراٺي، پنجابي، سنڌي ۽ سرائڪي ٻولين جو مطالعو ڪيو. سندس لساني مهارت بابت مختلف سوانح نگارن جا بيان ملن ٿا. ايڊورڊ رائس موجب، برٽن ڪيترن سرڪاري لساني امتحانن ۾ ڪاميابي حاصل ڪئي هئي ۽ وڌيڪ امتحانن جي تياري پڻ ڪري رهيو هو.<ref name="Rice1990"/> برٽن مقامي ماڻهن سان سڌي رابطي کي ٻولين ۽ ثقافتن جي مطالعي جو اهم ذريعو سمجهندو هو. هو مقامي لباس، ڳالهائڻ جي انداز، رسمن ۽ سماجي آداب جو مشاهدو ڪندو هو. هن هندو، مسلمان ۽ ٻين مذهبي برادرين جي عقيدن ۽ رسمن بابت پڻ ڄاڻ حاصل ڪئي. سندس مذهبي تجربن بابت سوانح نگارن جا مختلف بيان ملن ٿا، جن ۾ هندو مذهبي رسمن ۾ شرڪت، سک روايتن جو مطالعو ۽ صوفي طريقن سان واقفيت شامل آهي.<ref name="Rice1990"/> بهرحال، برٽن جي ذاتي مذهبي وابستگيءَ بابت مختلف روايتن کي هڪجهڙو معتبر نٿو سمجهي سگهجي. سندس ڪجهه دعوائون ذاتي بيانن تي ٻڌل آهن ۽ انهن جي آزاد تاريخي تصديق محدود آهي. === سنڌ ۾ آمد ۽ فوجي خدمتون === [[سنڌ تي انگريزن جو قبضو|1843ع ۾ سنڌ تي برطانوي قبضي]] کان پوءِ علائقي ۾ برطانوي فوجي ۽ انتظامي سرگرميون وڌيون. انهيءَ پسمنظر ۾ 1844ع ۾ برٽن کي سنڌ موڪليو ويو. سنڌ ۾ سندس فوجي خدمتن جو تعلق برطانوي فوج جي مقامي انتظام، جاگرافيائي ڄاڻ ۽ سروي سان هو. هن فوجي ذميوارين سان گڏ سنڌ جي ماڻهن، ٻولين، تاريخ، مذهب ۽ سماجي روايتن بابت معلومات گڏ ڪرڻ شروع ڪئي.<ref name="Ghose2006"/> سنڌ ۾ برٽن جي رهائش سندس علمي ۽ ادبي زندگيءَ جو اهم مرحلو ثابت ٿي. هن سنڌي ٻولي، مقامي برادرين، مذهبي ادارن ۽ سماجي رسمن جو مشاهدو ڪيو. برٽن سنڌ جي مختلف علائقن ۾ سفر ڪندي مقامي ماڻهن سان رابطا قائم ڪيا ۽ سنڌ جي روزمره زندگيءَ بابت نوٽس تيار ڪيا. انهن مشاهدن جي بنياد تي هن بعد ۾ سنڌ بابت ڪيترائي ڪتاب لکيا.<ref name="Burton1851"/> سندس ڪتاب ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' جي مهاڳ موجب، سنڌ ۾ لڳ ڀڳ پنجن سالن جي رهائش دوران کيس اهڙي جامع ڪتاب جي کوٽ محسوس ٿي، جنهن ۾ مقامي ماڻهن جي گهريلو زندگي، مذهبي عقيدن، رسم و رواج ۽ سماجي حالتن بابت تفصيلي ڄاڻ موجود هجي.<ref name="Burton1851"/> برٽن جي سنڌ بابت تحقيق کي جديد تاريخنگاريءَ ۾ نوآبادياتي علم جي پيداوار جي پسمنظر ۾ پڻ ڏٺو ويو آهي. محقق اندرا گهوش پنهنجي مطالعي ''Imperial Player: Richard Burton in Sindh'' ۾ برٽن جي سنڌ واري تجربي ۽ سندس سفرنامن کي برطانوي سامراجي طاقت، ثقافتي مشاهدي ۽ ليکڪ جي شخصيت جي لاڳاپن جي روشنيءَ ۾ بحث هيٺ آندو آهي.<ref name="Ghose2006"/> === سنڌ مان واپسي ۽ ابتدائي تصنيفون === برٽن 1848ع ۾ سنڌ ڇڏي. سنڌ ۾ رهائش دوران گڏ ڪيل مواد بعد ۾ سندس ڪيترين تصنيفن جو بنياد بڻيو. 1851ع ۾ سندس سنڌ بابت ٻه اهم ڪتاب شايع ٿيا: * ''Scinde; or, The Unhappy Valley'' (سنڌ يا ڏکويل وادي)، ٻن جلدن ۾؛ * ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' (سنڌ ۽ سنڌو ماٿريءَ ۾ رهندڙ قومون). 1852ع ۾ سندس ڪتاب ''Falconry in the Valley of the Indus'' (سنڌو ماٿريءَ ۾ بازن سان شڪار) شايع ٿيو، جنهن ۾ بازداري ۽ شڪار سان لاڳاپيل روايتن جو احوال ڏنل آهي.<ref name="BurtonBibliography">{{cite web |title=Major Works of Richard Francis Burton |url=https://static.burtoniana.org/books/index.htm |website=Burtoniana |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> اهي ڪتاب سنڌ جي اڻويهين صديءَ جي سماجي، لساني ۽ ثقافتي تاريخ بابت اهم ابتدائي ماخذ آهن. انهن جي مطالعي وقت برٽن جي ذاتي مشاهدن، ٻڌل روايتن ۽ نوآبادياتي تعبيرن جي وچ ۾ فرق رکڻ ضروري آهي. == سنڌ بابت علمي ۽ تحقيقي خدمتون == [[فائل:Richard-Francis-Burton-by-Lock-&-Whitfield,-1876.png|thumb|upright|رچرڊ فرانسس برٽن جي 1876ع واري تصوير، جيڪا لاڪ ۽ وِٽفيلڊ جي فوٽوگرافي اسٽوڊيو ۾ ورتي وئي.]] [[سنڌ]] ۾ رهائش دوران رچرڊ فرانسس برٽن فوجي ذميوارين سان گڏ تاريخ، جاگرافي، ٻولين، مقامي ادب، مذهبي عقيدن، سماجي رسمن ۽ ماڻهن جي روزمره زندگيءَ بابت مواد گڏ ڪيو. سندس سنڌ بابت تحقيق جا نتيجا سرڪاري رپورٽن، علمي مقالن ۽ سفرنامن جي صورت ۾ شايع ٿيا. برٽن جي سنڌ بابت لکڻين ۾ ٻن قسمن جو مواد نمايان آهي: پهريون، سندس ذاتي سفرن ۽ مشاهدن تي ٻڌل احوال؛ ٻيو، مقامي ماڻهن، عالمن، استادن ۽ ٻين ڄاڻ رکندڙ شخصيتن کان حاصل ڪيل روايتون ۽ معلومات. انهيءَ ڪري سندس تصنيفون تاريخي ماخذ هجڻ سان گڏ برطانوي نوآبادياتي دور جي علمي سوچ جو پڻ اظهار ڪن ٿيون.<ref name="Ghose2006"/><ref name="Kennedy2005"/> === سنڌ بابت شروعاتي سرڪاري رپورٽون === برٽن جي سنڌ بابت تحقيق صرف سندس مشهور ڪتابن تائين محدود نه هئي. 1847ع ۽ 1848ع ۾ هن سنڌ جي آبادي، رسم و رواج، ٻولين، ادب، زراعت ۽ وقت جي حساب بابت ٻه اهم رپورٽون پڻ تيار ڪيون، جيڪي بمبئي حڪومت جي سرڪاري رڪارڊن ۾ شايع ٿيون.<ref name="BurtonMinorWorks">{{cite web |title=Shorter Works by Richard Francis Burton |url=https://burtoniana.org/minor/by-year/index.htm |website=Burtoniana |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> ==== سنڌ جي آبادي، رسم و رواج، ٻولي ۽ ادب بابت نوٽس (1847ع) ==== 1847ع ۾ برٽن جو مقالو ''Notes Relative to the Population of the Sind; and the Customs, Language, and Literature of the People'' (سنڌ جي آبادي، ماڻهن جي رسم و رواج، ٻولي ۽ ادب بابت نوٽس) شايع ٿيو. هي مقالو ''Bombay Government Records'' جي نئين سلسلي جي سترهين نمبر، ٻئي حصي، صفحن 637 کان 657 تائين شايع ٿيو.<ref name="Burton1847">{{cite report |last=Burton |first=Richard F. |title=Notes Relative to the Population of the Sind; and the Customs, Language, and Literature of the People |work=Bombay Government Records |series=New Series |number=17 |volume=Part 2 |pages=637–657 |year=1847 |language=en }}</ref> هن رپورٽ جو موضوع سنڌ جي آبادي ۽ ماڻهن جي سماجي ۽ لساني زندگي هو. ان ۾ مقامي ماڻهن جي روايتن، ٻوليءَ ۽ ادب بابت گڏ ڪيل معلومات پيش ڪئي وئي. اها رپورٽ برٽن جي پوءِ شايع ٿيل ڪتاب ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' جي موضوعاتي پسمنظر کي سمجهڻ لاءِ اهم آهي. ==== سنڌ ۾ وقت جي ورهاست، زراعت ۽ نشي آور شين بابت نوٽس (1848ع) ==== 1848ع ۾ برٽن جو ٻيو مقالو ''Brief Notes Relative to the Division of Time, and Articles of Cultivation in Sind; to Which Are Appended Remarks on the Modes of Intoxication in That Province'' شايع ٿيو. ان جي عنوان جو سنڌي ترجمو '''سنڌ ۾ وقت جي ورهاست، پوکيل فصلن ۽ نشي جي طريقن بابت مختصر نوٽس''' ڪري سگهجي ٿو. هي مقالو ''Bombay Government Records'' جي نئين سلسلي جي سترهين نمبر، ٻئي حصي، صفحن 613 کان 636 تائين شايع ٿيو.<ref name="Burton1848">{{cite report |last=Burton |first=Richard F. |title=Brief Notes Relative to the Division of Time, and Articles of Cultivation in Sind; to Which Are Appended Remarks on the Modes of Intoxication in That Province |work=Bombay Government Records |series=New Series |number=17 |volume=Part 2 |pages=613–636 |year=1848 |language=en }}</ref> هن رپورٽ ۾ سنڌ ۾ وقت جي روايتي حساب، زراعت سان لاڳاپيل موضوعن ۽ نشي آور شين جي استعمال بابت احوال ڏنو ويو. رپورٽ جي تياريءَ سان اسسٽنٽ سرجن جان ايلرٽن اسٽاڪس جو نالو پڻ لاڳاپيل آهي. تحقيق موجب، رپورٽ جي ڪجهه حصن ۾ اسٽاڪس جي شرڪت هئي، جڏهن ته نشي جي طريقن بابت اضافي تبصرا برٽن جي ڪم سان منسوب ڪيا ويا آهن.<ref name="BurtonMinorWorks"/> === سنڌي ٻولي ۽ مقامي لساني روايتون === برٽن کي سنڌي ٻولي ۽ ان جي پاڙيسري ٻولين سان لاڳاپن ۾ خاص دلچسپي هئي. هن سنڌ ۾ رهائش دوران مقامي ماڻهن جي ڳالهائڻ جا طريقا، مختلف لهجا، ٻولين جا لفظ ۽ ادبي روايتون سمجهڻ جي ڪوشش ڪئي. سندس 1851ع واري ڪتاب ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' ۾ سنڌ جي ٻولين ۽ ادب بابت بحث موجود آهي. هن مقامي سماجي ۽ مذهبي زندگيءَ کي سمجهڻ لاءِ ٻوليءَ جي ڄاڻ کي اهميت ڏني.<ref name="Burton1851"/> برٽن جو لساني ڪم اڻويهين صديءَ جي وچ ڌاري سنڌ ۽ ڀرپاسي جي علائقن جي ٻولين بابت يورپي تحقيق جي شروعاتي مثالن مان هڪ آهي. البت سندس دور جي ٻولين جي درجابندي ۽ اصطلاحن کي جديد لسانيات جي درجابنديءَ کان الڳ سمجهڻ گهرجي. === جتڪي، ملتاني ۽ پشتو بابت مقالا === 1849ع ۾ برٽن جا لسانيات بابت مقالا بمبئي شاخ جي رائل ايشياٽڪ سوسائٽيءَ جي رسالي ''Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society'' ۾ شايع ٿيا. انهن ۾ جتڪي يا بيلوچڪي لهجي جي گرامر، ملتاني ٻوليءَ جي گرامر ۽ پشتو ٻوليءَ جي هڪ درسي مجموعي بابت تنقيدي اڀياس شامل هئا.<ref name="DNB"/> ==== جتڪي يا بيلوچڪي لهجي جي گرامر ==== ''A Grammar of the Jataki or Belochki Dialect'' (جتڪي يا بيلوچڪي لهجي جي گرامر) جنوري 1849ع ۾ شايع ٿيو. هي مقالو ''Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society'' جي ٽئين جلد، ٻارهين شماري، صفحن 84 کان 125 تائين شايع ٿيو.<ref name="BurtonJataki1849">{{cite journal |last=Burton |first=Richard F. |title=A Grammar of the Jataki or Belochki Dialect |journal=Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society |volume=3 |issue=12 |pages=84–125 |date=January 1849 |language=en }}</ref> مقالي جي عنوان ۾ استعمال ٿيل ''Jataki'' ۽ ''Belochki'' تاريخي لساني اصطلاح آهن. انهن کي جديد ٻولين جي نالن يا حدن سان بنا تحقيق جي هڪجهڙو سمجهڻ مناسب نه آهي. ==== ملتاني ٻوليءَ جي گرامر ==== برٽن جي شروعاتي تصنيفن بابت ''Dictionary of National Biography'' ۾ ''A Grammar of the Multani Language'' (ملتاني ٻوليءَ جي گرامر) جو ذڪر ملي ٿو ۽ ان کي 1849ع جي لساني مقالن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.<ref name="DNB"/> ملتاني ٻوليءَ جو تعلق موجوده سرائڪي لساني روايت سان آهي. تنهن هوندي به برٽن جي اصل مقالي ۾ استعمال ٿيل اصطلاحن ۽ درجابنديءَ کي انهيءَ دور جي لساني ماحول جي روشنيءَ ۾ سمجهڻ گهرجي. ==== پشتو بابت تنقيدي نوٽس ==== ''Notes and Remarks on Dr. Dorn's Chrestomathy of the Pushtu or Afghan Language'' (ڊاڪٽر ڊورن جي پشتو يا افغان ٻوليءَ جي درسي مجموعي بابت نوٽس ۽ تبصرا) جنوري 1849ع ۾ شايع ٿيو. هي مقالو ''Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society'' جي ٽئين جلد، ٻارهين شماري، صفحن 58 کان 69 تائين موجود آهي.<ref name="BurtonPushtu1849">{{cite journal |last=Burton |first=Richard F. |title=Notes and Remarks on Dr. Dorn's Chrestomathy of the Pushtu or Afghan Language |journal=Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society |volume=3 |issue=12 |pages=58–69 |date=January 1849 |language=en }}</ref> هن مقالي ۾ برٽن پشتو ٻوليءَ بابت ڊاڪٽر ڊورن جي علمي ڪم جو جائزو ورتو. === سنڌي ادب ۽ زباني روايتون === برٽن جي سنڌ بابت ڪتابن ۾ مقامي ٻولين ۽ ادب سان گڏ زباني روايتن، قصن، مذهبي بيانن ۽ سماجي رسمن بابت مواد پڻ موجود آهي. سندس تحقيق جو هڪ اهم پهلو اهو هو ته هن صرف سياسي واقعن يا حڪمرانن جي تاريخ تائين پاڻ کي محدود نه رکيو، پر ماڻهن جي روزمره زندگيءَ، ٻوليءَ ۽ ثقافتي اظهار کي پڻ موضوع بڻايو.<ref name="Burton1851"/> ''Sind Revisited'' ۾ پڻ مقامي قصن ۽ ڏندڪٿائن جا احوال، شاعريءَ جا ترجما ۽ مذهبي روايتن جا بيان ملن ٿا.<ref name="Burton1877"/> انهن لکڻين کي سنڌ جي لوڪ ادب ۽ ثقافتي تاريخ جي مطالعي ۾ مددگار مواد طور استعمال ڪري سگهجي ٿو، پر برٽن جي ترجمن ۽ تشريحن کي اصل سنڌي متنن جو مڪمل متبادل نٿو سمجهي سگهجي. === سنڌ جون قومون، برادريون ۽ سماجي بناوت === برٽن پنهنجي 1851ع واري ڪتاب ۾ سنڌ جي آباديءَ جي مختلف گروهن، مذهبي برادرين ۽ سماجي رسمن بابت معلومات گڏ ڪئي. سندس تحقيق ۾ سنڌ جي ماڻهن جي لباس، رهڻي ڪهڻي، پيشَن، مذهبي روايتن ۽ روزمره لاڳاپن بابت احوال موجود آهن.<ref name="Burton1851"/> ڪتاب جي عنوان ۾ استعمال ٿيل لفظ ''Races'' اڻويهين صديءَ جي يورپي علمي اصطلاحات جو حصو هو. جديد علمي مطالعي ۾ ان کي حياتياتي نسلن جي ثابت ٿيل درجابنديءَ بدران تاريخي ۽ نوآبادياتي اصطلاح طور پڙهڻ ضروري آهي. برٽن جي بيانن ۾ ڪڏهن ڪڏهن ماڻهن ۽ برادرين بابت اهڙا عام نتيجا ۽ قدرائتا فيصلا ملن ٿا، جيڪي سندس دور جي برطانوي سامراجي سوچ سان لاڳاپيل هئا. تنهنڪري سندس لکڻين کي ٻين مقامي ۽ تاريخي ماخذن سان ڀيٽي استعمال ڪرڻ گهرجي.<ref name="Kennedy2005"/><ref name="Ghose2006"/> === سنڌ جي مذهبي زندگي === برٽن سنڌ جي مسلمانن ۽ هندن جي مذهبي روايتن، عبادتگاهن، مذهبي شخصيتن ۽ سماجي رسمن بابت لکيو. هن جي مشاهدي ۾ مذهبي عقيدن سان گڏ انهن جو روزمره زندگيءَ، سماجي لاڳاپن ۽ مقامي ثقافت تي اثر پڻ شامل هو.<ref name="Burton1851"/> سنڌ بابت سندس تصنيفون اڻويهين صديءَ ۾ مذهبي زندگيءَ جي مطالعي لاءِ هڪ همعصر برطانوي ليکڪ جو احوال فراهم ڪن ٿيون. انهن ۾ موجود مذهبي تعبيرون ۽ مختلف برادرين بابت تبصرا برٽن جا ذاتي يا ٻڌل بيان ٿي سگهن ٿا؛ تنهنڪري انهن کي سمورن سنڌ واسين جي گڏيل راءِ يا ثابت ٿيل تاريخي حقيقت طور پيش ڪرڻ مناسب نه آهي. == سنڌ بابت اهم ڪتاب == برٽن سنڌ جي سفرن ۽ تحقيق تي ٻڌل گهٽ ۾ گهٽ چار اهم ڪتاب شايع ڪيا. انهن مان ٽي 1851ع ۽ 1852ع ۾، جڏهن ته چوٿون 1877ع ۾ شايع ٿيو.<ref name="BurtonBibliography"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border:1px solid #8aaac5;" ! style="background:#194d72;color:white;" | سال ! style="background:#194d72;color:white;" | اصل عنوان ۽ سنڌي ترجمو ! style="background:#194d72;color:white;" | بنيادي موضوع ! style="background:#194d72;color:white;" | اشاعتي تفصيل |- | style="background:#e9f3fc;" | 1851ع | ''Scinde; or, The Unhappy Valley'' '''سنڌ يا ڏکويل وادي''' | سنڌ جا سفر، جاگرافي، شهر، سماج ۽ برطانوي انتظام | رچرڊ بينٽلي، لنڊن؛ ٻه جلد |- | style="background:#edf6eb;" | 1851ع | ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' '''سنڌ ۽ سنڌو ماٿريءَ ۾ رهندڙ قومون''' | سنڌ جي آبادي، تاريخ، ٻوليون، مذهبي روايتون ۽ رسم و رواج | ڊبليو. ايڇ. ايلن اينڊ ڪمپني، لنڊن |- | style="background:#fff2e4;" | 1852ع | ''Falconry in the Valley of the Indus'' '''سنڌو ماٿريءَ ۾ بازن سان شڪار''' | بازداري، شڪار جا طريقا ۽ انهن سان لاڳاپيل روايتون | جان وان وورسٽ، لنڊن |- | style="background:#f2eafb;" | 1877ع | ''Sind Revisited'' '''سنڌ جو ٻيهر سفر''' | سنڌ جو ٻيهر مشاهدو، شهر، ريلوي، فوج ۽ سماجي تبديليون | رچرڊ بينٽلي اينڊ سن، لنڊن؛ ٻه جلد |} === سنڌ يا ڏکويل وادي (1851ع) === ''Scinde; or, The Unhappy Valley'' برٽن جي سنڌ بابت شروعاتي سفرنامن مان هڪ آهي. اهو 1851ع ۾ لنڊن مان رچرڊ بينٽليءَ ٻن جلدن ۾ شايع ڪيو.<ref name="BurtonUnhappy">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Scinde; or, The Unhappy Valley |volume=1–2 |publisher=Richard Bentley |location=London |year=1851 |language=en |url=https://burtoniana.org/books/1851-Scinde%20or%20the%20Unhappy%20Valley/index.htm }}</ref> ڪتاب ۾ برٽن سنڌ ۾ پنهنجي رهائش ۽ سفرن دوران ڏٺل جاگرافيائي، سماجي ۽ انتظامي حالتن بابت لکيو. ان ۾ سنڌ جي شهرن، [[سنڌو درياهه]]، مقامي ماڻهن جي رهڻي ڪهڻي، برطانوي فوجي ۽ انتظامي ماحول ۽ علائقي بابت سندس ذاتي مشاهدن جو احوال ملي ٿو. ڪتاب جو عنوان ''The Unhappy Valley'' يعني «ڏکويل وادي» برٽن جي ادبي انداز ۽ سنڌ بابت سندس ذاتي تاثر کي ظاهر ڪري ٿو. ان کي سنڌ جي ماڻهن يا تاريخ بابت غيرجانبدار علمي فيصلو سمجهڻ بدران سفرنامي جي عنوان طور پڙهڻ گهرجي. برٽن جي سفرنامن ۾ واقعاتي بيان سان گڏ ذاتي تبصرا، طنز ۽ ثقافتي مقابلا به ملن ٿا. اهو انداز سندس ٻين سفرنامن ۾ پڻ نمايان آهي.<ref name="Ghose2006"/> === سنڌ ۽ سنڌو ماٿريءَ ۾ رهندڙ قومون (1851ع) === ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus: With Notices of the Topography and History of the Province'' برٽن جي سنڌ بابت مشهور ۽ تفصيلي تصنيفن مان هڪ آهي. هي ڪتاب 1851ع ۾ لنڊن جي ناشر ڊبليو. ايڇ. ايلن اينڊ ڪمپني شايع ڪيو.<ref name="Burton1851"/> ڪتاب جو عنوان سنڌيءَ ۾ '''سنڌ ۽ سنڌو ماٿريءَ ۾ رهندڙ قومون: صوبي جي جاگرافي ۽ تاريخ بابت احوال''' ترجمو ڪري سگهجي ٿو. هن ڪتاب ۾ سنڌ جي جاگرافي، تاريخ، آبادي، ٻولين، سماجي زندگيءَ، مذهبي عقيدن، رسمن ۽ مقامي ثقافت بابت معلومات گڏ ڪئي وئي آهي. برٽن ڪتاب جي مهاڳ ۾ سنڌ بابت اهڙي تصنيف جي ضرورت بيان ڪئي، جيڪا مقامي ماڻهن جي روزمره زندگيءَ ۽ سماجي روايتن بابت جامع معلومات مهيا ڪري. هن ڪتاب جي اهميت جو هڪ سبب اهو آهي ته اهو سنڌ تي برطانوي قبضي کان ٿوري ئي عرصي پوءِ تيار ٿيو، جڏهن علائقي جي سياسي ۽ انتظامي نظام ۾ تبديليون اچي رهيون هيون. ==== ڪتاب جا اهم موضوع ==== ڪتاب ۾ هيٺيان موضوع نمايان آهن: * سنڌ جي جاگرافي ۽ تاريخي پسمنظر؛ * سنڌ جي آبادي ۽ مقامي برادريون؛ * سنڌي ۽ ڀرپاسي جي ٻولين بابت معلومات؛ * ماڻهن جي روزمره زندگي ۽ گهريلو رسمون؛ * مسلمانن ۽ هندن جون مذهبي روايتون؛ * مقامي سماجي ۽ ثقافتي رواج؛ * سنڌ جي ماڻهن بابت برٽن جا مشاهدا ۽ تعبيرون. برٽن جي هن تصنيف کي سنڌ جي تاريخ لاءِ ابتدائي ماخذ طور استعمال ڪري سگهجي ٿو. تنهن هوندي به ڪتاب ۾ پيش ڪيل قومن ۽ برادرين جي درجابندي، مذهبي بيانن ۽ سماجي تبصرن کي جديد تاريخي تحقيق سان ڀيٽڻ ضروري آهي.<ref name="Ghose2006"/> === سنڌو ماٿريءَ ۾ بازن سان شڪار (1852ع) === ''Falconry in the Valley of the Indus'' برٽن جو بازداري ۽ شڪار بابت ڪتاب آهي، جيڪو 1852ع ۾ لنڊن جي ناشر جان وان وورسٽ شايع ڪيو.<ref name="BurtonFalconry1852">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Falconry in the Valley of the Indus |publisher=John Van Voorst |location=London |year=1852 |language=en |url=https://archive.org/details/falconryinvalley00burt }}</ref> [[بازداري]] شڪاري پکين، خاص طور بازن ۽ شاهينن، کي تربيت ڏئي شڪار ڪرڻ جي روايتي فن کي چيو ويندو آهي. برٽن هن ڪتاب ۾ سنڌو ماٿريءَ جي بازداريءَ سان لاڳاپيل تجربن، شڪار جي طريقن ۽ شڪاري پکين بابت معلومات پيش ڪئي. ڪتاب سنڌ جي تاريخي سماج ۾ شڪار ۽ تفريحي سرگرمين جي مطالعي لاءِ مددگار ماخذ آهي. ان سان گڏ اهو برٽن جي دلچسپين جي وسعت کي پڻ ظاهر ڪري ٿو، ڇاڪاڻ ته سندس تحقيق صرف ٻولين، مذهب يا جاگرافيءَ تائين محدود نه هئي. === سنڌ جو ٻيهر سفر (1877ع) === [[فائل:Richard-Francis-Burton-by-Lock-&-Whitfield,-1876 (cropped).png|thumb|upright|رچرڊ فرانسس برٽن، 1876ع. انهيءَ عرصي ۾ هن سنڌ جو ٻيهر سفر ڪيو.]] برٽن سنڌ ڇڏڻ کان لڳ ڀڳ ٽن ڏهاڪن پوءِ 1875ع–1876ع جي سفر دوران پنهنجي گهرواري [[ازابيل برٽن]] سان گڏ سنڌ واپس آيو. هن سفر جا مشاهدا سندس ڪتاب ''Sind Revisited: With Notices of the Anglo-Indian Army; Railroads; Past, Present, and Future, etc.'' ۾ شامل آهن، جيڪو 1877ع ۾ لنڊن مان رچرڊ بينٽلي اينڊ سن ٻن جلدن ۾ شايع ڪيو.<ref name="Burton1877"/> ڪتاب جو عنوان سنڌيءَ ۾ '''سنڌ جو ٻيهر سفر: اينگلو-انڊين فوج، ريلوي، ماضي، حال ۽ مستقبل بابت احوال''' ترجمو ڪري سگهجي ٿو. برٽن هن ڪتاب ۾ سنڌ جي پنهنجي اڳوڻي تجربن کي نئين سفر دوران ڏٺل حالتن سان ڀيٽيو. سندس مشاهدي ۾ شهرن جي ترقي، آمدرفت، ريلوي، فوجي انتظام ۽ سماجي تبديليون شامل هيون. ==== سنڌ جي شهرن جو احوال ==== ''Sind Revisited'' ۾ [[ڪراچي]]، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۽ سنڌ جي ٻين شهرن ۽ علائقن جو ذڪر ملي ٿو. ڪتاب ۾ [[ڪوٽڙي]]، [[سيوهڻ]]، [[روهڙي]]، [[سکر]]، [[شڪارپور]]، [[خيرپور ميرس|خيرپور]] ۽ سنڌو درياهه سان لاڳاپيل سفرن جا احوال پڻ موجود آهن.<ref name="Burton1877"/> برٽن انهن هنڌن جي جاگرافيائي حالتن، تاريخي اهميت، آمدرفت ۽ ماڻهن جي سماجي زندگيءَ بابت پنهنجا مشاهدا پيش ڪيا. هن خاص طور انهن تبديلين تي ڌيان ڏنو، جيڪي سندس پهرين سنڌ واري رهائش کان پوءِ برطانوي انتظام هيٺ آيون هيون. ==== ڪراچي ۽ حيدرآباد ==== برٽن جي ٻيهر سنڌ واري سفر ۾ ڪراچي ۽ حيدرآباد اهم موضوع آهن. ڪراچي بابت سندس لکڻين ۾ بندرگاهه واري شهر جي اهميت، آمدرفت ۽ برطانوي دور جي تبديل ٿيندڙ شهري حالتن جو ذڪر ملي ٿو. حيدرآباد بابت هن تاريخي ۽ سماجي ماحول، مقامي آبادي ۽ شهر جي اهميت تي تبصرا ڪيا.<ref name="Burton1877"/> اهي بيان اڻويهين صديءَ جي پوئين اڌ ۾ سنڌ جي شهري تاريخ جي مطالعي لاءِ هڪ همعصر ماخذ فراهم ڪن ٿا. ==== سنڌو درياهه ۽ ڦليلي ==== برٽن جي ڪتاب ۾ [[سنڌو درياهه]] سان لاڳاپيل سفرن ۽ آبي رستن جو احوال پڻ شامل آهي. ٻئي جلد ۾ [[ڦليلي واهه|ڦليلي]] جي رستي سفر ۽ [[ڪوٽڙي]] ڏانهن سنڌو درياهه ذريعي واپسيءَ بابت جدا عنوان موجود آهن.<ref name="Burton1877"/> انهن احوالن مان سنڌ جي درياهي آمدرفت، آبي جاگرافي ۽ سفر جي روايتي طريقن بابت معلومات حاصل ٿئي ٿي. ==== سنڌو ماٿريءَ جي ريلوي ==== ''Sind Revisited'' جو هڪ اهم موضوع برطانوي دور جي ريلوي ۽ آمدرفت جو نظام آهي. برٽن سنڌ ۾ ريلوي جي ترقي، ان جي موجوده حالت ۽ مستقبل بابت تبصرا ڪيا. هن ريلويءَ کي سنڌ جي شهرن، فوجي ضرورتن ۽ آمدرفت جي نظام سان لاڳاپيل تبديليءَ جي هڪ اهم صورت طور ڏٺو.<ref name="Burton1877"/> برٽن جي ريلوي بابت لکڻين کي ان دور جي برطانوي انتظامي ۽ فوجي مفادن جي پسمنظر ۾ پڻ پڙهڻ گهرجي. ==== اينگلو-انڊين فوج ==== ڪتاب جي مڪمل عنوان مان ئي ظاهر ٿئي ٿو ته برٽن سنڌ جي سفر سان گڏ برطانوي هندستان جي فوج بابت به لکيو. هن فوجي تنظيم، سپاهين، انتظامي ضرورتن ۽ برطانوي فوجي نظام جي مختلف پهلوئن بابت پنهنجا مشاهدا پيش ڪيا.<ref name="Burton1877"/> سندس اڳوڻي فوجي ملازمت سبب اهي تبصرا ذاتي تجربي سان پڻ لاڳاپيل هئا. ==== مذهبي برادريون ۽ سماجي لاڳاپا ==== برٽن پنهنجي ٻيهر سفر واري ڪتاب ۾ سنڌ جي مسلمانن ۽ هندن جي سماجي لاڳاپن، مذهبي روايتن ۽ باهمي تعلقن بابت پڻ لکيو. ڪتاب ۾ مذهبي تبديليءَ ۽ مختلف برادرين جي سماجي حيثيت بابت سندس بيان ملن ٿا.<ref name="Burton1877"/> انهن بيانن کي برٽن جي ذاتي مشاهدي ۽ نوآبادياتي دور جي مذهبي ۽ سماجي تعبيرن طور پڙهڻ ضروري آهي؛ انهن مان ڪنهن به برادريءَ بابت غيرجانبدار ۽ حتمي نتيجا اخذ نٿا ڪري سگهجن. ==== مقامي قصا، ڏندڪٿائون ۽ شاعري ==== ''Sind Revisited'' ۾ مقامي قصن، روايتن، شاعريءَ جي ترجمن ۽ مذهبي ڏندڪٿائن جا احوال پڻ موجود آهن. انهن ۾ «ستن بي سر نبين» بابت هڪ مقامي روايت جو ذڪر پڻ اچي ٿو.<ref name="Burton1877"/> اهڙا بيان سنڌ جي زباني روايتن بابت تاريخي مواد فراهم ڪن ٿا. البت ڏندڪٿائن ۽ مذهبي روايتن کي ثابت ٿيل تاريخي واقعن کان الڳ رکڻ گهرجي. ==== جان بُل جو ادبي ڪردار ==== برٽن پنهنجي ڪتاب ۾ '''مسٽر جان بُل''' (''Mr. John Bull'') نالي هڪ خيالي همسفر کي ادبي وسيلي طور استعمال ڪيو. هو هن ڪردار سان مخاطب ٿي مختلف واقعن، ماڻهن ۽ حالتن بابت تبصرا ڪندو آهي.<ref name="Burton1877"/> جان بُل برطانوي قومي شخصيت جي هڪ روايتي علامت پڻ آهي. ڪتاب ۾ هن ڪردار جي استعمال سان برٽن پنهنجي مشاهدن کي گفتگو ۽ طنزيه تبصرن جي صورت ۾ پيش ڪري سگهيو. ==== برطانوي حڪومت بابت برٽن جا رايا ==== ''Sind Revisited'' جي پڇاڙيءَ ۾ برٽن سنڌ ۾ برطانوي حڪومت جي اثرن بابت پنهنجي راءِ پيش ڪئي. هن صحت ۽ تعليم جي ڪجهه سهولتن ۾ سڌارن کي برطانوي راڄ جي مثبت اثرن طور بيان ڪيو.<ref name="Burton1877"/> بهرحال، اهو برٽن جو تاريخي ۽ سياسي موقف هو. سنڌ ۾ برطانوي قبضي، معاشي تبديلين، سياسي اختيارن جي منتقلي ۽ مقامي آباديءَ تي پوندڙ اثرن جو جامع جائزو وٺڻ لاءِ ٻين تاريخي ماخذن کي پڻ نظر ۾ رکڻ ضروري آهي. == سنڌ بابت تصنيفن ۽ مقالن جي تاريخوار فهرست == {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#174a73;color:#ffffff;" | سال ! style="background:#174a73;color:#ffffff;" | تصنيف يا مقالو ! style="background:#174a73;color:#ffffff;" | موضوع ! style="background:#174a73;color:#ffffff;" | اشاعت |- | style="background:#eaf3fb;" | 1847ع | ''Notes Relative to the Population of the Sind; and the Customs, Language, and Literature of the People'' | سنڌ جي آبادي، رسم و رواج، ٻولي ۽ ادب | ''Bombay Government Records''، نئون سلسلو، نمبر 17، حصو 2، ص 637–657 |- | style="background:#f0f7ed;" | 1848ع | ''Brief Notes Relative to the Division of Time, and Articles of Cultivation in Sind'' | وقت جي حساب، زراعت ۽ نشي جي طريقن بابت نوٽس | ''Bombay Government Records''، نئون سلسلو، نمبر 17، حصو 2، ص 613–636 |- | style="background:#fff3e5;" | 1849ع | ''A Grammar of the Jataki or Belochki Dialect'' | جتڪي يا بيلوچڪي لهجي جي گرامر | ''Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society''، جلد 3، شمارو 12، ص 84–125 |- | style="background:#f3eafa;" | 1849ع | ''A Grammar of the Multani Language'' | ملتاني ٻوليءَ جي گرامر | ابتدائي سوانحي ماخذن ۾ ذڪر؛ مڪمل اصل اشاعتي تفصيلن جي وڌيڪ تصديق گهربل |- | style="background:#eaf3fb;" | 1849ع | ''Notes and Remarks on Dr. Dorn's Chrestomathy of the Pushtu or Afghan Language'' | پشتو بابت تنقيدي لساني اڀياس | ساڳيو رسالو، جلد 3، شمارو 12، ص 58–69 |- | style="background:#f0f7ed;" | 1851ع | ''Scinde; or, The Unhappy Valley'' | سنڌ جو سفرنامو ۽ سماجي مشاهدا | رچرڊ بينٽلي، لنڊن؛ ٻه جلد |- | style="background:#fff3e5;" | 1851ع | ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' | سنڌ جي قومن، تاريخ، جاگرافي، ٻولين ۽ ثقافت جو مطالعو | ڊبليو. ايڇ. ايلن اينڊ ڪمپني، لنڊن |- | style="background:#f3eafa;" | 1852ع | ''Falconry in the Valley of the Indus'' | بازداري ۽ شڪار جون روايتون | جان وان وورسٽ، لنڊن |- | style="background:#eaf3fb;" | 1877ع | ''Sind Revisited'' | سنڌ جو ٻيهر سفر، ريلوي، فوج ۽ سماجي تبديليون | رچرڊ بينٽلي اينڊ سن، لنڊن؛ ٻه جلد |} == سنڌ جي تاريخ ۽ ادب ۾ برٽن جي اهميت == رچرڊ فرانسس برٽن جي سنڌ بابت تصنيفن جي اهميت ان ڪري آهي جو انهن ۾ اڻويهين صديءَ جي وچ ۽ پوئين اڌ ۾ سنڌ جي سماجي، لساني ۽ ثقافتي زندگيءَ بابت همعصر مواد محفوظ ٿيل آهي. سندس 1847ع ۽ 1848ع جون رپورٽون، 1849ع جا لساني مقالا، 1851ع ۽ 1852ع جا ڪتاب ۽ 1877ع جو سفرنامو گڏجي سنڌ بابت سندس تحقيق جي مختلف مرحلن کي ظاهر ڪن ٿا. سنڌ جي تاريخ ۽ ادب جي مطالعي ۾ برٽن جي ڪم مان خاص طور هيٺين موضوعن بابت مواد حاصل ٿئي ٿو: * اڻويهين صديءَ ۾ سنڌ جي آبادي ۽ سماجي بناوت؛ * سنڌي ٻولي، مقامي لهجا ۽ پاڙيسري ٻولين جا لاڳاپا؛ * سنڌ جي زباني روايتن، قصن ۽ شاعريءَ جا احوال؛ * مذهبي عقيدا، رسمون ۽ سماجي لاڳاپا؛ * سنڌ جي شهرن، درياهن ۽ آمدرفت جي تاريخ؛ * زراعت، شڪار ۽ بازداريءَ جون روايتون؛ * برطانوي قبضي کان پوءِ فوجي ۽ انتظامي تبديليون؛ * ريلوي ۽ جديد آمدرفت جي شروعاتي ترقي. سنڌي ادب جي محقق موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ برٽن کي شامل ڪيو ۽ سندس سنڌ بابت تصنيفن جو ذڪر ڪيو.<ref name="Jotwani1996"/> === تاريخي ماخذ طور حدون === برٽن جون لکڻيون پنهنجي دور بابت قيمتي معلومات فراهم ڪن ٿيون، پر انهن کي مڪمل طور غيرجانبدار يا حتمي ماخذ نٿو سمجهي سگهجي. برٽن برطانوي فوج ۽ سفارتي نظام سان لاڳاپيل هو. سندس ڪتابن ۾ سنڌ جي ماڻهن، قومن، مذهبي برادرين ۽ برطانوي انتظام بابت ذاتي رايا ۽ اڻويهين صديءَ جي يورپي سوچ جا اثر موجود آهن.<ref name="Ghose2006"/><ref name="Kennedy2005"/> انهيءَ ڪري جديد تحقيق ۾ سندس تصنيفن کي سنڌي، فارسي، اردو ۽ ٻين مقامي ماخذن سان ڀيٽي پڙهڻ ضروري آهي. برٽن جي ڪتابن جي تاريخي اهميت سندس هر نتيجي جي درست هجڻ ۾ نه، پر ان ڳالهه ۾ آهي ته انهن ۾ سنڌ جي هڪ مخصوص دور بابت مشاهدا، بيان ۽ معلومات محفوظ ٿيل آهن. == عربستان جو سفر ۽ حج (1853ع) == [[فائل:Richard Francis Burton.jpg|thumb|upright|رچرڊ فرانسس برٽن، جنهن 1853ع ۾ مڪي ۽ مديني جو سفر ڪيو.]] سنڌ ۽ هندستان ۾ رهائش دوران رچرڊ فرانسس برٽن عربي، فارسي، هندستاني ٻولين ۽ اسلامي روايتن بابت ڄاڻ حاصل ڪئي. انهيءَ مطالعي سندس عربستان جي سفر ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1853ع ۾ هن [[مدينو|مديني]] ۽ [[مڪو|مڪي]] جو سفر ڪيو ۽ [[حج]] جا مناسڪ ادا ڪيا.<ref name="Kennedy2005"/><ref name="Lovell1998"/> ان وقت مڪي ۽ مديني جي مقدس مذهبي علائقن ۾ غيرمسلمانن جي داخلا تي پابندي هئي. برٽن پنهنجي سڃاڻپ لڪائي مسلمان مسافر جي حيثيت سان سفر ڪيو. سندس هن سفر کي اڻويهين صديءَ جي يورپي سفرناما نگاريءَ ۾ خاص شهرت حاصل ٿي.<ref name="BurtonPilgrimage1855">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Personal Narrative of a Pilgrimage to El-Medinah and Meccah |volume=1–3 |publisher=Longman, Brown, Green, and Longmans |location=London |year=1855–1856 |language=en |url=https://www.gutenberg.org/ebooks/4657 }}</ref> === سفر جي تياري === برٽن عربستان جي سفر کان اڳ عربي ٻوليءَ، اسلامي عبادتن، مذهبي اصطلاحن، لباس، سماجي آداب ۽ سفر جي روايتن جو مطالعو ڪيو. هن هندستان ۾ رهڻ دوران حاصل ڪيل ٻولين ۽ مذهبي رسمن جي ڄاڻ کي سفر جي تياريءَ ۾ استعمال ڪيو. سندس مقصد صرف مقدس شهرن جو دورو ڪرڻ نه، پر انهن جي مذهبي، سماجي ۽ ثقافتي زندگيءَ جو تفصيلي مشاهدو پڻ هو.<ref name="Rice1990"/><ref name="BurtonPilgrimage1855"/> برٽن پنهنجي سفر ۾ مختلف وقتن تي فارسي نسل جي مسلمان مسافر ۽ درويش يا شيخ جهڙيون سڃاڻپون اختيار ڪيون. سندس سفرنامي موجب، هن اهڙي لباس ۽ طرزِ گفتگو اختيار ڪئي، جيڪا مقامي ماحول ۾ سندس غيرملڪي هجڻ کي لڪائڻ ۾ مددگار ٿي سگهي.<ref name="BurtonPilgrimage1855"/> === مصر کان عربستان تائين === 1853ع ۾ برٽن انگلينڊ مان نڪري [[مصر]] پهتو. هن [[اسڪندريه]] ۽ [[قاهره]] ۾ وقت گذاريو ۽ پوءِ [[سوئيز]] جي رستي [[ڳاڙهو سمنڊ|ڳاڙهي سمنڊ]] ڏانهن روانو ٿيو. سفر دوران هن مسلمان مسافرن، واپارين ۽ حج تي ويندڙ ماڻهن سان گڏ سفر ڪيو. عربستان پهچڻ کان پوءِ هن [[ينبع]] جي رستي مديني ڏانهن سفر جاري رکيو.<ref name="BurtonPilgrimage1855"/> برٽن پنهنجي سفرنامي ۾ قافلن، رهائش، کاڌي، سفر جي ڏکيائين، رستن ۽ مقامي ماڻهن جي رسم و رواج بابت تفصيلي احوال ڏنو. === مديني جو سفر === برٽن جولاءِ 1853ع ۾ مديني پهتو. هن شهر ۾ رهائش دوران [[مسجد نبوي]]، مذهبي زندگيءَ، زيارت جي روايتن ۽ شهر جي سماجي حالتن جو مشاهدو ڪيو. سندس سفرنامي ۾ مديني جي گهٽين، بازارن، رهائشي علائقن، مذهبي عمارتن ۽ مقامي ماڻهن بابت تفصيل ملن ٿا.<ref name="BurtonPilgrimage1855"/> هن مديني جي تاريخي ۽ مذهبي اهميت سان گڏ شهر جي جاگرافي ۽ آباديءَ بابت پڻ لکيو. برٽن جا اهي بيان اڻويهين صديءَ جي وچ ڌاري مديني جي شهري ۽ سماجي تاريخ جي مطالعي لاءِ هڪ همعصر سفرنامي جو مواد فراهم ڪن ٿا. === مڪي جو سفر ۽ حج جا مناسڪ === مديني کان پوءِ برٽن حج جي قافلي سان گڏ مڪي ڏانهن روانو ٿيو. سيپٽمبر 1853ع ۾ هو مڪي پهتو. هن [[ڪعبو|ڪعبي]] جو طواف ڪيو ۽ حج جي ٻين مناسڪن ۾ شرڪت ڪئي. پنهنجي سفرنامي ۾ هن [[مسجد الحرام]]، ڪعبي، [[صفا ۽ مروه]]، [[عرفات]]، [[مزدلفه]] ۽ [[منى]] بابت تفصيلي بيان پيش ڪيا.<ref name="BurtonPilgrimage1855"/> برٽن مذهبي عبادتن سان گڏ حج جي انتظام، حاجين جي آمدرفت، مختلف علائقن مان ايندڙ ماڻهن، بازارن، رهائش ۽ سماجي ماحول بابت پڻ لکيو. سندس سفرنامي جي هڪ خاص ڳالهه اها آهي ته هن مقدس شهرن کي صرف مذهبي مرڪزن طور نه، پر رهائشي، واپاري ۽ ثقافتي شهرن طور پڻ بيان ڪيو. === ڇا برٽن مڪي پهچندڙ پهريون غيرمسلمان يورپي هو؟ === برٽن کي ڪڏهن ڪڏهن مڪي ۾ داخل ٿيندڙ پهريون غيرمسلمان يورپي چيو ويندو آهي، پر اها دعويٰ تاريخي طور درست نه آهي. هن کان اڳ اطالوي مسافر [[لودووڪو دي وارٿيما]] سورهين صديءَ جي شروعات ۾ مڪي پهتو هو. سوئس محقق [[يوهان لڊوگ برڪهارٽ]] پڻ 1814ع ۾ مڪي جو سفر ڪيو ۽ 1815ع ۾ حج ادا ڪيو.<ref name="Burckhardt1829">{{cite book |last=Burckhardt |first=John Lewis |title=Travels in Arabia: Comprehending an Account of Those Territories in Hedjaz Which the Mohammedans Regard as Sacred |publisher=Henry Colburn |location=London |year=1829 |language=en }}</ref> انهيءَ ڪري برٽن جي اهميت مڪي پهچندڙ پهريون غيرمسلمان هجڻ ۾ نه، پر سندس سفرنامي جي تفصيل، مشاهدي جي انداز ۽ يورپي پڙهندڙن ۾ ان جي اثر ۾ آهي. === سفرنامي جي اشاعت === برٽن عربستان جي سفر بابت ''Personal Narrative of a Pilgrimage to El-Medinah and Meccah'' (مديني ۽ مڪي جي زيارت جو ذاتي سفرنامو) لکيو. هي ڪتاب 1855ع ۽ 1856ع ۾ ٽن جلدن ۾ شايع ٿيو ۽ سندس مشهور تصنيفن مان هڪ بڻيو.<ref name="BurtonPilgrimage1855"/> ڪتاب ۾ عربستان جي جاگرافي، مذهبي زندگي، قافلن، سماجي روايتن، مقامي ماڻهن ۽ سفر جي مشڪلاتن بابت تفصيلي احوال موجود آهي. برٽن جي سفرنامي کي اڻويهين صديءَ جي عربستان بابت يورپي علمي ادب ۾ اهم جاءِ حاصل ٿي، جيتوڻيڪ ان ۾ سندس ذاتي رايا ۽ ان دور جون ثقافتي تعبيرون پڻ شامل آهن.<ref name="Kennedy2005"/> === سفر سان لاڳاپيل تڪراري دعوائون === برٽن جي حج واري سفر بابت ڪجهه سوانحي ڪتابن ۾ اهڙا قصا ملن ٿا، جن ۾ سندس سڃاڻپ ظاهر ٿيڻ جي خطري ۽ مبينا تشدد جو ذڪر ڪيو ويو آهي. انهن مان هڪ دعويٰ اها آهي ته هن پنهنجي سڃاڻپ بچائڻ لاءِ ڪنهن ماڻهوءَ کي قتل ڪيو. اهڙي واقعي جي آزاد ۽ قابلِ اعتماد تاريخي تصديق موجود نه آهي؛ برٽن پاڻ به اهڙي الزام کي رد ڪيو هو.<ref name="Lovell1998"/><ref name="Rice1990"/> تنهنڪري هن دعويٰ کي ثابت ٿيل واقعي بدران برٽن جي زندگيءَ سان لاڳاپيل هڪ غيرتصديق ٿيل روايت طور سمجهڻ گهرجي. == صوماليا ۽ هرر جون مهمون (1854ع–1855ع) == [[فائل:Harar Jugol, the Fortified Historic Town.jpg|thumb|[[هرر]] جو تاريخي شهر، جنهن جو برٽن 1855ع ۾ دورو ڪيو.]] عربستان جي سفر کان پوءِ برٽن جي دلچسپي آفريڪا جي اتر اوڀر وارن علائقن ڏانهن وڌي. هن [[صوماليا]]، [[جبوتي]] ۽ موجوده [[ايٿوپيا]] جي اوڀر وارن علائقن ۾ سفر ۽ تحقيق ڪئي. انهن سفرن ۾ [[هرر]] جو دورو سندس اهم ڪاميابين مان هڪ هو. برٽن پنهنجي سفرن جا احوال ''First Footsteps in East Africa'' نالي ڪتاب ۾ شايع ڪيا.<ref name="BurtonFirstFootsteps1856">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=First Footsteps in East Africa; or, An Exploration of Harar |publisher=Longman, Brown, Green, and Longmans |location=London |year=1856 |language=en }}</ref> === مهم جو پسمنظر === اڻويهين صديءَ جي وچ ڌاري يورپي جاگرافيدانن ۽ برطانوي اختيارين کي اوڀر آفريڪا جي اندرين علائقن بابت محدود سڌي ڄاڻ هئي. برٽن کي هن علائقي جي ٻولين، واپاري رستن، شهرن، سياسي حالتن ۽ جاگرافيءَ بابت معلومات گڏ ڪرڻ ۾ دلچسپي هئي. انهيءَ سلسلي ۾ هن [[عدن]] کي پنهنجي سفرن جو هڪ اهم مرڪز بڻايو.<ref name="Rice1990"/> === زيلع کان هرر تائين === 1854ع جي آخر ۾ برٽن [[زيلع]] کان هرر ڏانهن روانو ٿيو. سندس سفر ۾ مقامي رهنمائن، مترجمن، قافلي جي ماڻهن ۽ ٻين مددگارن جو اهم ڪردار هو. هو جنوري 1855ع ۾ هرر پهتو، جيڪو ان وقت هڪ اهم اسلامي، واپاري ۽ ثقافتي شهر هو.<ref name="BurtonFirstFootsteps1856"/> برٽن شهر جي حڪمران، بازارن، مذهبي زندگي، آبادي ۽ واپاري لاڳاپن بابت معلومات گڏ ڪئي. هن هرر جي سماجي ۽ سياسي حالتن کي پنهنجي سفرنامي ۾ بيان ڪيو ۽ شهر جي اهميت کي يورپي پڙهندڙن تائين پهچايو. === هرر پهچڻ جي تاريخي اهميت === برٽن کي عام طور هرر ۾ داخل ٿيندڙ اوائلي يورپي سياحن مان هڪ طور ياد ڪيو ويندو آهي. بهرحال، هرر اڳ ئي مقامي ۽ علائقائي مسلمان واپارين، عالمن ۽ مسافرن جي ڄاتل سڃاتل شهرن مان هو. تنهنڪري برٽن جي سفر کي شهر جي «دريافت» چوڻ بدران هڪ يورپي مسافر جي دستاويزي دوري طور بيان ڪرڻ وڌيڪ درست آهي. برٽن جي هرر بابت لکڻين جي اهميت سندس مشاهدي، جاگرافيائي بيان ۽ ان دور جي شهر بابت محفوظ ڪيل معلومات ۾ آهي.<ref name="Ghose2006"/> === بربرا واري مهم === 1855ع ۾ برٽن ٻين يورپي مهم جوئن سان گڏ [[بربرا]] واري علائقي ۾ هڪ نئين مهم ۾ شامل ٿيو. هن مهم ۾ [[جان هيننگ اسپيڪ]]، ليفٽيننٽ جي. اي. هرن ۽ وليم اسٽرويان پڻ شامل هئا. مهم دوران سندن ڪئمپ تي هٿياربند حملو ٿيو. وليم اسٽرويان مارجي ويو، جڏهن ته برٽن ۽ اسپيڪ زخمي ٿيا.<ref name="McLynn1990"/><ref name="Lovell1998"/> === برٽن جي چهري تي زخم === بربرا واري حملي دوران هڪ نيزو برٽن جي چهري مان گذريو ۽ کيس سخت زخم رسيو. هن زخم جو نشان سندس چهري تي باقي زندگي موجود رهيو. سندس پوءِ واري تصويرن ۽ سوانحي احوالن ۾ انهيءَ زخم جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Rice1990"/> حملي کان پوءِ مهم ختم ٿي وئي ۽ بچيل مهم جو واپس موٽيا. === پهريان قدم اوڀر آفريڪا ۾ === 1856ع ۾ برٽن ''First Footsteps in East Africa; or, An Exploration of Harar'' (اوڀر آفريڪا ۾ پهريان قدم، يا هرر جي ڳولا) شايع ڪيو. ڪتاب ۾ زيلع، هرر، صومالي علائقن، مقامي ماڻهن، ٻولين، واپار، مذهبي زندگي ۽ سفر جي حالتن بابت معلومات شامل آهي.<ref name="BurtonFirstFootsteps1856"/> هي ڪتاب برٽن جي آفريڪي سفرنامن جي سلسلي ۾ اهم جاءِ رکي ٿو. ان جي باوجود، مقامي ماڻهن ۽ سماجي گروهن بابت سندس ڪجهه بيان نوآبادياتي دور جي تعصبن کان آزاد نه آهن؛ تنهنڪري انهن کي جديد آفريڪي تاريخ ۽ انسانيات جي تحقيق سان ڀيٽڻ ضروري آهي. == ڪريميا جي جنگ سان لاڳاپو == 1850ع واري ڏهاڪي ۾ برٽن جي فوجي زندگيءَ جو هڪ ٻيو مرحلو [[ڪريميا جي جنگ]] سان لاڳاپيل هو. هن [[بيشي بازوق]] (''Bashi-bazouks'') نالي عثماني غيرباقاعده فوجي دستن سان لاڳاپيل ذميوارين ۾ حصو ورتو. اهي دستا عثماني فوجي نظام جو حصو هئا، پر سندن تنظيم ۽ نظم و ضبط باقاعده فوج کان مختلف هو.<ref name="Wright1906"/><ref name="McLynn1990"/> برٽن جي هن فوجي وابستگيءَ جو عرصو نسبتاً مختصر رهيو. انتظامي اختلافن ۽ تنظيم سان لاڳاپيل مسئلن سبب سندس خدمتون ڊگهي عرصي تائين جاري نه رهيون. سندس فوجي زندگيءَ ۾ هندستان ۽ سنڌ جي ملازمت کان پوءِ هي مرحلو اهم هو، ڇاڪاڻ ته ان کان پوءِ سندس ڌيان وڏي پيماني تي جاگرافيائي سفرن ۽ تحقيق ڏانهن وڌيو. == آفريڪا جي وڏين ڍنڍن جي ڳولا (1856ع–1859ع) == [[فائل:Lake Tanganyika.jpg|thumb|[[ڍنڍ ٽانگانيڪا]]، جنهن تائين برٽن ۽ اسپيڪ جي مهم فيبروري 1858ع ۾ پهتي.]] 1850ع واري ڏهاڪي ۾ آفريڪا جي اندروني جاگرافي ۽ [[نيل درياهه]] جي سرچشمي بابت يورپي جاگرافيدانن ۾ وڏي دلچسپي هئي. برٽن ۽ [[جان هيننگ اسپيڪ]] اوڀر آفريڪا جي اندرين علائقن ڏانهن هڪ مهم ڪئي، جنهن جو مقصد وڏين ڍنڍن، واپاري رستن ۽ نيل درياهه جي سرچشمي بابت معلومات حاصل ڪرڻ هو.<ref name="BurtonLakeRegions1860">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=The Lake Regions of Central Africa: A Picture of Exploration |volume=1–2 |publisher=Longman, Green, Longman, and Roberts |location=London |year=1860 |language=en }}</ref> === رائل جاگرافيائي سوسائٽيءَ جي مدد === برٽن جي آفريڪي مهم کي [[رائل جاگرافيائي سوسائٽي]] جي حمايت حاصل هئي. مهم ۾ برٽن اڳواڻ ۽ اسپيڪ سندس ساٿي هو. ٻنهي کي جاگرافيائي مشاهدي، سفر، رستن جي سڃاڻپ ۽ آفريڪا جي اندرين علائقن بابت معلومات گڏ ڪرڻ جي ذميواري هئي.<ref name="McLynn1990"/> ان وقت يورپي نقشن ۾ آفريڪا جي ڪيترن اندرين علائقن بابت معلومات نامڪمل هئي، جيتوڻيڪ اهي علائقا مقامي آباديءَ، واپارين ۽ مسافرن کي اڳ ئي ڄاتل هئا. === زنجبار کان اندروني آفريڪا ڏانهن === مهم جو اهم سامونڊي مرڪز [[زنجبار]] هو. برٽن ۽ اسپيڪ اوڀر آفريڪا جي ساحلي علائقي کان اندرين حصن ڏانهن روانا ٿيا. سندن سفر ۾ آفريڪي رهنمائن، باربردارن، واپارين، مترجمن ۽ قافلي جي ٻين ماڻهن اهم ڪردار ادا ڪيو. مقامي رستن، پاڻيءَ جي هنڌن، رهائش ۽ واپار بابت انهن ماڻهن جي ڄاڻ کان سواءِ اهڙو سفر ممڪن نه هو.<ref name="BurtonLakeRegions1860"/> === سيدي مبارڪ بمبئي ۽ مقامي ساٿي === [[سيدي مبارڪ بمبئي]] اوڀر آفريڪا جي مشهور رهنمائن مان هڪ هو، جنهن برٽن ۽ اسپيڪ جي مهم ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هو اڳتي هلي آفريڪا جي ٻين يورپي مهمن سان پڻ لاڳاپيل رهيو. برٽن ۽ اسپيڪ جي مهم جي تاريخ کي صرف ٻن يورپي سياحن جي ڪاميابيءَ طور پيش ڪرڻ نامڪمل آهي، ڇاڪاڻ ته ان ۾ مقامي آفريڪي ماڻهن جي ڄاڻ، محنت ۽ رهنمائي بنيادي اهميت رکي ٿي.<ref name="Jeal2011">{{cite book |last=Jeal |first=Tim |title=Explorers of the Nile: The Triumph and Tragedy of a Great Victorian Adventure |publisher=Yale University Press |location=New Haven |year=2011 |language=en |isbn=978-0-300-14935-7 }}</ref> === سفر جون ڏکيائون === آفريڪا جي اندروني سفر دوران برٽن ۽ اسپيڪ کي بيمارين، ٿڪاوٽ، موسمي حالتن، رسد جي مسئلن ۽ ٻين ڏکيائين کي منهن ڏيڻو پيو. ٻئي مهم جو مختلف وقتن تي سخت بيمار ٿيا. انهن حالتن سندن سفر جي رفتار ۽ جاگرافيائي مشاهدي جي صلاحيت تي اثر وڌو.<ref name="BurtonLakeRegions1860"/> مهم جي ڪاميابيءَ ۾ مقامي ماڻهن جي مدد، رستن بابت معلومات ۽ قافلي جي تنظيم اهم هئي. == ڍنڍ ٽانگانيڪا تائين پهچڻ (1858ع) == فيبروري 1858ع ۾ برٽن ۽ اسپيڪ جي مهم [[ڍنڍ ٽانگانيڪا]] تائين پهتي. هيءَ اوڀر آفريڪا جي وڏين ڍنڍن مان هڪ آهي ۽ موجوده تنزانيا، ڪانگو جي جمهوري جمهوريه، برونڊي ۽ زامبيا جي سرحدي علائقن سان لاڳاپيل آهي. برٽن ۽ اسپيڪ يورپي جاگرافيائي ادب ۾ ڍنڍ بابت تفصيلي مشاهدا پيش ڪندڙ اوائلي مهم جوئن مان هئا.<ref name="BurtonLakeRegions1860"/> === ڍنڍ جي جاگرافي === برٽن ڍنڍ ٽانگانيڪا جي پاڻيءَ، ڀرپاسي جي زمين، آباديءَ ۽ سفر جي رستن بابت معلومات گڏ ڪئي. هن ڍنڍ جي اهميت کي نيل درياهه جي سرچشمي بابت هلندڙ بحث سان ڳنڍيو. بهرحال، ان وقت موجود معلومات جي بنياد تي ڍنڍ ۽ نيل درياهه جي آبي نظام جو صحيح لاڳاپو طئي ڪرڻ آسان نه هو. === مقامي ڄاڻ جي اهميت === ڍنڍ ٽانگانيڪا برٽن ۽ اسپيڪ جي اچڻ کان اڳ ئي مقامي ماڻهن، واپارين ۽ علائقائي مسافرن کي معلوم هئي. انهيءَ ڪري «ڍنڍ جي دريافت» وارو اصطلاح صرف يورپي نقشن ۽ جاگرافيائي علم ۾ ان جي داخلا جي مخصوص معنيٰ ۾ استعمال ڪري سگهجي ٿو. جديد تاريخي مطالعي ۾ مقامي آفريڪي آباديءَ جي اڳوڻي ڄاڻ ۽ سفرن ۾ سندن ڪردار کي تسليم ڪيو وڃي ٿو.<ref name="Jeal2011"/> == جان هيننگ اسپيڪ ۽ ڍنڍ وڪٽوريا == [[فائل:John Hanning Speke.jpg|thumb|upright|[[جان هيننگ اسپيڪ]]، جيڪو برٽن سان گڏ آفريڪي مهم ۾ شامل هو ۽ پوءِ نيل درياهه جي سرچشمي بابت سندس مخالف ٿيو.]] 1858ع ۾ برٽن ۽ اسپيڪ جي مهم دوران ٻنهي جي تحقيق جا رستا ڪجهه وقت لاءِ جدا ٿيا. برٽن جي بيماريءَ ۽ ٻين حالتن سبب اسپيڪ اتر طرف هڪ جدا سفر ڪيو ۽ آگسٽ 1858ع ۾ [[ڍنڍ وڪٽوريا]] تائين پهتو. اسپيڪ هن ڍنڍ کي برطانوي راڻي [[راڻي وڪٽوريا|وڪٽوريا]] جي نالي سان منسوب ڪيو.<ref name="Jeal2011"/> === نيل درياهه جي سرچشمي بابت اسپيڪ جو نظريو === اسپيڪ جو خيال هو ته ڍنڍ وڪٽوريا نيل درياهه جي اهم سرچشمن مان هڪ آهي. هن پنهنجي مشاهدي ۽ مقامي معلومات جي بنياد تي اهو نتيجو پيش ڪيو، جيتوڻيڪ ان وقت هن ڍنڍ مان نيل درياهه جي نڪرڻ واري رستي جو مڪمل سڌو مشاهدو نه ڪيو هو. برٽن اسپيڪ جي نتيجي کي فوري طور قبول نه ڪيو ۽ وڌيڪ ثبوتن جي ضرورت تي زور ڏنو.<ref name="McLynn1990"/><ref name="Jeal2011"/> === برٽن ۽ اسپيڪ جو اختلاف === برٽن ۽ اسپيڪ جي وچ ۾ اختلاف جا ڪيترائي سبب هئا، جن ۾ نيل درياهه جي سرچشمي بابت مختلف نظريا، مهم جي اڳواڻي، علمي شهرت ۽ دريافتن جو اعزاز شامل هئا. اسپيڪ جي انگلينڊ واپسيءَ کان پوءِ سندس نتيجن کي وڏي توجهه ملي. برٽن ان ڳالهه تي ناراض ٿيو ته سندس خيال ۾ مهم جي گڏيل ڪم ۽ اڳواڻيءَ کي مناسب اهميت نه ڏني وئي هئي.<ref name="McLynn1990"/> اختلاف آهستي آهستي علمي بحث کان ذاتي ۽ عوامي تڪرار ۾ تبديل ٿي ويو. === ٻي آفريڪي مهم === اسپيڪ پوءِ [[جيمس آگسٽس گرانٽ]] سان گڏ اوڀر آفريڪا جي هڪ ٻي مهم ڪئي. هن مهم دوران اسپيڪ ڍنڍ وڪٽوريا جي اترئين حصي ۽ نيل درياهه سان ان جي لاڳاپي بابت وڌيڪ معلومات حاصل ڪئي. 1862ع ۾ هن ڍنڍ وڪٽوريا مان نڪرندڙ پاڻيءَ جي رستي جو مشاهدو ڪيو، جنهن سندس اڳوڻي نظريي کي وڌيڪ مضبوط ڪيو.<ref name="Jeal2011"/> == نيل درياهه جي سرچشمي بابت بحث == [[نيل درياهه]] جي سرچشمي بابت سوال اڻويهين صديءَ جي جاگرافيائي تحقيق جي اهم مسئلن مان هڪ هو. برٽن، اسپيڪ ۽ ٻين محققن وٽ ان بابت مختلف نظريا هئا. برٽن وڌيڪ احتياط سان جاگرافيائي ثبوت گڏ ڪرڻ جو حامي هو، جڏهن ته اسپيڪ ڍنڍ وڪٽوريا کي نيل درياهه جي اهم سرچشمي طور پيش ڪيو.<ref name="Jeal2011"/> === علمي بحث جي تياري === 1864ع ۾ برٽن ۽ اسپيڪ جي وچ ۾ نيل درياهه جي سرچشمي بابت هڪ عوامي علمي بحث ٿيڻ جو امڪان هو. ٻنهي جي اختلافن سبب اهو بحث وڏي دلچسپيءَ جو موضوع بڻجي چڪو هو. پر بحث کان ٿورو اڳ اسپيڪ جي وفات ٿي وئي. === اسپيڪ جي وفات (1864ع) === جان هيننگ اسپيڪ 15 سيپٽمبر 1864ع تي انگلينڊ ۾ شڪار دوران بندوق جي گولي لڳڻ سبب فوت ٿيو. سرڪاري جاچ ۾ سندس موت کي حادثاتي قرار ڏنو ويو، جيتوڻيڪ پوءِ جي ڪجهه سوانحي بحثن ۾ واقعي جي حالتن بابت سوال اٿاريا ويا.<ref name="Jeal2011"/><ref name="McLynn1990"/> اسپيڪ جي وفات سبب برٽن ۽ اسپيڪ جي وچ ۾ طئي ٿيل عوامي بحث ٿي نه سگهيو. === جديد جاگرافيائي سمجهاڻي === جديد جاگرافيءَ موجب ڍنڍ وڪٽوريا [[اڇي نيل]] جي آبي نظام جو اهم ذريعو آهي. تنهن هوندي به نيل درياهه جي سڀ کان پري سرچشمي جي سڃاڻپ وڌيڪ پيچيده سوال آهي، ڇاڪاڻ ته ڍنڍ وڪٽوريا ۾ ڪيترائي درياهه ڇوڙ ڪن ٿا. انهيءَ ڪري اسپيڪ جي نتيجي کي نيل جي آبي نظام بابت هڪ اهم تاريخي اڳڀرائي طور سمجهڻ گهرجي، نه ته نيل جي سڀني سرچشمن بابت آخري ۽ مڪمل وضاحت طور. == آفريڪا جي ڍنڍن بابت برٽن جو ڪتاب == 1860ع ۾ برٽن ''The Lake Regions of Central Africa: A Picture of Exploration'' (وچ آفريڪا جي ڍنڍن وارا علائقا: ڳولا جي هڪ تصوير) ٻن جلدن ۾ شايع ڪيو. هي ڪتاب سندس آفريڪي مهم، سفر جي رستن، ڍنڍ ٽانگانيڪا، مقامي آبادي، واپار، جاگرافي ۽ سفر جي ڏکيائين بابت تفصيلي احوال تي ٻڌل آهي.<ref name="BurtonLakeRegions1860"/> ڪتاب ۾ برٽن آفريڪا جي سماجي ۽ ثقافتي زندگيءَ بابت پڻ لکيو، پر سندس ڪجهه تبصرا اڻويهين صديءَ جي يورپي نسلي ۽ نوآبادياتي سوچ جي اثر هيٺ هئا. انهيءَ ڪري جديد تاريخي تحقيق ۾ سندس ڪتاب کي همعصر سفرنامي ۽ نوآبادياتي علمي دستاويز ٻنهي حيثيتن سان پڙهيو وڃي ٿو.<ref name="Ghose2006"/> == آفريڪي مهمن جي تاريخي اهميت == برٽن جون آفريڪي مهمون يورپي جاگرافيائي تحقيق جي تاريخ ۾ اهم آهن. هن هرر، صومالي علائقن، اوڀر آفريڪا جي واپاري رستن ۽ ڍنڍ ٽانگانيڪا بابت تفصيلي معلومات شايع ڪئي. انهن سفرن سان گڏ برٽن ۽ اسپيڪ جي وچ ۾ نيل درياهه جي سرچشمي بابت اختلاف به جاگرافيائي تحقيق جي تاريخ جو مشهور واقعو بڻيو. جديد مطالعي ۾ انهن مهمن جي اهميت کي مقامي آفريڪي رهنمائن، مترجمن، باربردارن، واپارين ۽ ڄاڻ رکندڙ ماڻهن جي ڪردار کان الڳ نٿو ڪري سگهجي. === اهم سفرن جي تاريخوار فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#174a73;color:white;" | سال ! style="background:#174a73;color:white;" | سفر يا واقعو ! style="background:#174a73;color:white;" | هنڌ ! style="background:#174a73;color:white;" | تاريخي اهميت |- | style="background:#eaf3fb;" | 1853ع | عربستان جو سفر ۽ حج | مصر، مدينو ۽ مڪو | مقدس شهرن جي مذهبي ۽ سماجي زندگيءَ بابت تفصيلي سفرنامو |- | style="background:#edf6eb;" | 1854ع–1855ع | صومالي علائقن جي مهم | زيلع ۽ هرر | اوڀر آفريڪا جي شهرن، ٻولين ۽ واپاري رستن بابت تحقيق |- | style="background:#fff1e2;" | 1855ع | بربرا واري مهم | بربرا | هٿياربند حملي ۾ برٽن زخمي ٿيو ۽ مهم ختم ٿي |- | style="background:#f3eafa;" | 1855ع–1856ع | ڪريميا جي جنگ سان لاڳاپيل فوجي خدمت | عثماني فوجي انتظام سان لاڳاپيل علائقا | بيشي بازوق دستن سان فوجي وابستگي |- | style="background:#eaf3fb;" | 1856ع–1859ع | اوڀر آفريڪا جي اندروني مهم | زنجبار ۽ اندروني آفريڪا | آفريڪا جي وڏين ڍنڍن ۽ نيل جي سرچشمي بابت تحقيق |- | style="background:#edf6eb;" | 1858ع | ڍنڍ ٽانگانيڪا تائين پهچڻ | ڍنڍ ٽانگانيڪا | يورپي جاگرافيائي ادب ۾ ڍنڍ بابت تفصيلي مشاهدا |- | style="background:#fff1e2;" | 1858ع | اسپيڪ جو ڍنڍ وڪٽوريا تائين سفر | ڍنڍ وڪٽوريا | نيل جي سرچشمي بابت اسپيڪ جو نظريو |- | style="background:#f3eafa;" | 1864ع | برٽن ۽ اسپيڪ جي طئي ٿيل بحث جو نه ٿيڻ | انگلينڊ | اسپيڪ جي اوچتي وفات سبب علمي بحث ملتوي ٿي ويو |} == عربستان ۽ آفريڪا بابت اهم تصنيفون == {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#22577a;color:white;" | سال ! style="background:#22577a;color:white;" | ڪتاب ! style="background:#22577a;color:white;" | سنڌي عنوان ! style="background:#22577a;color:white;" | موضوع |- | 1855ع–1856ع | ''Personal Narrative of a Pilgrimage to El-Medinah and Meccah'' | '''مديني ۽ مڪي جي زيارت جو ذاتي سفرنامو''' | حج، عربستان، اسلامي روايتون ۽ مقدس شهرن جي زندگي |- | 1856ع | ''First Footsteps in East Africa; or, An Exploration of Harar'' | '''اوڀر آفريڪا ۾ پهريان قدم، يا هرر جي ڳولا''' | صوماليا، هرر، مقامي سماج ۽ واپاري رستا |- | 1860ع | ''The Lake Regions of Central Africa: A Picture of Exploration'' | '''وچ آفريڪا جي ڍنڍن وارا علائقا: ڳولا جي هڪ تصوير''' | ڍنڍ ٽانگانيڪا، اوڀر آفريڪا ۽ جاگرافيائي تحقيق |} == آمريڪا جو سفر (1860ع) == [[فائل:Richard Francis Burton by Rischgitz, 1864.jpg|thumb|upright|رچرڊ فرانسس برٽن جي تصوير، لڳ ڀڳ 1864ع.]] آفريڪا جي مهمن کان پوءِ رچرڊ فرانسس برٽن 1860ع ۾ [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] جو سفر ڪيو. هن سفر ۾ سندس خاص دلچسپي آمريڪا جي اولهه وارن علائقن، مقامي آباديءَ، مذهبي تحريڪن ۽ [[مورمن ازم|مورمن]] برادريءَ جي سماجي ۽ مذهبي زندگيءَ سان هئي.<ref name="BurtonCitySaints1861">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=The City of the Saints, and Across the Rocky Mountains to California |publisher=Longman, Green, Longman, and Roberts |location=London |year=1861 |language=en |url=https://archive.org/search?query=Richard+Francis+Burton+City+of+the+Saints+1861 }}</ref> برٽن آمريڪا جي اوڀر وارن علائقن کان اولهه ڏانهن سفر ڪندي [[راڪي جبل]] پار ڪيا ۽ [[يوٽا]] جي گاديءَ واري شهر [[سالٽ ليڪ سٽي]] پهتو. ان کان پوءِ هن [[ڪيليفورنيا]] جو پڻ دورو ڪيو. === سالٽ ليڪ سٽي ۽ مورمن برادري === سالٽ ليڪ سٽي ۾ برٽن مورمن مذهبي تحريڪ جي اڳواڻن، عقيدن، سماجي تنظيم ۽ گهريلو زندگيءَ بابت معلومات گڏ ڪئي. هن [[برگهم ينگ]] سان ملاقات ڪئي، جيڪو ان وقت [[چرچ آف جيسس ڪرائسٽ آف ليٽر ڊي سينٽس]] جو صدر ۽ مورمن برادريءَ جو اهم اڳواڻ هو.<ref name="BurtonCitySaints1861"/> برٽن مورمن برادريءَ جي مذهبي عقيدن، اجتماعي زندگيءَ، گهڻ زاليت جي رواج ۽ آمريڪي سماج سان سندن لاڳاپن بابت تفصيلي مشاهدا پيش ڪيا. هن برادريءَ جي ڪجهه روايتن بابت تنقيدي تبصرا ڪيا، پر ساڳئي وقت ٻين يورپي ليکڪن جي ڀيٽ ۾ ان جي عقيدن ۽ سماجي نظام کي سمجهڻ جي ڪوشش پڻ ڪئي.<ref name="Rice1990"/> === راڪي جبلن کان ڪيليفورنيا تائين === برٽن پنهنجي سفر دوران آمريڪا جي اولهه وارن علائقن جي جاگرافي، آمدرفت، رهائش، واپاري رستن ۽ آبادڪاريءَ بابت معلومات گڏ ڪئي. هن زميني سفر جي مشڪلاتن، رستن جي حالتن ۽ ان دور جي آمريڪي سماج بابت مشاهدا لکيا. سندس سفر ان زماني ۾ ٿيو، جڏهن آمريڪا جي اولهه طرف آبادڪاري، مقامي آمريڪي قومن جي زمينن تي قبضي ۽ سياسي توسيع جو عمل جاري هو. برٽن جا بيان انهيءَ تاريخي پسمنظر ۾ پڙهڻ گهرجن. === بزرگن جو شهر (1861ع) === 1861ع ۾ برٽن پنهنجي آمريڪي سفر بابت ڪتاب ''The City of the Saints, and Across the Rocky Mountains to California'' شايع ڪيو. ڪتاب جو سنڌي عنوان '''بزرگن جو شهر ۽ راڪي جبلن کان ڪيليفورنيا تائين''' ترجمو ڪري سگهجي ٿو. هن تصنيف ۾ مورمن برادريءَ جي تاريخ، عقيدن، سماجي زندگيءَ، سالٽ ليڪ سٽي ۽ آمريڪا جي اولهه وارن علائقن بابت تفصيلي مواد موجود آهي.<ref name="BurtonCitySaints1861"/> هي ڪتاب اڻويهين صديءَ جي آمريڪي مذهبي ۽ سماجي تاريخ بابت برٽن جي اهم سفرنامن مان هڪ آهي. == ازابيل ارنڊيل سان شادي == [[فائل:Isabel Burton.jpg|thumb|upright|[[ازابيل برٽن]]، رچرڊ فرانسس برٽن جي گهرواري، ليکڪا ۽ سندس زندگيءَ بابت اهم سوانحي ماخذن مان هڪ.]] رچرڊ فرانسس برٽن 22 جنوري 1861ع تي [[ازابيل برٽن|ازابيل ارنڊيل]] (''Isabel Arundell'') سان شادي ڪئي.<ref name="Lovell1998"/><ref name="Wright1906"/> ازابيل جو جنم 1831ع ۾ ٿيو. هوءَ هڪ انگريز رومن ڪيٿولڪ خاندان سان تعلق رکندي هئي ۽ اڳتي هلي سفرناما نگار، ليکڪا ۽ برٽن جي زندگيءَ جي سوانح نگار طور مشهور ٿي. === ملاقات ۽ شاديءَ جو پسمنظر === برٽن ۽ ازابيل جي پهرين ملاقات 1850ع واري ڏهاڪي ۾ ٿي هئي. ٻنهي جي شاديءَ ۾ ڪجهه وقت لڳو، جنهن جا سبب خانداني، مذهبي ۽ سماجي حالتن سان لاڳاپيل هئا. برٽن جي غيرروايتي زندگيءَ، مسلسل سفرن ۽ مذهبي موضوعن بابت سندس خيالن سبب هن شاديءَ بابت خاندانن ۾ تحفظات موجود هئا.<ref name="Lovell1998"/> ان جي باوجود ٻنهي شادي ڪئي ۽ ازابيل پنهنجي مڙس جي سفارتي ۽ ادبي زندگيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. === ازدواجي زندگي ۽ گڏيل سفر === ازابيل برٽن پنهنجي مڙس سان گڏ مختلف ملڪن ۾ رهي ۽ ڪيترن سفرن ۾ سندس ساٿ ڏنو. هن برٽن جي سفارتي مقررين دوران گهريلو انتظام، سماجي ملاقاتن ۽ سفرن جي تنظيم ۾ مدد ڪئي. ازابيل پنهنجي لکڻين ۾ انهن ملڪن جي سماجي زندگيءَ، مذهبي روايتن ۽ سفر جي تجربن بابت تفصيل محفوظ ڪيا.<ref name="IsabelInnerLife1893">{{cite book |last=Burton |first=Isabel |title=The Life of Captain Sir Richard F. Burton |volume=1–2 |publisher=Chapman and Hall |location=London |year=1893 |language=en }}</ref> برٽن ۽ ازابيل کي ڪو اولاد نه ٿيو. === مذهبي اختلاف === ازابيل رومن ڪيٿولڪ مذهب سان گهري وابستگي رکندي هئي، جڏهن ته برٽن جا مذهبي خيال پيچيده ۽ غيرروايتي هئا. برٽن اسلام، عيسائيت، هندومت ۽ ٻين مذهبي روايتن جو مطالعو ڪيو، پر سندس ذاتي مذهبي سڃاڻپ بابت سوانح نگارن ۾ اختلاف موجود آهن.<ref name="Kennedy2005"/><ref name="Rice1990"/> انهيءَ ڪري برٽن کي بنا واضح ثبوت جي ڪنهن هڪ مذهب جو مستقل پيروڪار قرار ڏيڻ مناسب نه آهي. == برطانوي سفارتي ملازمت == 1861ع کان پوءِ برٽن جي زندگيءَ جو وڏو حصو [[برطانيا]] جي سفارتي خدمت ۾ گذريو. هن مختلف ملڪن ۾ برطانوي قونصل جي حيثيت سان ڪم ڪيو. سندس اهم مقرريون فرنانڊو پو، سانتوس، دمشق ۽ ٽريسٽي ۾ ٿيون.<ref name="Wright1906"/><ref name="Lovell1998"/> سفارتي ملازمت دوران به برٽن سفر، ٻولين جي مطالعي، تاريخي تحقيق ۽ ڪتابن جي تصنيف جاري رکي. === سفارتي مقررين جي تاريخوار فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#194d72;color:white;" | دور ! style="background:#194d72;color:white;" | عهدو ! style="background:#194d72;color:white;" | مقرريءَ جو هنڌ ! style="background:#194d72;color:white;" | اهم سرگرميون |- | style="background:#eaf3fb;" | 1861ع–1864ع | برطانوي قونصل | [[فرنانڊو پو]]، موجوده [[بيئوڪو]]، استوائي گني | اولهه آفريڪا بابت تحقيق، سفر ۽ سماجي مشاهدا |- | style="background:#edf6eb;" | 1865ع–1868ع | برطانوي قونصل | [[سانتوس، برازيل|سانتوس]]، برازيل | برازيل جي تاريخ، جاگرافي، معيشت ۽ سماج بابت سفر |- | style="background:#fff2e4;" | 1869ع–1871ع | برطانوي قونصل | [[دمشق]]، عثماني شام | شام، فلسطين ۽ علائقائي سياسي ۽ مذهبي حالتن بابت مشاهدا |- | style="background:#f3eafa;" | 1872ع–1890ع | برطانوي قونصل | [[ٽريسٽي]]، آسٽريا-هنگري | ادبي ترجما، تصنيفون، علمي تحقيق ۽ آخري زندگي |} == فرنانڊو پو ۾ قونصل (1861ع–1864ع) == [[فائل:Bioko island map.png|thumb|[[بيئوڪو]] ٻيٽ جو نقشو. برٽن جي دور ۾ هن ٻيٽ کي فرنانڊو پو سڏيو ويندو هو.]] 1861ع ۾ برٽن کي اولهه آفريڪا جي ٻيٽ [[فرنانڊو پو]] تي برطانوي قونصل مقرر ڪيو ويو. فرنانڊو پو موجوده [[استوائي گني]] جو حصو آهي ۽ هاڻي عام طور بيئوڪو سڏيو وڃي ٿو. ان وقت هي ٻيٽ اسپيني نوآبادياتي انتظام سان لاڳاپيل هو، جڏهن ته برطانيا جا واپاري ۽ سفارتي مفاد پڻ هن علائقي ۾ موجود هئا.<ref name="Rice1990"/> === قونصل خاني جون ذميواريون === برٽن جون ذميواريون برطانوي واپارين جي مفادن، سفارتي لاڳاپن ۽ علائقي جي سياسي ۽ معاشي حالتن بابت رپورٽون تيار ڪرڻ سان لاڳاپيل هيون. هن پنهنجي مقرريءَ دوران ٻيٽ ۽ ڀرپاسي جي آفريڪي علائقن جو سفر ڪيو. برٽن کي اولهه آفريڪا جي ٻولين، مقامي حڪمرانن، واپار، مذهبي روايتن ۽ سماجي تنظيم ۾ دلچسپي هئي. === داهومي جو سفر === فرنانڊو پو ۾ مقرريءَ دوران برٽن [[داهومي سلطنت]] جو دورو ڪيو. داهومي موجوده [[بينن]] جي علائقي ۾ قائم هڪ تاريخي آفريڪي رياست هئي. برٽن داهومي جي حڪمران، درٻاري روايتن، فوجي تنظيم ۽ سماجي حالتن بابت لکيو.<ref name="BurtonDahome1864">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=A Mission to Gelele, King of Dahome |volume=1–2 |publisher=Tinsley Brothers |location=London |year=1864 |language=en }}</ref> هن داهومي جي فوج، عورت سپاهين ۽ مذهبي رسمن بابت پڻ احوال ڏنو. داهومي بابت سندس بيان تاريخي لحاظ کان اهم آهن، پر انهن ۾ نوآبادياتي دور جي يورپي تعبيرن ۽ قدرائتن فيصلن جا اثر موجود آهن. === داهومي جي بادشاهه گليلي ڏانهن مشن === 1864ع ۾ برٽن ''A Mission to Gelele, King of Dahome'' (داهومي جي بادشاهه گليلي ڏانهن هڪ مشن) شايع ڪيو. هي ڪتاب ٻن جلدن ۾ ڇپيو ۽ ان ۾ داهومي جي سياسي، فوجي، سماجي ۽ مذهبي زندگيءَ بابت تفصيل شامل آهن.<ref name="BurtonDahome1864"/> برٽن جي آفريڪا بابت تصنيفن ۾ هي ڪتاب خاص اهميت رکي ٿو. === اولهه آفريڪا جا ٻيا سفر === فرنانڊو پو ۾ رهائش دوران برٽن [[گبون]] ۽ اولهه آفريڪا جي ٻين علائقن بابت پڻ معلومات گڏ ڪئي. هن سامونڊي ڪنارن، واپاري رستن، مقامي آبادي ۽ علائقي جي جاگرافيءَ بابت لکيو. 1863ع ۾ سندس ڪتاب ''Wanderings in West Africa'' (اولهه آفريڪا ۾ رولاڪيون) شايع ٿيو.<ref name="BurtonWanderings1863">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Wanderings in West Africa: From Liverpool to Fernando Po |volume=1–2 |publisher=Tinsley Brothers |location=London |year=1863 |language=en }}</ref> == برازيل ۾ قونصل (1865ع–1868ع) == [[فائل:Santos Brazil.jpg|thumb|برازيل جو سامونڊي شهر [[سانتوس، برازيل|سانتوس]]، جتي برٽن برطانوي قونصل طور مقرر رهيو.]] 1865ع ۾ برٽن کي [[برازيل]] جي بندرگاهه واري شهر [[سانتوس، برازيل|سانتوس]] ۾ برطانوي قونصل مقرر ڪيو ويو. برازيل ۾ رهائش دوران هن ملڪ جي جاگرافي، معاشي سرگرمين، غلاميءَ جي تاريخ، مقامي سماج ۽ اندروني علائقن بابت معلومات گڏ ڪئي.<ref name="BurtonBrazil1869">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Explorations of the Highlands of the Brazil |volume=1–2 |publisher=Tinsley Brothers |location=London |year=1869 |language=en }}</ref> === برازيل جي اندرين علائقن جا سفر === برٽن سانتوس کان ٻاهر برازيل جي مختلف علائقن جو سفر ڪيو. L هن [[ميناس جيرائس]] ۽ ٻين علائقن جي جاگرافي، معدنيات، زراعت، واپار ۽ آبادڪاريءَ بابت لکيو. برازيل جي اندرين علائقن ۾ سندس سفرن دوران درياهه، جبل، رستا ۽ مقامي آبادي سندس مشاهدي جا اهم موضوع هئا. === برازيل جي سماجي ۽ معاشي زندگي === برٽن برازيل جي غلاميءَ تي ٻڌل معاشي نظام، زرعي پيداوار، کاڻين ۽ واپاري سرگرمين بابت تبصرا ڪيا. برازيل ۾ غلاميءَ جو خاتمو 1888ع ۾ ٿيو؛ تنهنڪري برٽن جي 1860ع واري ڏهاڪي جي سفرن دوران اها سماجي ۽ معاشي حقيقت موجود هئي. برٽن جي لکڻين کي ان وقت جي برازيل جي سماجي ۽ معاشي تاريخ بابت هڪ يورپي مسافر جي مشاهدي طور پڙهڻ گهرجي. === برازيل جي بلند علائقن جي ڳولا === 1869ع ۾ برٽن ''Explorations of the Highlands of the Brazil'' (برازيل جي بلند علائقن جي ڳولا) شايع ڪيو. هي ڪتاب ٻن جلدن ۾ ڇپيو ۽ برازيل جي جاگرافي، معاشي زندگي، سفرن ۽ مقامي حالتن بابت تفصيلي احوال تي ٻڌل آهي.<ref name="BurtonBrazil1869"/> == پيراگوئي جو سفر ۽ جنگ بابت تحقيق == برازيل ۾ رهائش دوران برٽن [[پيراگوئي]] ۽ ڏکڻ آمريڪا جي سياسي حالتن ۾ پڻ دلچسپي ورتي. ان وقت [[پيراگوئي جي جنگ]] (1864ع–1870ع) جاري هئي، جنهن ۾ پيراگوئيءَ جو مقابلو برازيل، ارجنٽينا ۽ يوراگوئي جي اتحاد سان هو. برٽن جنگ سان لاڳاپيل علائقن جو سفر ڪيو ۽ فوجي ۽ سياسي حالتن بابت معلومات گڏ ڪئي. === پيراگوئي جي جنگ جي ميدانن مان خط === 1870ع ۾ سندس ڪتاب ''Letters from the Battle-Fields of Paraguay'' (پيراگوئي جي جنگ جي ميدانن مان خط) شايع ٿيو.<ref name="BurtonParaguay1870">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Letters from the Battle-Fields of Paraguay |publisher=Tinsley Brothers |location=London |year=1870 |language=en }}</ref> ڪتاب ۾ جنگ جي حالتن، فوجي تنظيم، سياسي معاملن ۽ سفر جي مشاهدن بابت احوال موجود آهي. هي تصنيف ڏکڻ آمريڪا جي اڻويهين صديءَ واري فوجي تاريخ بابت برٽن جي اهم لکڻين مان هڪ آهي. == دمشق ۾ برطانوي قونصل (1869ع–1871ع) == [[فائل:Umayyad Mosque, Damascus.jpg|thumb|[[دمشق جي اموي مسجد]]، شام جي اهم تاريخي ۽ مذهبي عمارتن مان هڪ.]] 1869ع ۾ برٽن کي [[دمشق]] ۾ برطانوي قونصل مقرر ڪيو ويو. ان وقت دمشق [[عثماني سلطنت]] جي انتظام هيٺ هو ۽ شام جي سياسي، مذهبي، واپاري ۽ ثقافتي زندگيءَ جو اهم مرڪز هو. برٽن جي دمشق واري مقرري سندس سفارتي زندگيءَ جي سڀ کان وڌيڪ تڪراري مرحلن مان هڪ بڻجي وئي.<ref name="Lovell1998"/><ref name="Rice1990"/> === شام جو سياسي ۽ مذهبي ماحول === اڻويهين صديءَ جي پوئين اڌ ۾ شام ۾ مختلف مذهبي برادريون، واپاري گروهه ۽ مقامي سياسي قوتون موجود هيون. برٽن پنهنجي سفارتي ذميوارين دوران مقامي حڪمرانن، مذهبي اڳواڻن، واپارين ۽ مختلف برادرين سان رابطا رکيا. هن شام جي تاريخ، ٻولين، مذهبي روايتن ۽ سماجي زندگيءَ بابت پڻ معلومات گڏ ڪئي. === ازابيل برٽن جو ڪردار === دمشق ۾ ازابيل برٽن پڻ پنهنجي مڙس سان گڏ رهي. هن مقامي سماجي زندگيءَ ۾ حصو ورتو ۽ مختلف ماڻهن سان ملاقاتون ڪيون. ازابيل پنهنجي لکڻين ۾ شام، فلسطين ۽ ڀرپاسي جي علائقن بابت سفرن ۽ مشاهدن جو احوال ڏنو.<ref name="IsabelInnerLife1893"/> === سفارتي تڪرار === برٽن جي دمشق واري مقرري دوران مقامي سياسي ۽ مذهبي معاملن بابت سندس روين ۽ فيصلن سبب اختلاف پيدا ٿيا. انهن اختلافن ۾ عثماني اختيارين، مقامي برادرين ۽ برطانوي سفارتي انتظام سان لاڳاپيل مسئلا شامل هئا. برٽن جي ڪجهه قدمن ۽ بيانن بابت شڪايتون ٿيون، جنهن کان پوءِ 1871ع ۾ کيس دمشق جي عهدي تان هٽايو ويو.<ref name="Lovell1998"/><ref name="Kennedy2005"/> سندس برطرفيءَ جي سببن بابت سوانح نگارن ۾ مختلف تشريحون ملن ٿيون. انهن کي ڪنهن هڪ مذهبي يا نسلي برادريءَ جي سازش طور بيان ڪرڻ تاريخي لحاظ کان غيرمحتاط ٿيندو. === شام بابت تصنيفون === برٽن ۽ ازابيل جي شام واري دور سان ڪيترائي سفرناما ۽ تحقيقي ڪتاب لاڳاپيل آهن. 1872ع ۾ ''Unexplored Syria'' (اڻڳوليل شام) نالي ڪتاب شايع ٿيو، جنهن ۾ برٽن ۽ چارلس فريڊرڪ ٽائر ويڪ ڊريڪ جي تحقيق شامل هئي.<ref name="BurtonSyria1872">{{cite book |last1=Burton |first1=Richard F. |last2=Drake |first2=Charles F. Tyrwhitt |title=Unexplored Syria |volume=1–2 |publisher=Tinsley Brothers |location=London |year=1872 |language=en }}</ref> ڪتاب ۾ شام ۽ فلسطين جي جاگرافي، آثار قديمه، مقامي روايتن ۽ سفرن بابت معلومات موجود آهي. == ٽريسٽي ۾ آخري سفارتي مقرري (1872ع–1890ع) == [[فائل:Trieste, Italy.jpg|thumb|[[ٽريسٽي]] جو شهر، جتي برٽن پنهنجي زندگيءَ جا آخري سال گذاريا.]] 1872ع ۾ برٽن کي [[ٽريسٽي]] ۾ برطانوي قونصل مقرر ڪيو ويو. ان وقت ٽريسٽي [[آسٽريا-هنگري]] جي سلطنت جو هڪ اهم بندرگاهه هو. موجوده دور ۾ هي شهر [[اٽلي]] جو حصو آهي. برٽن پنهنجي زندگيءَ جا آخري ارڙهن سال هن شهر ۾ گذاريا ۽ وفات تائين برطانوي قونصل جي عهدي تي رهيو.<ref name="Wright1906"/> === ٽريسٽي ۾ ادبي ۽ علمي سرگرميون === ٽريسٽي ۾ برٽن کي نسبتاً مستحڪم رهائش ۽ مطالعي جو ماحول مليو. هن پنهنجي اڳوڻن سفرن بابت مواد ترتيب ڏنو، ٻولين جو مطالعو جاري رکيو ۽ مختلف ادبي ۽ تاريخي تصنيفن تي ڪم ڪيو. هن دور ۾ سندس ڌيان خاص طور مشرقي ادب، ترجمن، تاريخي ڪتابن ۽ ثقافتي تحقيق ڏانهن وڌيو.<ref name="Kennedy2005"/> === عربي، فارسي ۽ هندستاني ادب جو مطالعو === برٽن کي عربي، فارسي، هندستاني ۽ ٻين ٻولين جي ادب سان ڊگهي عرصي کان دلچسپي هئي. ٽريسٽي ۾ هن انهن ادبي روايتن بابت پنهنجي مطالعي کي جاري رکيو ۽ ڪيترن اهم ڪتابن جا انگريزي ترجما يا ترتيب ڏنل نسخا شايع ڪيا. انهن ۾ ''The Kama Sutra of Vatsyayana''، ''The Book of the Thousand Nights and a Night'' ۽ ٻين تصنيفن جا نالا شامل آهن. انهن ترجمن جي تياريءَ ۾ ٻين عالمن، مترجمن ۽ ساٿين جي ڪردار کي پڻ تسليم ڪرڻ ضروري آهي؛ سڀني ڪتابن کي برٽن جا اڪيلا ۽ سڌا اصل ٻولين مان ڪيل ترجما سمجهڻ درست نه آهي.<ref name="Kennedy2005"/> === برطانوي اعزاز === 1886ع ۾ برٽن کي برطانوي سلطنت طرفان [[آرڊر آف سينٽ مائيڪل ۽ سينٽ جارج]] جو نائيٽ ڪمانڊر (''Knight Commander of the Order of St Michael and St George''، مختصر ''KCMG'') مقرر ڪيو ويو.<ref name="LondonGazette1886"/> ان اعزاز کان پوءِ کيس '''سر رچرڊ فرانسس برٽن''' چيو وڃڻ لڳو. === آخري سال === ٽريسٽي ۾ برٽن جي صحت عمر وڌڻ سان متاثر ٿيڻ لڳي، پر هن ادبي ۽ علمي سرگرميون جاري رکيون. سندس گهرواري ازابيل سندس ڪم، خط و ڪتابت ۽ ذاتي معاملن ۾ ساٿ ڏيندي رهي. برٽن 20 آڪٽوبر 1890ع تي ٽريسٽي ۾ وفات ڪئي.<ref name="Lovell1998"/> == سفارتي دور ۾ اهم تصنيفون == برٽن جي سفارتي ملازمت دوران مختلف ملڪن بابت ڪيترائي ڪتاب شايع ٿيا. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border:1px solid #91abc4;" ! style="background:#194d72;color:white;" | سال ! style="background:#194d72;color:white;" | اصل عنوان ! style="background:#194d72;color:white;" | سنڌي ترجمو ! style="background:#194d72;color:white;" | موضوع |- | style="background:#eaf3fb;" | 1861ع | ''The City of the Saints, and Across the Rocky Mountains to California'' | '''بزرگن جو شهر ۽ راڪي جبلن کان ڪيليفورنيا تائين''' | آمريڪا، مورمن برادري ۽ اولهه وارن علائقن جو سفر |- | style="background:#edf6eb;" | 1863ع | ''Wanderings in West Africa'' | '''اولهه آفريڪا ۾ رولاڪيون''' | اولهه آفريڪا، فرنانڊو پو ۽ سامونڊي علائقا |- | style="background:#fff2e4;" | 1864ع | ''A Mission to Gelele, King of Dahome'' | '''داهومي جي بادشاهه گليلي ڏانهن هڪ مشن''' | داهومي جي سياسي، سماجي ۽ فوجي زندگي |- | style="background:#f3eafa;" | 1869ع | ''Explorations of the Highlands of the Brazil'' | '''برازيل جي بلند علائقن جي ڳولا''' | برازيل جي جاگرافي، معيشت ۽ سماج |- | style="background:#eaf3fb;" | 1870ع | ''Letters from the Battle-Fields of Paraguay'' | '''پيراگوئي جي جنگ جي ميدانن مان خط''' | پيراگوئي جي جنگ ۽ ڏکڻ آمريڪا |- | style="background:#edf6eb;" | 1872ع | ''Unexplored Syria'' | '''اڻڳوليل شام''' | شام، فلسطين، جاگرافي ۽ آثار قديمه |- | style="background:#fff2e4;" | 1877ع | ''Sind Revisited'' | '''سنڌ جو ٻيهر سفر''' | سنڌ، ريلوي، فوج ۽ سماجي تبديليون |} == برٽن جي سفارتي ۽ علمي زندگيءَ جو جائزو == رچرڊ فرانسس برٽن جي سفارتي زندگيءَ ۾ سفر، تحقيق ۽ سرڪاري ذميواريون هڪٻئي سان ڳنڍيل رهيون. فرنانڊو پو ۾ هن اولهه آفريڪا بابت لکيو؛ برازيل ۾ ڏکڻ آمريڪا جي جاگرافي ۽ سماج جو مطالعو ڪيو؛ دمشق ۾ شام ۽ فلسطين جي تاريخي ۽ مذهبي ماحول بابت معلومات گڏ ڪئي؛ ۽ ٽريسٽي ۾ پنهنجي ادبي ۽ ترجمي واري ڪم کي وڌيڪ وقت ڏنو. سندس سفارتي خدمتون هميشه تڪرارن کان پاڪ نه رهيون. خاص طور دمشق واري مقرريءَ دوران سندس رويي ۽ فيصلن بابت اختلاف پيدا ٿيا. برٽن جي تصنيفن جي تاريخي اهميت سندس سفرن جي وسعت، ٻولين سان دلچسپي ۽ مختلف سماجن بابت محفوظ ڪيل معلومات ۾ آهي. ساڳئي وقت سندس لکڻين ۾ برطانوي سامراجي مفادن، ذاتي تعبيرن ۽ اڻويهين صديءَ جي يورپي سماجي سوچ جا اثر پڻ موجود آهن.<ref name="Ghose2006"/><ref name="Kennedy2005"/> انهيءَ ڪري سندس سفارتي ۽ تحقيقي زندگيءَ جو مطالعو ٻنهي پهلوئن، يعني علمي خدمتن ۽ تاريخي حدن، کي نظر ۾ رکي ڪرڻ گهرجي. == ادبي تصنيفون ۽ ترجما == [[فائل:Richard Francis Burton by Rischgitz, 1864.jpg|thumb|upright|رچرڊ فرانسس برٽن، جنهن سفرنامن سان گڏ عربي، فارسي، هندستاني ۽ ٻين ادبي روايتن بابت ڪتاب ۽ ترجما شايع ڪيا.]] رچرڊ فرانسس برٽن پنهنجي سفرنامن، جاگرافيائي تحقيق ۽ سفارتي خدمتن سان گڏ هڪ گهڻ رخي ليکڪ ۽ مترجم پڻ هو. سندس علمي دلچسپين ۾ [[عربي ادب]]، [[فارسي ادب]]، [[سنسڪرت ادب]]، [[پرتگالي ادب]]، مذهبي روايتون، لوڪ ڪهاڻيون، شاعري، انساني سماج ۽ تاريخي هٿيار شامل هئا.<ref name="Kennedy2005"/><ref name="Rice1990"/> برٽن جي نالي سان پنجاهه کان وڌيڪ ڪتاب ۽ ٻيون تصنيفون منسوب ڪيون وڃن ٿيون، جيتوڻيڪ صحيح تعداد جو دارومدار انهيءَ ڳالهه تي آهي ته مختلف جلدن، ٻيهر ڇپيل نسخن، ترجمن ۽ گڏيل تصنيفن کي ڪيئن ڳڻيو وڃي.<ref name="BurtonBibliography"/> سندس ادبي زندگيءَ جي اهم خصوصيت اها هئي ته هن مختلف ٻولين جي ادب کي انگريزي پڙهندڙن تائين پهچائڻ جي ڪوشش ڪئي. البت سندس ڪيترن ترجمن ۾ ٻين عالمن ۽ ساٿين جي مدد شامل هئي، ۽ ڪجهه ڪتاب اصل ٻوليءَ مان سڌي ترجمي بدران اڳوڻن ترجمن ۽ نسخن تي ٻڌل هئا. === ترجمي جو انداز === برٽن جا ترجما اڪثر روايتي وڪٽورين انگريزيءَ کان مختلف انداز ۾ لکيل آهن. هن پراڻن لفظن، غيرمعمولي اصطلاحن، عربي ۽ فارسي لفظن جي نقل، تفصيلي حاشين ۽ ثقافتي تشريحن کي وڏي اهميت ڏني. هن جو مقصد صرف ڪهاڻين يا شعرن جو مطلب منتقل ڪرڻ نه هو، پر انهن سان لاڳاپيل سماجي، مذهبي، لساني ۽ تاريخي پسمنظر پڻ پيش ڪرڻ هو.<ref name="Kennedy2005"/> تنهن هوندي به سندس ترجمن ۾ ڪڏهن ڪڏهن اهڙا اضافا، تشريحون ۽ ذاتي تبصرا ملن ٿا، جيڪي اصل متن جو سڌو حصو نه آهن. انهيءَ ڪري برٽن جي ترجمن کي ادبي ۽ تاريخي اهميت حاصل هجڻ باوجود جديد تنقيدي ترجمن سان ڀيٽي پڙهڻ گهرجي. == وڪرم ۽ ويمپائر (1870ع) == 1870ع ۾ برٽن ''Vikram and the Vampire; or, Tales of Hindu Devilry'' نالي ڪتاب شايع ڪيو. ڪتاب جو سنڌي عنوان '''وڪرم ۽ ويمپائر، يا هندو ڏندڪٿائن جون ڪهاڻيون''' ڪري سگهجي ٿو.<ref name="BurtonVikram1870">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Vikram and the Vampire; or, Tales of Hindu Devilry |publisher=Longmans, Green, and Co. |location=London |year=1870 |language=en }}</ref> هي ڪتاب هندستان جي مشهور [[ويتال پنچويشتي]] يا ''بيتـال پچيسي'' جي قصن سان لاڳاپيل آهي. انهن ڪهاڻين ۾ راجا وڪرمادتيه ۽ هڪ وِيتال يا مافوق الفطرت هستيءَ جي وچ ۾ سوالن ۽ جوابن جو سلسلو بيان ٿئي ٿو. === ڪهاڻين جو پسمنظر === هندستاني روايت ۾ راجا وڪرمادتيه کي دانائي، بهادري ۽ انصاف سان لاڳاپيل هڪ مثالي حڪمران طور پيش ڪيو ويندو آهي. ويتال جي ڪهاڻين ۾ اخلاقي سوال، ذهانت جا امتحان، انصاف، انساني رويي ۽ فيصلي ڪرڻ بابت مسئلا شامل آهن. برٽن انهن قصن کي انگريزي پڙهندڙن لاءِ پنهنجي مخصوص ادبي انداز ۾ پيش ڪيو. === ترجمي جي نوعيت === ''Vikram and the Vampire'' کي سنسڪرت جي ڪنهن هڪ قديم متن جو مڪمل لفظي ترجمو سمجهڻ درست نه آهي. برٽن اڳوڻين هندستاني روايتن ۽ دستياب متنن کي بنياد بڻائي ڪهاڻين کي ترتيب ڏنو ۽ انهن ۾ پنهنجو ادبي انداز شامل ڪيو.<ref name="Kennedy2005"/> ڪتاب هندستاني قصه گوئيءَ جي يورپي ادبي قبوليت جي تاريخ ۾ اهم جاءِ رکي ٿو. == ڪاسيده (1880ع) == [[فائل:Richard Francis Burton.jpg|thumb|upright|برٽن پنهنجي شاعراڻي تصنيف ''The Kasidah'' کي حاجي عبدو اليزدي جي نالي سان پيش ڪيو.]] 1880ع ۾ برٽن ''The Kasidah of Haji Abdu El-Yezdi'' شايع ڪيو. ان جو سنڌي عنوان '''حاجي عبدو اليزدي جو قصيدو''' آهي.<ref name="BurtonKasidah1880">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=The Kasidah of Haji Abdu El-Yezdi |publisher=Bernard Quaritch |location=London |year=1880 |language=en }}</ref> هي ڪتاب هڪ فلسفياڻي نظم آهي، جنهن ۾ انساني زندگي، موت، تقدير، اخلاق، مذهب ۽ علم بابت خيالن جو اظهار ڪيو ويو آهي. === حاجي عبدو اليزدي جي ادبي شخصيت === برٽن نظم کي حاجي عبدو اليزدي نالي هڪ فرضي شاعر جي تصنيف طور پيش ڪيو ۽ پاڻ کي ان جو مترجم ڄاڻايو. حقيقت ۾ هي نظم برٽن جي پنهنجي ادبي تخليق سمجهيو وڃي ٿو. حاجي عبدو اليزدي ان نظم لاءِ اختيار ڪيل ادبي شخصيت هئي.<ref name="Rice1990"/> انهيءَ ڪري ''The Kasidah'' کي ڪنهن تاريخي فارسي شاعر جو مستند ترجمو قرار ڏيڻ درست نه آهي. === فلسفياڻو موضوع === نظم ۾ مختلف مذهبي ۽ فلسفياڻن خيالن جي ڀيٽ ڪئي وئي آهي. برٽن زندگيءَ جي غيريقيني، انساني عقل جي حدن، اخلاقي ذميوارين ۽ موت بابت سوال اٿاريا. ''The Kasidah'' سندس سفرنامن کان مختلف ادبي حيثيت رکي ٿو، ڇاڪاڻ ته اهو بنيادي طور هڪ تخليقي فلسفياڻو نظم آهي. == پرتگالي شاعر ڪاموئش جا ترجما == برٽن کي پرتگالي ادب، خاص طور شاعر [[لوئس دي ڪاموئش]] (''Luís de Camões'') سان گهري دلچسپي هئي. هن ڪاموئش جي مشهور رزميه نظم ''Os Lusíadas'' جو انگريزي ترجمو تيار ڪيو. === لوزيئڊس (1880ع) === 1880ع ۾ برٽن جو ترجمو ''The Lusiads'' شايع ٿيو.<ref name="BurtonLusiads1880">{{cite book |last=Camões |first=Luís de |translator-last=Burton |translator-first=Richard F. |title=The Lusiads |publisher=Bernard Quaritch |location=London |year=1880 |language=en }}</ref> ڪتاب جو سنڌي عنوان '''لوزيئڊس''' يا '''پرتگالين جو رزميه نظم''' ڪري سگهجي ٿو. اصل پرتگالي نظم 1572ع ۾ شايع ٿيو هو ۽ ان ۾ پرتگالي سامونڊي سفرن، خاص طور [[واسڪو ڊي گاما]] جي هندستان ڏانهن سفر، کي رزميه انداز ۾ پيش ڪيو ويو آهي. برٽن پنهنجي ترجمي ۾ اصل نظم جي ادبي صورت، تاريخي اشارن ۽ پرتگالي قومي روايتن کي انگريزيءَ ۾ منتقل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. === ڪاموئش جي زندگي ۽ ادبي تحقيق === برٽن ڪاموئش جي زندگي، ادبي پسمنظر ۽ سندس تصنيفن بابت پڻ لکيو. هن پرتگالي شاعر جي زندگيءَ کي يورپي سامونڊي توسيع ۽ هندستان سان پرتگالي لاڳاپن جي تاريخي پسمنظر ۾ سمجهڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="Kennedy2005"/> ڪاموئش بابت سندس ڪم برٽن جي ادبي دلچسپين جي وسعت کي ظاهر ڪري ٿو. == ڪاما شاسترا سوسائٽي == 1880ع واري ڏهاڪي ۾ برٽن ۽ سندس ساٿي [[فورسٽر فٽزجيرالڊ آربٿناٽ]] (''Forster Fitzgerald Arbuthnot'') هندستاني ۽ مشرقي جنسيات سان لاڳاپيل قديم ادبي متنن جي اشاعت لاءِ هڪ نجي اشاعتي انتظام قائم ڪيو، جيڪو '''ڪاما شاسترا سوسائٽي''' (''Kama Shastra Society'') جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref name="Kennedy2005"/><ref name="Lovell1998"/> ان جو مقصد اهڙا متن محدود خانگي اشاعت ذريعي انگريزي پڙهندڙن تائين پهچائڻ هو، جن جي عام اشاعت وڪٽورين برطانيا ۾ فحاشيءَ بابت قانونن ۽ سماجي پابندين سبب ڏکي ٿي سگهي ٿي. === قانوني ۽ سماجي پسمنظر === 1857ع ۾ برطانيا ۾ ''Obscene Publications Act'' لاڳو ٿيو، جنهن تحت ڪجهه قسم جي اشاعتي مواد تي قانوني ڪارروائي ٿي سگهي ٿي. وڪٽورين دور ۾ جنسيات بابت ادبي ۽ علمي متنن جي اشاعت حساس مسئلو هو. برٽن ۽ آربٿناٽ ڪجهه ڪتابن کي محدود نجي ڇپائيءَ ۽ مخصوص رڪنن تائين ورهائڻ جو طريقو اختيار ڪيو.<ref name="Kennedy2005"/> اهڙي اشاعتي صورت انهن ڪتابن کي قانوني جاچ کان مڪمل ڇوٽ نه ڏيندي هئي، پر عام تجارتي اشاعت کان مختلف انتظام فراهم ڪندي هئي. === آربٿناٽ جو ڪردار === فورسٽر فٽزجيرالڊ آربٿناٽ هندستاني ٻولين ۽ ادب ۾ دلچسپي رکندڙ برطانوي محقق هو. هن برٽن سان گڏ هندستاني جنسيات بابت متنن جي اشاعت ۽ ترجمي ۾ ڪم ڪيو. ڪاما شاسترا سوسائٽيءَ جي ڪتابن کي صرف برٽن جي ذاتي علمي محنت جو نتيجو سمجهڻ درست نه آهي؛ انهن جي تياريءَ ۾ آربٿناٽ ۽ ٻين هندستاني عالمن جو پڻ ڪردار هو.<ref name="Kennedy2005"/> == ڪام سوترا جو انگريزي ترجمو (1883ع) == [[فائل:Kama Sutra title page 1883.jpg|thumb|''The Kama Sutra of Vatsyayana'' جي 1883ع واري انگريزي اشاعت جو عنواني صفحو.]] 1883ع ۾ ''The Kama Sutra of Vatsyayana'' نالي انگريزي ڪتاب شايع ٿيو. هي ڪتاب قديم هندستاني مصنف [[واتسياين]] سان منسوب [[ڪام سوترا]] جي انگريزي ترجمي جي صورت ۾ پيش ڪيو ويو.<ref name="KamaSutra1883">{{cite book |author=Vatsyayana |title=The Kama Sutra of Vatsyayana |publisher=Kama Shastra Society |location=London and Benares |year=1883 |language=en }}</ref> === اصل ڪتاب جو موضوع === ''ڪام سوترا'' قديم هندستاني ادب جو هڪ مشهور متن آهي، جنهن ۾ محبت، ازدواجي لاڳاپن، انساني خواهشن، سماجي زندگيءَ ۽ جنسي روين بابت بحث موجود آهي. اصل ڪتاب کي صرف جنسي عملن جي هدايتن جو مجموعو سمجهڻ نامڪمل آهي، ڇاڪاڻ ته ان ۾ ان دور جي سماجي ۽ ثقافتي زندگيءَ بابت پڻ مواد شامل آهي. === ترجمي ۾ برٽن جو اصل ڪردار === 1883ع واري انگريزي اشاعت کي عام طور برٽن جي نالي سان مشهور ڪيو ويندو آهي، پر جديد تحقيق موجب برٽن ان جو اڪيلو يا سڌو سنسڪرت مان ترجمو ڪندڙ نه هو. ترجمي جي تياريءَ ۾ هندستاني عالمن ۽ مترجمن، خاص طور [[ڀڳوان لال اندراجي]]، شيوارام پرشورام ڀيڙي ۽ ٻين ساٿين جو ڪردار هو. آربٿناٽ پڻ منصوبي سان لاڳاپيل هو، جڏهن ته برٽن متن جي تدوين، اشاعت ۽ انگريزي پڙهندڙن لاءِ پيشڪش ۾ حصو ورتو.<ref name="DonigerKakar2002">{{cite book |author1=Vatsyayana |translator-last1=Doniger |translator-first1=Wendy |translator-last2=Kakar |translator-first2=Sudhir |title=Kamasutra |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |year=2002 |language=en |isbn=978-0-19-283982-4 }}</ref> انهيءَ ڪري انسائيڪلوپيڊيا ۾ هن ڪتاب کي «برٽن سان لاڳاپيل انگريزي ترجمو» چوڻ وڌيڪ درست آهي. === اشاعت جي اهميت === 1883ع واري اشاعت انگريزي پڙهندڙن ۾ ڪام سوترا جي شهرت وڌائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. تنهن هوندي به ترجمي جي زبان، تشريح ۽ اصل سنسڪرت متن سان مطابقت بابت جديد محققن مختلف سوال اٿاريا آهن. اصل متن جي جديد مطالعي لاءِ سنسڪرت مان تيار ڪيل جديد علمي ترجما پڻ استعمال ڪيا وڃن ٿا. == الف ليليٰ جا ترجما (1885ع–1888ع) == [[فائل:Arabian Nights Entertainments illustration.jpg|thumb|''الف ليليٰ'' جي ڪهاڻين سان لاڳاپيل هڪ تاريخي تصوير.]] برٽن جي مشهور ادبي ڪمن مان هڪ عربي قصن جي مجموعي [[الف ليليٰ]] جو انگريزي ترجمو آهي. هن اهو ترجمو ''The Book of the Thousand Nights and a Night'' جي عنوان سان شايع ڪيو.<ref name="BurtonNights1885">{{cite book |translator-last=Burton |translator-first=Richard F. |title=The Book of the Thousand Nights and a Night |volume=1–10 |publisher=Kama Shastra Society |year=1885 |language=en }}</ref> === ڏهن جلدن واري اشاعت === 1885ع ۾ برٽن جو ''الف ليليٰ'' وارو بنيادي ترجمو ڏهن جلدن ۾ شايع ٿيو. ان کان پوءِ 1886ع کان 1888ع تائين ڇهن اضافي جلدن ۾ وڌيڪ قصا ۽ مواد شايع ڪيو ويو.<ref name="BurtonSupplementalNights">{{cite book |translator-last=Burton |translator-first=Richard F. |title=Supplemental Nights to the Book of the Thousand Nights and a Night |volume=1–6 |year=1886–1888 |language=en }}</ref> انهيءَ ريت برٽن جي هن اشاعتي منصوبي جا مجموعي طور سورهن جلد ٿيا. === عربي قصن جي ادبي روايت === ''الف ليليٰ'' عربي، فارسي، هندستاني ۽ ٻين علائقائي قصه گوئيءَ جي روايتن سان لاڳاپيل ڪهاڻين جو مجموعو آهي. ان ۾ [[شهريار]]، [[شهرزاد]] ۽ ٻين ڪردارن ذريعي محبت، سياست، اخلاق، حڪمت، سفر، جادو ۽ انساني زندگيءَ بابت قصا بيان ٿين ٿا. ڪهاڻين جا مختلف عربي نسخا ۽ تاريخي روايتون موجود آهن؛ تنهنڪري ''الف ليليٰ'' کي ڪنهن هڪ دور يا هڪ مصنف جي مڪمل تصنيف قرار ڏيڻ درست نه آهي. === برٽن جو ترجمي وارو انداز === برٽن پنهنجي ترجمي ۾ قديم ۽ غيرمعمولي انگريزي لفظن، عربي اصطلاحن ۽ تفصيلي حاشين کي استعمال ڪيو. هن ڪجهه اهڙن حصن کي پڻ برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي، جيڪي ٻين وڪٽورين انگريزي ترجمن ۾ نرم يا حذف ڪيا ويندا هئا.<ref name="Kennedy2005"/> انهيءَ ڪري سندس ترجمو ادبي شهرت سان گڏ تڪرار جو موضوع پڻ بڻيو. === ايڊورڊ وليم لين ۽ جان پين سان ڀيٽ === برٽن کان اڳ [[ايڊورڊ وليم لين]] ''الف ليليٰ'' جو انگريزي ترجمو تيار ڪيو هو. برٽن جي دور ۾ [[جان پين]] پڻ هن مجموعي جو انگريزي ترجمو شايع ڪيو. برٽن جي ترجمي ۽ جان پين جي ڪم جي وچ ۾ متن جي چونڊ، زبان ۽ اڳوڻن ترجمن مان فائدي وٺڻ بابت علمي بحث موجود آهي.<ref name="Kennedy2005"/> برٽن جي ترجمي کي ٻين سڀني نسخن کان وڌيڪ صحيح قرار ڏيڻ مناسب نه آهي، ڇاڪاڻ ته مختلف ترجمن جا متن، مقصد ۽ ادبي طريقا هڪجهڙا نه آهن. === حاشيا ۽ ثقافتي تبصرا === برٽن جي ''الف ليليٰ'' واري ترجمي ۾ ڊگها حاشيا ۽ تشريحي نوٽس شامل آهن. انهن ۾ تاريخ، جاگرافي، مذهبي روايتن، جنسيات، ٻولين ۽ سماجي رسمن بابت سندس رايا ملن ٿا. اهي حاشيا برٽن جي مطالعي ۽ سوچ بابت اهم مواد فراهم ڪن ٿا، پر انهن ۾ ڪجهه اهڙا نظريا پڻ موجود آهن، جيڪي جديد علمي معيارن موجب غيرثابت ٿيل يا تعصب تي ٻڌل سمجهيا وڃن ٿا. == سوٽاڊڪ زون جو نظريو == برٽن ''الف ليليٰ'' جي ترجمي سان لاڳاپيل هڪ مضمون ۾ ''Sotadic Zone'' يا '''سوٽاڊڪ خطي''' جو نظريو پيش ڪيو. هن نظريي موجب دنيا جي ڪجهه جاگرافيائي علائقن ۾ هم جنس جنسي روين جي موجودگيءَ کي آبهوا ۽ جاگرافيءَ سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي وئي.<ref name="BurtonNights1885"/> === نظريي جو تاريخي پسمنظر === برٽن جو هي نظريو اڻويهين صديءَ جي يورپي جنسيات ۽ انسانيات جي ابتدائي بحثن سان لاڳاپيل هو. هن مختلف ملڪن بابت پنهنجي سفرن ۽ پڙهيل مواد مان عام نتيجا اخذ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. بهرحال، جديد انسانيات، نفسيات ۽ جنسيات جي تحقيق ۾ هن جاگرافيائي نظريي کي سائنسي طور ثابت ٿيل وضاحت تسليم نٿو ڪيو وڃي. === جديد علمي جائزو === برٽن جي سوٽاڊڪ خطي واري تصور کي سندس دور جي سماجي ۽ علمي تاريخ جي حصي طور پڙهڻ گهرجي. ان کي انساني جنسي رجحانن جي جديد سائنسي وضاحت يا ڪنهن مخصوص قوم يا علائقي بابت ثابت ٿيل حقيقت طور پيش ڪرڻ درست نه آهي. == عطر وارو باغ (1886ع) == 1886ع ۾ برٽن ''The Perfumed Garden of the Cheikh Nefzaoui'' نالي ڪتاب جو انگريزي ترجمو شايع ڪيو. هن ڪتاب جو سنڌي عنوان '''شيخ نفزاويءَ جو عطر وارو باغ''' ڪري سگهجي ٿو.<ref name="BurtonPerfumedGarden1886">{{cite book |author=Nefzaoui |translator-last=Burton |translator-first=Richard F. |title=The Perfumed Garden of the Cheikh Nefzaoui |year=1886 |language=en }}</ref> هي ڪتاب اتر آفريڪا جي عربي ادبي روايت سان لاڳاپيل آهي ۽ محبت، ازدواجي زندگي ۽ جنسيات بابت مواد تي مشتمل آهي. === اصل تصنيف === ''عطر وارو باغ'' عربي ادب جي هڪ تاريخي تصنيف آهي، جيڪا عام طور محمد بن محمد النفزاوي سان منسوب ڪئي وڃي ٿي. ڪتاب جي تصنيف ۽ نسخن جي تاريخ بابت مختلف علمي رايا موجود آهن. برٽن جو انگريزي نسخو عربي متن جي هڪ سڌي ۽ مڪمل جديد تنقيدي اشاعت نه هو؛ سندس ڪم ۾ اڳوڻن يورپي ترجمن ۽ دستياب متنن جو اثر موجود هو.<ref name="Kennedy2005"/> === وسيع نسخي تي ڪم === برٽن پنهنجي زندگيءَ جي آخري سالن ۾ هن ڪتاب جي هڪ وڌيڪ وسيع انگريزي نسخي تي ڪم ڪري رهيو هو. سوانحي احوالن موجب، هن نسخي ۾ اضافي مواد ۽ وڌيڪ تفصيلي تشريحون شامل ڪرڻ جو ارادو هو.<ref name="Lovell1998"/> برٽن جي وفات کان پوءِ سندس گهرواري ازابيل سندس ڪجهه غيرشايع ٿيل مسودا تباهه ڪيا. انهن ۾ ''عطر وارو باغ'' جي وسيع نسخي سان لاڳاپيل مواد پڻ شامل هجڻ جو ذڪر ملي ٿو. === مسودن جي تباهيءَ بابت اختلاف === ازابيل برٽن جي بيانن موجب، هن ڪجهه مسودا مذهبي ۽ اخلاقي سببن جي ڪري تباهه ڪيا. سوانح نگارن ۾ ان ڳالهه بابت اختلاف آهي ته ڪهڙا مسودا تباهه ٿيا، انهن جي اصل مواد جي نوعيت ڪهڙي هئي ۽ ان نقصان جو اندازو ڪيترو ٿي سگهي ٿو.<ref name="Lovell1998"/><ref name="Rice1990"/> انهيءَ ڪري ڪنهن غيرموجود مسودي جي مڪمل مواد بابت يقيني دعويٰ ڪرڻ مناسب نه آهي. == تلوار جو ڪتاب (1884ع) == 1884ع ۾ برٽن ''The Book of the Sword'' نالي ڪتاب شايع ڪيو. ان جو سنڌي عنوان '''تلوار جو ڪتاب''' آهي.<ref name="BurtonSword1884">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=The Book of the Sword |publisher=Chatto and Windus |location=London |year=1884 |language=en }}</ref> هي ڪتاب تلوار جي تاريخ، هٿيارن جي ارتقا، مختلف قومن جي جنگي روايتن ۽ ڌاتوءَ مان هٿيار ٺاهڻ جي تاريخ بابت آهي. === هٿيارن جي تاريخ === برٽن مختلف تهذيبن ۾ تلوارن جي استعمال، بناوت ۽ تاريخي اهميت بابت مواد گڏ ڪيو. هن تلوار کي صرف جنگي هٿيار نه، پر سماجي، ثقافتي ۽ تاريخي شئي طور پڻ ڏٺو. ڪتاب ۾ قديم هٿيارن، ڌاتوءَ جي ڪم ۽ مختلف علائقن جي جنگي روايتن بابت بحث موجود آهي. === اڻپورو منصوبو === برٽن جو ارادو تلوار ۽ هٿيارن جي تاريخ بابت وڌيڪ وسيع ڪم ڪرڻ جو هو. ''The Book of the Sword'' ان منصوبي جو پهريون جلد هو، پر رٿيل وڌيڪ جلد سندس زندگيءَ ۾ مڪمل نه ٿيا.<ref name="Wright1906"/> == برٽن جي ترجمن بابت علمي بحث == رچرڊ فرانسس برٽن جي ادبي ڪم کي اڻويهين صديءَ جي ترجمي ۽ مشرقيات جي تاريخ ۾ اهم جاءِ حاصل آهي. هن ڪيترن اهڙن متنن کي انگريزي پڙهندڙن تائين پهچايو، جيڪي ان وقت محدود حلقن ۾ مشهور هئا. تنهن هوندي به سندس ترجمن بابت ڪيترائي علمي سوال موجود آهن. === اصل ٻولين مان ترجمي جو سوال === برٽن ڪيترين ٻولين جي ڄاڻ رکندو هو، پر سندس نالي سان شايع ٿيل هر ڪتاب لازمي طور اصل ٻوليءَ مان سندس اڪيلي سر ڪيل ترجمو نه هو. ڪجهه تصنيفن ۾ هن اڳوڻن ترجمن، مقامي عالمن جي مدد، گڏيل مسودن يا ٻين موجود نسخن کي استعمال ڪيو. خاص طور ''ڪام سوترا'' جي 1883ع واري اشاعت ۾ هندستاني عالمن ۽ آربٿناٽ جي ڪردار کي نظرانداز ڪرڻ تاريخي طور غلط ٿيندو.<ref name="DonigerKakar2002"/> === ترجمي ۾ اضافا ۽ تبديليون === برٽن جي ترجمن ۾ حاشيا، تشريحون، ذاتي تبصرا ۽ غيرمعمولي انگريزي اصطلاح گهڻي تعداد ۾ موجود آهن. انهن مان ڪجهه سندس ڪتابن کي تاريخي ۽ ثقافتي معلومات سان مالا مال ڪن ٿا، جڏهن ته ٻيا اصل متن جي مفهوم ۽ ادبي انداز بابت اختلاف پيدا ڪن ٿا. انهيءَ ڪري جديد تحقيق ۾ سندس ترجمن کي اصل متنن ۽ ٻين ترجمن سان ڀيٽي پڙهيو وڃي ٿو. === مشرقيات ۽ نوآبادياتي پسمنظر === برٽن جي ادبي ۽ ثقافتي تحقيق برطانوي سامراجي دور ۾ ٿي. هن ڪيترن غيريورپي سماجن بابت معلومات گڏ ڪئي، پر سندس لکڻين ۾ ڪڏهن ڪڏهن يورپي برتريءَ جا مفروضا، نسلي درجابنديون ۽ ثقافتي عام نتيجا پڻ ملن ٿا.<ref name="Ghose2006"/><ref name="Kennedy2005"/> تنهنڪري سندس ڪم جي اهميت کي تسليم ڪرڻ سان گڏ ان جي تاريخي ۽ نظرياتي حدن جو تنقيدي جائزو وٺڻ پڻ ضروري آهي. == ادبي تصنيفن ۽ ترجمن جي تاريخوار فهرست == {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border:1px solid #9ab3c8;" ! style="background:#174a73;color:white;" | سال ! style="background:#174a73;color:white;" | اصل عنوان ! style="background:#174a73;color:white;" | سنڌي عنوان ! style="background:#174a73;color:white;" | نوعيت |- | style="background:#eaf3fb;" | 1870ع | ''Vikram and the Vampire'' | '''وڪرم ۽ ويمپائر''' | هندستاني لوڪ ڪهاڻين جي انگريزي ترتيب |- | style="background:#edf6eb;" | 1880ع | ''The Kasidah of Haji Abdu El-Yezdi'' | '''حاجي عبدو اليزدي جو قصيدو''' | برٽن جو فلسفياڻو نظم |- | style="background:#fff2e4;" | 1880ع | ''The Lusiads'' | '''لوزيئڊس''' | ڪاموئش جي پرتگالي رزميه نظم جو ترجمو |- | style="background:#f3eafa;" | 1883ع | ''The Kama Sutra of Vatsyayana'' | '''واتسياين جو ڪام سوترا''' | گڏيل علمي ڪم سان تيار ڪيل انگريزي ترجمو |- | style="background:#eaf3fb;" | 1884ع | ''The Book of the Sword'' | '''تلوار جو ڪتاب''' | هٿيارن جي تاريخ بابت تحقيق |- | style="background:#edf6eb;" | 1885ع | ''The Book of the Thousand Nights and a Night'' | '''الف ليليٰ''' | عربي قصن جو انگريزي ترجمو، ڏهه جلد |- | style="background:#fff2e4;" | 1886ع | ''The Perfumed Garden of the Cheikh Nefzaoui'' | '''شيخ نفزاويءَ جو عطر وارو باغ''' | عربي جنسياتي ادب سان لاڳاپيل ترجمو |- | style="background:#f3eafa;" | 1886ع–1888ع | ''Supplemental Nights to the Book of the Thousand Nights and a Night'' | '''الف ليليٰ جا اضافي قصا''' | ڇهه اضافي جلد |} == برٽن جي ادبي ورثي جي اهميت == رچرڊ فرانسس برٽن جو ادبي ورثو سفرنامن، تاريخي تحقيق، ترجمن، شاعريءَ ۽ ثقافتي مطالعي تي مشتمل آهي. هن عربي، فارسي، هندستاني ۽ ٻين ادبي روايتن کي انگريزي پڙهندڙن تائين پهچائڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو. سندس ڪتابن ۾ وڏي مقدار ۾ تاريخي، لساني ۽ سماجي معلومات محفوظ ٿيل آهي، جيڪا اڻويهين صديءَ جي علمي تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم آهي. ان سان گڏ سندس ڪم ۾ غيريورپي ثقافتن بابت ذاتي تشريحون، نوآبادياتي دور جا تعصب ۽ ڪجهه غيرثابت ٿيل نظريا پڻ موجود آهن. انهيءَ ڪري برٽن جي ادبي خدمتن جو جائزو سندس تصنيفن جي اهميت ۽ انهن جي علمي حدن، ٻنهي کي نظر ۾ رکي ڪرڻ گهرجي. qxv5uyacccivwd5d17xonzxed5nlo3e 422542 422541 2026-10-17T23:59:14Z Intisar Ali 8681 422542 wikitext text/x-wiki {{Short description|برطانوي سياح، فوجي آفيسر، محقق، لسانيات جو ماهر، مترجم ۽ سفارتڪار (1821ع–1890ع)}} {{Infobox officeholder | honorific_prefix = سر | name = رچرڊ فرانسس برٽن | native_name = Richard Francis Burton | honorific_suffix = KCMG، FRGS، FRAS | image = Richard Francis Burton by Rischgitz, 1864.jpg | image_size = 240px | caption = رچرڊ فرانسس برٽن، 1864ع | office = برطانوي قونصل، فرنانڊو پو | office2 = برطانوي قونصل، سانتوس | office3 = برطانوي قونصل، دمشق | office4 = برطانوي قونصل، ٽريسٽي | birth_date = {{Birth date|1821|3|19|df=yes}} | birth_place = [[ٽورڪي]]، ڊيون، انگلينڊ | death_date = {{Death date and age|1890|10|20|1821|3|19|df=yes}} | death_place = [[ٽريسٽي]]، آسٽريا-هنگري | resting_place = سينٽ ميري مئگڊلين رومن ڪيٿولڪ چرچ جو قبرستان، مورٽليڪ، لنڊن | nationality = برطانوي | education = [[ٽرنٽي ڪاليج، آڪسفرڊ]] | spouse = [[ازابيل برٽن]] (شادي: 22 جنوري 1861ع) | occupation = سياح، فوجي آفيسر، محقق، لسانيات جو ماهر، مترجم، ليکڪ ۽ سفارتڪار | known_for = سنڌ بابت تاريخي ۽ سماجي تحقيق، مڪي ۽ مديني جو سفر، آفريڪا جون جاگرافيائي مهمون ۽ عربي ادب جا ترجما | notable_works = ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus''؛ ''Sind Revisited''؛ ''Personal Narrative of a Pilgrimage to Al-Madinah and Meccah''؛ ''The Book of the Thousand Nights and a Night''؛ ''The Kasidah'' | pen_name = مرزا عبدالله البشري؛ حاجي عبدو اليزدي؛ فرينڪ بيڪر | allegiance = [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] | branch = بمبئي فوج | unit = 18هين مقامي پيادل فوجي ريجمينٽ | nickname = رفئين ڊڪ (Ruffian Dick) | service_years = 1842ع–1861ع | rank = ڪئپٽن | battles = [[ڪريميا جي جنگ]] | awards = نائٽ ڪمانڊر آف دي آرڊر آف سينٽ مائيڪل اينڊ سينٽ جارج؛ ڪريميا ميڊل | signature = Richard Francis Burton signature.svg }} '''سر رچرڊ فرانسس برٽن''' (انگريزي: ''Sir Richard Francis Burton''؛ 19 مارچ 1821ع – 20 آڪٽوبر 1890ع) هڪ مشهور [[برطانيا|برطانوي]] سياح، جاگرافيدان، فوجي آفيسر، [[لسانيات|لسانيات جو ماهر]]، محقق، [[مترجم]]، ليکڪ، [[بشرشناسي|بشرشناس]] ۽ سفارتڪار هو. هن [[ايشيا]]، [[آفريڪا]]، [[ڏکڻ آمريڪا]] ۽ ٻين علائقن جا سفر ڪيا ۽ مختلف قومن جي ٻولين، ثقافتن، مذهبي عقيدن، سماجي رسمن، تاريخ ۽ جاگرافيءَ بابت وسيع تحقيق ڪئي.<ref name="Kennedy2005">{{cite book |last=Kennedy |first=Dane |title=The Highly Civilized Man: Richard Burton and the Victorian World |publisher=Harvard University Press |location=Cambridge, Massachusetts |year=2005 |isbn=9780674018624 |language=en }}</ref><ref name="Young2006">{{cite book |last=Young |first=S. |title=Richard Francis Burton: Explorer, Scholar, Spy |publisher=Marshall Cavendish |location=New York |year=2006 |isbn=9780761422228 |language=en }}</ref> برٽن پنهنجي غيرمعمولي لساني صلاحيتن سبب مشهور هو. سندس سوانح نگارن موجب، هو ڪيترين يورپي، ايشيائي ۽ آفريقي ٻولين ۽ لهجن کان واقف هو. سندس ڄاڻ ۾ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]، [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]، [[اطالوي ٻولي|اطالوي]]، [[عربي ٻولي|عربي]]، [[فارسي ٻولي|فارسي]]، [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]]، [[هندوستاني ٻولي|هندوستاني]]، [[گجراتي ٻولي|گجراتي]]، [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] ۽ ٻيون ٻوليون شامل هيون. سندس ٻولين جي ڄاڻ بابت سوانح نگارن جا انگ مختلف آهن، ڇاڪاڻ ته ڪجهه ليکڪ جدا جدا لهجن کي به مستقل ٻولين طور شمار ڪن ٿا.<ref name="McLynn1990">{{cite book |last=McLynn |first=Frank |title=Of No Country: An Anthology of the Works of Sir Richard Burton |publisher=Charles Scribner's Sons |location=New York |year=1990 |language=en }}</ref> برٽن 1842ع ۾ [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي بمبئي فوج ۾ شامل ٿيو. سندس فوجي زندگيءَ جو اهم حصو هندستان ۽ [[سنڌ]] ۾ گذريو، جتي هن مقامي ٻولين، قومن، مذهبي روايتن ۽ سماجي زندگيءَ جو مطالعو ڪيو. هن سنڌ بابت ڪيترائي ڪتاب لکيا، جن مان ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' (1851ع) ۽ ''Sind Revisited'' (1877ع) سنڌ جي اڻويهين صديءَ جي تاريخ جا اهم ماخذ سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="Burton1851">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus: With Notices of the Topography and History of the Province |publisher=W. H. Allen & Co. |location=London |year=1851 |language=en |url=https://archive.org/details/sindhadnracestha00rich }}</ref><ref name="Burton1877">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Sind Revisited: With Notices of the Anglo-Indian Army; Railroads; Past, Present, and Future, etc. |volume=1–2 |publisher=Richard Bentley and Son |location=London |year=1877 |language=en |url=https://books.google.com/books?id=GwREAQAAMAAJ }}</ref> برٽن جي شهرت جو هڪ اهم سبب 1853ع ۾ مسلمان حاجيءَ جو ويس اختيار ڪري [[مڪو|مڪي]] ۽ [[مدينو|مديني]] جو سفر ڪرڻ هو. ان کان پوءِ هن [[جان هيننگ اسپيڪ]] سان گڏ اوڀر آفريڪا جي جاگرافيائي مهمن ۾ حصو ورتو ۽ 1858ع ۾ [[ڍنڍ ٽانگانيڪا]] تائين پهتو. هو [[رائل جاگرافيائي سوسائٽي]] جو فيلو پڻ هو.<ref name="BBCBurton">{{cite web |title=Historic Figures: Sir Richard Burton |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/burton_sir_richard.shtml |website=BBC History |publisher=BBC |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> سندس ٻين مشهور علمي ۽ ادبي خدمتن ۾ عربي داستانن جي مجموعي ''The Book of the Thousand Nights and a Night'' جو انگريزي ترجمو، ''The Perfumed Garden'' جو ترجمو ۽ ''Kama Sutra'' جي انگريزي اشاعت سان وابستگي شامل آهن. هن سفرنامن، تاريخ، انساني روين، تلواربازي، بازداري، مذهبي مطالعي ۽ بشرشناسيءَ بابت پڻ لکيو.<ref name="Kennedy2005"/> 1861ع کان پوءِ برٽن برطانوي سفارتي ملازمت ۾ رهيو ۽ فرنانڊو پو، برازيل جي سانتوس، [[دمشق]] ۽ ٽريسٽي ۾ قونصل طور خدمتون سرانجام ڏنيون. 1886ع ۾ [[راڻي وڪٽوريا]] کيس نائٽ ڪمانڊر آف دي آرڊر آف سينٽ مائيڪل اينڊ سينٽ جارج جو اعزاز عطا ڪيو.<ref name="LondonGazette1886">{{cite journal |title=The London Gazette |issue=25559 |date=16 February 1886 |page=743 |language=en }}</ref> سنڌي ادب جي محقق [[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع) ۾ برٽن جو ذڪر ڪيو آهي. جوتواڻيءَ موجب، برٽن پنجاهه کان وڌيڪ تصنيفن جو ليکڪ هو، جن مان گهڻيون سفرنامن سان لاڳاپيل هيون.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> == سوانح عمري == === شروعاتي زندگي ۽ خاندان === رچرڊ فرانسس برٽن 19 مارچ 1821ع تي انگلينڊ جي ڊيون علائقي جي سامونڊي شهر [[ٽورڪي]] ۾ ڄائو. سندس ڄمڻ جي هنڌ بابت تاريخي ماخذن ۾ اختلاف ملي ٿو. برٽن پنهنجي سوانحي بيانن ۾ هارٽفورڊشائر جي ايلسٽري ۾ واقع خانداني گهر ''Barham House'' کي پنهنجي ڄمڻ جو هنڌ ڄاڻايو، پر سندس جديد سوانح نگار [[ميري ايس. لوويل]] جي تحقيق موجب، سندس اصل ڄمڻ جو هنڌ ٽورڪي هو.<ref name="Lovell1998">{{cite book |last=Lovell |first=Mary S. |title=A Rage to Live: A Biography of Richard and Isabel Burton |publisher=W. W. Norton & Company |location=New York |year=1998 |isbn=9780393046724 |language=en }}</ref> سندس بپتسما 2 سيپٽمبر 1821ع تي هارٽفورڊشائر جي ايلسٽري چرچ ۾ ٿي.<ref name="HertfordHistory">{{cite book |last=Page |first=William |title=A History of the County of Hertford |volume=2 |publisher=Constable |year=1908 |pages=349–351 |language=en |url=https://www.british-history.ac.uk/vch/herts/vol2/pp349-351 }}</ref> برٽن جو پيءُ ليفٽيننٽ ڪرنل '''جوزف نيٽروِل برٽن''' (Joseph Netterville Burton) اينگلو-آئرش نسل جو برطانوي فوجي آفيسر هو، جيڪو برطانوي فوج جي 36هين پيادل ريجمينٽ سان لاڳاپيل رهيو. سندس ماءُ '''مارٿا بيڪر''' (Martha Baker) هارٽفورڊشائر جي مالدار زميندار رچرڊ بيڪر جي ڌيءَ ۽ وارثن مان هڪ هئي. برٽن جو نالو پڻ سندس ناني واري خاندان جي رچرڊ بيڪر جي نسبت سان رکيو ويو.<ref name="Wright1906">{{cite book |last=Wright |first=Thomas |title=The Life of Sir Richard Burton |volume=1–2 |publisher=Everett & Co. |location=London |year=1906 |language=en |url=https://burtoniana.org/biography/1906-The%20Life%20of%20Sir%20Richard%20Burton%20-%20Wright/HTML/index.html }}</ref> برٽن کي ٻه ڀائر ڀينر هئا: '''ماريا ڪيٿرين ايلزبيٿ برٽن''' ۽ '''ايڊورڊ جوزف نيٽروِل برٽن'''. سندس ڀيڻ ماريا بعد ۾ برطانوي فوجي آفيسر سر هينري وليم اسٽسٽڊ سان شادي ڪئي.<ref name="Wright1906"/> === يورپ ۾ ننڍپڻ ۽ پرورش === [[File:Richard Francis Burton by Rischgitz, 1864.jpg|thumb|رچرڊ فرانسس برٽن جي 1864ع واري تصوير.]] برٽن جي ننڍپڻ جو وڏو حصو انگلينڊ، فرانس ۽ اٽليءَ جي مختلف شهرن ۾ گذريو. سندس پيءُ دم جي بيماريءَ سبب نسبتاً سازگار آبهوا جي ڳولا ۾ خاندان کي يورپ جي مختلف علائقن ۾ منتقل ڪندو رهيو.<ref name="Wright1906"/> شروعات ۾ برٽن جو خاندان انگلينڊ جي ايلسٽري ۽ فرانس جي [[ٽورز]] شهر جي وچ ۾ رهندو هو. ٽورز ۾ برٽن ۽ سندس ڀاءُ جي سنڀال هڪ انگريز عورت مسز لنگ ڪندي هئي. سندن شروعاتي تعليم هڪ آئرش استاد ڪلاف جي نگرانيءَ ۾ ٿي. ان کان پوءِ خاندان ٽورز جي ''Rue de l'Archevêché'' واري علائقي ۾ منتقل ٿيو، جتي ٻارن کي جان گلڪرسٽ جي تعليمي اداري ۾ داخل ڪرايو ويو. اتي برٽن کي [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] ۽ [[قديم يوناني ٻولي|قديم يوناني]] ٻولين جي ابتدائي تعليم ملي.<ref name="Wright1906"/> 1829ع ۾ خاندان انگلينڊ موٽيو ۽ برٽن ۽ سندس ڀاءُ کي رچمنڊ گرين جي هڪ ابتدائي اسڪول ۾ داخل ڪرايو ويو. اهو اسڪول ريورنڊ چارلس ڊيلافوس هلائيندو هو. سوانح نگار ٿامس رائيٽ موجب، اسڪول ۾ تعليم ۽ شاگردن جي رهائش جا انتظام اطمينان بخش نه هئا.<ref name="Wright1906"/> بعد ۾ خاندان فرانس جي [[بلوا]] شهر ۾ منتقل ٿيو، جتي ٻارن جي تعليم لاءِ خانگي استادن جو بندوبست ڪيو ويو. برٽن ۽ سندس ڀاءُ کي ريورنڊ ايڇ. آر. ڊو پري پڙهائيندو هو. خاندان ڪجهه عرصي کان پوءِ فرانس مان اٽليءَ ڏانهن ويو. هنن [[مارسي]]، [[ليورنو]]، [[پيسا]]، [[سيئنا]]، [[پيروگيا]]، [[فلورينس]]، [[روم]]، [[نيپلز]]، [[سورينٽو]] ۽ [[ڪاپري]] جهڙن هنڌن تي وقت گذاريو.<ref name="Wright1906"/> اٽليءَ ۾ رهائش دوران برٽن کي اطالوي ٻولي، مصوري ۽ موسيقيءَ سان واقفيت حاصل ٿي. سندس ڀاءُ ايڊورڊ وائلن وڄائڻ ۾ دلچسپي ورتي، جڏهن ته رچرڊ جي دلچسپي ٻولين، سفرن ۽ جسماني سرگرمين ۾ وڌيڪ هئي. 1836ع ۾ خاندان فرانس جي ڏاکڻي شهر [[پو، فرانس|پو]] ڏانهن منتقل ٿيو ۽ پوءِ وري اٽليءَ جي پيسا ۽ لوڪا شهرن ۾ رهيو. هن عرصي ۾ برٽن مختلف يورپي سماجي ۽ ثقافتي ماحولن سان واقفيت حاصل ڪئي.<ref name="Wright1906"/> === ٻولين سان شروعاتي دلچسپي === برٽن ننڍپڻ کان ئي ٻولين سکڻ جي غيرمعمولي صلاحيت ڏيکاري. يورپ جي مختلف علائقن ۾ رهائش سبب هن فرانسيسي، اطالوي ۽ جديد يوناني ٻوليون سکڻ جا موقعا حاصل ڪيا. هن لاطيني ۽ قديم يوناني ٻولين جي تعليم پڻ حاصل ڪئي. سوانح نگار ايڊورڊ رائس موجب، برٽن کي ٻولين جي آوازن، لهجن ۽ تلفظن ۾ فرق سڃاڻڻ جي خاص صلاحيت هئي. هو يورپي ٻولين جي مختلف لهجن جي نقل ڪرڻ ۽ انهن کي ڳالهائڻ ۾ مهارت حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪندو هو.<ref name="Rice1990">{{cite book |last=Rice |first=Edward |title=Captain Sir Richard Francis Burton: The Secret Agent Who Made the Pilgrimage to Mecca, Discovered the Kama Sutra, and Brought the Arabian Nights to the West |publisher=Charles Scribner's Sons |location=New York |year=1990 |isbn=9780684191379 |language=en }}</ref> برٽن جي شروعاتي لساني تعليم سندس مستقبل جي سفرن، فوجي خدمتن ۽ مختلف سماجن بابت تحقيق ۾ مددگار ثابت ٿي. === آڪسفرڊ يونيورسٽيءَ ۾ تعليم === آڪٽوبر 1840ع ۾ برٽن [[آڪسفرڊ يونيورسٽي]] جي [[ٽرنٽي ڪاليج، آڪسفرڊ|ٽرنٽي ڪاليج]] ۾ داخل ٿيو. يونيورسٽيءَ ۾ داخلا کان اڳ هن وليم اليگزينڊر گرينهل ۽ ڊاڪٽر اوگل کان تعليمي رهنمائي حاصل ڪئي هئي.<ref name="Wright1906"/> آڪسفرڊ ۾ برٽن جي دلچسپي روايتي نصابي تعليم کان وڌيڪ ٻولين، تلواربازي، ٻيڙين هلائڻ، شڪار ۽ ٻين جسماني سرگرمين ۾ هئي. هو عربي ۽ ٻين مشرقي ٻولين جي تعليم حاصل ڪرڻ جو خواهشمند هو. هن عربي سکڻ لاءِ يونيورسٽيءَ ۾ موجود ماهرن سان رابطو ڪيو، پر سندس خواهش مطابق انفرادي تعليم جو بندوبست نه ٿي سگهيو. ان کان پوءِ هن پنهنجي ڪوششن سان عربي پڙهڻ شروع ڪئي ۽ اسپيني مستشرق پاسڪوال ڊي گايانگوس کان ڪجهه رهنمائي حاصل ڪئي.<ref name="Wright1906"/> برٽن آڪسفرڊ جي تعليمي نظام ۽ ضابطن تي تنقيد ڪندو هو. سندس خيال ۾ يونيورسٽيءَ جي روايتي تعليم عملي ڄاڻ ۽ آزاد تحقيق جي تقاضائن کي پورو نه ڪندي هئي. اپريل 1842ع ۾ برٽن يونيورسٽيءَ جي منع باوجود گهوڙن جي هڪ مقابلي ۾ شرڪت ڪئي. جڏهن ضابطن جي ڀڃڪڙي ڪندڙ شاگردن خلاف ڪارروائي ڪئي وئي، تڏهن برٽن يونيورسٽيءَ جي اختيارين سان بحث ڪيو. ٻين شاگردن کي عارضي طور ڪاليج مان معطل ڪيو ويو، پر برٽن کي مستقل طور خارج ڪيو ويو.<ref name="Wright1906"/> آڪسفرڊ مان نيڪالي سندس زندگيءَ جو اهم موڙ ثابت ٿي. ان کان پوءِ هن فوجي ملازمت اختيار ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. === بمبئي فوج ۾ شموليت === 1842ع ۾ برٽن [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي بمبئي فوج ۾ آفيسر طور شامل ٿيو. کيس بمبئي فوج جي '''18هين مقامي پيادل فوجي ريجمينٽ''' ۾ مقرر ڪيو ويو. برٽن شروعات ۾ پهرين اينگلو-افغان جنگ ۾ حصو وٺڻ جو خواهشمند هو، پر سندس هندستان پهچڻ تائين اها جنگ ختم ٿي چڪي هئي.<ref name="Rice1990"/> هن کي [[گجرات]] ۾ مقرر ڪيو ويو، جتي سندس فوجي دستو جنرل [[چارلس جيمس نيپيئر]] جي ڪمانڊ هيٺ هو. فوجي ملازمت دوران برٽن مقامي ٻولين، مذهبي روايتن ۽ سماجي زندگيءَ جي مطالعي ۾ گهري دلچسپي ورتي.<ref name="Ghose2006">{{cite book |last=Ghose |first=Indira |chapter=Imperial Player: Richard Burton in Sindh |title=Travel Writing in the Nineteenth Century |editor-last=Youngs |editor-first=Tim |publisher=Anthem Press |year=2006 |pages=71–86 |isbn=9781843317692 |doi=10.7135/upo9781843317692.005 |language=en }}</ref> سندس غيرروايتي روين، تلواربازيءَ جي مهارت ۽ جرئتمند طبيعت سبب کيس '''رفئين ڊڪ''' (''Ruffian Dick'') جي لقب سان پڻ سڏيو ويندو هو.<ref name="Rice1990"/> === هندستان ۾ لساني ۽ ثقافتي مطالعو === هندستان ۾ رهائش دوران برٽن مقامي ٻولين سکڻ لاءِ باقاعدي محنت ڪئي. هن هندوستاني، فارسي، عربي، گجراتي، مراٺي، پنجابي، سنڌي ۽ سرائڪي ٻولين جو مطالعو ڪيو. سندس لساني مهارت بابت مختلف سوانح نگارن جا بيان ملن ٿا. ايڊورڊ رائس موجب، برٽن ڪيترن سرڪاري لساني امتحانن ۾ ڪاميابي حاصل ڪئي هئي ۽ وڌيڪ امتحانن جي تياري پڻ ڪري رهيو هو.<ref name="Rice1990"/> برٽن مقامي ماڻهن سان سڌي رابطي کي ٻولين ۽ ثقافتن جي مطالعي جو اهم ذريعو سمجهندو هو. هو مقامي لباس، ڳالهائڻ جي انداز، رسمن ۽ سماجي آداب جو مشاهدو ڪندو هو. هن هندو، مسلمان ۽ ٻين مذهبي برادرين جي عقيدن ۽ رسمن بابت پڻ ڄاڻ حاصل ڪئي. سندس مذهبي تجربن بابت سوانح نگارن جا مختلف بيان ملن ٿا، جن ۾ هندو مذهبي رسمن ۾ شرڪت، سک روايتن جو مطالعو ۽ صوفي طريقن سان واقفيت شامل آهي.<ref name="Rice1990"/> بهرحال، برٽن جي ذاتي مذهبي وابستگيءَ بابت مختلف روايتن کي هڪجهڙو معتبر نٿو سمجهي سگهجي. سندس ڪجهه دعوائون ذاتي بيانن تي ٻڌل آهن ۽ انهن جي آزاد تاريخي تصديق محدود آهي. === سنڌ ۾ آمد ۽ فوجي خدمتون === [[سنڌ تي انگريزن جو قبضو|1843ع ۾ سنڌ تي برطانوي قبضي]] کان پوءِ علائقي ۾ برطانوي فوجي ۽ انتظامي سرگرميون وڌيون. انهيءَ پسمنظر ۾ 1844ع ۾ برٽن کي سنڌ موڪليو ويو. سنڌ ۾ سندس فوجي خدمتن جو تعلق برطانوي فوج جي مقامي انتظام، جاگرافيائي ڄاڻ ۽ سروي سان هو. هن فوجي ذميوارين سان گڏ سنڌ جي ماڻهن، ٻولين، تاريخ، مذهب ۽ سماجي روايتن بابت معلومات گڏ ڪرڻ شروع ڪئي.<ref name="Ghose2006"/> سنڌ ۾ برٽن جي رهائش سندس علمي ۽ ادبي زندگيءَ جو اهم مرحلو ثابت ٿي. هن سنڌي ٻولي، مقامي برادرين، مذهبي ادارن ۽ سماجي رسمن جو مشاهدو ڪيو. برٽن سنڌ جي مختلف علائقن ۾ سفر ڪندي مقامي ماڻهن سان رابطا قائم ڪيا ۽ سنڌ جي روزمره زندگيءَ بابت نوٽس تيار ڪيا. انهن مشاهدن جي بنياد تي هن بعد ۾ سنڌ بابت ڪيترائي ڪتاب لکيا.<ref name="Burton1851"/> سندس ڪتاب ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' جي مهاڳ موجب، سنڌ ۾ لڳ ڀڳ پنجن سالن جي رهائش دوران کيس اهڙي جامع ڪتاب جي کوٽ محسوس ٿي، جنهن ۾ مقامي ماڻهن جي گهريلو زندگي، مذهبي عقيدن، رسم و رواج ۽ سماجي حالتن بابت تفصيلي ڄاڻ موجود هجي.<ref name="Burton1851"/> برٽن جي سنڌ بابت تحقيق کي جديد تاريخنگاريءَ ۾ نوآبادياتي علم جي پيداوار جي پسمنظر ۾ پڻ ڏٺو ويو آهي. محقق اندرا گهوش پنهنجي مطالعي ''Imperial Player: Richard Burton in Sindh'' ۾ برٽن جي سنڌ واري تجربي ۽ سندس سفرنامن کي برطانوي سامراجي طاقت، ثقافتي مشاهدي ۽ ليکڪ جي شخصيت جي لاڳاپن جي روشنيءَ ۾ بحث هيٺ آندو آهي.<ref name="Ghose2006"/> === سنڌ مان واپسي ۽ ابتدائي تصنيفون === برٽن 1848ع ۾ سنڌ ڇڏي. سنڌ ۾ رهائش دوران گڏ ڪيل مواد بعد ۾ سندس ڪيترين تصنيفن جو بنياد بڻيو. 1851ع ۾ سندس سنڌ بابت ٻه اهم ڪتاب شايع ٿيا: * ''Scinde; or, The Unhappy Valley'' (سنڌ يا ڏکويل وادي)، ٻن جلدن ۾؛ * ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' (سنڌ ۽ سنڌو ماٿريءَ ۾ رهندڙ قومون). 1852ع ۾ سندس ڪتاب ''Falconry in the Valley of the Indus'' (سنڌو ماٿريءَ ۾ بازن سان شڪار) شايع ٿيو، جنهن ۾ بازداري ۽ شڪار سان لاڳاپيل روايتن جو احوال ڏنل آهي.<ref name="BurtonBibliography">{{cite web |title=Major Works of Richard Francis Burton |url=https://static.burtoniana.org/books/index.htm |website=Burtoniana |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> اهي ڪتاب سنڌ جي اڻويهين صديءَ جي سماجي، لساني ۽ ثقافتي تاريخ بابت اهم ابتدائي ماخذ آهن. انهن جي مطالعي وقت برٽن جي ذاتي مشاهدن، ٻڌل روايتن ۽ نوآبادياتي تعبيرن جي وچ ۾ فرق رکڻ ضروري آهي. == سنڌ بابت علمي ۽ تحقيقي خدمتون == [[فائل:Richard-Francis-Burton-by-Lock-&-Whitfield,-1876.png|thumb|upright|رچرڊ فرانسس برٽن جي 1876ع واري تصوير، جيڪا لاڪ ۽ وِٽفيلڊ جي فوٽوگرافي اسٽوڊيو ۾ ورتي وئي.]] [[سنڌ]] ۾ رهائش دوران رچرڊ فرانسس برٽن فوجي ذميوارين سان گڏ تاريخ، جاگرافي، ٻولين، مقامي ادب، مذهبي عقيدن، سماجي رسمن ۽ ماڻهن جي روزمره زندگيءَ بابت مواد گڏ ڪيو. سندس سنڌ بابت تحقيق جا نتيجا سرڪاري رپورٽن، علمي مقالن ۽ سفرنامن جي صورت ۾ شايع ٿيا. برٽن جي سنڌ بابت لکڻين ۾ ٻن قسمن جو مواد نمايان آهي: پهريون، سندس ذاتي سفرن ۽ مشاهدن تي ٻڌل احوال؛ ٻيو، مقامي ماڻهن، عالمن، استادن ۽ ٻين ڄاڻ رکندڙ شخصيتن کان حاصل ڪيل روايتون ۽ معلومات. انهيءَ ڪري سندس تصنيفون تاريخي ماخذ هجڻ سان گڏ برطانوي نوآبادياتي دور جي علمي سوچ جو پڻ اظهار ڪن ٿيون.<ref name="Ghose2006"/><ref name="Kennedy2005"/> === سنڌ بابت شروعاتي سرڪاري رپورٽون === برٽن جي سنڌ بابت تحقيق صرف سندس مشهور ڪتابن تائين محدود نه هئي. 1847ع ۽ 1848ع ۾ هن سنڌ جي آبادي، رسم و رواج، ٻولين، ادب، زراعت ۽ وقت جي حساب بابت ٻه اهم رپورٽون پڻ تيار ڪيون، جيڪي بمبئي حڪومت جي سرڪاري رڪارڊن ۾ شايع ٿيون.<ref name="BurtonMinorWorks">{{cite web |title=Shorter Works by Richard Francis Burton |url=https://burtoniana.org/minor/by-year/index.htm |website=Burtoniana |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> ==== سنڌ جي آبادي، رسم و رواج، ٻولي ۽ ادب بابت نوٽس (1847ع) ==== 1847ع ۾ برٽن جو مقالو ''Notes Relative to the Population of the Sind; and the Customs, Language, and Literature of the People'' (سنڌ جي آبادي، ماڻهن جي رسم و رواج، ٻولي ۽ ادب بابت نوٽس) شايع ٿيو. هي مقالو ''Bombay Government Records'' جي نئين سلسلي جي سترهين نمبر، ٻئي حصي، صفحن 637 کان 657 تائين شايع ٿيو.<ref name="Burton1847">{{cite report |last=Burton |first=Richard F. |title=Notes Relative to the Population of the Sind; and the Customs, Language, and Literature of the People |work=Bombay Government Records |series=New Series |number=17 |volume=Part 2 |pages=637–657 |year=1847 |language=en }}</ref> هن رپورٽ جو موضوع سنڌ جي آبادي ۽ ماڻهن جي سماجي ۽ لساني زندگي هو. ان ۾ مقامي ماڻهن جي روايتن، ٻوليءَ ۽ ادب بابت گڏ ڪيل معلومات پيش ڪئي وئي. اها رپورٽ برٽن جي پوءِ شايع ٿيل ڪتاب ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' جي موضوعاتي پسمنظر کي سمجهڻ لاءِ اهم آهي. ==== سنڌ ۾ وقت جي ورهاست، زراعت ۽ نشي آور شين بابت نوٽس (1848ع) ==== 1848ع ۾ برٽن جو ٻيو مقالو ''Brief Notes Relative to the Division of Time, and Articles of Cultivation in Sind; to Which Are Appended Remarks on the Modes of Intoxication in That Province'' شايع ٿيو. ان جي عنوان جو سنڌي ترجمو '''سنڌ ۾ وقت جي ورهاست، پوکيل فصلن ۽ نشي جي طريقن بابت مختصر نوٽس''' ڪري سگهجي ٿو. هي مقالو ''Bombay Government Records'' جي نئين سلسلي جي سترهين نمبر، ٻئي حصي، صفحن 613 کان 636 تائين شايع ٿيو.<ref name="Burton1848">{{cite report |last=Burton |first=Richard F. |title=Brief Notes Relative to the Division of Time, and Articles of Cultivation in Sind; to Which Are Appended Remarks on the Modes of Intoxication in That Province |work=Bombay Government Records |series=New Series |number=17 |volume=Part 2 |pages=613–636 |year=1848 |language=en }}</ref> هن رپورٽ ۾ سنڌ ۾ وقت جي روايتي حساب، زراعت سان لاڳاپيل موضوعن ۽ نشي آور شين جي استعمال بابت احوال ڏنو ويو. رپورٽ جي تياريءَ سان اسسٽنٽ سرجن جان ايلرٽن اسٽاڪس جو نالو پڻ لاڳاپيل آهي. تحقيق موجب، رپورٽ جي ڪجهه حصن ۾ اسٽاڪس جي شرڪت هئي، جڏهن ته نشي جي طريقن بابت اضافي تبصرا برٽن جي ڪم سان منسوب ڪيا ويا آهن.<ref name="BurtonMinorWorks"/> === سنڌي ٻولي ۽ مقامي لساني روايتون === برٽن کي سنڌي ٻولي ۽ ان جي پاڙيسري ٻولين سان لاڳاپن ۾ خاص دلچسپي هئي. هن سنڌ ۾ رهائش دوران مقامي ماڻهن جي ڳالهائڻ جا طريقا، مختلف لهجا، ٻولين جا لفظ ۽ ادبي روايتون سمجهڻ جي ڪوشش ڪئي. سندس 1851ع واري ڪتاب ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' ۾ سنڌ جي ٻولين ۽ ادب بابت بحث موجود آهي. هن مقامي سماجي ۽ مذهبي زندگيءَ کي سمجهڻ لاءِ ٻوليءَ جي ڄاڻ کي اهميت ڏني.<ref name="Burton1851"/> برٽن جو لساني ڪم اڻويهين صديءَ جي وچ ڌاري سنڌ ۽ ڀرپاسي جي علائقن جي ٻولين بابت يورپي تحقيق جي شروعاتي مثالن مان هڪ آهي. البت سندس دور جي ٻولين جي درجابندي ۽ اصطلاحن کي جديد لسانيات جي درجابنديءَ کان الڳ سمجهڻ گهرجي. === جتڪي، ملتاني ۽ پشتو بابت مقالا === 1849ع ۾ برٽن جا لسانيات بابت مقالا بمبئي شاخ جي رائل ايشياٽڪ سوسائٽيءَ جي رسالي ''Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society'' ۾ شايع ٿيا. انهن ۾ جتڪي يا بيلوچڪي لهجي جي گرامر، ملتاني ٻوليءَ جي گرامر ۽ پشتو ٻوليءَ جي هڪ درسي مجموعي بابت تنقيدي اڀياس شامل هئا.<ref name="DNB"/> ==== جتڪي يا بيلوچڪي لهجي جي گرامر ==== ''A Grammar of the Jataki or Belochki Dialect'' (جتڪي يا بيلوچڪي لهجي جي گرامر) جنوري 1849ع ۾ شايع ٿيو. هي مقالو ''Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society'' جي ٽئين جلد، ٻارهين شماري، صفحن 84 کان 125 تائين شايع ٿيو.<ref name="BurtonJataki1849">{{cite journal |last=Burton |first=Richard F. |title=A Grammar of the Jataki or Belochki Dialect |journal=Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society |volume=3 |issue=12 |pages=84–125 |date=January 1849 |language=en }}</ref> مقالي جي عنوان ۾ استعمال ٿيل ''Jataki'' ۽ ''Belochki'' تاريخي لساني اصطلاح آهن. انهن کي جديد ٻولين جي نالن يا حدن سان بنا تحقيق جي هڪجهڙو سمجهڻ مناسب نه آهي. ==== ملتاني ٻوليءَ جي گرامر ==== برٽن جي شروعاتي تصنيفن بابت ''Dictionary of National Biography'' ۾ ''A Grammar of the Multani Language'' (ملتاني ٻوليءَ جي گرامر) جو ذڪر ملي ٿو ۽ ان کي 1849ع جي لساني مقالن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.<ref name="DNB"/> ملتاني ٻوليءَ جو تعلق موجوده سرائڪي لساني روايت سان آهي. تنهن هوندي به برٽن جي اصل مقالي ۾ استعمال ٿيل اصطلاحن ۽ درجابنديءَ کي انهيءَ دور جي لساني ماحول جي روشنيءَ ۾ سمجهڻ گهرجي. ==== پشتو بابت تنقيدي نوٽس ==== ''Notes and Remarks on Dr. Dorn's Chrestomathy of the Pushtu or Afghan Language'' (ڊاڪٽر ڊورن جي پشتو يا افغان ٻوليءَ جي درسي مجموعي بابت نوٽس ۽ تبصرا) جنوري 1849ع ۾ شايع ٿيو. هي مقالو ''Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society'' جي ٽئين جلد، ٻارهين شماري، صفحن 58 کان 69 تائين موجود آهي.<ref name="BurtonPushtu1849">{{cite journal |last=Burton |first=Richard F. |title=Notes and Remarks on Dr. Dorn's Chrestomathy of the Pushtu or Afghan Language |journal=Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society |volume=3 |issue=12 |pages=58–69 |date=January 1849 |language=en }}</ref> هن مقالي ۾ برٽن پشتو ٻوليءَ بابت ڊاڪٽر ڊورن جي علمي ڪم جو جائزو ورتو. === سنڌي ادب ۽ زباني روايتون === برٽن جي سنڌ بابت ڪتابن ۾ مقامي ٻولين ۽ ادب سان گڏ زباني روايتن، قصن، مذهبي بيانن ۽ سماجي رسمن بابت مواد پڻ موجود آهي. سندس تحقيق جو هڪ اهم پهلو اهو هو ته هن صرف سياسي واقعن يا حڪمرانن جي تاريخ تائين پاڻ کي محدود نه رکيو، پر ماڻهن جي روزمره زندگيءَ، ٻوليءَ ۽ ثقافتي اظهار کي پڻ موضوع بڻايو.<ref name="Burton1851"/> ''Sind Revisited'' ۾ پڻ مقامي قصن ۽ ڏندڪٿائن جا احوال، شاعريءَ جا ترجما ۽ مذهبي روايتن جا بيان ملن ٿا.<ref name="Burton1877"/> انهن لکڻين کي سنڌ جي لوڪ ادب ۽ ثقافتي تاريخ جي مطالعي ۾ مددگار مواد طور استعمال ڪري سگهجي ٿو، پر برٽن جي ترجمن ۽ تشريحن کي اصل سنڌي متنن جو مڪمل متبادل نٿو سمجهي سگهجي. === سنڌ جون قومون، برادريون ۽ سماجي بناوت === برٽن پنهنجي 1851ع واري ڪتاب ۾ سنڌ جي آباديءَ جي مختلف گروهن، مذهبي برادرين ۽ سماجي رسمن بابت معلومات گڏ ڪئي. سندس تحقيق ۾ سنڌ جي ماڻهن جي لباس، رهڻي ڪهڻي، پيشَن، مذهبي روايتن ۽ روزمره لاڳاپن بابت احوال موجود آهن.<ref name="Burton1851"/> ڪتاب جي عنوان ۾ استعمال ٿيل لفظ ''Races'' اڻويهين صديءَ جي يورپي علمي اصطلاحات جو حصو هو. جديد علمي مطالعي ۾ ان کي حياتياتي نسلن جي ثابت ٿيل درجابنديءَ بدران تاريخي ۽ نوآبادياتي اصطلاح طور پڙهڻ ضروري آهي. برٽن جي بيانن ۾ ڪڏهن ڪڏهن ماڻهن ۽ برادرين بابت اهڙا عام نتيجا ۽ قدرائتا فيصلا ملن ٿا، جيڪي سندس دور جي برطانوي سامراجي سوچ سان لاڳاپيل هئا. تنهنڪري سندس لکڻين کي ٻين مقامي ۽ تاريخي ماخذن سان ڀيٽي استعمال ڪرڻ گهرجي.<ref name="Kennedy2005"/><ref name="Ghose2006"/> === سنڌ جي مذهبي زندگي === برٽن سنڌ جي مسلمانن ۽ هندن جي مذهبي روايتن، عبادتگاهن، مذهبي شخصيتن ۽ سماجي رسمن بابت لکيو. هن جي مشاهدي ۾ مذهبي عقيدن سان گڏ انهن جو روزمره زندگيءَ، سماجي لاڳاپن ۽ مقامي ثقافت تي اثر پڻ شامل هو.<ref name="Burton1851"/> سنڌ بابت سندس تصنيفون اڻويهين صديءَ ۾ مذهبي زندگيءَ جي مطالعي لاءِ هڪ همعصر برطانوي ليکڪ جو احوال فراهم ڪن ٿيون. انهن ۾ موجود مذهبي تعبيرون ۽ مختلف برادرين بابت تبصرا برٽن جا ذاتي يا ٻڌل بيان ٿي سگهن ٿا؛ تنهنڪري انهن کي سمورن سنڌ واسين جي گڏيل راءِ يا ثابت ٿيل تاريخي حقيقت طور پيش ڪرڻ مناسب نه آهي. == سنڌ بابت اهم ڪتاب == برٽن سنڌ جي سفرن ۽ تحقيق تي ٻڌل گهٽ ۾ گهٽ چار اهم ڪتاب شايع ڪيا. انهن مان ٽي 1851ع ۽ 1852ع ۾، جڏهن ته چوٿون 1877ع ۾ شايع ٿيو.<ref name="BurtonBibliography"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border:1px solid #8aaac5;" ! style="background:#194d72;color:white;" | سال ! style="background:#194d72;color:white;" | اصل عنوان ۽ سنڌي ترجمو ! style="background:#194d72;color:white;" | بنيادي موضوع ! style="background:#194d72;color:white;" | اشاعتي تفصيل |- | style="background:#e9f3fc;" | 1851ع | ''Scinde; or, The Unhappy Valley'' '''سنڌ يا ڏکويل وادي''' | سنڌ جا سفر، جاگرافي، شهر، سماج ۽ برطانوي انتظام | رچرڊ بينٽلي، لنڊن؛ ٻه جلد |- | style="background:#edf6eb;" | 1851ع | ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' '''سنڌ ۽ سنڌو ماٿريءَ ۾ رهندڙ قومون''' | سنڌ جي آبادي، تاريخ، ٻوليون، مذهبي روايتون ۽ رسم و رواج | ڊبليو. ايڇ. ايلن اينڊ ڪمپني، لنڊن |- | style="background:#fff2e4;" | 1852ع | ''Falconry in the Valley of the Indus'' '''سنڌو ماٿريءَ ۾ بازن سان شڪار''' | بازداري، شڪار جا طريقا ۽ انهن سان لاڳاپيل روايتون | جان وان وورسٽ، لنڊن |- | style="background:#f2eafb;" | 1877ع | ''Sind Revisited'' '''سنڌ جو ٻيهر سفر''' | سنڌ جو ٻيهر مشاهدو، شهر، ريلوي، فوج ۽ سماجي تبديليون | رچرڊ بينٽلي اينڊ سن، لنڊن؛ ٻه جلد |} === سنڌ يا ڏکويل وادي (1851ع) === ''Scinde; or, The Unhappy Valley'' برٽن جي سنڌ بابت شروعاتي سفرنامن مان هڪ آهي. اهو 1851ع ۾ لنڊن مان رچرڊ بينٽليءَ ٻن جلدن ۾ شايع ڪيو.<ref name="BurtonUnhappy">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Scinde; or, The Unhappy Valley |volume=1–2 |publisher=Richard Bentley |location=London |year=1851 |language=en |url=https://burtoniana.org/books/1851-Scinde%20or%20the%20Unhappy%20Valley/index.htm }}</ref> ڪتاب ۾ برٽن سنڌ ۾ پنهنجي رهائش ۽ سفرن دوران ڏٺل جاگرافيائي، سماجي ۽ انتظامي حالتن بابت لکيو. ان ۾ سنڌ جي شهرن، [[سنڌو درياهه]]، مقامي ماڻهن جي رهڻي ڪهڻي، برطانوي فوجي ۽ انتظامي ماحول ۽ علائقي بابت سندس ذاتي مشاهدن جو احوال ملي ٿو. ڪتاب جو عنوان ''The Unhappy Valley'' يعني «ڏکويل وادي» برٽن جي ادبي انداز ۽ سنڌ بابت سندس ذاتي تاثر کي ظاهر ڪري ٿو. ان کي سنڌ جي ماڻهن يا تاريخ بابت غيرجانبدار علمي فيصلو سمجهڻ بدران سفرنامي جي عنوان طور پڙهڻ گهرجي. برٽن جي سفرنامن ۾ واقعاتي بيان سان گڏ ذاتي تبصرا، طنز ۽ ثقافتي مقابلا به ملن ٿا. اهو انداز سندس ٻين سفرنامن ۾ پڻ نمايان آهي.<ref name="Ghose2006"/> === سنڌ ۽ سنڌو ماٿريءَ ۾ رهندڙ قومون (1851ع) === ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus: With Notices of the Topography and History of the Province'' برٽن جي سنڌ بابت مشهور ۽ تفصيلي تصنيفن مان هڪ آهي. هي ڪتاب 1851ع ۾ لنڊن جي ناشر ڊبليو. ايڇ. ايلن اينڊ ڪمپني شايع ڪيو.<ref name="Burton1851"/> ڪتاب جو عنوان سنڌيءَ ۾ '''سنڌ ۽ سنڌو ماٿريءَ ۾ رهندڙ قومون: صوبي جي جاگرافي ۽ تاريخ بابت احوال''' ترجمو ڪري سگهجي ٿو. هن ڪتاب ۾ سنڌ جي جاگرافي، تاريخ، آبادي، ٻولين، سماجي زندگيءَ، مذهبي عقيدن، رسمن ۽ مقامي ثقافت بابت معلومات گڏ ڪئي وئي آهي. برٽن ڪتاب جي مهاڳ ۾ سنڌ بابت اهڙي تصنيف جي ضرورت بيان ڪئي، جيڪا مقامي ماڻهن جي روزمره زندگيءَ ۽ سماجي روايتن بابت جامع معلومات مهيا ڪري. هن ڪتاب جي اهميت جو هڪ سبب اهو آهي ته اهو سنڌ تي برطانوي قبضي کان ٿوري ئي عرصي پوءِ تيار ٿيو، جڏهن علائقي جي سياسي ۽ انتظامي نظام ۾ تبديليون اچي رهيون هيون. ==== ڪتاب جا اهم موضوع ==== ڪتاب ۾ هيٺيان موضوع نمايان آهن: * سنڌ جي جاگرافي ۽ تاريخي پسمنظر؛ * سنڌ جي آبادي ۽ مقامي برادريون؛ * سنڌي ۽ ڀرپاسي جي ٻولين بابت معلومات؛ * ماڻهن جي روزمره زندگي ۽ گهريلو رسمون؛ * مسلمانن ۽ هندن جون مذهبي روايتون؛ * مقامي سماجي ۽ ثقافتي رواج؛ * سنڌ جي ماڻهن بابت برٽن جا مشاهدا ۽ تعبيرون. برٽن جي هن تصنيف کي سنڌ جي تاريخ لاءِ ابتدائي ماخذ طور استعمال ڪري سگهجي ٿو. تنهن هوندي به ڪتاب ۾ پيش ڪيل قومن ۽ برادرين جي درجابندي، مذهبي بيانن ۽ سماجي تبصرن کي جديد تاريخي تحقيق سان ڀيٽڻ ضروري آهي.<ref name="Ghose2006"/> === سنڌو ماٿريءَ ۾ بازن سان شڪار (1852ع) === ''Falconry in the Valley of the Indus'' برٽن جو بازداري ۽ شڪار بابت ڪتاب آهي، جيڪو 1852ع ۾ لنڊن جي ناشر جان وان وورسٽ شايع ڪيو.<ref name="BurtonFalconry1852">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Falconry in the Valley of the Indus |publisher=John Van Voorst |location=London |year=1852 |language=en |url=https://archive.org/details/falconryinvalley00burt }}</ref> [[بازداري]] شڪاري پکين، خاص طور بازن ۽ شاهينن، کي تربيت ڏئي شڪار ڪرڻ جي روايتي فن کي چيو ويندو آهي. برٽن هن ڪتاب ۾ سنڌو ماٿريءَ جي بازداريءَ سان لاڳاپيل تجربن، شڪار جي طريقن ۽ شڪاري پکين بابت معلومات پيش ڪئي. ڪتاب سنڌ جي تاريخي سماج ۾ شڪار ۽ تفريحي سرگرمين جي مطالعي لاءِ مددگار ماخذ آهي. ان سان گڏ اهو برٽن جي دلچسپين جي وسعت کي پڻ ظاهر ڪري ٿو، ڇاڪاڻ ته سندس تحقيق صرف ٻولين، مذهب يا جاگرافيءَ تائين محدود نه هئي. === سنڌ جو ٻيهر سفر (1877ع) === [[فائل:Richard-Francis-Burton-by-Lock-&-Whitfield,-1876 (cropped).png|thumb|upright|رچرڊ فرانسس برٽن، 1876ع. انهيءَ عرصي ۾ هن سنڌ جو ٻيهر سفر ڪيو.]] برٽن سنڌ ڇڏڻ کان لڳ ڀڳ ٽن ڏهاڪن پوءِ 1875ع–1876ع جي سفر دوران پنهنجي گهرواري [[ازابيل برٽن]] سان گڏ سنڌ واپس آيو. هن سفر جا مشاهدا سندس ڪتاب ''Sind Revisited: With Notices of the Anglo-Indian Army; Railroads; Past, Present, and Future, etc.'' ۾ شامل آهن، جيڪو 1877ع ۾ لنڊن مان رچرڊ بينٽلي اينڊ سن ٻن جلدن ۾ شايع ڪيو.<ref name="Burton1877"/> ڪتاب جو عنوان سنڌيءَ ۾ '''سنڌ جو ٻيهر سفر: اينگلو-انڊين فوج، ريلوي، ماضي، حال ۽ مستقبل بابت احوال''' ترجمو ڪري سگهجي ٿو. برٽن هن ڪتاب ۾ سنڌ جي پنهنجي اڳوڻي تجربن کي نئين سفر دوران ڏٺل حالتن سان ڀيٽيو. سندس مشاهدي ۾ شهرن جي ترقي، آمدرفت، ريلوي، فوجي انتظام ۽ سماجي تبديليون شامل هيون. ==== سنڌ جي شهرن جو احوال ==== ''Sind Revisited'' ۾ [[ڪراچي]]، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۽ سنڌ جي ٻين شهرن ۽ علائقن جو ذڪر ملي ٿو. ڪتاب ۾ [[ڪوٽڙي]]، [[سيوهڻ]]، [[روهڙي]]، [[سکر]]، [[شڪارپور]]، [[خيرپور ميرس|خيرپور]] ۽ سنڌو درياهه سان لاڳاپيل سفرن جا احوال پڻ موجود آهن.<ref name="Burton1877"/> برٽن انهن هنڌن جي جاگرافيائي حالتن، تاريخي اهميت، آمدرفت ۽ ماڻهن جي سماجي زندگيءَ بابت پنهنجا مشاهدا پيش ڪيا. هن خاص طور انهن تبديلين تي ڌيان ڏنو، جيڪي سندس پهرين سنڌ واري رهائش کان پوءِ برطانوي انتظام هيٺ آيون هيون. ==== ڪراچي ۽ حيدرآباد ==== برٽن جي ٻيهر سنڌ واري سفر ۾ ڪراچي ۽ حيدرآباد اهم موضوع آهن. ڪراچي بابت سندس لکڻين ۾ بندرگاهه واري شهر جي اهميت، آمدرفت ۽ برطانوي دور جي تبديل ٿيندڙ شهري حالتن جو ذڪر ملي ٿو. حيدرآباد بابت هن تاريخي ۽ سماجي ماحول، مقامي آبادي ۽ شهر جي اهميت تي تبصرا ڪيا.<ref name="Burton1877"/> اهي بيان اڻويهين صديءَ جي پوئين اڌ ۾ سنڌ جي شهري تاريخ جي مطالعي لاءِ هڪ همعصر ماخذ فراهم ڪن ٿا. ==== سنڌو درياهه ۽ ڦليلي ==== برٽن جي ڪتاب ۾ [[سنڌو درياهه]] سان لاڳاپيل سفرن ۽ آبي رستن جو احوال پڻ شامل آهي. ٻئي جلد ۾ [[ڦليلي واهه|ڦليلي]] جي رستي سفر ۽ [[ڪوٽڙي]] ڏانهن سنڌو درياهه ذريعي واپسيءَ بابت جدا عنوان موجود آهن.<ref name="Burton1877"/> انهن احوالن مان سنڌ جي درياهي آمدرفت، آبي جاگرافي ۽ سفر جي روايتي طريقن بابت معلومات حاصل ٿئي ٿي. ==== سنڌو ماٿريءَ جي ريلوي ==== ''Sind Revisited'' جو هڪ اهم موضوع برطانوي دور جي ريلوي ۽ آمدرفت جو نظام آهي. برٽن سنڌ ۾ ريلوي جي ترقي، ان جي موجوده حالت ۽ مستقبل بابت تبصرا ڪيا. هن ريلويءَ کي سنڌ جي شهرن، فوجي ضرورتن ۽ آمدرفت جي نظام سان لاڳاپيل تبديليءَ جي هڪ اهم صورت طور ڏٺو.<ref name="Burton1877"/> برٽن جي ريلوي بابت لکڻين کي ان دور جي برطانوي انتظامي ۽ فوجي مفادن جي پسمنظر ۾ پڻ پڙهڻ گهرجي. ==== اينگلو-انڊين فوج ==== ڪتاب جي مڪمل عنوان مان ئي ظاهر ٿئي ٿو ته برٽن سنڌ جي سفر سان گڏ برطانوي هندستان جي فوج بابت به لکيو. هن فوجي تنظيم، سپاهين، انتظامي ضرورتن ۽ برطانوي فوجي نظام جي مختلف پهلوئن بابت پنهنجا مشاهدا پيش ڪيا.<ref name="Burton1877"/> سندس اڳوڻي فوجي ملازمت سبب اهي تبصرا ذاتي تجربي سان پڻ لاڳاپيل هئا. ==== مذهبي برادريون ۽ سماجي لاڳاپا ==== برٽن پنهنجي ٻيهر سفر واري ڪتاب ۾ سنڌ جي مسلمانن ۽ هندن جي سماجي لاڳاپن، مذهبي روايتن ۽ باهمي تعلقن بابت پڻ لکيو. ڪتاب ۾ مذهبي تبديليءَ ۽ مختلف برادرين جي سماجي حيثيت بابت سندس بيان ملن ٿا.<ref name="Burton1877"/> انهن بيانن کي برٽن جي ذاتي مشاهدي ۽ نوآبادياتي دور جي مذهبي ۽ سماجي تعبيرن طور پڙهڻ ضروري آهي؛ انهن مان ڪنهن به برادريءَ بابت غيرجانبدار ۽ حتمي نتيجا اخذ نٿا ڪري سگهجن. ==== مقامي قصا، ڏندڪٿائون ۽ شاعري ==== ''Sind Revisited'' ۾ مقامي قصن، روايتن، شاعريءَ جي ترجمن ۽ مذهبي ڏندڪٿائن جا احوال پڻ موجود آهن. انهن ۾ «ستن بي سر نبين» بابت هڪ مقامي روايت جو ذڪر پڻ اچي ٿو.<ref name="Burton1877"/> اهڙا بيان سنڌ جي زباني روايتن بابت تاريخي مواد فراهم ڪن ٿا. البت ڏندڪٿائن ۽ مذهبي روايتن کي ثابت ٿيل تاريخي واقعن کان الڳ رکڻ گهرجي. ==== جان بُل جو ادبي ڪردار ==== برٽن پنهنجي ڪتاب ۾ '''مسٽر جان بُل''' (''Mr. John Bull'') نالي هڪ خيالي همسفر کي ادبي وسيلي طور استعمال ڪيو. هو هن ڪردار سان مخاطب ٿي مختلف واقعن، ماڻهن ۽ حالتن بابت تبصرا ڪندو آهي.<ref name="Burton1877"/> جان بُل برطانوي قومي شخصيت جي هڪ روايتي علامت پڻ آهي. ڪتاب ۾ هن ڪردار جي استعمال سان برٽن پنهنجي مشاهدن کي گفتگو ۽ طنزيه تبصرن جي صورت ۾ پيش ڪري سگهيو. ==== برطانوي حڪومت بابت برٽن جا رايا ==== ''Sind Revisited'' جي پڇاڙيءَ ۾ برٽن سنڌ ۾ برطانوي حڪومت جي اثرن بابت پنهنجي راءِ پيش ڪئي. هن صحت ۽ تعليم جي ڪجهه سهولتن ۾ سڌارن کي برطانوي راڄ جي مثبت اثرن طور بيان ڪيو.<ref name="Burton1877"/> بهرحال، اهو برٽن جو تاريخي ۽ سياسي موقف هو. سنڌ ۾ برطانوي قبضي، معاشي تبديلين، سياسي اختيارن جي منتقلي ۽ مقامي آباديءَ تي پوندڙ اثرن جو جامع جائزو وٺڻ لاءِ ٻين تاريخي ماخذن کي پڻ نظر ۾ رکڻ ضروري آهي. == سنڌ بابت تصنيفن ۽ مقالن جي تاريخوار فهرست == {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#174a73;color:#ffffff;" | سال ! style="background:#174a73;color:#ffffff;" | تصنيف يا مقالو ! style="background:#174a73;color:#ffffff;" | موضوع ! style="background:#174a73;color:#ffffff;" | اشاعت |- | style="background:#eaf3fb;" | 1847ع | ''Notes Relative to the Population of the Sind; and the Customs, Language, and Literature of the People'' | سنڌ جي آبادي، رسم و رواج، ٻولي ۽ ادب | ''Bombay Government Records''، نئون سلسلو، نمبر 17، حصو 2، ص 637–657 |- | style="background:#f0f7ed;" | 1848ع | ''Brief Notes Relative to the Division of Time, and Articles of Cultivation in Sind'' | وقت جي حساب، زراعت ۽ نشي جي طريقن بابت نوٽس | ''Bombay Government Records''، نئون سلسلو، نمبر 17، حصو 2، ص 613–636 |- | style="background:#fff3e5;" | 1849ع | ''A Grammar of the Jataki or Belochki Dialect'' | جتڪي يا بيلوچڪي لهجي جي گرامر | ''Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society''، جلد 3، شمارو 12، ص 84–125 |- | style="background:#f3eafa;" | 1849ع | ''A Grammar of the Multani Language'' | ملتاني ٻوليءَ جي گرامر | ابتدائي سوانحي ماخذن ۾ ذڪر؛ مڪمل اصل اشاعتي تفصيلن جي وڌيڪ تصديق گهربل |- | style="background:#eaf3fb;" | 1849ع | ''Notes and Remarks on Dr. Dorn's Chrestomathy of the Pushtu or Afghan Language'' | پشتو بابت تنقيدي لساني اڀياس | ساڳيو رسالو، جلد 3، شمارو 12، ص 58–69 |- | style="background:#f0f7ed;" | 1851ع | ''Scinde; or, The Unhappy Valley'' | سنڌ جو سفرنامو ۽ سماجي مشاهدا | رچرڊ بينٽلي، لنڊن؛ ٻه جلد |- | style="background:#fff3e5;" | 1851ع | ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' | سنڌ جي قومن، تاريخ، جاگرافي، ٻولين ۽ ثقافت جو مطالعو | ڊبليو. ايڇ. ايلن اينڊ ڪمپني، لنڊن |- | style="background:#f3eafa;" | 1852ع | ''Falconry in the Valley of the Indus'' | بازداري ۽ شڪار جون روايتون | جان وان وورسٽ، لنڊن |- | style="background:#eaf3fb;" | 1877ع | ''Sind Revisited'' | سنڌ جو ٻيهر سفر، ريلوي، فوج ۽ سماجي تبديليون | رچرڊ بينٽلي اينڊ سن، لنڊن؛ ٻه جلد |} == سنڌ جي تاريخ ۽ ادب ۾ برٽن جي اهميت == رچرڊ فرانسس برٽن جي سنڌ بابت تصنيفن جي اهميت ان ڪري آهي جو انهن ۾ اڻويهين صديءَ جي وچ ۽ پوئين اڌ ۾ سنڌ جي سماجي، لساني ۽ ثقافتي زندگيءَ بابت همعصر مواد محفوظ ٿيل آهي. سندس 1847ع ۽ 1848ع جون رپورٽون، 1849ع جا لساني مقالا، 1851ع ۽ 1852ع جا ڪتاب ۽ 1877ع جو سفرنامو گڏجي سنڌ بابت سندس تحقيق جي مختلف مرحلن کي ظاهر ڪن ٿا. سنڌ جي تاريخ ۽ ادب جي مطالعي ۾ برٽن جي ڪم مان خاص طور هيٺين موضوعن بابت مواد حاصل ٿئي ٿو: * اڻويهين صديءَ ۾ سنڌ جي آبادي ۽ سماجي بناوت؛ * سنڌي ٻولي، مقامي لهجا ۽ پاڙيسري ٻولين جا لاڳاپا؛ * سنڌ جي زباني روايتن، قصن ۽ شاعريءَ جا احوال؛ * مذهبي عقيدا، رسمون ۽ سماجي لاڳاپا؛ * سنڌ جي شهرن، درياهن ۽ آمدرفت جي تاريخ؛ * زراعت، شڪار ۽ بازداريءَ جون روايتون؛ * برطانوي قبضي کان پوءِ فوجي ۽ انتظامي تبديليون؛ * ريلوي ۽ جديد آمدرفت جي شروعاتي ترقي. سنڌي ادب جي محقق موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ برٽن کي شامل ڪيو ۽ سندس سنڌ بابت تصنيفن جو ذڪر ڪيو.<ref name="Jotwani1996"/> === تاريخي ماخذ طور حدون === برٽن جون لکڻيون پنهنجي دور بابت قيمتي معلومات فراهم ڪن ٿيون، پر انهن کي مڪمل طور غيرجانبدار يا حتمي ماخذ نٿو سمجهي سگهجي. برٽن برطانوي فوج ۽ سفارتي نظام سان لاڳاپيل هو. سندس ڪتابن ۾ سنڌ جي ماڻهن، قومن، مذهبي برادرين ۽ برطانوي انتظام بابت ذاتي رايا ۽ اڻويهين صديءَ جي يورپي سوچ جا اثر موجود آهن.<ref name="Ghose2006"/><ref name="Kennedy2005"/> انهيءَ ڪري جديد تحقيق ۾ سندس تصنيفن کي سنڌي، فارسي، اردو ۽ ٻين مقامي ماخذن سان ڀيٽي پڙهڻ ضروري آهي. برٽن جي ڪتابن جي تاريخي اهميت سندس هر نتيجي جي درست هجڻ ۾ نه، پر ان ڳالهه ۾ آهي ته انهن ۾ سنڌ جي هڪ مخصوص دور بابت مشاهدا، بيان ۽ معلومات محفوظ ٿيل آهن. == عربستان جو سفر ۽ حج (1853ع) == [[فائل:Richard Francis Burton.jpg|thumb|upright|رچرڊ فرانسس برٽن، جنهن 1853ع ۾ مڪي ۽ مديني جو سفر ڪيو.]] سنڌ ۽ هندستان ۾ رهائش دوران رچرڊ فرانسس برٽن عربي، فارسي، هندستاني ٻولين ۽ اسلامي روايتن بابت ڄاڻ حاصل ڪئي. انهيءَ مطالعي سندس عربستان جي سفر ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1853ع ۾ هن [[مدينو|مديني]] ۽ [[مڪو|مڪي]] جو سفر ڪيو ۽ [[حج]] جا مناسڪ ادا ڪيا.<ref name="Kennedy2005"/><ref name="Lovell1998"/> ان وقت مڪي ۽ مديني جي مقدس مذهبي علائقن ۾ غيرمسلمانن جي داخلا تي پابندي هئي. برٽن پنهنجي سڃاڻپ لڪائي مسلمان مسافر جي حيثيت سان سفر ڪيو. سندس هن سفر کي اڻويهين صديءَ جي يورپي سفرناما نگاريءَ ۾ خاص شهرت حاصل ٿي.<ref name="BurtonPilgrimage1855">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Personal Narrative of a Pilgrimage to El-Medinah and Meccah |volume=1–3 |publisher=Longman, Brown, Green, and Longmans |location=London |year=1855–1856 |language=en |url=https://www.gutenberg.org/ebooks/4657 }}</ref> === سفر جي تياري === برٽن عربستان جي سفر کان اڳ عربي ٻوليءَ، اسلامي عبادتن، مذهبي اصطلاحن، لباس، سماجي آداب ۽ سفر جي روايتن جو مطالعو ڪيو. هن هندستان ۾ رهڻ دوران حاصل ڪيل ٻولين ۽ مذهبي رسمن جي ڄاڻ کي سفر جي تياريءَ ۾ استعمال ڪيو. سندس مقصد صرف مقدس شهرن جو دورو ڪرڻ نه، پر انهن جي مذهبي، سماجي ۽ ثقافتي زندگيءَ جو تفصيلي مشاهدو پڻ هو.<ref name="Rice1990"/><ref name="BurtonPilgrimage1855"/> برٽن پنهنجي سفر ۾ مختلف وقتن تي فارسي نسل جي مسلمان مسافر ۽ درويش يا شيخ جهڙيون سڃاڻپون اختيار ڪيون. سندس سفرنامي موجب، هن اهڙي لباس ۽ طرزِ گفتگو اختيار ڪئي، جيڪا مقامي ماحول ۾ سندس غيرملڪي هجڻ کي لڪائڻ ۾ مددگار ٿي سگهي.<ref name="BurtonPilgrimage1855"/> === مصر کان عربستان تائين === 1853ع ۾ برٽن انگلينڊ مان نڪري [[مصر]] پهتو. هن [[اسڪندريه]] ۽ [[قاهره]] ۾ وقت گذاريو ۽ پوءِ [[سوئيز]] جي رستي [[ڳاڙهو سمنڊ|ڳاڙهي سمنڊ]] ڏانهن روانو ٿيو. سفر دوران هن مسلمان مسافرن، واپارين ۽ حج تي ويندڙ ماڻهن سان گڏ سفر ڪيو. عربستان پهچڻ کان پوءِ هن [[ينبع]] جي رستي مديني ڏانهن سفر جاري رکيو.<ref name="BurtonPilgrimage1855"/> برٽن پنهنجي سفرنامي ۾ قافلن، رهائش، کاڌي، سفر جي ڏکيائين، رستن ۽ مقامي ماڻهن جي رسم و رواج بابت تفصيلي احوال ڏنو. === مديني جو سفر === برٽن جولاءِ 1853ع ۾ مديني پهتو. هن شهر ۾ رهائش دوران [[مسجد نبوي]]، مذهبي زندگيءَ، زيارت جي روايتن ۽ شهر جي سماجي حالتن جو مشاهدو ڪيو. سندس سفرنامي ۾ مديني جي گهٽين، بازارن، رهائشي علائقن، مذهبي عمارتن ۽ مقامي ماڻهن بابت تفصيل ملن ٿا.<ref name="BurtonPilgrimage1855"/> هن مديني جي تاريخي ۽ مذهبي اهميت سان گڏ شهر جي جاگرافي ۽ آباديءَ بابت پڻ لکيو. برٽن جا اهي بيان اڻويهين صديءَ جي وچ ڌاري مديني جي شهري ۽ سماجي تاريخ جي مطالعي لاءِ هڪ همعصر سفرنامي جو مواد فراهم ڪن ٿا. === مڪي جو سفر ۽ حج جا مناسڪ === مديني کان پوءِ برٽن حج جي قافلي سان گڏ مڪي ڏانهن روانو ٿيو. سيپٽمبر 1853ع ۾ هو مڪي پهتو. هن [[ڪعبو|ڪعبي]] جو طواف ڪيو ۽ حج جي ٻين مناسڪن ۾ شرڪت ڪئي. پنهنجي سفرنامي ۾ هن [[مسجد الحرام]]، ڪعبي، [[صفا ۽ مروه]]، [[عرفات]]، [[مزدلفه]] ۽ [[منى]] بابت تفصيلي بيان پيش ڪيا.<ref name="BurtonPilgrimage1855"/> برٽن مذهبي عبادتن سان گڏ حج جي انتظام، حاجين جي آمدرفت، مختلف علائقن مان ايندڙ ماڻهن، بازارن، رهائش ۽ سماجي ماحول بابت پڻ لکيو. سندس سفرنامي جي هڪ خاص ڳالهه اها آهي ته هن مقدس شهرن کي صرف مذهبي مرڪزن طور نه، پر رهائشي، واپاري ۽ ثقافتي شهرن طور پڻ بيان ڪيو. === ڇا برٽن مڪي پهچندڙ پهريون غيرمسلمان يورپي هو؟ === برٽن کي ڪڏهن ڪڏهن مڪي ۾ داخل ٿيندڙ پهريون غيرمسلمان يورپي چيو ويندو آهي، پر اها دعويٰ تاريخي طور درست نه آهي. هن کان اڳ اطالوي مسافر [[لودووڪو دي وارٿيما]] سورهين صديءَ جي شروعات ۾ مڪي پهتو هو. سوئس محقق [[يوهان لڊوگ برڪهارٽ]] پڻ 1814ع ۾ مڪي جو سفر ڪيو ۽ 1815ع ۾ حج ادا ڪيو.<ref name="Burckhardt1829">{{cite book |last=Burckhardt |first=John Lewis |title=Travels in Arabia: Comprehending an Account of Those Territories in Hedjaz Which the Mohammedans Regard as Sacred |publisher=Henry Colburn |location=London |year=1829 |language=en }}</ref> انهيءَ ڪري برٽن جي اهميت مڪي پهچندڙ پهريون غيرمسلمان هجڻ ۾ نه، پر سندس سفرنامي جي تفصيل، مشاهدي جي انداز ۽ يورپي پڙهندڙن ۾ ان جي اثر ۾ آهي. === سفرنامي جي اشاعت === برٽن عربستان جي سفر بابت ''Personal Narrative of a Pilgrimage to El-Medinah and Meccah'' (مديني ۽ مڪي جي زيارت جو ذاتي سفرنامو) لکيو. هي ڪتاب 1855ع ۽ 1856ع ۾ ٽن جلدن ۾ شايع ٿيو ۽ سندس مشهور تصنيفن مان هڪ بڻيو.<ref name="BurtonPilgrimage1855"/> ڪتاب ۾ عربستان جي جاگرافي، مذهبي زندگي، قافلن، سماجي روايتن، مقامي ماڻهن ۽ سفر جي مشڪلاتن بابت تفصيلي احوال موجود آهي. برٽن جي سفرنامي کي اڻويهين صديءَ جي عربستان بابت يورپي علمي ادب ۾ اهم جاءِ حاصل ٿي، جيتوڻيڪ ان ۾ سندس ذاتي رايا ۽ ان دور جون ثقافتي تعبيرون پڻ شامل آهن.<ref name="Kennedy2005"/> === سفر سان لاڳاپيل تڪراري دعوائون === برٽن جي حج واري سفر بابت ڪجهه سوانحي ڪتابن ۾ اهڙا قصا ملن ٿا، جن ۾ سندس سڃاڻپ ظاهر ٿيڻ جي خطري ۽ مبينا تشدد جو ذڪر ڪيو ويو آهي. انهن مان هڪ دعويٰ اها آهي ته هن پنهنجي سڃاڻپ بچائڻ لاءِ ڪنهن ماڻهوءَ کي قتل ڪيو. اهڙي واقعي جي آزاد ۽ قابلِ اعتماد تاريخي تصديق موجود نه آهي؛ برٽن پاڻ به اهڙي الزام کي رد ڪيو هو.<ref name="Lovell1998"/><ref name="Rice1990"/> تنهنڪري هن دعويٰ کي ثابت ٿيل واقعي بدران برٽن جي زندگيءَ سان لاڳاپيل هڪ غيرتصديق ٿيل روايت طور سمجهڻ گهرجي. == صوماليا ۽ هرر جون مهمون (1854ع–1855ع) == [[فائل:Harar Jugol, the Fortified Historic Town.jpg|thumb|[[هرر]] جو تاريخي شهر، جنهن جو برٽن 1855ع ۾ دورو ڪيو.]] عربستان جي سفر کان پوءِ برٽن جي دلچسپي آفريڪا جي اتر اوڀر وارن علائقن ڏانهن وڌي. هن [[صوماليا]]، [[جبوتي]] ۽ موجوده [[ايٿوپيا]] جي اوڀر وارن علائقن ۾ سفر ۽ تحقيق ڪئي. انهن سفرن ۾ [[هرر]] جو دورو سندس اهم ڪاميابين مان هڪ هو. برٽن پنهنجي سفرن جا احوال ''First Footsteps in East Africa'' نالي ڪتاب ۾ شايع ڪيا.<ref name="BurtonFirstFootsteps1856">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=First Footsteps in East Africa; or, An Exploration of Harar |publisher=Longman, Brown, Green, and Longmans |location=London |year=1856 |language=en }}</ref> === مهم جو پسمنظر === اڻويهين صديءَ جي وچ ڌاري يورپي جاگرافيدانن ۽ برطانوي اختيارين کي اوڀر آفريڪا جي اندرين علائقن بابت محدود سڌي ڄاڻ هئي. برٽن کي هن علائقي جي ٻولين، واپاري رستن، شهرن، سياسي حالتن ۽ جاگرافيءَ بابت معلومات گڏ ڪرڻ ۾ دلچسپي هئي. انهيءَ سلسلي ۾ هن [[عدن]] کي پنهنجي سفرن جو هڪ اهم مرڪز بڻايو.<ref name="Rice1990"/> === زيلع کان هرر تائين === 1854ع جي آخر ۾ برٽن [[زيلع]] کان هرر ڏانهن روانو ٿيو. سندس سفر ۾ مقامي رهنمائن، مترجمن، قافلي جي ماڻهن ۽ ٻين مددگارن جو اهم ڪردار هو. هو جنوري 1855ع ۾ هرر پهتو، جيڪو ان وقت هڪ اهم اسلامي، واپاري ۽ ثقافتي شهر هو.<ref name="BurtonFirstFootsteps1856"/> برٽن شهر جي حڪمران، بازارن، مذهبي زندگي، آبادي ۽ واپاري لاڳاپن بابت معلومات گڏ ڪئي. هن هرر جي سماجي ۽ سياسي حالتن کي پنهنجي سفرنامي ۾ بيان ڪيو ۽ شهر جي اهميت کي يورپي پڙهندڙن تائين پهچايو. === هرر پهچڻ جي تاريخي اهميت === برٽن کي عام طور هرر ۾ داخل ٿيندڙ اوائلي يورپي سياحن مان هڪ طور ياد ڪيو ويندو آهي. بهرحال، هرر اڳ ئي مقامي ۽ علائقائي مسلمان واپارين، عالمن ۽ مسافرن جي ڄاتل سڃاتل شهرن مان هو. تنهنڪري برٽن جي سفر کي شهر جي «دريافت» چوڻ بدران هڪ يورپي مسافر جي دستاويزي دوري طور بيان ڪرڻ وڌيڪ درست آهي. برٽن جي هرر بابت لکڻين جي اهميت سندس مشاهدي، جاگرافيائي بيان ۽ ان دور جي شهر بابت محفوظ ڪيل معلومات ۾ آهي.<ref name="Ghose2006"/> === بربرا واري مهم === 1855ع ۾ برٽن ٻين يورپي مهم جوئن سان گڏ [[بربرا]] واري علائقي ۾ هڪ نئين مهم ۾ شامل ٿيو. هن مهم ۾ [[جان هيننگ اسپيڪ]]، ليفٽيننٽ جي. اي. هرن ۽ وليم اسٽرويان پڻ شامل هئا. مهم دوران سندن ڪئمپ تي هٿياربند حملو ٿيو. وليم اسٽرويان مارجي ويو، جڏهن ته برٽن ۽ اسپيڪ زخمي ٿيا.<ref name="McLynn1990"/><ref name="Lovell1998"/> === برٽن جي چهري تي زخم === بربرا واري حملي دوران هڪ نيزو برٽن جي چهري مان گذريو ۽ کيس سخت زخم رسيو. هن زخم جو نشان سندس چهري تي باقي زندگي موجود رهيو. سندس پوءِ واري تصويرن ۽ سوانحي احوالن ۾ انهيءَ زخم جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Rice1990"/> حملي کان پوءِ مهم ختم ٿي وئي ۽ بچيل مهم جو واپس موٽيا. === پهريان قدم اوڀر آفريڪا ۾ === 1856ع ۾ برٽن ''First Footsteps in East Africa; or, An Exploration of Harar'' (اوڀر آفريڪا ۾ پهريان قدم، يا هرر جي ڳولا) شايع ڪيو. ڪتاب ۾ زيلع، هرر، صومالي علائقن، مقامي ماڻهن، ٻولين، واپار، مذهبي زندگي ۽ سفر جي حالتن بابت معلومات شامل آهي.<ref name="BurtonFirstFootsteps1856"/> هي ڪتاب برٽن جي آفريڪي سفرنامن جي سلسلي ۾ اهم جاءِ رکي ٿو. ان جي باوجود، مقامي ماڻهن ۽ سماجي گروهن بابت سندس ڪجهه بيان نوآبادياتي دور جي تعصبن کان آزاد نه آهن؛ تنهنڪري انهن کي جديد آفريڪي تاريخ ۽ انسانيات جي تحقيق سان ڀيٽڻ ضروري آهي. == ڪريميا جي جنگ سان لاڳاپو == 1850ع واري ڏهاڪي ۾ برٽن جي فوجي زندگيءَ جو هڪ ٻيو مرحلو [[ڪريميا جي جنگ]] سان لاڳاپيل هو. هن [[بيشي بازوق]] (''Bashi-bazouks'') نالي عثماني غيرباقاعده فوجي دستن سان لاڳاپيل ذميوارين ۾ حصو ورتو. اهي دستا عثماني فوجي نظام جو حصو هئا، پر سندن تنظيم ۽ نظم و ضبط باقاعده فوج کان مختلف هو.<ref name="Wright1906"/><ref name="McLynn1990"/> برٽن جي هن فوجي وابستگيءَ جو عرصو نسبتاً مختصر رهيو. انتظامي اختلافن ۽ تنظيم سان لاڳاپيل مسئلن سبب سندس خدمتون ڊگهي عرصي تائين جاري نه رهيون. سندس فوجي زندگيءَ ۾ هندستان ۽ سنڌ جي ملازمت کان پوءِ هي مرحلو اهم هو، ڇاڪاڻ ته ان کان پوءِ سندس ڌيان وڏي پيماني تي جاگرافيائي سفرن ۽ تحقيق ڏانهن وڌيو. == آفريڪا جي وڏين ڍنڍن جي ڳولا (1856ع–1859ع) == [[فائل:Lake Tanganyika.jpg|thumb|[[ڍنڍ ٽانگانيڪا]]، جنهن تائين برٽن ۽ اسپيڪ جي مهم فيبروري 1858ع ۾ پهتي.]] 1850ع واري ڏهاڪي ۾ آفريڪا جي اندروني جاگرافي ۽ [[نيل درياهه]] جي سرچشمي بابت يورپي جاگرافيدانن ۾ وڏي دلچسپي هئي. برٽن ۽ [[جان هيننگ اسپيڪ]] اوڀر آفريڪا جي اندرين علائقن ڏانهن هڪ مهم ڪئي، جنهن جو مقصد وڏين ڍنڍن، واپاري رستن ۽ نيل درياهه جي سرچشمي بابت معلومات حاصل ڪرڻ هو.<ref name="BurtonLakeRegions1860">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=The Lake Regions of Central Africa: A Picture of Exploration |volume=1–2 |publisher=Longman, Green, Longman, and Roberts |location=London |year=1860 |language=en }}</ref> === رائل جاگرافيائي سوسائٽيءَ جي مدد === برٽن جي آفريڪي مهم کي [[رائل جاگرافيائي سوسائٽي]] جي حمايت حاصل هئي. مهم ۾ برٽن اڳواڻ ۽ اسپيڪ سندس ساٿي هو. ٻنهي کي جاگرافيائي مشاهدي، سفر، رستن جي سڃاڻپ ۽ آفريڪا جي اندرين علائقن بابت معلومات گڏ ڪرڻ جي ذميواري هئي.<ref name="McLynn1990"/> ان وقت يورپي نقشن ۾ آفريڪا جي ڪيترن اندرين علائقن بابت معلومات نامڪمل هئي، جيتوڻيڪ اهي علائقا مقامي آباديءَ، واپارين ۽ مسافرن کي اڳ ئي ڄاتل هئا. === زنجبار کان اندروني آفريڪا ڏانهن === مهم جو اهم سامونڊي مرڪز [[زنجبار]] هو. برٽن ۽ اسپيڪ اوڀر آفريڪا جي ساحلي علائقي کان اندرين حصن ڏانهن روانا ٿيا. سندن سفر ۾ آفريڪي رهنمائن، باربردارن، واپارين، مترجمن ۽ قافلي جي ٻين ماڻهن اهم ڪردار ادا ڪيو. مقامي رستن، پاڻيءَ جي هنڌن، رهائش ۽ واپار بابت انهن ماڻهن جي ڄاڻ کان سواءِ اهڙو سفر ممڪن نه هو.<ref name="BurtonLakeRegions1860"/> === سيدي مبارڪ بمبئي ۽ مقامي ساٿي === [[سيدي مبارڪ بمبئي]] اوڀر آفريڪا جي مشهور رهنمائن مان هڪ هو، جنهن برٽن ۽ اسپيڪ جي مهم ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هو اڳتي هلي آفريڪا جي ٻين يورپي مهمن سان پڻ لاڳاپيل رهيو. برٽن ۽ اسپيڪ جي مهم جي تاريخ کي صرف ٻن يورپي سياحن جي ڪاميابيءَ طور پيش ڪرڻ نامڪمل آهي، ڇاڪاڻ ته ان ۾ مقامي آفريڪي ماڻهن جي ڄاڻ، محنت ۽ رهنمائي بنيادي اهميت رکي ٿي.<ref name="Jeal2011">{{cite book |last=Jeal |first=Tim |title=Explorers of the Nile: The Triumph and Tragedy of a Great Victorian Adventure |publisher=Yale University Press |location=New Haven |year=2011 |language=en |isbn=978-0-300-14935-7 }}</ref> === سفر جون ڏکيائون === آفريڪا جي اندروني سفر دوران برٽن ۽ اسپيڪ کي بيمارين، ٿڪاوٽ، موسمي حالتن، رسد جي مسئلن ۽ ٻين ڏکيائين کي منهن ڏيڻو پيو. ٻئي مهم جو مختلف وقتن تي سخت بيمار ٿيا. انهن حالتن سندن سفر جي رفتار ۽ جاگرافيائي مشاهدي جي صلاحيت تي اثر وڌو.<ref name="BurtonLakeRegions1860"/> مهم جي ڪاميابيءَ ۾ مقامي ماڻهن جي مدد، رستن بابت معلومات ۽ قافلي جي تنظيم اهم هئي. == ڍنڍ ٽانگانيڪا تائين پهچڻ (1858ع) == فيبروري 1858ع ۾ برٽن ۽ اسپيڪ جي مهم [[ڍنڍ ٽانگانيڪا]] تائين پهتي. هيءَ اوڀر آفريڪا جي وڏين ڍنڍن مان هڪ آهي ۽ موجوده تنزانيا، ڪانگو جي جمهوري جمهوريه، برونڊي ۽ زامبيا جي سرحدي علائقن سان لاڳاپيل آهي. برٽن ۽ اسپيڪ يورپي جاگرافيائي ادب ۾ ڍنڍ بابت تفصيلي مشاهدا پيش ڪندڙ اوائلي مهم جوئن مان هئا.<ref name="BurtonLakeRegions1860"/> === ڍنڍ جي جاگرافي === برٽن ڍنڍ ٽانگانيڪا جي پاڻيءَ، ڀرپاسي جي زمين، آباديءَ ۽ سفر جي رستن بابت معلومات گڏ ڪئي. هن ڍنڍ جي اهميت کي نيل درياهه جي سرچشمي بابت هلندڙ بحث سان ڳنڍيو. بهرحال، ان وقت موجود معلومات جي بنياد تي ڍنڍ ۽ نيل درياهه جي آبي نظام جو صحيح لاڳاپو طئي ڪرڻ آسان نه هو. === مقامي ڄاڻ جي اهميت === ڍنڍ ٽانگانيڪا برٽن ۽ اسپيڪ جي اچڻ کان اڳ ئي مقامي ماڻهن، واپارين ۽ علائقائي مسافرن کي معلوم هئي. انهيءَ ڪري «ڍنڍ جي دريافت» وارو اصطلاح صرف يورپي نقشن ۽ جاگرافيائي علم ۾ ان جي داخلا جي مخصوص معنيٰ ۾ استعمال ڪري سگهجي ٿو. جديد تاريخي مطالعي ۾ مقامي آفريڪي آباديءَ جي اڳوڻي ڄاڻ ۽ سفرن ۾ سندن ڪردار کي تسليم ڪيو وڃي ٿو.<ref name="Jeal2011"/> == جان هيننگ اسپيڪ ۽ ڍنڍ وڪٽوريا == [[فائل:John Hanning Speke.jpg|thumb|upright|[[جان هيننگ اسپيڪ]]، جيڪو برٽن سان گڏ آفريڪي مهم ۾ شامل هو ۽ پوءِ نيل درياهه جي سرچشمي بابت سندس مخالف ٿيو.]] 1858ع ۾ برٽن ۽ اسپيڪ جي مهم دوران ٻنهي جي تحقيق جا رستا ڪجهه وقت لاءِ جدا ٿيا. برٽن جي بيماريءَ ۽ ٻين حالتن سبب اسپيڪ اتر طرف هڪ جدا سفر ڪيو ۽ آگسٽ 1858ع ۾ [[ڍنڍ وڪٽوريا]] تائين پهتو. اسپيڪ هن ڍنڍ کي برطانوي راڻي [[راڻي وڪٽوريا|وڪٽوريا]] جي نالي سان منسوب ڪيو.<ref name="Jeal2011"/> === نيل درياهه جي سرچشمي بابت اسپيڪ جو نظريو === اسپيڪ جو خيال هو ته ڍنڍ وڪٽوريا نيل درياهه جي اهم سرچشمن مان هڪ آهي. هن پنهنجي مشاهدي ۽ مقامي معلومات جي بنياد تي اهو نتيجو پيش ڪيو، جيتوڻيڪ ان وقت هن ڍنڍ مان نيل درياهه جي نڪرڻ واري رستي جو مڪمل سڌو مشاهدو نه ڪيو هو. برٽن اسپيڪ جي نتيجي کي فوري طور قبول نه ڪيو ۽ وڌيڪ ثبوتن جي ضرورت تي زور ڏنو.<ref name="McLynn1990"/><ref name="Jeal2011"/> === برٽن ۽ اسپيڪ جو اختلاف === برٽن ۽ اسپيڪ جي وچ ۾ اختلاف جا ڪيترائي سبب هئا، جن ۾ نيل درياهه جي سرچشمي بابت مختلف نظريا، مهم جي اڳواڻي، علمي شهرت ۽ دريافتن جو اعزاز شامل هئا. اسپيڪ جي انگلينڊ واپسيءَ کان پوءِ سندس نتيجن کي وڏي توجهه ملي. برٽن ان ڳالهه تي ناراض ٿيو ته سندس خيال ۾ مهم جي گڏيل ڪم ۽ اڳواڻيءَ کي مناسب اهميت نه ڏني وئي هئي.<ref name="McLynn1990"/> اختلاف آهستي آهستي علمي بحث کان ذاتي ۽ عوامي تڪرار ۾ تبديل ٿي ويو. === ٻي آفريڪي مهم === اسپيڪ پوءِ [[جيمس آگسٽس گرانٽ]] سان گڏ اوڀر آفريڪا جي هڪ ٻي مهم ڪئي. هن مهم دوران اسپيڪ ڍنڍ وڪٽوريا جي اترئين حصي ۽ نيل درياهه سان ان جي لاڳاپي بابت وڌيڪ معلومات حاصل ڪئي. 1862ع ۾ هن ڍنڍ وڪٽوريا مان نڪرندڙ پاڻيءَ جي رستي جو مشاهدو ڪيو، جنهن سندس اڳوڻي نظريي کي وڌيڪ مضبوط ڪيو.<ref name="Jeal2011"/> == نيل درياهه جي سرچشمي بابت بحث == [[نيل درياهه]] جي سرچشمي بابت سوال اڻويهين صديءَ جي جاگرافيائي تحقيق جي اهم مسئلن مان هڪ هو. برٽن، اسپيڪ ۽ ٻين محققن وٽ ان بابت مختلف نظريا هئا. برٽن وڌيڪ احتياط سان جاگرافيائي ثبوت گڏ ڪرڻ جو حامي هو، جڏهن ته اسپيڪ ڍنڍ وڪٽوريا کي نيل درياهه جي اهم سرچشمي طور پيش ڪيو.<ref name="Jeal2011"/> === علمي بحث جي تياري === 1864ع ۾ برٽن ۽ اسپيڪ جي وچ ۾ نيل درياهه جي سرچشمي بابت هڪ عوامي علمي بحث ٿيڻ جو امڪان هو. ٻنهي جي اختلافن سبب اهو بحث وڏي دلچسپيءَ جو موضوع بڻجي چڪو هو. پر بحث کان ٿورو اڳ اسپيڪ جي وفات ٿي وئي. === اسپيڪ جي وفات (1864ع) === جان هيننگ اسپيڪ 15 سيپٽمبر 1864ع تي انگلينڊ ۾ شڪار دوران بندوق جي گولي لڳڻ سبب فوت ٿيو. سرڪاري جاچ ۾ سندس موت کي حادثاتي قرار ڏنو ويو، جيتوڻيڪ پوءِ جي ڪجهه سوانحي بحثن ۾ واقعي جي حالتن بابت سوال اٿاريا ويا.<ref name="Jeal2011"/><ref name="McLynn1990"/> اسپيڪ جي وفات سبب برٽن ۽ اسپيڪ جي وچ ۾ طئي ٿيل عوامي بحث ٿي نه سگهيو. === جديد جاگرافيائي سمجهاڻي === جديد جاگرافيءَ موجب ڍنڍ وڪٽوريا [[اڇي نيل]] جي آبي نظام جو اهم ذريعو آهي. تنهن هوندي به نيل درياهه جي سڀ کان پري سرچشمي جي سڃاڻپ وڌيڪ پيچيده سوال آهي، ڇاڪاڻ ته ڍنڍ وڪٽوريا ۾ ڪيترائي درياهه ڇوڙ ڪن ٿا. انهيءَ ڪري اسپيڪ جي نتيجي کي نيل جي آبي نظام بابت هڪ اهم تاريخي اڳڀرائي طور سمجهڻ گهرجي، نه ته نيل جي سڀني سرچشمن بابت آخري ۽ مڪمل وضاحت طور. == آفريڪا جي ڍنڍن بابت برٽن جو ڪتاب == 1860ع ۾ برٽن ''The Lake Regions of Central Africa: A Picture of Exploration'' (وچ آفريڪا جي ڍنڍن وارا علائقا: ڳولا جي هڪ تصوير) ٻن جلدن ۾ شايع ڪيو. هي ڪتاب سندس آفريڪي مهم، سفر جي رستن، ڍنڍ ٽانگانيڪا، مقامي آبادي، واپار، جاگرافي ۽ سفر جي ڏکيائين بابت تفصيلي احوال تي ٻڌل آهي.<ref name="BurtonLakeRegions1860"/> ڪتاب ۾ برٽن آفريڪا جي سماجي ۽ ثقافتي زندگيءَ بابت پڻ لکيو، پر سندس ڪجهه تبصرا اڻويهين صديءَ جي يورپي نسلي ۽ نوآبادياتي سوچ جي اثر هيٺ هئا. انهيءَ ڪري جديد تاريخي تحقيق ۾ سندس ڪتاب کي همعصر سفرنامي ۽ نوآبادياتي علمي دستاويز ٻنهي حيثيتن سان پڙهيو وڃي ٿو.<ref name="Ghose2006"/> == آفريڪي مهمن جي تاريخي اهميت == برٽن جون آفريڪي مهمون يورپي جاگرافيائي تحقيق جي تاريخ ۾ اهم آهن. هن هرر، صومالي علائقن، اوڀر آفريڪا جي واپاري رستن ۽ ڍنڍ ٽانگانيڪا بابت تفصيلي معلومات شايع ڪئي. انهن سفرن سان گڏ برٽن ۽ اسپيڪ جي وچ ۾ نيل درياهه جي سرچشمي بابت اختلاف به جاگرافيائي تحقيق جي تاريخ جو مشهور واقعو بڻيو. جديد مطالعي ۾ انهن مهمن جي اهميت کي مقامي آفريڪي رهنمائن، مترجمن، باربردارن، واپارين ۽ ڄاڻ رکندڙ ماڻهن جي ڪردار کان الڳ نٿو ڪري سگهجي. === اهم سفرن جي تاريخوار فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#174a73;color:white;" | سال ! style="background:#174a73;color:white;" | سفر يا واقعو ! style="background:#174a73;color:white;" | هنڌ ! style="background:#174a73;color:white;" | تاريخي اهميت |- | style="background:#eaf3fb;" | 1853ع | عربستان جو سفر ۽ حج | مصر، مدينو ۽ مڪو | مقدس شهرن جي مذهبي ۽ سماجي زندگيءَ بابت تفصيلي سفرنامو |- | style="background:#edf6eb;" | 1854ع–1855ع | صومالي علائقن جي مهم | زيلع ۽ هرر | اوڀر آفريڪا جي شهرن، ٻولين ۽ واپاري رستن بابت تحقيق |- | style="background:#fff1e2;" | 1855ع | بربرا واري مهم | بربرا | هٿياربند حملي ۾ برٽن زخمي ٿيو ۽ مهم ختم ٿي |- | style="background:#f3eafa;" | 1855ع–1856ع | ڪريميا جي جنگ سان لاڳاپيل فوجي خدمت | عثماني فوجي انتظام سان لاڳاپيل علائقا | بيشي بازوق دستن سان فوجي وابستگي |- | style="background:#eaf3fb;" | 1856ع–1859ع | اوڀر آفريڪا جي اندروني مهم | زنجبار ۽ اندروني آفريڪا | آفريڪا جي وڏين ڍنڍن ۽ نيل جي سرچشمي بابت تحقيق |- | style="background:#edf6eb;" | 1858ع | ڍنڍ ٽانگانيڪا تائين پهچڻ | ڍنڍ ٽانگانيڪا | يورپي جاگرافيائي ادب ۾ ڍنڍ بابت تفصيلي مشاهدا |- | style="background:#fff1e2;" | 1858ع | اسپيڪ جو ڍنڍ وڪٽوريا تائين سفر | ڍنڍ وڪٽوريا | نيل جي سرچشمي بابت اسپيڪ جو نظريو |- | style="background:#f3eafa;" | 1864ع | برٽن ۽ اسپيڪ جي طئي ٿيل بحث جو نه ٿيڻ | انگلينڊ | اسپيڪ جي اوچتي وفات سبب علمي بحث ملتوي ٿي ويو |} == عربستان ۽ آفريڪا بابت اهم تصنيفون == {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#22577a;color:white;" | سال ! style="background:#22577a;color:white;" | ڪتاب ! style="background:#22577a;color:white;" | سنڌي عنوان ! style="background:#22577a;color:white;" | موضوع |- | 1855ع–1856ع | ''Personal Narrative of a Pilgrimage to El-Medinah and Meccah'' | '''مديني ۽ مڪي جي زيارت جو ذاتي سفرنامو''' | حج، عربستان، اسلامي روايتون ۽ مقدس شهرن جي زندگي |- | 1856ع | ''First Footsteps in East Africa; or, An Exploration of Harar'' | '''اوڀر آفريڪا ۾ پهريان قدم، يا هرر جي ڳولا''' | صوماليا، هرر، مقامي سماج ۽ واپاري رستا |- | 1860ع | ''The Lake Regions of Central Africa: A Picture of Exploration'' | '''وچ آفريڪا جي ڍنڍن وارا علائقا: ڳولا جي هڪ تصوير''' | ڍنڍ ٽانگانيڪا، اوڀر آفريڪا ۽ جاگرافيائي تحقيق |} == آمريڪا جو سفر (1860ع) == [[فائل:Richard Francis Burton by Rischgitz, 1864.jpg|thumb|upright|رچرڊ فرانسس برٽن جي تصوير، لڳ ڀڳ 1864ع.]] آفريڪا جي مهمن کان پوءِ رچرڊ فرانسس برٽن 1860ع ۾ [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] جو سفر ڪيو. هن سفر ۾ سندس خاص دلچسپي آمريڪا جي اولهه وارن علائقن، مقامي آباديءَ، مذهبي تحريڪن ۽ [[مورمن ازم|مورمن]] برادريءَ جي سماجي ۽ مذهبي زندگيءَ سان هئي.<ref name="BurtonCitySaints1861">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=The City of the Saints, and Across the Rocky Mountains to California |publisher=Longman, Green, Longman, and Roberts |location=London |year=1861 |language=en |url=https://archive.org/search?query=Richard+Francis+Burton+City+of+the+Saints+1861 }}</ref> برٽن آمريڪا جي اوڀر وارن علائقن کان اولهه ڏانهن سفر ڪندي [[راڪي جبل]] پار ڪيا ۽ [[يوٽا]] جي گاديءَ واري شهر [[سالٽ ليڪ سٽي]] پهتو. ان کان پوءِ هن [[ڪيليفورنيا]] جو پڻ دورو ڪيو. === سالٽ ليڪ سٽي ۽ مورمن برادري === سالٽ ليڪ سٽي ۾ برٽن مورمن مذهبي تحريڪ جي اڳواڻن، عقيدن، سماجي تنظيم ۽ گهريلو زندگيءَ بابت معلومات گڏ ڪئي. هن [[برگهم ينگ]] سان ملاقات ڪئي، جيڪو ان وقت [[چرچ آف جيسس ڪرائسٽ آف ليٽر ڊي سينٽس]] جو صدر ۽ مورمن برادريءَ جو اهم اڳواڻ هو.<ref name="BurtonCitySaints1861"/> برٽن مورمن برادريءَ جي مذهبي عقيدن، اجتماعي زندگيءَ، گهڻ زاليت جي رواج ۽ آمريڪي سماج سان سندن لاڳاپن بابت تفصيلي مشاهدا پيش ڪيا. هن برادريءَ جي ڪجهه روايتن بابت تنقيدي تبصرا ڪيا، پر ساڳئي وقت ٻين يورپي ليکڪن جي ڀيٽ ۾ ان جي عقيدن ۽ سماجي نظام کي سمجهڻ جي ڪوشش پڻ ڪئي.<ref name="Rice1990"/> === راڪي جبلن کان ڪيليفورنيا تائين === برٽن پنهنجي سفر دوران آمريڪا جي اولهه وارن علائقن جي جاگرافي، آمدرفت، رهائش، واپاري رستن ۽ آبادڪاريءَ بابت معلومات گڏ ڪئي. هن زميني سفر جي مشڪلاتن، رستن جي حالتن ۽ ان دور جي آمريڪي سماج بابت مشاهدا لکيا. سندس سفر ان زماني ۾ ٿيو، جڏهن آمريڪا جي اولهه طرف آبادڪاري، مقامي آمريڪي قومن جي زمينن تي قبضي ۽ سياسي توسيع جو عمل جاري هو. برٽن جا بيان انهيءَ تاريخي پسمنظر ۾ پڙهڻ گهرجن. === بزرگن جو شهر (1861ع) === 1861ع ۾ برٽن پنهنجي آمريڪي سفر بابت ڪتاب ''The City of the Saints, and Across the Rocky Mountains to California'' شايع ڪيو. ڪتاب جو سنڌي عنوان '''بزرگن جو شهر ۽ راڪي جبلن کان ڪيليفورنيا تائين''' ترجمو ڪري سگهجي ٿو. هن تصنيف ۾ مورمن برادريءَ جي تاريخ، عقيدن، سماجي زندگيءَ، سالٽ ليڪ سٽي ۽ آمريڪا جي اولهه وارن علائقن بابت تفصيلي مواد موجود آهي.<ref name="BurtonCitySaints1861"/> هي ڪتاب اڻويهين صديءَ جي آمريڪي مذهبي ۽ سماجي تاريخ بابت برٽن جي اهم سفرنامن مان هڪ آهي. == ازابيل ارنڊيل سان شادي == [[فائل:Isabel Burton.jpg|thumb|upright|[[ازابيل برٽن]]، رچرڊ فرانسس برٽن جي گهرواري، ليکڪا ۽ سندس زندگيءَ بابت اهم سوانحي ماخذن مان هڪ.]] رچرڊ فرانسس برٽن 22 جنوري 1861ع تي [[ازابيل برٽن|ازابيل ارنڊيل]] (''Isabel Arundell'') سان شادي ڪئي.<ref name="Lovell1998"/><ref name="Wright1906"/> ازابيل جو جنم 1831ع ۾ ٿيو. هوءَ هڪ انگريز رومن ڪيٿولڪ خاندان سان تعلق رکندي هئي ۽ اڳتي هلي سفرناما نگار، ليکڪا ۽ برٽن جي زندگيءَ جي سوانح نگار طور مشهور ٿي. === ملاقات ۽ شاديءَ جو پسمنظر === برٽن ۽ ازابيل جي پهرين ملاقات 1850ع واري ڏهاڪي ۾ ٿي هئي. ٻنهي جي شاديءَ ۾ ڪجهه وقت لڳو، جنهن جا سبب خانداني، مذهبي ۽ سماجي حالتن سان لاڳاپيل هئا. برٽن جي غيرروايتي زندگيءَ، مسلسل سفرن ۽ مذهبي موضوعن بابت سندس خيالن سبب هن شاديءَ بابت خاندانن ۾ تحفظات موجود هئا.<ref name="Lovell1998"/> ان جي باوجود ٻنهي شادي ڪئي ۽ ازابيل پنهنجي مڙس جي سفارتي ۽ ادبي زندگيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. === ازدواجي زندگي ۽ گڏيل سفر === ازابيل برٽن پنهنجي مڙس سان گڏ مختلف ملڪن ۾ رهي ۽ ڪيترن سفرن ۾ سندس ساٿ ڏنو. هن برٽن جي سفارتي مقررين دوران گهريلو انتظام، سماجي ملاقاتن ۽ سفرن جي تنظيم ۾ مدد ڪئي. ازابيل پنهنجي لکڻين ۾ انهن ملڪن جي سماجي زندگيءَ، مذهبي روايتن ۽ سفر جي تجربن بابت تفصيل محفوظ ڪيا.<ref name="IsabelInnerLife1893">{{cite book |last=Burton |first=Isabel |title=The Life of Captain Sir Richard F. Burton |volume=1–2 |publisher=Chapman and Hall |location=London |year=1893 |language=en }}</ref> برٽن ۽ ازابيل کي ڪو اولاد نه ٿيو. === مذهبي اختلاف === ازابيل رومن ڪيٿولڪ مذهب سان گهري وابستگي رکندي هئي، جڏهن ته برٽن جا مذهبي خيال پيچيده ۽ غيرروايتي هئا. برٽن اسلام، عيسائيت، هندومت ۽ ٻين مذهبي روايتن جو مطالعو ڪيو، پر سندس ذاتي مذهبي سڃاڻپ بابت سوانح نگارن ۾ اختلاف موجود آهن.<ref name="Kennedy2005"/><ref name="Rice1990"/> انهيءَ ڪري برٽن کي بنا واضح ثبوت جي ڪنهن هڪ مذهب جو مستقل پيروڪار قرار ڏيڻ مناسب نه آهي. == برطانوي سفارتي ملازمت == 1861ع کان پوءِ برٽن جي زندگيءَ جو وڏو حصو [[برطانيا]] جي سفارتي خدمت ۾ گذريو. هن مختلف ملڪن ۾ برطانوي قونصل جي حيثيت سان ڪم ڪيو. سندس اهم مقرريون فرنانڊو پو، سانتوس، دمشق ۽ ٽريسٽي ۾ ٿيون.<ref name="Wright1906"/><ref name="Lovell1998"/> سفارتي ملازمت دوران به برٽن سفر، ٻولين جي مطالعي، تاريخي تحقيق ۽ ڪتابن جي تصنيف جاري رکي. === سفارتي مقررين جي تاريخوار فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#194d72;color:white;" | دور ! style="background:#194d72;color:white;" | عهدو ! style="background:#194d72;color:white;" | مقرريءَ جو هنڌ ! style="background:#194d72;color:white;" | اهم سرگرميون |- | style="background:#eaf3fb;" | 1861ع–1864ع | برطانوي قونصل | [[فرنانڊو پو]]، موجوده [[بيئوڪو]]، استوائي گني | اولهه آفريڪا بابت تحقيق، سفر ۽ سماجي مشاهدا |- | style="background:#edf6eb;" | 1865ع–1868ع | برطانوي قونصل | [[سانتوس، برازيل|سانتوس]]، برازيل | برازيل جي تاريخ، جاگرافي، معيشت ۽ سماج بابت سفر |- | style="background:#fff2e4;" | 1869ع–1871ع | برطانوي قونصل | [[دمشق]]، عثماني شام | شام، فلسطين ۽ علائقائي سياسي ۽ مذهبي حالتن بابت مشاهدا |- | style="background:#f3eafa;" | 1872ع–1890ع | برطانوي قونصل | [[ٽريسٽي]]، آسٽريا-هنگري | ادبي ترجما، تصنيفون، علمي تحقيق ۽ آخري زندگي |} == فرنانڊو پو ۾ قونصل (1861ع–1864ع) == [[فائل:Bioko island map.png|thumb|[[بيئوڪو]] ٻيٽ جو نقشو. برٽن جي دور ۾ هن ٻيٽ کي فرنانڊو پو سڏيو ويندو هو.]] 1861ع ۾ برٽن کي اولهه آفريڪا جي ٻيٽ [[فرنانڊو پو]] تي برطانوي قونصل مقرر ڪيو ويو. فرنانڊو پو موجوده [[استوائي گني]] جو حصو آهي ۽ هاڻي عام طور بيئوڪو سڏيو وڃي ٿو. ان وقت هي ٻيٽ اسپيني نوآبادياتي انتظام سان لاڳاپيل هو، جڏهن ته برطانيا جا واپاري ۽ سفارتي مفاد پڻ هن علائقي ۾ موجود هئا.<ref name="Rice1990"/> === قونصل خاني جون ذميواريون === برٽن جون ذميواريون برطانوي واپارين جي مفادن، سفارتي لاڳاپن ۽ علائقي جي سياسي ۽ معاشي حالتن بابت رپورٽون تيار ڪرڻ سان لاڳاپيل هيون. هن پنهنجي مقرريءَ دوران ٻيٽ ۽ ڀرپاسي جي آفريڪي علائقن جو سفر ڪيو. برٽن کي اولهه آفريڪا جي ٻولين، مقامي حڪمرانن، واپار، مذهبي روايتن ۽ سماجي تنظيم ۾ دلچسپي هئي. === داهومي جو سفر === فرنانڊو پو ۾ مقرريءَ دوران برٽن [[داهومي سلطنت]] جو دورو ڪيو. داهومي موجوده [[بينن]] جي علائقي ۾ قائم هڪ تاريخي آفريڪي رياست هئي. برٽن داهومي جي حڪمران، درٻاري روايتن، فوجي تنظيم ۽ سماجي حالتن بابت لکيو.<ref name="BurtonDahome1864">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=A Mission to Gelele, King of Dahome |volume=1–2 |publisher=Tinsley Brothers |location=London |year=1864 |language=en }}</ref> هن داهومي جي فوج، عورت سپاهين ۽ مذهبي رسمن بابت پڻ احوال ڏنو. داهومي بابت سندس بيان تاريخي لحاظ کان اهم آهن، پر انهن ۾ نوآبادياتي دور جي يورپي تعبيرن ۽ قدرائتن فيصلن جا اثر موجود آهن. === داهومي جي بادشاهه گليلي ڏانهن مشن === 1864ع ۾ برٽن ''A Mission to Gelele, King of Dahome'' (داهومي جي بادشاهه گليلي ڏانهن هڪ مشن) شايع ڪيو. هي ڪتاب ٻن جلدن ۾ ڇپيو ۽ ان ۾ داهومي جي سياسي، فوجي، سماجي ۽ مذهبي زندگيءَ بابت تفصيل شامل آهن.<ref name="BurtonDahome1864"/> برٽن جي آفريڪا بابت تصنيفن ۾ هي ڪتاب خاص اهميت رکي ٿو. === اولهه آفريڪا جا ٻيا سفر === فرنانڊو پو ۾ رهائش دوران برٽن [[گبون]] ۽ اولهه آفريڪا جي ٻين علائقن بابت پڻ معلومات گڏ ڪئي. هن سامونڊي ڪنارن، واپاري رستن، مقامي آبادي ۽ علائقي جي جاگرافيءَ بابت لکيو. 1863ع ۾ سندس ڪتاب ''Wanderings in West Africa'' (اولهه آفريڪا ۾ رولاڪيون) شايع ٿيو.<ref name="BurtonWanderings1863">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Wanderings in West Africa: From Liverpool to Fernando Po |volume=1–2 |publisher=Tinsley Brothers |location=London |year=1863 |language=en }}</ref> == برازيل ۾ قونصل (1865ع–1868ع) == [[فائل:Santos Brazil.jpg|thumb|برازيل جو سامونڊي شهر [[سانتوس، برازيل|سانتوس]]، جتي برٽن برطانوي قونصل طور مقرر رهيو.]] 1865ع ۾ برٽن کي [[برازيل]] جي بندرگاهه واري شهر [[سانتوس، برازيل|سانتوس]] ۾ برطانوي قونصل مقرر ڪيو ويو. برازيل ۾ رهائش دوران هن ملڪ جي جاگرافي، معاشي سرگرمين، غلاميءَ جي تاريخ، مقامي سماج ۽ اندروني علائقن بابت معلومات گڏ ڪئي.<ref name="BurtonBrazil1869">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Explorations of the Highlands of the Brazil |volume=1–2 |publisher=Tinsley Brothers |location=London |year=1869 |language=en }}</ref> === برازيل جي اندرين علائقن جا سفر === برٽن سانتوس کان ٻاهر برازيل جي مختلف علائقن جو سفر ڪيو. L هن [[ميناس جيرائس]] ۽ ٻين علائقن جي جاگرافي، معدنيات، زراعت، واپار ۽ آبادڪاريءَ بابت لکيو. برازيل جي اندرين علائقن ۾ سندس سفرن دوران درياهه، جبل، رستا ۽ مقامي آبادي سندس مشاهدي جا اهم موضوع هئا. === برازيل جي سماجي ۽ معاشي زندگي === برٽن برازيل جي غلاميءَ تي ٻڌل معاشي نظام، زرعي پيداوار، کاڻين ۽ واپاري سرگرمين بابت تبصرا ڪيا. برازيل ۾ غلاميءَ جو خاتمو 1888ع ۾ ٿيو؛ تنهنڪري برٽن جي 1860ع واري ڏهاڪي جي سفرن دوران اها سماجي ۽ معاشي حقيقت موجود هئي. برٽن جي لکڻين کي ان وقت جي برازيل جي سماجي ۽ معاشي تاريخ بابت هڪ يورپي مسافر جي مشاهدي طور پڙهڻ گهرجي. === برازيل جي بلند علائقن جي ڳولا === 1869ع ۾ برٽن ''Explorations of the Highlands of the Brazil'' (برازيل جي بلند علائقن جي ڳولا) شايع ڪيو. هي ڪتاب ٻن جلدن ۾ ڇپيو ۽ برازيل جي جاگرافي، معاشي زندگي، سفرن ۽ مقامي حالتن بابت تفصيلي احوال تي ٻڌل آهي.<ref name="BurtonBrazil1869"/> == پيراگوئي جو سفر ۽ جنگ بابت تحقيق == برازيل ۾ رهائش دوران برٽن [[پيراگوئي]] ۽ ڏکڻ آمريڪا جي سياسي حالتن ۾ پڻ دلچسپي ورتي. ان وقت [[پيراگوئي جي جنگ]] (1864ع–1870ع) جاري هئي، جنهن ۾ پيراگوئيءَ جو مقابلو برازيل، ارجنٽينا ۽ يوراگوئي جي اتحاد سان هو. برٽن جنگ سان لاڳاپيل علائقن جو سفر ڪيو ۽ فوجي ۽ سياسي حالتن بابت معلومات گڏ ڪئي. === پيراگوئي جي جنگ جي ميدانن مان خط === 1870ع ۾ سندس ڪتاب ''Letters from the Battle-Fields of Paraguay'' (پيراگوئي جي جنگ جي ميدانن مان خط) شايع ٿيو.<ref name="BurtonParaguay1870">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Letters from the Battle-Fields of Paraguay |publisher=Tinsley Brothers |location=London |year=1870 |language=en }}</ref> ڪتاب ۾ جنگ جي حالتن، فوجي تنظيم، سياسي معاملن ۽ سفر جي مشاهدن بابت احوال موجود آهي. هي تصنيف ڏکڻ آمريڪا جي اڻويهين صديءَ واري فوجي تاريخ بابت برٽن جي اهم لکڻين مان هڪ آهي. == دمشق ۾ برطانوي قونصل (1869ع–1871ع) == [[فائل:Umayyad Mosque, Damascus.jpg|thumb|[[دمشق جي اموي مسجد]]، شام جي اهم تاريخي ۽ مذهبي عمارتن مان هڪ.]] 1869ع ۾ برٽن کي [[دمشق]] ۾ برطانوي قونصل مقرر ڪيو ويو. ان وقت دمشق [[عثماني سلطنت]] جي انتظام هيٺ هو ۽ شام جي سياسي، مذهبي، واپاري ۽ ثقافتي زندگيءَ جو اهم مرڪز هو. برٽن جي دمشق واري مقرري سندس سفارتي زندگيءَ جي سڀ کان وڌيڪ تڪراري مرحلن مان هڪ بڻجي وئي.<ref name="Lovell1998"/><ref name="Rice1990"/> === شام جو سياسي ۽ مذهبي ماحول === اڻويهين صديءَ جي پوئين اڌ ۾ شام ۾ مختلف مذهبي برادريون، واپاري گروهه ۽ مقامي سياسي قوتون موجود هيون. برٽن پنهنجي سفارتي ذميوارين دوران مقامي حڪمرانن، مذهبي اڳواڻن، واپارين ۽ مختلف برادرين سان رابطا رکيا. هن شام جي تاريخ، ٻولين، مذهبي روايتن ۽ سماجي زندگيءَ بابت پڻ معلومات گڏ ڪئي. === ازابيل برٽن جو ڪردار === دمشق ۾ ازابيل برٽن پڻ پنهنجي مڙس سان گڏ رهي. هن مقامي سماجي زندگيءَ ۾ حصو ورتو ۽ مختلف ماڻهن سان ملاقاتون ڪيون. ازابيل پنهنجي لکڻين ۾ شام، فلسطين ۽ ڀرپاسي جي علائقن بابت سفرن ۽ مشاهدن جو احوال ڏنو.<ref name="IsabelInnerLife1893"/> === سفارتي تڪرار === برٽن جي دمشق واري مقرري دوران مقامي سياسي ۽ مذهبي معاملن بابت سندس روين ۽ فيصلن سبب اختلاف پيدا ٿيا. انهن اختلافن ۾ عثماني اختيارين، مقامي برادرين ۽ برطانوي سفارتي انتظام سان لاڳاپيل مسئلا شامل هئا. برٽن جي ڪجهه قدمن ۽ بيانن بابت شڪايتون ٿيون، جنهن کان پوءِ 1871ع ۾ کيس دمشق جي عهدي تان هٽايو ويو.<ref name="Lovell1998"/><ref name="Kennedy2005"/> سندس برطرفيءَ جي سببن بابت سوانح نگارن ۾ مختلف تشريحون ملن ٿيون. انهن کي ڪنهن هڪ مذهبي يا نسلي برادريءَ جي سازش طور بيان ڪرڻ تاريخي لحاظ کان غيرمحتاط ٿيندو. === شام بابت تصنيفون === برٽن ۽ ازابيل جي شام واري دور سان ڪيترائي سفرناما ۽ تحقيقي ڪتاب لاڳاپيل آهن. 1872ع ۾ ''Unexplored Syria'' (اڻڳوليل شام) نالي ڪتاب شايع ٿيو، جنهن ۾ برٽن ۽ چارلس فريڊرڪ ٽائر ويڪ ڊريڪ جي تحقيق شامل هئي.<ref name="BurtonSyria1872">{{cite book |last1=Burton |first1=Richard F. |last2=Drake |first2=Charles F. Tyrwhitt |title=Unexplored Syria |volume=1–2 |publisher=Tinsley Brothers |location=London |year=1872 |language=en }}</ref> ڪتاب ۾ شام ۽ فلسطين جي جاگرافي، آثار قديمه، مقامي روايتن ۽ سفرن بابت معلومات موجود آهي. == ٽريسٽي ۾ آخري سفارتي مقرري (1872ع–1890ع) == [[فائل:Trieste, Italy.jpg|thumb|[[ٽريسٽي]] جو شهر، جتي برٽن پنهنجي زندگيءَ جا آخري سال گذاريا.]] 1872ع ۾ برٽن کي [[ٽريسٽي]] ۾ برطانوي قونصل مقرر ڪيو ويو. ان وقت ٽريسٽي [[آسٽريا-هنگري]] جي سلطنت جو هڪ اهم بندرگاهه هو. موجوده دور ۾ هي شهر [[اٽلي]] جو حصو آهي. برٽن پنهنجي زندگيءَ جا آخري ارڙهن سال هن شهر ۾ گذاريا ۽ وفات تائين برطانوي قونصل جي عهدي تي رهيو.<ref name="Wright1906"/> === ٽريسٽي ۾ ادبي ۽ علمي سرگرميون === ٽريسٽي ۾ برٽن کي نسبتاً مستحڪم رهائش ۽ مطالعي جو ماحول مليو. هن پنهنجي اڳوڻن سفرن بابت مواد ترتيب ڏنو، ٻولين جو مطالعو جاري رکيو ۽ مختلف ادبي ۽ تاريخي تصنيفن تي ڪم ڪيو. هن دور ۾ سندس ڌيان خاص طور مشرقي ادب، ترجمن، تاريخي ڪتابن ۽ ثقافتي تحقيق ڏانهن وڌيو.<ref name="Kennedy2005"/> === عربي، فارسي ۽ هندستاني ادب جو مطالعو === برٽن کي عربي، فارسي، هندستاني ۽ ٻين ٻولين جي ادب سان ڊگهي عرصي کان دلچسپي هئي. ٽريسٽي ۾ هن انهن ادبي روايتن بابت پنهنجي مطالعي کي جاري رکيو ۽ ڪيترن اهم ڪتابن جا انگريزي ترجما يا ترتيب ڏنل نسخا شايع ڪيا. انهن ۾ ''The Kama Sutra of Vatsyayana''، ''The Book of the Thousand Nights and a Night'' ۽ ٻين تصنيفن جا نالا شامل آهن. انهن ترجمن جي تياريءَ ۾ ٻين عالمن، مترجمن ۽ ساٿين جي ڪردار کي پڻ تسليم ڪرڻ ضروري آهي؛ سڀني ڪتابن کي برٽن جا اڪيلا ۽ سڌا اصل ٻولين مان ڪيل ترجما سمجهڻ درست نه آهي.<ref name="Kennedy2005"/> === برطانوي اعزاز === 1886ع ۾ برٽن کي برطانوي سلطنت طرفان [[آرڊر آف سينٽ مائيڪل ۽ سينٽ جارج]] جو نائيٽ ڪمانڊر (''Knight Commander of the Order of St Michael and St George''، مختصر ''KCMG'') مقرر ڪيو ويو.<ref name="LondonGazette1886"/> ان اعزاز کان پوءِ کيس '''سر رچرڊ فرانسس برٽن''' چيو وڃڻ لڳو. === آخري سال === ٽريسٽي ۾ برٽن جي صحت عمر وڌڻ سان متاثر ٿيڻ لڳي، پر هن ادبي ۽ علمي سرگرميون جاري رکيون. سندس گهرواري ازابيل سندس ڪم، خط و ڪتابت ۽ ذاتي معاملن ۾ ساٿ ڏيندي رهي. برٽن 20 آڪٽوبر 1890ع تي ٽريسٽي ۾ وفات ڪئي.<ref name="Lovell1998"/> == سفارتي دور ۾ اهم تصنيفون == برٽن جي سفارتي ملازمت دوران مختلف ملڪن بابت ڪيترائي ڪتاب شايع ٿيا. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border:1px solid #91abc4;" ! style="background:#194d72;color:white;" | سال ! style="background:#194d72;color:white;" | اصل عنوان ! style="background:#194d72;color:white;" | سنڌي ترجمو ! style="background:#194d72;color:white;" | موضوع |- | style="background:#eaf3fb;" | 1861ع | ''The City of the Saints, and Across the Rocky Mountains to California'' | '''بزرگن جو شهر ۽ راڪي جبلن کان ڪيليفورنيا تائين''' | آمريڪا، مورمن برادري ۽ اولهه وارن علائقن جو سفر |- | style="background:#edf6eb;" | 1863ع | ''Wanderings in West Africa'' | '''اولهه آفريڪا ۾ رولاڪيون''' | اولهه آفريڪا، فرنانڊو پو ۽ سامونڊي علائقا |- | style="background:#fff2e4;" | 1864ع | ''A Mission to Gelele, King of Dahome'' | '''داهومي جي بادشاهه گليلي ڏانهن هڪ مشن''' | داهومي جي سياسي، سماجي ۽ فوجي زندگي |- | style="background:#f3eafa;" | 1869ع | ''Explorations of the Highlands of the Brazil'' | '''برازيل جي بلند علائقن جي ڳولا''' | برازيل جي جاگرافي، معيشت ۽ سماج |- | style="background:#eaf3fb;" | 1870ع | ''Letters from the Battle-Fields of Paraguay'' | '''پيراگوئي جي جنگ جي ميدانن مان خط''' | پيراگوئي جي جنگ ۽ ڏکڻ آمريڪا |- | style="background:#edf6eb;" | 1872ع | ''Unexplored Syria'' | '''اڻڳوليل شام''' | شام، فلسطين، جاگرافي ۽ آثار قديمه |- | style="background:#fff2e4;" | 1877ع | ''Sind Revisited'' | '''سنڌ جو ٻيهر سفر''' | سنڌ، ريلوي، فوج ۽ سماجي تبديليون |} == برٽن جي سفارتي ۽ علمي زندگيءَ جو جائزو == رچرڊ فرانسس برٽن جي سفارتي زندگيءَ ۾ سفر، تحقيق ۽ سرڪاري ذميواريون هڪٻئي سان ڳنڍيل رهيون. فرنانڊو پو ۾ هن اولهه آفريڪا بابت لکيو؛ برازيل ۾ ڏکڻ آمريڪا جي جاگرافي ۽ سماج جو مطالعو ڪيو؛ دمشق ۾ شام ۽ فلسطين جي تاريخي ۽ مذهبي ماحول بابت معلومات گڏ ڪئي؛ ۽ ٽريسٽي ۾ پنهنجي ادبي ۽ ترجمي واري ڪم کي وڌيڪ وقت ڏنو. سندس سفارتي خدمتون هميشه تڪرارن کان پاڪ نه رهيون. خاص طور دمشق واري مقرريءَ دوران سندس رويي ۽ فيصلن بابت اختلاف پيدا ٿيا. برٽن جي تصنيفن جي تاريخي اهميت سندس سفرن جي وسعت، ٻولين سان دلچسپي ۽ مختلف سماجن بابت محفوظ ڪيل معلومات ۾ آهي. ساڳئي وقت سندس لکڻين ۾ برطانوي سامراجي مفادن، ذاتي تعبيرن ۽ اڻويهين صديءَ جي يورپي سماجي سوچ جا اثر پڻ موجود آهن.<ref name="Ghose2006"/><ref name="Kennedy2005"/> انهيءَ ڪري سندس سفارتي ۽ تحقيقي زندگيءَ جو مطالعو ٻنهي پهلوئن، يعني علمي خدمتن ۽ تاريخي حدن، کي نظر ۾ رکي ڪرڻ گهرجي. == ادبي تصنيفون ۽ ترجما == [[فائل:Richard Francis Burton by Rischgitz, 1864.jpg|thumb|upright|رچرڊ فرانسس برٽن، جنهن سفرنامن سان گڏ عربي، فارسي، هندستاني ۽ ٻين ادبي روايتن بابت ڪتاب ۽ ترجما شايع ڪيا.]] رچرڊ فرانسس برٽن پنهنجي سفرنامن، جاگرافيائي تحقيق ۽ سفارتي خدمتن سان گڏ هڪ گهڻ رخي ليکڪ ۽ مترجم پڻ هو. سندس علمي دلچسپين ۾ [[عربي ادب]]، [[فارسي ادب]]، [[سنسڪرت ادب]]، [[پرتگالي ادب]]، مذهبي روايتون، لوڪ ڪهاڻيون، شاعري، انساني سماج ۽ تاريخي هٿيار شامل هئا.<ref name="Kennedy2005"/><ref name="Rice1990"/> برٽن جي نالي سان پنجاهه کان وڌيڪ ڪتاب ۽ ٻيون تصنيفون منسوب ڪيون وڃن ٿيون، جيتوڻيڪ صحيح تعداد جو دارومدار انهيءَ ڳالهه تي آهي ته مختلف جلدن، ٻيهر ڇپيل نسخن، ترجمن ۽ گڏيل تصنيفن کي ڪيئن ڳڻيو وڃي.<ref name="BurtonBibliography"/> سندس ادبي زندگيءَ جي اهم خصوصيت اها هئي ته هن مختلف ٻولين جي ادب کي انگريزي پڙهندڙن تائين پهچائڻ جي ڪوشش ڪئي. البت سندس ڪيترن ترجمن ۾ ٻين عالمن ۽ ساٿين جي مدد شامل هئي، ۽ ڪجهه ڪتاب اصل ٻوليءَ مان سڌي ترجمي بدران اڳوڻن ترجمن ۽ نسخن تي ٻڌل هئا. === ترجمي جو انداز === برٽن جا ترجما اڪثر روايتي وڪٽورين انگريزيءَ کان مختلف انداز ۾ لکيل آهن. هن پراڻن لفظن، غيرمعمولي اصطلاحن، عربي ۽ فارسي لفظن جي نقل، تفصيلي حاشين ۽ ثقافتي تشريحن کي وڏي اهميت ڏني. هن جو مقصد صرف ڪهاڻين يا شعرن جو مطلب منتقل ڪرڻ نه هو، پر انهن سان لاڳاپيل سماجي، مذهبي، لساني ۽ تاريخي پسمنظر پڻ پيش ڪرڻ هو.<ref name="Kennedy2005"/> تنهن هوندي به سندس ترجمن ۾ ڪڏهن ڪڏهن اهڙا اضافا، تشريحون ۽ ذاتي تبصرا ملن ٿا، جيڪي اصل متن جو سڌو حصو نه آهن. انهيءَ ڪري برٽن جي ترجمن کي ادبي ۽ تاريخي اهميت حاصل هجڻ باوجود جديد تنقيدي ترجمن سان ڀيٽي پڙهڻ گهرجي. == وڪرم ۽ ويمپائر (1870ع) == 1870ع ۾ برٽن ''Vikram and the Vampire; or, Tales of Hindu Devilry'' نالي ڪتاب شايع ڪيو. ڪتاب جو سنڌي عنوان '''وڪرم ۽ ويمپائر، يا هندو ڏندڪٿائن جون ڪهاڻيون''' ڪري سگهجي ٿو.<ref name="BurtonVikram1870">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Vikram and the Vampire; or, Tales of Hindu Devilry |publisher=Longmans, Green, and Co. |location=London |year=1870 |language=en }}</ref> هي ڪتاب هندستان جي مشهور [[ويتال پنچويشتي]] يا ''بيتـال پچيسي'' جي قصن سان لاڳاپيل آهي. انهن ڪهاڻين ۾ راجا وڪرمادتيه ۽ هڪ وِيتال يا مافوق الفطرت هستيءَ جي وچ ۾ سوالن ۽ جوابن جو سلسلو بيان ٿئي ٿو. === ڪهاڻين جو پسمنظر === هندستاني روايت ۾ راجا وڪرمادتيه کي دانائي، بهادري ۽ انصاف سان لاڳاپيل هڪ مثالي حڪمران طور پيش ڪيو ويندو آهي. ويتال جي ڪهاڻين ۾ اخلاقي سوال، ذهانت جا امتحان، انصاف، انساني رويي ۽ فيصلي ڪرڻ بابت مسئلا شامل آهن. برٽن انهن قصن کي انگريزي پڙهندڙن لاءِ پنهنجي مخصوص ادبي انداز ۾ پيش ڪيو. === ترجمي جي نوعيت === ''Vikram and the Vampire'' کي سنسڪرت جي ڪنهن هڪ قديم متن جو مڪمل لفظي ترجمو سمجهڻ درست نه آهي. برٽن اڳوڻين هندستاني روايتن ۽ دستياب متنن کي بنياد بڻائي ڪهاڻين کي ترتيب ڏنو ۽ انهن ۾ پنهنجو ادبي انداز شامل ڪيو.<ref name="Kennedy2005"/> ڪتاب هندستاني قصه گوئيءَ جي يورپي ادبي قبوليت جي تاريخ ۾ اهم جاءِ رکي ٿو. == ڪاسيده (1880ع) == [[فائل:Richard Francis Burton.jpg|thumb|upright|برٽن پنهنجي شاعراڻي تصنيف ''The Kasidah'' کي حاجي عبدو اليزدي جي نالي سان پيش ڪيو.]] 1880ع ۾ برٽن ''The Kasidah of Haji Abdu El-Yezdi'' شايع ڪيو. ان جو سنڌي عنوان '''حاجي عبدو اليزدي جو قصيدو''' آهي.<ref name="BurtonKasidah1880">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=The Kasidah of Haji Abdu El-Yezdi |publisher=Bernard Quaritch |location=London |year=1880 |language=en }}</ref> هي ڪتاب هڪ فلسفياڻي نظم آهي، جنهن ۾ انساني زندگي، موت، تقدير، اخلاق، مذهب ۽ علم بابت خيالن جو اظهار ڪيو ويو آهي. === حاجي عبدو اليزدي جي ادبي شخصيت === برٽن نظم کي حاجي عبدو اليزدي نالي هڪ فرضي شاعر جي تصنيف طور پيش ڪيو ۽ پاڻ کي ان جو مترجم ڄاڻايو. حقيقت ۾ هي نظم برٽن جي پنهنجي ادبي تخليق سمجهيو وڃي ٿو. حاجي عبدو اليزدي ان نظم لاءِ اختيار ڪيل ادبي شخصيت هئي.<ref name="Rice1990"/> انهيءَ ڪري ''The Kasidah'' کي ڪنهن تاريخي فارسي شاعر جو مستند ترجمو قرار ڏيڻ درست نه آهي. === فلسفياڻو موضوع === نظم ۾ مختلف مذهبي ۽ فلسفياڻن خيالن جي ڀيٽ ڪئي وئي آهي. برٽن زندگيءَ جي غيريقيني، انساني عقل جي حدن، اخلاقي ذميوارين ۽ موت بابت سوال اٿاريا. ''The Kasidah'' سندس سفرنامن کان مختلف ادبي حيثيت رکي ٿو، ڇاڪاڻ ته اهو بنيادي طور هڪ تخليقي فلسفياڻو نظم آهي. == پرتگالي شاعر ڪاموئش جا ترجما == برٽن کي پرتگالي ادب، خاص طور شاعر [[لوئس دي ڪاموئش]] (''Luís de Camões'') سان گهري دلچسپي هئي. هن ڪاموئش جي مشهور رزميه نظم ''Os Lusíadas'' جو انگريزي ترجمو تيار ڪيو. === لوزيئڊس (1880ع) === 1880ع ۾ برٽن جو ترجمو ''The Lusiads'' شايع ٿيو.<ref name="BurtonLusiads1880">{{cite book |last=Camões |first=Luís de |translator-last=Burton |translator-first=Richard F. |title=The Lusiads |publisher=Bernard Quaritch |location=London |year=1880 |language=en }}</ref> ڪتاب جو سنڌي عنوان '''لوزيئڊس''' يا '''پرتگالين جو رزميه نظم''' ڪري سگهجي ٿو. اصل پرتگالي نظم 1572ع ۾ شايع ٿيو هو ۽ ان ۾ پرتگالي سامونڊي سفرن، خاص طور [[واسڪو ڊي گاما]] جي هندستان ڏانهن سفر، کي رزميه انداز ۾ پيش ڪيو ويو آهي. برٽن پنهنجي ترجمي ۾ اصل نظم جي ادبي صورت، تاريخي اشارن ۽ پرتگالي قومي روايتن کي انگريزيءَ ۾ منتقل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. === ڪاموئش جي زندگي ۽ ادبي تحقيق === برٽن ڪاموئش جي زندگي، ادبي پسمنظر ۽ سندس تصنيفن بابت پڻ لکيو. هن پرتگالي شاعر جي زندگيءَ کي يورپي سامونڊي توسيع ۽ هندستان سان پرتگالي لاڳاپن جي تاريخي پسمنظر ۾ سمجهڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="Kennedy2005"/> ڪاموئش بابت سندس ڪم برٽن جي ادبي دلچسپين جي وسعت کي ظاهر ڪري ٿو. == ڪاما شاسترا سوسائٽي == 1880ع واري ڏهاڪي ۾ برٽن ۽ سندس ساٿي [[فورسٽر فٽزجيرالڊ آربٿناٽ]] (''Forster Fitzgerald Arbuthnot'') هندستاني ۽ مشرقي جنسيات سان لاڳاپيل قديم ادبي متنن جي اشاعت لاءِ هڪ نجي اشاعتي انتظام قائم ڪيو، جيڪو '''ڪاما شاسترا سوسائٽي''' (''Kama Shastra Society'') جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref name="Kennedy2005"/><ref name="Lovell1998"/> ان جو مقصد اهڙا متن محدود خانگي اشاعت ذريعي انگريزي پڙهندڙن تائين پهچائڻ هو، جن جي عام اشاعت وڪٽورين برطانيا ۾ فحاشيءَ بابت قانونن ۽ سماجي پابندين سبب ڏکي ٿي سگهي ٿي. === قانوني ۽ سماجي پسمنظر === 1857ع ۾ برطانيا ۾ ''Obscene Publications Act'' لاڳو ٿيو، جنهن تحت ڪجهه قسم جي اشاعتي مواد تي قانوني ڪارروائي ٿي سگهي ٿي. وڪٽورين دور ۾ جنسيات بابت ادبي ۽ علمي متنن جي اشاعت حساس مسئلو هو. برٽن ۽ آربٿناٽ ڪجهه ڪتابن کي محدود نجي ڇپائيءَ ۽ مخصوص رڪنن تائين ورهائڻ جو طريقو اختيار ڪيو.<ref name="Kennedy2005"/> اهڙي اشاعتي صورت انهن ڪتابن کي قانوني جاچ کان مڪمل ڇوٽ نه ڏيندي هئي، پر عام تجارتي اشاعت کان مختلف انتظام فراهم ڪندي هئي. === آربٿناٽ جو ڪردار === فورسٽر فٽزجيرالڊ آربٿناٽ هندستاني ٻولين ۽ ادب ۾ دلچسپي رکندڙ برطانوي محقق هو. هن برٽن سان گڏ هندستاني جنسيات بابت متنن جي اشاعت ۽ ترجمي ۾ ڪم ڪيو. ڪاما شاسترا سوسائٽيءَ جي ڪتابن کي صرف برٽن جي ذاتي علمي محنت جو نتيجو سمجهڻ درست نه آهي؛ انهن جي تياريءَ ۾ آربٿناٽ ۽ ٻين هندستاني عالمن جو پڻ ڪردار هو.<ref name="Kennedy2005"/> == ڪام سوترا جو انگريزي ترجمو (1883ع) == [[فائل:Kama Sutra title page 1883.jpg|thumb|''The Kama Sutra of Vatsyayana'' جي 1883ع واري انگريزي اشاعت جو عنواني صفحو.]] 1883ع ۾ ''The Kama Sutra of Vatsyayana'' نالي انگريزي ڪتاب شايع ٿيو. هي ڪتاب قديم هندستاني مصنف [[واتسياين]] سان منسوب [[ڪام سوترا]] جي انگريزي ترجمي جي صورت ۾ پيش ڪيو ويو.<ref name="KamaSutra1883">{{cite book |author=Vatsyayana |title=The Kama Sutra of Vatsyayana |publisher=Kama Shastra Society |location=London and Benares |year=1883 |language=en }}</ref> === اصل ڪتاب جو موضوع === ''ڪام سوترا'' قديم هندستاني ادب جو هڪ مشهور متن آهي، جنهن ۾ محبت، ازدواجي لاڳاپن، انساني خواهشن، سماجي زندگيءَ ۽ جنسي روين بابت بحث موجود آهي. اصل ڪتاب کي صرف جنسي عملن جي هدايتن جو مجموعو سمجهڻ نامڪمل آهي، ڇاڪاڻ ته ان ۾ ان دور جي سماجي ۽ ثقافتي زندگيءَ بابت پڻ مواد شامل آهي. === ترجمي ۾ برٽن جو اصل ڪردار === 1883ع واري انگريزي اشاعت کي عام طور برٽن جي نالي سان مشهور ڪيو ويندو آهي، پر جديد تحقيق موجب برٽن ان جو اڪيلو يا سڌو سنسڪرت مان ترجمو ڪندڙ نه هو. ترجمي جي تياريءَ ۾ هندستاني عالمن ۽ مترجمن، خاص طور [[ڀڳوان لال اندراجي]]، شيوارام پرشورام ڀيڙي ۽ ٻين ساٿين جو ڪردار هو. آربٿناٽ پڻ منصوبي سان لاڳاپيل هو، جڏهن ته برٽن متن جي تدوين، اشاعت ۽ انگريزي پڙهندڙن لاءِ پيشڪش ۾ حصو ورتو.<ref name="DonigerKakar2002">{{cite book |author1=Vatsyayana |translator-last1=Doniger |translator-first1=Wendy |translator-last2=Kakar |translator-first2=Sudhir |title=Kamasutra |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |year=2002 |language=en |isbn=978-0-19-283982-4 }}</ref> انهيءَ ڪري انسائيڪلوپيڊيا ۾ هن ڪتاب کي «برٽن سان لاڳاپيل انگريزي ترجمو» چوڻ وڌيڪ درست آهي. === اشاعت جي اهميت === 1883ع واري اشاعت انگريزي پڙهندڙن ۾ ڪام سوترا جي شهرت وڌائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. تنهن هوندي به ترجمي جي زبان، تشريح ۽ اصل سنسڪرت متن سان مطابقت بابت جديد محققن مختلف سوال اٿاريا آهن. اصل متن جي جديد مطالعي لاءِ سنسڪرت مان تيار ڪيل جديد علمي ترجما پڻ استعمال ڪيا وڃن ٿا. == الف ليليٰ جا ترجما (1885ع–1888ع) == [[فائل:Arabian Nights Entertainments illustration.jpg|thumb|''الف ليليٰ'' جي ڪهاڻين سان لاڳاپيل هڪ تاريخي تصوير.]] برٽن جي مشهور ادبي ڪمن مان هڪ عربي قصن جي مجموعي [[الف ليليٰ]] جو انگريزي ترجمو آهي. هن اهو ترجمو ''The Book of the Thousand Nights and a Night'' جي عنوان سان شايع ڪيو.<ref name="BurtonNights1885">{{cite book |translator-last=Burton |translator-first=Richard F. |title=The Book of the Thousand Nights and a Night |volume=1–10 |publisher=Kama Shastra Society |year=1885 |language=en }}</ref> === ڏهن جلدن واري اشاعت === 1885ع ۾ برٽن جو ''الف ليليٰ'' وارو بنيادي ترجمو ڏهن جلدن ۾ شايع ٿيو. ان کان پوءِ 1886ع کان 1888ع تائين ڇهن اضافي جلدن ۾ وڌيڪ قصا ۽ مواد شايع ڪيو ويو.<ref name="BurtonSupplementalNights">{{cite book |translator-last=Burton |translator-first=Richard F. |title=Supplemental Nights to the Book of the Thousand Nights and a Night |volume=1–6 |year=1886–1888 |language=en }}</ref> انهيءَ ريت برٽن جي هن اشاعتي منصوبي جا مجموعي طور سورهن جلد ٿيا. === عربي قصن جي ادبي روايت === ''الف ليليٰ'' عربي، فارسي، هندستاني ۽ ٻين علائقائي قصه گوئيءَ جي روايتن سان لاڳاپيل ڪهاڻين جو مجموعو آهي. ان ۾ [[شهريار]]، [[شهرزاد]] ۽ ٻين ڪردارن ذريعي محبت، سياست، اخلاق، حڪمت، سفر، جادو ۽ انساني زندگيءَ بابت قصا بيان ٿين ٿا. ڪهاڻين جا مختلف عربي نسخا ۽ تاريخي روايتون موجود آهن؛ تنهنڪري ''الف ليليٰ'' کي ڪنهن هڪ دور يا هڪ مصنف جي مڪمل تصنيف قرار ڏيڻ درست نه آهي. === برٽن جو ترجمي وارو انداز === برٽن پنهنجي ترجمي ۾ قديم ۽ غيرمعمولي انگريزي لفظن، عربي اصطلاحن ۽ تفصيلي حاشين کي استعمال ڪيو. هن ڪجهه اهڙن حصن کي پڻ برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي، جيڪي ٻين وڪٽورين انگريزي ترجمن ۾ نرم يا حذف ڪيا ويندا هئا.<ref name="Kennedy2005"/> انهيءَ ڪري سندس ترجمو ادبي شهرت سان گڏ تڪرار جو موضوع پڻ بڻيو. === ايڊورڊ وليم لين ۽ جان پين سان ڀيٽ === برٽن کان اڳ [[ايڊورڊ وليم لين]] ''الف ليليٰ'' جو انگريزي ترجمو تيار ڪيو هو. برٽن جي دور ۾ [[جان پين]] پڻ هن مجموعي جو انگريزي ترجمو شايع ڪيو. برٽن جي ترجمي ۽ جان پين جي ڪم جي وچ ۾ متن جي چونڊ، زبان ۽ اڳوڻن ترجمن مان فائدي وٺڻ بابت علمي بحث موجود آهي.<ref name="Kennedy2005"/> برٽن جي ترجمي کي ٻين سڀني نسخن کان وڌيڪ صحيح قرار ڏيڻ مناسب نه آهي، ڇاڪاڻ ته مختلف ترجمن جا متن، مقصد ۽ ادبي طريقا هڪجهڙا نه آهن. === حاشيا ۽ ثقافتي تبصرا === برٽن جي ''الف ليليٰ'' واري ترجمي ۾ ڊگها حاشيا ۽ تشريحي نوٽس شامل آهن. انهن ۾ تاريخ، جاگرافي، مذهبي روايتن، جنسيات، ٻولين ۽ سماجي رسمن بابت سندس رايا ملن ٿا. اهي حاشيا برٽن جي مطالعي ۽ سوچ بابت اهم مواد فراهم ڪن ٿا، پر انهن ۾ ڪجهه اهڙا نظريا پڻ موجود آهن، جيڪي جديد علمي معيارن موجب غيرثابت ٿيل يا تعصب تي ٻڌل سمجهيا وڃن ٿا. == سوٽاڊڪ زون جو نظريو == برٽن ''الف ليليٰ'' جي ترجمي سان لاڳاپيل هڪ مضمون ۾ ''Sotadic Zone'' يا '''سوٽاڊڪ خطي''' جو نظريو پيش ڪيو. هن نظريي موجب دنيا جي ڪجهه جاگرافيائي علائقن ۾ هم جنس جنسي روين جي موجودگيءَ کي آبهوا ۽ جاگرافيءَ سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي وئي.<ref name="BurtonNights1885"/> === نظريي جو تاريخي پسمنظر === برٽن جو هي نظريو اڻويهين صديءَ جي يورپي جنسيات ۽ انسانيات جي ابتدائي بحثن سان لاڳاپيل هو. هن مختلف ملڪن بابت پنهنجي سفرن ۽ پڙهيل مواد مان عام نتيجا اخذ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. بهرحال، جديد انسانيات، نفسيات ۽ جنسيات جي تحقيق ۾ هن جاگرافيائي نظريي کي سائنسي طور ثابت ٿيل وضاحت تسليم نٿو ڪيو وڃي. === جديد علمي جائزو === برٽن جي سوٽاڊڪ خطي واري تصور کي سندس دور جي سماجي ۽ علمي تاريخ جي حصي طور پڙهڻ گهرجي. ان کي انساني جنسي رجحانن جي جديد سائنسي وضاحت يا ڪنهن مخصوص قوم يا علائقي بابت ثابت ٿيل حقيقت طور پيش ڪرڻ درست نه آهي. == عطر وارو باغ (1886ع) == 1886ع ۾ برٽن ''The Perfumed Garden of the Cheikh Nefzaoui'' نالي ڪتاب جو انگريزي ترجمو شايع ڪيو. هن ڪتاب جو سنڌي عنوان '''شيخ نفزاويءَ جو عطر وارو باغ''' ڪري سگهجي ٿو.<ref name="BurtonPerfumedGarden1886">{{cite book |author=Nefzaoui |translator-last=Burton |translator-first=Richard F. |title=The Perfumed Garden of the Cheikh Nefzaoui |year=1886 |language=en }}</ref> هي ڪتاب اتر آفريڪا جي عربي ادبي روايت سان لاڳاپيل آهي ۽ محبت، ازدواجي زندگي ۽ جنسيات بابت مواد تي مشتمل آهي. === اصل تصنيف === ''عطر وارو باغ'' عربي ادب جي هڪ تاريخي تصنيف آهي، جيڪا عام طور محمد بن محمد النفزاوي سان منسوب ڪئي وڃي ٿي. ڪتاب جي تصنيف ۽ نسخن جي تاريخ بابت مختلف علمي رايا موجود آهن. برٽن جو انگريزي نسخو عربي متن جي هڪ سڌي ۽ مڪمل جديد تنقيدي اشاعت نه هو؛ سندس ڪم ۾ اڳوڻن يورپي ترجمن ۽ دستياب متنن جو اثر موجود هو.<ref name="Kennedy2005"/> === وسيع نسخي تي ڪم === برٽن پنهنجي زندگيءَ جي آخري سالن ۾ هن ڪتاب جي هڪ وڌيڪ وسيع انگريزي نسخي تي ڪم ڪري رهيو هو. سوانحي احوالن موجب، هن نسخي ۾ اضافي مواد ۽ وڌيڪ تفصيلي تشريحون شامل ڪرڻ جو ارادو هو.<ref name="Lovell1998"/> برٽن جي وفات کان پوءِ سندس گهرواري ازابيل سندس ڪجهه غيرشايع ٿيل مسودا تباهه ڪيا. انهن ۾ ''عطر وارو باغ'' جي وسيع نسخي سان لاڳاپيل مواد پڻ شامل هجڻ جو ذڪر ملي ٿو. === مسودن جي تباهيءَ بابت اختلاف === ازابيل برٽن جي بيانن موجب، هن ڪجهه مسودا مذهبي ۽ اخلاقي سببن جي ڪري تباهه ڪيا. سوانح نگارن ۾ ان ڳالهه بابت اختلاف آهي ته ڪهڙا مسودا تباهه ٿيا، انهن جي اصل مواد جي نوعيت ڪهڙي هئي ۽ ان نقصان جو اندازو ڪيترو ٿي سگهي ٿو.<ref name="Lovell1998"/><ref name="Rice1990"/> انهيءَ ڪري ڪنهن غيرموجود مسودي جي مڪمل مواد بابت يقيني دعويٰ ڪرڻ مناسب نه آهي. == تلوار جو ڪتاب (1884ع) == 1884ع ۾ برٽن ''The Book of the Sword'' نالي ڪتاب شايع ڪيو. ان جو سنڌي عنوان '''تلوار جو ڪتاب''' آهي.<ref name="BurtonSword1884">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=The Book of the Sword |publisher=Chatto and Windus |location=London |year=1884 |language=en }}</ref> هي ڪتاب تلوار جي تاريخ، هٿيارن جي ارتقا، مختلف قومن جي جنگي روايتن ۽ ڌاتوءَ مان هٿيار ٺاهڻ جي تاريخ بابت آهي. === هٿيارن جي تاريخ === برٽن مختلف تهذيبن ۾ تلوارن جي استعمال، بناوت ۽ تاريخي اهميت بابت مواد گڏ ڪيو. هن تلوار کي صرف جنگي هٿيار نه، پر سماجي، ثقافتي ۽ تاريخي شئي طور پڻ ڏٺو. ڪتاب ۾ قديم هٿيارن، ڌاتوءَ جي ڪم ۽ مختلف علائقن جي جنگي روايتن بابت بحث موجود آهي. === اڻپورو منصوبو === برٽن جو ارادو تلوار ۽ هٿيارن جي تاريخ بابت وڌيڪ وسيع ڪم ڪرڻ جو هو. ''The Book of the Sword'' ان منصوبي جو پهريون جلد هو، پر رٿيل وڌيڪ جلد سندس زندگيءَ ۾ مڪمل نه ٿيا.<ref name="Wright1906"/> == برٽن جي ترجمن بابت علمي بحث == رچرڊ فرانسس برٽن جي ادبي ڪم کي اڻويهين صديءَ جي ترجمي ۽ مشرقيات جي تاريخ ۾ اهم جاءِ حاصل آهي. هن ڪيترن اهڙن متنن کي انگريزي پڙهندڙن تائين پهچايو، جيڪي ان وقت محدود حلقن ۾ مشهور هئا. تنهن هوندي به سندس ترجمن بابت ڪيترائي علمي سوال موجود آهن. === اصل ٻولين مان ترجمي جو سوال === برٽن ڪيترين ٻولين جي ڄاڻ رکندو هو، پر سندس نالي سان شايع ٿيل هر ڪتاب لازمي طور اصل ٻوليءَ مان سندس اڪيلي سر ڪيل ترجمو نه هو. ڪجهه تصنيفن ۾ هن اڳوڻن ترجمن، مقامي عالمن جي مدد، گڏيل مسودن يا ٻين موجود نسخن کي استعمال ڪيو. خاص طور ''ڪام سوترا'' جي 1883ع واري اشاعت ۾ هندستاني عالمن ۽ آربٿناٽ جي ڪردار کي نظرانداز ڪرڻ تاريخي طور غلط ٿيندو.<ref name="DonigerKakar2002"/> === ترجمي ۾ اضافا ۽ تبديليون === برٽن جي ترجمن ۾ حاشيا، تشريحون، ذاتي تبصرا ۽ غيرمعمولي انگريزي اصطلاح گهڻي تعداد ۾ موجود آهن. انهن مان ڪجهه سندس ڪتابن کي تاريخي ۽ ثقافتي معلومات سان مالا مال ڪن ٿا، جڏهن ته ٻيا اصل متن جي مفهوم ۽ ادبي انداز بابت اختلاف پيدا ڪن ٿا. انهيءَ ڪري جديد تحقيق ۾ سندس ترجمن کي اصل متنن ۽ ٻين ترجمن سان ڀيٽي پڙهيو وڃي ٿو. === مشرقيات ۽ نوآبادياتي پسمنظر === برٽن جي ادبي ۽ ثقافتي تحقيق برطانوي سامراجي دور ۾ ٿي. هن ڪيترن غيريورپي سماجن بابت معلومات گڏ ڪئي، پر سندس لکڻين ۾ ڪڏهن ڪڏهن يورپي برتريءَ جا مفروضا، نسلي درجابنديون ۽ ثقافتي عام نتيجا پڻ ملن ٿا.<ref name="Ghose2006"/><ref name="Kennedy2005"/> تنهنڪري سندس ڪم جي اهميت کي تسليم ڪرڻ سان گڏ ان جي تاريخي ۽ نظرياتي حدن جو تنقيدي جائزو وٺڻ پڻ ضروري آهي. == ادبي تصنيفن ۽ ترجمن جي تاريخوار فهرست == {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border:1px solid #9ab3c8;" ! style="background:#174a73;color:white;" | سال ! style="background:#174a73;color:white;" | اصل عنوان ! style="background:#174a73;color:white;" | سنڌي عنوان ! style="background:#174a73;color:white;" | نوعيت |- | style="background:#eaf3fb;" | 1870ع | ''Vikram and the Vampire'' | '''وڪرم ۽ ويمپائر''' | هندستاني لوڪ ڪهاڻين جي انگريزي ترتيب |- | style="background:#edf6eb;" | 1880ع | ''The Kasidah of Haji Abdu El-Yezdi'' | '''حاجي عبدو اليزدي جو قصيدو''' | برٽن جو فلسفياڻو نظم |- | style="background:#fff2e4;" | 1880ع | ''The Lusiads'' | '''لوزيئڊس''' | ڪاموئش جي پرتگالي رزميه نظم جو ترجمو |- | style="background:#f3eafa;" | 1883ع | ''The Kama Sutra of Vatsyayana'' | '''واتسياين جو ڪام سوترا''' | گڏيل علمي ڪم سان تيار ڪيل انگريزي ترجمو |- | style="background:#eaf3fb;" | 1884ع | ''The Book of the Sword'' | '''تلوار جو ڪتاب''' | هٿيارن جي تاريخ بابت تحقيق |- | style="background:#edf6eb;" | 1885ع | ''The Book of the Thousand Nights and a Night'' | '''الف ليليٰ''' | عربي قصن جو انگريزي ترجمو، ڏهه جلد |- | style="background:#fff2e4;" | 1886ع | ''The Perfumed Garden of the Cheikh Nefzaoui'' | '''شيخ نفزاويءَ جو عطر وارو باغ''' | عربي جنسياتي ادب سان لاڳاپيل ترجمو |- | style="background:#f3eafa;" | 1886ع–1888ع | ''Supplemental Nights to the Book of the Thousand Nights and a Night'' | '''الف ليليٰ جا اضافي قصا''' | ڇهه اضافي جلد |} == برٽن جي ادبي ورثي جي اهميت == رچرڊ فرانسس برٽن جو ادبي ورثو سفرنامن، تاريخي تحقيق، ترجمن، شاعريءَ ۽ ثقافتي مطالعي تي مشتمل آهي. هن عربي، فارسي، هندستاني ۽ ٻين ادبي روايتن کي انگريزي پڙهندڙن تائين پهچائڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو. سندس ڪتابن ۾ وڏي مقدار ۾ تاريخي، لساني ۽ سماجي معلومات محفوظ ٿيل آهي، جيڪا اڻويهين صديءَ جي علمي تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم آهي. ان سان گڏ سندس ڪم ۾ غيريورپي ثقافتن بابت ذاتي تشريحون، نوآبادياتي دور جا تعصب ۽ ڪجهه غيرثابت ٿيل نظريا پڻ موجود آهن. انهيءَ ڪري برٽن جي ادبي خدمتن جو جائزو سندس تصنيفن جي اهميت ۽ انهن جي علمي حدن، ٻنهي کي نظر ۾ رکي ڪرڻ گهرجي. == وفات ۽ آخري ڏينهن == [[فائل:Richard Francis Burton by Rischgitz, 1864.jpg|thumb|upright|سر رچرڊ فرانسس برٽن، جيڪو 20 آڪٽوبر 1890ع تي ٽريسٽي ۾ وفات ڪري ويو.]] سر رچرڊ فرانسس برٽن 20 آڪٽوبر 1890ع تي [[ٽريسٽي]] ۾ وفات ڪئي. ان وقت سندس عمر 69 سال هئي. سندس وفات جو عام طور بيان ڪيل سبب دل جو دورو هو. زندگيءَ جي آخري سالن ۾ هو مختلف بيمارين ۽ ڪمزور ٿيندڙ صحت سبب تڪليف ۾ رهيو، پر ادبي ۽ تحقيقي سرگرميون جاري رکيائين.<ref name="DNB"/><ref name="Lovell1998"/> برٽن جي آخري ڏينهن ۾ سندس گهرواري [[ازابيل برٽن]] سندس سنڀال ڪندي رهي. برٽن جي وفات وقت رومن ڪيٿولڪ پادريءَ جي موجودگي ۽ آخري مذهبي رسمن جي ادائيگيءَ بابت مختلف سوانحي بيان موجود آهن. ازابيل جي بيانن ۽ برٽن جي ٻين ساٿين جي راءِ ۾ اختلاف سبب اهو واقعو سندس مذهبي سڃاڻپ بابت بحث جو حصو بڻيو.<ref name="Rice1990"/> === آخري مذهبي رسمون === ازابيل برٽن رومن ڪيٿولڪ عقيدي جي پيروڪار هئي. برٽن جي وفات وقت هن پادريءَ کي گهرايو ته جيئن آخري مذهبي رسمون ادا ڪري سگهي. ڪجهه سوانحي احوالن موجب، برٽن جي وفات ۽ انهن رسمن جي ادائيگيءَ جي صحيح ترتيب بابت اختلاف آهي. تنهنڪري هن واقعي کي برٽن جي زندگيءَ ۾ رومن ڪيٿولڪ مذهب قبول ڪرڻ جو حتمي ثبوت قرار ڏيڻ مناسب نه آهي.<ref name="Lovell1998"/> برٽن جي مذهبي خيالن بابت سندس پنهنجين لکڻين ۽ ٻين همعصر بيانن ۾ پڻ مختلف اظهار ملن ٿا. == تدفين ۽ مقبرو == [[فائل:Richard Burton's tomb, Mortlake.jpg|thumb|برٽن جي مقبري جي تصوير؛ اصل فائيل نالو وڪيميڊيا ڪامنز تي جانچڻ گهرجي.]] برٽن جو لاش ٽريسٽي مان انگلينڊ آندو ويو. کيس 15 جون 1891ع تي ڏکڻ اولهه [[لنڊن]] جي [[مورٽليڪ]] واري علائقي ۾ سينٽ ميري مئگڊلين رومن ڪيٿولڪ چرچ جي قبرستان ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="DNB"/> سندس مقبرو هڪ عرب بدوي خيمي جي شڪل ۾ تعمير ڪيو ويو. مقبري جي ڊزائن ۽ تعمير ۾ ازابيل برٽن جو اهم ڪردار هو.<ref name="BurtonTomb">{{cite web |title=The Burton Tomb |url=https://burtoniana.org/tomb/ |website=Burtoniana |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> === بدوي خيمي جي شڪل وارو مقبرو === برٽن جي مقبري جي خاص ڳالهه ان جي بناوت آهي. اهو پٿر ۽ سنگ مرمر مان ٺهيل آهي، پر ظاهري شڪل ۾ عرب بدوين جي خيمي سان مشابهت رکي ٿو. مقبري جي هن بناوت کي برٽن جي عربستان ۽ اسلامي دنيا جي سفرن سان لاڳاپيل يادگار طور سمجهيو ويندو آهي. مقبري جي پوئين حصي ۾ هڪ دري آهي، جنهن مان اندر رکيل تابوت ڏسي سگهجن ٿا.<ref name="BurtonTomb"/> === ازابيل برٽن جي تدفين === ازابيل برٽن 1896ع ۾ وفات ڪئي. کيس پڻ پنهنجي مڙس سان گڏ مورٽليڪ جي ساڳئي مقبري ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="RASBurton">{{cite web |title=Richard Francis Burton (1821–1890) |url=https://royalasiaticsociety.org/richard-francis-burton-1821-1890/ |website=Royal Asiatic Society |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> مقبرو ٻنهي جي زندگيءَ ۽ سندن گڏيل سفرن جي يادگار طور مشهور آهي. == ازابيل برٽن ۽ مسودن جي تباهي == برٽن جي وفات کان پوءِ ازابيل برٽن سندس ادبي ورثي جي حفاظت، ترتيب ۽ اشاعت ۾ مصروف ٿي وئي. تنهن هوندي به سندس هڪ عمل، يعني برٽن جي ڪجهه اڻڇپيل مسودن ۽ ڪاغذن کي ساڙڻ، تاريخي ۽ ادبي تڪرار جو سبب بڻيو.<ref name="Lovell1998"/> === عطر واري باغ جو اڻڇپيل نسخو === برٽن پنهنجي آخري سالن ۾ عربي ڪتاب ''The Perfumed Garden'' جي وڌيڪ وسيع انگريزي نسخي تي ڪم ڪري رهيو هو. ان منصوبي کي ''The Scented Garden'' جي عنوان سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو. برٽن جي وفات کان پوءِ ازابيل انهيءَ ڪم سان لاڳاپيل مسودو ساڙي ڇڏيو. سندس خيال ۾ اهڙي مواد جي اشاعت برٽن جي اخلاقي ۽ سماجي شهرت کي نقصان پهچائي سگهي ٿي.<ref name="DNB"/><ref name="Lovell1998"/> === مسودن جي نقصان بابت اختلاف === ازابيل جي عمل تي برٽن جي ڪجهه دوستن ۽ پوءِ جي سوانح نگارن سخت تنقيد ڪئي. سندن خيال ۾ مسودن جي تباهيءَ سبب ادبي ۽ علمي تاريخ جو اهم مواد ضايع ٿيو. ٻئي طرف ازابيل پنهنجي عمل کي مڙس جي شهرت جي حفاظت ۽ مذهبي ذميواريءَ سان ڳنڍيو. تباهه ٿيل مواد جي مڪمل فهرست موجود نه هجڻ سبب ان جي اصل علمي اهميت ۽ مواد بابت يقيني نتيجا ڪڍڻ ممڪن نه آهن.<ref name="Rice1990"/> === محفوظ ٿيل مسودا ۽ خط === ازابيل طرفان ڪجهه مواد ساڙڻ باوجود برٽن جا ڪيترائي خط، مسودا، نوٽس ۽ ڪتاب محفوظ رهيا. انهن مان هڪ اهم مجموعو آمريڪا جي رياست ڪيليفورنيا ۾ واقع [[هنٽنگٽن لائبريري]] وٽ موجود آهي.<ref name="HuntingtonBurton">{{cite web |title=Richard Francis Burton Library Manuscripts Collection |url=https://www.huntington.org/collections/lib-mssrbl |website=The Huntington |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> هن مجموعي ۾ برٽن جي خط و ڪتابت، ذاتي ڪاغذن، ڪتابن ۽ ٻين علمي مواد جا اهم حصا شامل آهن. == برٽن جا مذهبي خيال == رچرڊ فرانسس برٽن جي مذهبي سڃاڻپ ۽ عقيدن بابت سوانح نگارن ۾ اختلاف موجود آهن. هن پنهنجي زندگيءَ دوران اسلام، عيسائيت، هندومت، صوفي فڪر ۽ ٻين مذهبي روايتن جو مطالعو ڪيو. برٽن جي لکڻين مان ظاهر ٿئي ٿو ته هو مذهبي عقيدن ۽ رسمن کي تاريخي، لساني ۽ سماجي نقطه نظر سان پڻ سمجهڻ چاهيندو هو.<ref name="Kennedy2005"/> === اسلام سان لاڳاپو === برٽن عربي ٻولي، اسلامي تاريخ، حج ۽ مسلمان سماجن بابت تفصيلي تحقيق ڪئي. 1853ع ۾ هن مسلمان مسافر جي سڃاڻپ اختيار ڪري مڪي ۽ مديني جو سفر ڪيو ۽ حج جا مناسڪ ادا ڪيا. تنهن هوندي به سندس حج جي ادائيگيءَ مان اهو لازمي نتيجو نٿو نڪري ته هو باقي زندگيءَ لاءِ اسلام جو پيروڪار بڻجي ويو هو. سندس مذهبي عقيدن بابت مختلف وقتن تي ڏنل بيان هڪجهڙا نه آهن.<ref name="BurtonPilgrimage1855"/><ref name="Rice1990"/> === عيسائيت سان لاڳاپو === برٽن جو خانداني پسمنظر انگريزي عيسائي سماج سان لاڳاپيل هو. سندس گهرواري ازابيل رومن ڪيٿولڪ هئي، پر برٽن جي ذاتي مذهبي عقيدن کي ازابيل جي عقيدي سان هڪجهڙو سمجهڻ درست نه آهي. برٽن پنهنجي ڪجهه بيانن ۾ مذهبي شڪ، آزاد خيالي ۽ الحاد سان لاڳاپيل موقف پڻ اختيار ڪيا.<ref name="Kennedy2005"/> === صوفي فڪر ۽ مشرقي فلسفو === برٽن کي صوفي شاعري، فارسي ادب ۽ مشرقي فلسفي سان خاص دلچسپي هئي. سندس تصنيف ''The Kasidah of Haji Abdu El-Yezdi'' ۾ زندگي، موت، اخلاق ۽ مذهبي عقيدن بابت فلسفياڻا سوال اٿاريا ويا آهن. هي نظم برٽن جي ذاتي فڪري جستجوءَ جو اهم مثال آهي، پر ان کي ڪنهن هڪ مذهبي مذهب نامي جي صورت ۾ پڙهڻ مناسب نه آهي. == شخصيت ۽ علمي شهرت == برٽن پنهنجي دور جي مشهور سياحن، ٻولين جي ڄاڻ رکندڙن، ليکڪن ۽ مترجمن مان هو. سندس شهرت جو بنياد سنڌ ۽ هندستان ۾ ملازمت، مڪي ۽ مديني جو سفر، آفريڪا جي مهمن، مختلف ملڪن ۾ سفارتي خدمتن ۽ ادبي ترجمن تي هو.<ref name="DNB"/> سوانح نگارن سندس غيرمعمولي ٻولي سکڻ جي صلاحيت، جسماني همت، تجسس ۽ وسيع مطالعي جو ذڪر ڪيو آهي. تنهن هوندي به سندس شخصيت ۾ سخت مزاجي، تڪراري تبصرا ۽ ٻين محققن سان اختلاف پڻ موجود هئا. === ٻولين جي ڄاڻ === برٽن ڪيترين يورپي، ايشيائي ۽ آفريڪي ٻولين جو مطالعو ڪيو. سندس سوانحي احوالن ۾ ٻولين جو تعداد مختلف ڄاڻايو ويو آهي. ڪڏهن کيس ڪيترين ڏهاڪن ٻولين ۽ لهجن جو ڄاڻو چيو وڃي ٿو، پر انهن سڀني ۾ سندس مهارت هڪجهڙي يا آزاد نموني تصديق ٿيل نه آهي. انهيءَ ڪري «فلاڻين ٻولين تي مڪمل عبور» جهڙي دعويٰ ڪرڻ بدران اهو چوڻ وڌيڪ درست آهي ته برٽن ڪيترين ٻولين جو مطالعو ڪيو ۽ مختلف سطحن تي انهن کي استعمال ڪندو هو.<ref name="McLynn1990"/> === جسماني همت ۽ سفر === برٽن پنهنجي زندگيءَ ۾ ڏکين زميني ۽ سامونڊي سفرن ۾ حصو ورتو. بربرا واري حملي ۾ زخمي ٿيڻ، آفريڪا جي اندرين علائقن ۾ بيمارين کي منهن ڏيڻ ۽ ڊگهن سفرن جي باوجود تحقيق جاري رکڻ سندس زندگيءَ جا اهم واقعا آهن. انهن واقعن سندس همعصر شهرت کي وڌايو، پر سفرن جي ڪاميابيءَ ۾ مقامي رهنمائن، مترجمن ۽ ساٿين جو ڪردار پڻ بنيادي هو. == تاريخي تڪرار ۽ تنقيدي جائزو == برٽن جي زندگيءَ ۽ تصنيفن سان ڪيترائي تڪرار لاڳاپيل آهن. انهن ۾ برطانوي سامراجي نظام سان سندس لاڳاپا، مقامي ماڻهن بابت تعبيرون، جنسيات بابت تحقيق، مذهبي عقيدا، نسلي درجابنديون ۽ ڪجهه غيرتصديق ٿيل ذاتي قصا شامل آهن. جديد تاريخي مطالعي ۾ انهن موضوعن کي سندس علمي خدمتن کان الڳ ڪرڻ بدران ساڳئي تاريخي پسمنظر ۾ ڏٺو وڃي ٿو. === نوآبادياتي دور جي نسلي درجابندي === برٽن جي سنڌ، هندستان ۽ آفريڪا بابت تصنيفن ۾ اڻويهين صديءَ جي يورپي علمي اصطلاحن جو استعمال ملي ٿو. انهن ۾ ''race''، ''tribe'' ۽ ٻين سماجي درجابندين جا اهڙا تصور شامل آهن، جيڪي جديد انسانيات ۽ تاريخ جي معيارن سان هميشه مطابقت نٿا رکن. برٽن جي ڪجهه بيانن ۾ مقامي ماڻهن بابت عام نتيجا ۽ نسلي تعصب پڻ موجود آهن.<ref name="Ghose2006"/><ref name="Kennedy2005"/> انهيءَ ڪري سندس لکڻين کي تاريخي ماخذ طور استعمال ڪندي انهن جي نوآبادياتي پسمنظر کي واضح ڪرڻ ضروري آهي. === جنسيات بابت تحقيق === برٽن انساني جنسي روين، ازدواجي روايتن ۽ جنسيات سان لاڳاپيل ادبي متنن بابت وڏي دلچسپي رکندو هو. سندس ''الف ليليٰ'' جي ترجمي جا حاشيا، ''ڪام سوترا'' سان لاڳاپيل اشاعت ۽ ''عطر واري باغ'' جو ترجمو انهيءَ دلچسپيءَ جا مثال آهن. انهن ڪمن وڪٽورين برطانيا ۾ ادبي ۽ اخلاقي تڪرار پيدا ڪيا. جديد مطالعي ۾ انهن تصنيفن کي جنسيات جي تاريخ ۽ وڪٽورين دور جي ثقافتي روين جي مطالعي لاءِ استعمال ڪيو وڃي ٿو. === سوٽاڊڪ خطي جو غيرثابت ٿيل نظريو === برٽن پنهنجي هڪ مشهور مضمون ۾ دنيا جي ڪجهه علائقن جي آبهوا ۽ جاگرافيءَ کي هم جنس جنسي روين سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي. اهو تصور ''Sotadic Zone'' جي نالي سان مشهور ٿيو. هي نظريو جديد سائنسي تحقيق ۾ ثابت ٿيل وضاحت طور قبول نٿو ڪيو وڃي. ان کي برٽن جي دور جي جنسيات ۽ انسانيات جي تاريخي نظريي طور بيان ڪرڻ گهرجي، نه ته ڪنهن قوم يا علائقي بابت ثابت ٿيل حقيقت طور. === دمشق ۾ يهودين بابت سامي مخالف بيان === برٽن جي دمشق واري سفارتي دور ۽ ان کان پوءِ جي لکڻين ۾ يهودين بابت سخت تعصب ۽ سامي مخالف بيان موجود آهن. سندس وفات کان پوءِ 1898ع ۾ ''The Jew, the Gipsy and El-Islam'' نالي ڪتاب شايع ٿيو. هن ڪتاب ۾ شامل مواد بابت محقق اينڊريو ونسنٽ تفصيلي اڀياس ڪيو آهي. سندس تحقيق موجب، برٽن جي ڪجهه اڻڇپيل لکڻين ۾ يهودين خلاف انتهائي جارحاڻيون دعوائون موجود هيون.<ref name="Vincent1985">{{cite journal |last=Vincent |first=Andrew |title=The Jew, the Gipsy and El-Islam: An Examination of Richard Burton's Consulship in Damascus and His Premature Recall, 1868–1871 |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |volume=117 |issue=2 |pages=155–173 |year=1985 |doi=10.1017/S0035869X00138377 |language=en }}</ref> برٽن سان منسوب انهن بيانن ۾ يهودين خلاف رت جي ڪوڙي الزام واري تاريخي بدناميءَ جو ذڪر پڻ ملي ٿو. اهو الزام هڪ بي بنياد ۽ سامي مخالف سازشي روايت آهي؛ ان جي حق ۾ ڪو معتبر تاريخي ثبوت موجود نه آهي. برٽن جي اهڙين لکڻين کي سندس تعصب جي تاريخي شاهدي طور پڙهڻ گهرجي، نه ته انهن الزامن جي سچائيءَ جي شاهدي طور. === دمشق مان واپسيءَ بابت اختلاف === برٽن کي 1871ع ۾ دمشق جي قونصل واري عهدي تان هٽايو ويو. سندس برطرفيءَ جا سبب مقامي سياسي حالتن، سفارتي اختلافن، مذهبي ۽ سماجي تڪرارن ۽ سندس پنهنجي رويي سان لاڳاپيل هئا. اينڊريو ونسنٽ جي تحقيق ۾ برٽن جي دمشق واري مقرريءَ ۽ وقت کان اڳ واپسيءَ جو تنقيدي جائزو ورتو ويو آهي.<ref name="Vincent1985"/> انهيءَ واقعي کي ڪنهن هڪ مذهبي برادريءَ جي سازش جو نتيجو قرار ڏيڻ تاريخي لحاظ کان غيرمحتاط آهي. === هندستان ۾ مبينا ڳجهي تحقيق === برٽن جي هندستان ۽ سنڌ واري فوجي دور بابت ڪجهه سوانحي احوالن ۾ هڪ مبينا ڳجهي تحقيق جو ذڪر ملي ٿو، جيڪا ڪراچيءَ ۾ مردن جي جنسي سرگرمين سان لاڳاپيل هنڌن بابت هئي. ان واقعي جي تفصيلن، سرڪاري حڪمن ۽ برٽن جي سڌي شرڪت بابت دستاويزي ثبوت محدود ۽ اختلاف جوڳا آهن.<ref name="McLynn1990"/><ref name="Lovell1998"/> تنهنڪري هن قصي کي ثابت ٿيل سرڪاري مهم يا برٽن جي فوجي ملازمت ختم ٿيڻ جو يقيني سبب قرار ڏيڻ مناسب نه آهي. === حج واري سفر ۾ مبينا قتل === برٽن جي حج واري سفر بابت ڪجهه روايتن ۾ سندس سڃاڻپ ظاهر ٿيڻ جي خطري ۽ مبينا قتل جو ذڪر ڪيو ويو آهي. ان واقعي جي آزاد ۽ معتبر تاريخي تصديق موجود نه آهي. انهيءَ ڪري اهڙي دعويٰ کي برٽن جي زندگيءَ سان لاڳاپيل غيرتصديق ٿيل قصي طور ئي بيان ڪرڻ گهرجي. == برٽن بابت سوانحي تحقيق == برٽن جي وفات کان پوءِ سندس زندگيءَ بابت ڪيترائي سوانحي ڪتاب ۽ تحقيقي مقالا شايع ٿيا. انهن ۾ ڪجهه ڪتاب سندس همعصر ماڻهن جي لکڻين تي ٻڌل آهن، جڏهن ته جديد تحقيق ۾ سندس خط، مسودا، سفارتي رڪارڊ ۽ ٻين تاريخي ماخذن جو استعمال ڪيو ويو آهي. === ازابيل برٽن جي سوانح === 1893ع ۾ ازابيل برٽن پنهنجي مڙس جي زندگيءَ بابت ٻن جلدن ۾ ''The Life of Captain Sir Richard F. Burton'' شايع ڪيو.<ref name="IsabelInnerLife1893"/> هي ڪتاب برٽن جي گهريلو زندگيءَ، سفرن ۽ شخصيت بابت اهم معلومات فراهم ڪري ٿو. تنهن هوندي به ازابيل پنهنجي مڙس جي حمايت ۾ لکيو، تنهنڪري سندس سوانح کي مڪمل طور غيرجانبدار ماخذ نٿو سمجهي سگهجي. === ٿامس رائيٽ جي سوانح === 1906ع ۾ [[ٿامس رائيٽ]] برٽن بابت ''The Life of Sir Richard Burton'' شايع ڪيو.<ref name="Wright1906"/> هن ڪتاب ۾ برٽن جي سفرن، تصنيفن، شخصيت ۽ ازابيل جي بيانن بابت تفصيل موجود آهن. رائيٽ جو ڪم برٽن بابت شروعاتي تفصيلي سوانحي تحقيقن مان هڪ آهي. === جديد سوانح نگار === ويهين ۽ ايڪويهين صديءَ ۾ برٽن بابت ڪيترن محققن نئين سر تحقيق ڪئي. انهن ۾ ايف. ايم. بروڊي، بائرن فارويل، ايڊورڊ رائس، فرينڪ ميڪلن، ميري ايس. لوويل، ڊين ڪينيڊي ۽ ٻين جا ڪتاب شامل آهن. انهن محققن برٽن جي زندگيءَ جي مختلف پهلوئن، سندس سفرن، مذهبي خيالن، جنسيات بابت تحقيق، نوآبادياتي پسمنظر ۽ ادبي ورثي جو جائزو ورتو. == علمي ادارن ۾ محفوظ ورثو == برٽن جا ڪتاب، خط، مسودا، نقشا ۽ ٻيا تاريخي ڪاغذ مختلف علمي ادارن ۽ مجموعن ۾ محفوظ آهن. === هنٽنگٽن لائبريري === [[هنٽنگٽن لائبريري]]، سين مارينو، ڪيليفورنيا، برٽن جي محفوظ ٿيل مسودن ۽ ذاتي لائبريريءَ جو هڪ اهم مجموعو رکي ٿي. ان مجموعي ۾ برٽن جي خط و ڪتابت، مسودن ۽ ڪتابن سان گڏ ٻين محققن ۽ ناشرن سان سندس لاڳاپن بابت مواد شامل آهي.<ref name="HuntingtonBurton"/> === رائل ايشياٽڪ سوسائٽي === [[رائل ايشياٽڪ سوسائٽي]] وٽ پڻ برٽن سان لاڳاپيل ڪتاب ۽ تاريخي مواد موجود آهي. سوسائٽيءَ جي مجموعي ۾ برٽن جي لکڻين ۽ سندس علمي لاڳاپن بابت دستاويز شامل آهن.<ref name="RASBurton"/> === اورلينز هائوس گيلري === [[ٽوئڪنهم]] ۾ واقع [[اورلينز هائوس گيلري]] سان پڻ برٽن جي ذاتي شين، تصويرن ۽ يادگارن جو هڪ مجموعو لاڳاپيل آهي. اهي مجموعا برٽن جي زندگيءَ ۽ سفرن بابت تحقيق لاءِ اهم آهن. == ادب ۾ رچرڊ فرانسس برٽن == رچرڊ فرانسس برٽن جي غيرمعمولي زندگيءَ سبب کيس ڪيترن ناولن، ڪهاڻين ۽ ٻين ادبي تصنيفن ۾ ڪردار طور پيش ڪيو ويو آهي. انهن ادبي تصويرن ۾ سندس حقيقي تاريخي زندگيءَ سان گڏ تخيلاتي عنصر پڻ شامل هوندا آهن. === بورخيس جي ڪهاڻي «الف» === ارجنٽائن جي مشهور ليکڪ [[خورخي لوئس بورخيس]] جي ڪهاڻي ''The Aleph'' (الف) ۾ برٽن جي نالي ۽ مشرقي ادب بابت سندس علم سان لاڳاپيل حوالو ملي ٿو. بورخيس پنهنجي ادبي تخليقن ۾ تاريخي ڪتابن، فرضي حوالن ۽ علمي شخصيتن کي گڏ ڪرڻ لاءِ مشهور هو. === ريورورلڊ ناولن جو سلسلو === آمريڪي سائنس فڪشن ليکڪ [[فلپ خوسيه فارمر]] جي ''Riverworld'' (درياهي دنيا) ناولن ۾ رچرڊ فرانسس برٽن هڪ اهم ڪردار آهي. هن تخيلاتي دنيا ۾ مختلف تاريخي دورن جا ماڻهو هڪ غيرمعمولي درياهي جهان ۾ ٻيهر جيئرا ٿين ٿا. برٽن کي اتي هڪ تجسس رکندڙ، مهم جو ۽ علم جي ڳولا ڪندڙ شخصيت طور پيش ڪيو ويو آهي. === برٽن ۽ اسپيڪ === وليم هيريسن جو تاريخي ناول ''Burton and Speke'' برٽن ۽ جان هيننگ اسپيڪ جي آفريڪي مهمن ۽ سندن اختلافن تي ٻڌل آهي. هن ناول کي پوءِ فلم ''Mountains of the Moon'' جي ڪهاڻيءَ لاءِ بنياد بڻايو ويو. === دنيا جو گڏ ڪندڙ === جرمن ٻوليءَ جي ليکڪ [[اليا ٽرويانوف]] جو ناول ''Der Weltensammler''، جنهن جو انگريزي عنوان ''The Collector of Worlds'' آهي، برٽن جي سفرن ۽ مختلف ثقافتن سان سندس لاڳاپن کي ادبي انداز ۾ پيش ڪري ٿو. هن ناول ۾ هندستان، عربستان ۽ آفريڪا سان لاڳاپيل برٽن جي زندگيءَ جا پهلو نمايان آهن. === دي رومانٽڪ === انگريز ناول نگار [[وليم بوئڊ]] جي 2022ع واري ناول ''The Romantic'' ۾ پڻ برٽن ۽ اسپيڪ تاريخي ڪردارن طور ظاهر ٿين ٿا. == فلمن ۽ ٽيليويزن ۾ برٽن == برٽن جي زندگيءَ، خاص طور آفريڪا جي مهمن ۽ اسپيڪ سان اختلافن، ڪيترن فلمن ۽ ٽيليويزن پروگرامن کي متاثر ڪيو آهي. {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#194d72;color:white;" | سال ! style="background:#194d72;color:white;" | عنوان ! style="background:#194d72;color:white;" | نوعيت ! style="background:#194d72;color:white;" | برٽن سان لاڳاپو |- | style="background:#eaf3fb;" | 1971ع | ''The Search for the Nile'' | بي بي سي ٽيليويزن سلسلو | نيل درياهه جي سرچشمي جي ڳولا؛ ڪينيٿ هيگ برٽن جو ڪردار ادا ڪيو |- | style="background:#edf6eb;" | 1990ع | ''Mountains of the Moon'' | تاريخي سوانحي فلم | برٽن ۽ اسپيڪ جون آفريڪي مهمون؛ پيٽرڪ برگن برٽن جو ڪردار ادا ڪيو |- | style="background:#fff2e4;" | 1993ع | ''Zero Patience'' | موسيقيءَ تي ٻڌل تخيلاتي فلم | برٽن جي تاريخي شخصيت جو فرضي ۽ طنزيه استعمال |- | style="background:#f3eafa;" | 2008ع | ''The Victorian Sex Explorer'' | دستاويزي پروگرام | برٽن جي سفرن ۽ جنسيات بابت تحقيق جو جائزو |} === مائونٽنز آف دي مون (1990ع) === 1990ع ۾ هدايتڪار [[باب رافيلسن]] جي فلم ''Mountains of the Moon'' (چنڊ جا جبل) رليز ٿي. فلم ۾ [[پيٽرڪ برگن]] رچرڊ فرانسس برٽن ۽ [[آئين گلين]] جان هيننگ اسپيڪ جو ڪردار ادا ڪيو. ڪهاڻيءَ جو بنياد ٻنهي مهم جوئن جي آفريڪي سفرن، نيل درياهه جي سرچشمي بابت تحقيق ۽ سندن ذاتي اختلافن تي آهي.<ref name="MountainsFilm">{{cite web |title=Mountains of the Moon |url=https://www.imdb.com/title/tt0100196/ |website=IMDb |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> فلم تاريخي واقعن مان متاثر آهي، پر ان کي مڪمل دستاويزي تاريخ بدران ڊرامائي تخليق طور سمجهڻ گهرجي. == تاريخي اهميت ۽ ورثو == رچرڊ فرانسس برٽن جي زندگي اڻويهين صديءَ جي عالمي سفرن، برطانوي سامراجي توسيع، لساني تحقيق ۽ ادبي ترجمن جي تاريخ سان ڳنڍيل آهي. هن سنڌ، هندستان، عربستان، آفريڪا، آمريڪا، برازيل ۽ ٻين علائقن بابت ڪتاب لکيا. سندس اهم خدمتن ۾ سنڌ بابت شروعاتي سماجي ۽ لساني تحقيق، مڪي ۽ مديني جو سفر، هرر ۽ آفريڪا جي وڏين ڍنڍن بابت مهمون ۽ عربي ۽ هندستاني ادب جي انگريزي اشاعت شامل آهن. تنهن هوندي به برٽن جي تاريخي حيثيت صرف سندس ڪاميابين تائين محدود نه آهي. سندس تصنيفن ۾ نوآبادياتي سوچ، نسلي تعصب، مذهبي اختلاف ۽ غيرثابت ٿيل سماجي نظريا پڻ موجود آهن. جديد تحقيق ۾ سندس ڪم کي تاريخي اهميت ۽ تنقيدي احتياط، ٻنهي سان پڙهيو وڃي ٿو. === سنڌ جي تاريخ لاءِ اهميت === سنڌ جي تاريخ جي حوالي سان برٽن جي اهميت خاص طور سندس 1847ع ۽ 1848ع وارين رپورٽن، 1849ع جي لساني مقالن، 1851ع جي ڪتابن، 1852ع جي بازداري بابت تصنيف ۽ 1877ع جي ''Sind Revisited'' ۾ آهي. اهي تصنيفون سنڌ جي ٻولين، سماجي روايتن، مذهبي زندگي، شهرن، آمدرفت ۽ برطانوي دور جي تبديلين بابت همعصر معلومات فراهم ڪن ٿيون. سندس لکڻين ۾ موجود تعصب ۽ نوآبادياتي تشريحن باوجود اهي سنڌ جي اڻويهين صديءَ واري تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم ابتدائي ماخذ آهن. == چونڊ سوانحي ۽ تحقيقي ڪتاب == * Brodie, Fawn M. (1967). ''The Devil Drives: A Life of Sir Richard Burton''. New York: W. W. Norton. * Farwell, Byron (1963). ''Burton: A Biography of Sir Richard Francis Burton''. London: Longmans. * Kennedy, Dane (2005). ''The Highly Civilized Man: Richard Burton and the Victorian World''. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press. * Lovell, Mary S. (1998). ''A Rage to Live: A Biography of Richard and Isabel Burton''. London: Little, Brown. * McLynn, Frank (1990). ''Burton: Snow upon the Desert''. London: John Murray. * Rice, Edward (1990). ''Captain Sir Richard Francis Burton: The Secret Agent Who Made the Pilgrimage to Mecca, Discovered the Kama Sutra, and Brought the Arabian Nights to the West''. New York: Charles Scribner's Sons. * Wright, Thomas (1906). ''The Life of Sir Richard Burton''. London: Everett & Co. * Jeal, Tim (2011). ''Explorers of the Nile: The Triumph and Tragedy of a Great Victorian Adventure''. New Haven: Yale University Press. * Vincent, Andrew (1985). “The Jew, the Gipsy and El-Islam: An Examination of Richard Burton's Consulship in Damascus and His Premature Recall, 1868–1871”. ''Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland''. 117 (2): 155–173. == وڌيڪ پڙهڻ لاءِ == * {{cite book |last=Burton |first=Isabel |title=The Life of Captain Sir Richard F. Burton |volume=1–2 |publisher=Chapman and Hall |location=London |year=1893 |language=en }} * {{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus |publisher=W. H. Allen & Co. |location=London |year=1851 |language=en |url=https://archive.org/details/sindhadnracestha00rich }} * {{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Sind Revisited |volume=1–2 |publisher=Richard Bentley and Son |location=London |year=1877 |language=en }} * {{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://burtoniana.org/ Burtoniana] — برٽن جي ڪتابن، سوانحن ۽ تاريخي دستاويزن جو مجموعو * [https://www.huntington.org/collections/lib-mssrbl هنٽنگٽن لائبريريءَ ۾ برٽن جا مسودا] * [https://royalasiaticsociety.org/richard-francis-burton-1821-1890/ رائل ايشياٽڪ سوسائٽيءَ ۾ برٽن بابت معلومات] * [https://www.gutenberg.org/ebooks/author/898 پروجيڪٽ گٽنبرگ تي برٽن جا ڪتاب] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Richard_Francis_Burton وڪيميڊيا ڪامنز تي رچرڊ فرانسس برٽن جون تصويرون] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:1821ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:1890ع ۾ وفات ڪيل]] [[زمرو:برطانوي سياح]] [[زمرو:برطانوي ليکڪ]] [[زمرو:برطانوي مترجم]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:سنڌ جا سفرناما]] [[زمرو:مشرقيات جا ماهر]] [[زمرو:آفريڪا جا محقق]] emcs0g3dr50mjnqkw0q9oihpkakrdhu 422543 422542 2026-10-18T00:00:24Z Intisar Ali 8681 422543 wikitext text/x-wiki {{Short description|برطانوي سياح، فوجي آفيسر، محقق، لسانيات جو ماهر، مترجم ۽ سفارتڪار (1821ع–1890ع)}} {{Infobox officeholder | honorific_prefix = سر | name = رچرڊ فرانسس برٽن | native_name = Richard Francis Burton | honorific_suffix = KCMG، FRGS، FRAS | image = Richard Francis Burton by Rischgitz, 1864.jpg | image_size = 240px | caption = رچرڊ فرانسس برٽن، 1864ع | office = برطانوي قونصل، فرنانڊو پو | office2 = برطانوي قونصل، سانتوس | office3 = برطانوي قونصل، دمشق | office4 = برطانوي قونصل، ٽريسٽي | birth_date = {{Birth date|1821|3|19|df=yes}} | birth_place = [[ٽورڪي]]، ڊيون، انگلينڊ | death_date = {{Death date and age|1890|10|20|1821|3|19|df=yes}} | death_place = [[ٽريسٽي]]، آسٽريا-هنگري | resting_place = سينٽ ميري مئگڊلين رومن ڪيٿولڪ چرچ جو قبرستان، مورٽليڪ، لنڊن | nationality = برطانوي | education = [[ٽرنٽي ڪاليج، آڪسفرڊ]] | spouse = [[ازابيل برٽن]] (شادي: 22 جنوري 1861ع) | occupation = سياح، فوجي آفيسر، محقق، لسانيات جو ماهر، مترجم، ليکڪ ۽ سفارتڪار | known_for = سنڌ بابت تاريخي ۽ سماجي تحقيق، مڪي ۽ مديني جو سفر، آفريڪا جون جاگرافيائي مهمون ۽ عربي ادب جا ترجما | notable_works = ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus''؛ ''Sind Revisited''؛ ''Personal Narrative of a Pilgrimage to Al-Madinah and Meccah''؛ ''The Book of the Thousand Nights and a Night''؛ ''The Kasidah'' | pen_name = مرزا عبدالله البشري؛ حاجي عبدو اليزدي؛ فرينڪ بيڪر | allegiance = [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] | branch = بمبئي فوج | unit = 18هين مقامي پيادل فوجي ريجمينٽ | nickname = رفئين ڊڪ (Ruffian Dick) | service_years = 1842ع–1861ع | rank = ڪئپٽن | battles = [[ڪريميا جي جنگ]] | awards = نائٽ ڪمانڊر آف دي آرڊر آف سينٽ مائيڪل اينڊ سينٽ جارج؛ ڪريميا ميڊل | signature = Richard Francis Burton signature.svg }} '''سر رچرڊ فرانسس برٽن''' (انگريزي: ''Sir Richard Francis Burton''؛ 19 مارچ 1821ع – 20 آڪٽوبر 1890ع) هڪ مشهور [[برطانيا|برطانوي]] سياح، جاگرافيدان، فوجي آفيسر، [[لسانيات|لسانيات جو ماهر]]، محقق، [[مترجم]]، ليکڪ، [[بشرشناسي|بشرشناس]] ۽ سفارتڪار هو. هن [[ايشيا]]، [[آفريڪا]]، [[ڏکڻ آمريڪا]] ۽ ٻين علائقن جا سفر ڪيا ۽ مختلف قومن جي ٻولين، ثقافتن، مذهبي عقيدن، سماجي رسمن، تاريخ ۽ جاگرافيءَ بابت وسيع تحقيق ڪئي.<ref name="Kennedy2005">{{cite book |last=Kennedy |first=Dane |title=The Highly Civilized Man: Richard Burton and the Victorian World |publisher=Harvard University Press |location=Cambridge, Massachusetts |year=2005 |isbn=9780674018624 |language=en }}</ref><ref name="Young2006">{{cite book |last=Young |first=S. |title=Richard Francis Burton: Explorer, Scholar, Spy |publisher=Marshall Cavendish |location=New York |year=2006 |isbn=9780761422228 |language=en }}</ref> برٽن پنهنجي غيرمعمولي لساني صلاحيتن سبب مشهور هو. سندس سوانح نگارن موجب، هو ڪيترين يورپي، ايشيائي ۽ آفريقي ٻولين ۽ لهجن کان واقف هو. سندس ڄاڻ ۾ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]، [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]، [[اطالوي ٻولي|اطالوي]]، [[عربي ٻولي|عربي]]، [[فارسي ٻولي|فارسي]]، [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]]، [[هندوستاني ٻولي|هندوستاني]]، [[گجراتي ٻولي|گجراتي]]، [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] ۽ ٻيون ٻوليون شامل هيون. سندس ٻولين جي ڄاڻ بابت سوانح نگارن جا انگ مختلف آهن، ڇاڪاڻ ته ڪجهه ليکڪ جدا جدا لهجن کي به مستقل ٻولين طور شمار ڪن ٿا.<ref name="McLynn1990">{{cite book |last=McLynn |first=Frank |title=Of No Country: An Anthology of the Works of Sir Richard Burton |publisher=Charles Scribner's Sons |location=New York |year=1990 |language=en }}</ref> برٽن 1842ع ۾ [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي بمبئي فوج ۾ شامل ٿيو. سندس فوجي زندگيءَ جو اهم حصو هندستان ۽ [[سنڌ]] ۾ گذريو، جتي هن مقامي ٻولين، قومن، مذهبي روايتن ۽ سماجي زندگيءَ جو مطالعو ڪيو. هن سنڌ بابت ڪيترائي ڪتاب لکيا، جن مان ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' (1851ع) ۽ ''Sind Revisited'' (1877ع) سنڌ جي اڻويهين صديءَ جي تاريخ جا اهم ماخذ سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="Burton1851">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus: With Notices of the Topography and History of the Province |publisher=W. H. Allen & Co. |location=London |year=1851 |language=en |url=https://archive.org/details/sindhadnracestha00rich }}</ref><ref name="Burton1877">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Sind Revisited: With Notices of the Anglo-Indian Army; Railroads; Past, Present, and Future, etc. |volume=1–2 |publisher=Richard Bentley and Son |location=London |year=1877 |language=en |url=https://books.google.com/books?id=GwREAQAAMAAJ }}</ref> برٽن جي شهرت جو هڪ اهم سبب 1853ع ۾ مسلمان حاجيءَ جو ويس اختيار ڪري [[مڪو|مڪي]] ۽ [[مدينو|مديني]] جو سفر ڪرڻ هو. ان کان پوءِ هن [[جان هيننگ اسپيڪ]] سان گڏ اوڀر آفريڪا جي جاگرافيائي مهمن ۾ حصو ورتو ۽ 1858ع ۾ [[ڍنڍ ٽانگانيڪا]] تائين پهتو. هو [[رائل جاگرافيائي سوسائٽي]] جو فيلو پڻ هو.<ref name="BBCBurton">{{cite web |title=Historic Figures: Sir Richard Burton |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/burton_sir_richard.shtml |website=BBC History |publisher=BBC |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> سندس ٻين مشهور علمي ۽ ادبي خدمتن ۾ عربي داستانن جي مجموعي ''The Book of the Thousand Nights and a Night'' جو انگريزي ترجمو، ''The Perfumed Garden'' جو ترجمو ۽ ''Kama Sutra'' جي انگريزي اشاعت سان وابستگي شامل آهن. هن سفرنامن، تاريخ، انساني روين، تلواربازي، بازداري، مذهبي مطالعي ۽ بشرشناسيءَ بابت پڻ لکيو.<ref name="Kennedy2005"/> 1861ع کان پوءِ برٽن برطانوي سفارتي ملازمت ۾ رهيو ۽ فرنانڊو پو، برازيل جي سانتوس، [[دمشق]] ۽ ٽريسٽي ۾ قونصل طور خدمتون سرانجام ڏنيون. 1886ع ۾ [[راڻي وڪٽوريا]] کيس نائٽ ڪمانڊر آف دي آرڊر آف سينٽ مائيڪل اينڊ سينٽ جارج جو اعزاز عطا ڪيو.<ref name="LondonGazette1886">{{cite journal |title=The London Gazette |issue=25559 |date=16 February 1886 |page=743 |language=en }}</ref> سنڌي ادب جي محقق [[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع) ۾ برٽن جو ذڪر ڪيو آهي. جوتواڻيءَ موجب، برٽن پنجاهه کان وڌيڪ تصنيفن جو ليکڪ هو، جن مان گهڻيون سفرنامن سان لاڳاپيل هيون.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> == سوانح عمري == === شروعاتي زندگي ۽ خاندان === رچرڊ فرانسس برٽن 19 مارچ 1821ع تي انگلينڊ جي ڊيون علائقي جي سامونڊي شهر [[ٽورڪي]] ۾ ڄائو. سندس ڄمڻ جي هنڌ بابت تاريخي ماخذن ۾ اختلاف ملي ٿو. برٽن پنهنجي سوانحي بيانن ۾ هارٽفورڊشائر جي ايلسٽري ۾ واقع خانداني گهر ''Barham House'' کي پنهنجي ڄمڻ جو هنڌ ڄاڻايو، پر سندس جديد سوانح نگار [[ميري ايس. لوويل]] جي تحقيق موجب، سندس اصل ڄمڻ جو هنڌ ٽورڪي هو.<ref name="Lovell1998">{{cite book |last=Lovell |first=Mary S. |title=A Rage to Live: A Biography of Richard and Isabel Burton |publisher=W. W. Norton & Company |location=New York |year=1998 |isbn=9780393046724 |language=en }}</ref> سندس بپتسما 2 سيپٽمبر 1821ع تي هارٽفورڊشائر جي ايلسٽري چرچ ۾ ٿي.<ref name="HertfordHistory">{{cite book |last=Page |first=William |title=A History of the County of Hertford |volume=2 |publisher=Constable |year=1908 |pages=349–351 |language=en |url=https://www.british-history.ac.uk/vch/herts/vol2/pp349-351 }}</ref> برٽن جو پيءُ ليفٽيننٽ ڪرنل '''جوزف نيٽروِل برٽن''' (Joseph Netterville Burton) اينگلو-آئرش نسل جو برطانوي فوجي آفيسر هو، جيڪو برطانوي فوج جي 36هين پيادل ريجمينٽ سان لاڳاپيل رهيو. سندس ماءُ '''مارٿا بيڪر''' (Martha Baker) هارٽفورڊشائر جي مالدار زميندار رچرڊ بيڪر جي ڌيءَ ۽ وارثن مان هڪ هئي. برٽن جو نالو پڻ سندس ناني واري خاندان جي رچرڊ بيڪر جي نسبت سان رکيو ويو.<ref name="Wright1906">{{cite book |last=Wright |first=Thomas |title=The Life of Sir Richard Burton |volume=1–2 |publisher=Everett & Co. |location=London |year=1906 |language=en |url=https://burtoniana.org/biography/1906-The%20Life%20of%20Sir%20Richard%20Burton%20-%20Wright/HTML/index.html }}</ref> برٽن کي ٻه ڀائر ڀينر هئا: '''ماريا ڪيٿرين ايلزبيٿ برٽن''' ۽ '''ايڊورڊ جوزف نيٽروِل برٽن'''. سندس ڀيڻ ماريا بعد ۾ برطانوي فوجي آفيسر سر هينري وليم اسٽسٽڊ سان شادي ڪئي.<ref name="Wright1906"/> === يورپ ۾ ننڍپڻ ۽ پرورش === [[File:Richard Francis Burton by Rischgitz, 1864.jpg|thumb|رچرڊ فرانسس برٽن جي 1864ع واري تصوير.]] برٽن جي ننڍپڻ جو وڏو حصو انگلينڊ، فرانس ۽ اٽليءَ جي مختلف شهرن ۾ گذريو. سندس پيءُ دم جي بيماريءَ سبب نسبتاً سازگار آبهوا جي ڳولا ۾ خاندان کي يورپ جي مختلف علائقن ۾ منتقل ڪندو رهيو.<ref name="Wright1906"/> شروعات ۾ برٽن جو خاندان انگلينڊ جي ايلسٽري ۽ فرانس جي [[ٽورز]] شهر جي وچ ۾ رهندو هو. ٽورز ۾ برٽن ۽ سندس ڀاءُ جي سنڀال هڪ انگريز عورت مسز لنگ ڪندي هئي. سندن شروعاتي تعليم هڪ آئرش استاد ڪلاف جي نگرانيءَ ۾ ٿي. ان کان پوءِ خاندان ٽورز جي ''Rue de l'Archevêché'' واري علائقي ۾ منتقل ٿيو، جتي ٻارن کي جان گلڪرسٽ جي تعليمي اداري ۾ داخل ڪرايو ويو. اتي برٽن کي [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] ۽ [[قديم يوناني ٻولي|قديم يوناني]] ٻولين جي ابتدائي تعليم ملي.<ref name="Wright1906"/> 1829ع ۾ خاندان انگلينڊ موٽيو ۽ برٽن ۽ سندس ڀاءُ کي رچمنڊ گرين جي هڪ ابتدائي اسڪول ۾ داخل ڪرايو ويو. اهو اسڪول ريورنڊ چارلس ڊيلافوس هلائيندو هو. سوانح نگار ٿامس رائيٽ موجب، اسڪول ۾ تعليم ۽ شاگردن جي رهائش جا انتظام اطمينان بخش نه هئا.<ref name="Wright1906"/> بعد ۾ خاندان فرانس جي [[بلوا]] شهر ۾ منتقل ٿيو، جتي ٻارن جي تعليم لاءِ خانگي استادن جو بندوبست ڪيو ويو. برٽن ۽ سندس ڀاءُ کي ريورنڊ ايڇ. آر. ڊو پري پڙهائيندو هو. خاندان ڪجهه عرصي کان پوءِ فرانس مان اٽليءَ ڏانهن ويو. هنن [[مارسي]]، [[ليورنو]]، [[پيسا]]، [[سيئنا]]، [[پيروگيا]]، [[فلورينس]]، [[روم]]، [[نيپلز]]، [[سورينٽو]] ۽ [[ڪاپري]] جهڙن هنڌن تي وقت گذاريو.<ref name="Wright1906"/> اٽليءَ ۾ رهائش دوران برٽن کي اطالوي ٻولي، مصوري ۽ موسيقيءَ سان واقفيت حاصل ٿي. سندس ڀاءُ ايڊورڊ وائلن وڄائڻ ۾ دلچسپي ورتي، جڏهن ته رچرڊ جي دلچسپي ٻولين، سفرن ۽ جسماني سرگرمين ۾ وڌيڪ هئي. 1836ع ۾ خاندان فرانس جي ڏاکڻي شهر [[پو، فرانس|پو]] ڏانهن منتقل ٿيو ۽ پوءِ وري اٽليءَ جي پيسا ۽ لوڪا شهرن ۾ رهيو. هن عرصي ۾ برٽن مختلف يورپي سماجي ۽ ثقافتي ماحولن سان واقفيت حاصل ڪئي.<ref name="Wright1906"/> === ٻولين سان شروعاتي دلچسپي === برٽن ننڍپڻ کان ئي ٻولين سکڻ جي غيرمعمولي صلاحيت ڏيکاري. يورپ جي مختلف علائقن ۾ رهائش سبب هن فرانسيسي، اطالوي ۽ جديد يوناني ٻوليون سکڻ جا موقعا حاصل ڪيا. هن لاطيني ۽ قديم يوناني ٻولين جي تعليم پڻ حاصل ڪئي. سوانح نگار ايڊورڊ رائس موجب، برٽن کي ٻولين جي آوازن، لهجن ۽ تلفظن ۾ فرق سڃاڻڻ جي خاص صلاحيت هئي. هو يورپي ٻولين جي مختلف لهجن جي نقل ڪرڻ ۽ انهن کي ڳالهائڻ ۾ مهارت حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪندو هو.<ref name="Rice1990">{{cite book |last=Rice |first=Edward |title=Captain Sir Richard Francis Burton: The Secret Agent Who Made the Pilgrimage to Mecca, Discovered the Kama Sutra, and Brought the Arabian Nights to the West |publisher=Charles Scribner's Sons |location=New York |year=1990 |isbn=9780684191379 |language=en }}</ref> برٽن جي شروعاتي لساني تعليم سندس مستقبل جي سفرن، فوجي خدمتن ۽ مختلف سماجن بابت تحقيق ۾ مددگار ثابت ٿي. === آڪسفرڊ يونيورسٽيءَ ۾ تعليم === آڪٽوبر 1840ع ۾ برٽن [[آڪسفرڊ يونيورسٽي]] جي [[ٽرنٽي ڪاليج، آڪسفرڊ|ٽرنٽي ڪاليج]] ۾ داخل ٿيو. يونيورسٽيءَ ۾ داخلا کان اڳ هن وليم اليگزينڊر گرينهل ۽ ڊاڪٽر اوگل کان تعليمي رهنمائي حاصل ڪئي هئي.<ref name="Wright1906"/> آڪسفرڊ ۾ برٽن جي دلچسپي روايتي نصابي تعليم کان وڌيڪ ٻولين، تلواربازي، ٻيڙين هلائڻ، شڪار ۽ ٻين جسماني سرگرمين ۾ هئي. هو عربي ۽ ٻين مشرقي ٻولين جي تعليم حاصل ڪرڻ جو خواهشمند هو. هن عربي سکڻ لاءِ يونيورسٽيءَ ۾ موجود ماهرن سان رابطو ڪيو، پر سندس خواهش مطابق انفرادي تعليم جو بندوبست نه ٿي سگهيو. ان کان پوءِ هن پنهنجي ڪوششن سان عربي پڙهڻ شروع ڪئي ۽ اسپيني مستشرق پاسڪوال ڊي گايانگوس کان ڪجهه رهنمائي حاصل ڪئي.<ref name="Wright1906"/> برٽن آڪسفرڊ جي تعليمي نظام ۽ ضابطن تي تنقيد ڪندو هو. سندس خيال ۾ يونيورسٽيءَ جي روايتي تعليم عملي ڄاڻ ۽ آزاد تحقيق جي تقاضائن کي پورو نه ڪندي هئي. اپريل 1842ع ۾ برٽن يونيورسٽيءَ جي منع باوجود گهوڙن جي هڪ مقابلي ۾ شرڪت ڪئي. جڏهن ضابطن جي ڀڃڪڙي ڪندڙ شاگردن خلاف ڪارروائي ڪئي وئي، تڏهن برٽن يونيورسٽيءَ جي اختيارين سان بحث ڪيو. ٻين شاگردن کي عارضي طور ڪاليج مان معطل ڪيو ويو، پر برٽن کي مستقل طور خارج ڪيو ويو.<ref name="Wright1906"/> آڪسفرڊ مان نيڪالي سندس زندگيءَ جو اهم موڙ ثابت ٿي. ان کان پوءِ هن فوجي ملازمت اختيار ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. === بمبئي فوج ۾ شموليت === 1842ع ۾ برٽن [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي بمبئي فوج ۾ آفيسر طور شامل ٿيو. کيس بمبئي فوج جي '''18هين مقامي پيادل فوجي ريجمينٽ''' ۾ مقرر ڪيو ويو. برٽن شروعات ۾ پهرين اينگلو-افغان جنگ ۾ حصو وٺڻ جو خواهشمند هو، پر سندس هندستان پهچڻ تائين اها جنگ ختم ٿي چڪي هئي.<ref name="Rice1990"/> هن کي [[گجرات]] ۾ مقرر ڪيو ويو، جتي سندس فوجي دستو جنرل [[چارلس جيمس نيپيئر]] جي ڪمانڊ هيٺ هو. فوجي ملازمت دوران برٽن مقامي ٻولين، مذهبي روايتن ۽ سماجي زندگيءَ جي مطالعي ۾ گهري دلچسپي ورتي.<ref name="Ghose2006">{{cite book |last=Ghose |first=Indira |chapter=Imperial Player: Richard Burton in Sindh |title=Travel Writing in the Nineteenth Century |editor-last=Youngs |editor-first=Tim |publisher=Anthem Press |year=2006 |pages=71–86 |isbn=9781843317692 |doi=10.7135/upo9781843317692.005 |language=en }}</ref> سندس غيرروايتي روين، تلواربازيءَ جي مهارت ۽ جرئتمند طبيعت سبب کيس '''رفئين ڊڪ''' (''Ruffian Dick'') جي لقب سان پڻ سڏيو ويندو هو.<ref name="Rice1990"/> === هندستان ۾ لساني ۽ ثقافتي مطالعو === هندستان ۾ رهائش دوران برٽن مقامي ٻولين سکڻ لاءِ باقاعدي محنت ڪئي. هن هندوستاني، فارسي، عربي، گجراتي، مراٺي، پنجابي، سنڌي ۽ سرائڪي ٻولين جو مطالعو ڪيو. سندس لساني مهارت بابت مختلف سوانح نگارن جا بيان ملن ٿا. ايڊورڊ رائس موجب، برٽن ڪيترن سرڪاري لساني امتحانن ۾ ڪاميابي حاصل ڪئي هئي ۽ وڌيڪ امتحانن جي تياري پڻ ڪري رهيو هو.<ref name="Rice1990"/> برٽن مقامي ماڻهن سان سڌي رابطي کي ٻولين ۽ ثقافتن جي مطالعي جو اهم ذريعو سمجهندو هو. هو مقامي لباس، ڳالهائڻ جي انداز، رسمن ۽ سماجي آداب جو مشاهدو ڪندو هو. هن هندو، مسلمان ۽ ٻين مذهبي برادرين جي عقيدن ۽ رسمن بابت پڻ ڄاڻ حاصل ڪئي. سندس مذهبي تجربن بابت سوانح نگارن جا مختلف بيان ملن ٿا، جن ۾ هندو مذهبي رسمن ۾ شرڪت، سک روايتن جو مطالعو ۽ صوفي طريقن سان واقفيت شامل آهي.<ref name="Rice1990"/> بهرحال، برٽن جي ذاتي مذهبي وابستگيءَ بابت مختلف روايتن کي هڪجهڙو معتبر نٿو سمجهي سگهجي. سندس ڪجهه دعوائون ذاتي بيانن تي ٻڌل آهن ۽ انهن جي آزاد تاريخي تصديق محدود آهي. === سنڌ ۾ آمد ۽ فوجي خدمتون === [[سنڌ تي انگريزن جو قبضو|1843ع ۾ سنڌ تي برطانوي قبضي]] کان پوءِ علائقي ۾ برطانوي فوجي ۽ انتظامي سرگرميون وڌيون. انهيءَ پسمنظر ۾ 1844ع ۾ برٽن کي سنڌ موڪليو ويو. سنڌ ۾ سندس فوجي خدمتن جو تعلق برطانوي فوج جي مقامي انتظام، جاگرافيائي ڄاڻ ۽ سروي سان هو. هن فوجي ذميوارين سان گڏ سنڌ جي ماڻهن، ٻولين، تاريخ، مذهب ۽ سماجي روايتن بابت معلومات گڏ ڪرڻ شروع ڪئي.<ref name="Ghose2006"/> سنڌ ۾ برٽن جي رهائش سندس علمي ۽ ادبي زندگيءَ جو اهم مرحلو ثابت ٿي. هن سنڌي ٻولي، مقامي برادرين، مذهبي ادارن ۽ سماجي رسمن جو مشاهدو ڪيو. برٽن سنڌ جي مختلف علائقن ۾ سفر ڪندي مقامي ماڻهن سان رابطا قائم ڪيا ۽ سنڌ جي روزمره زندگيءَ بابت نوٽس تيار ڪيا. انهن مشاهدن جي بنياد تي هن بعد ۾ سنڌ بابت ڪيترائي ڪتاب لکيا.<ref name="Burton1851"/> سندس ڪتاب ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' جي مهاڳ موجب، سنڌ ۾ لڳ ڀڳ پنجن سالن جي رهائش دوران کيس اهڙي جامع ڪتاب جي کوٽ محسوس ٿي، جنهن ۾ مقامي ماڻهن جي گهريلو زندگي، مذهبي عقيدن، رسم و رواج ۽ سماجي حالتن بابت تفصيلي ڄاڻ موجود هجي.<ref name="Burton1851"/> برٽن جي سنڌ بابت تحقيق کي جديد تاريخنگاريءَ ۾ نوآبادياتي علم جي پيداوار جي پسمنظر ۾ پڻ ڏٺو ويو آهي. محقق اندرا گهوش پنهنجي مطالعي ''Imperial Player: Richard Burton in Sindh'' ۾ برٽن جي سنڌ واري تجربي ۽ سندس سفرنامن کي برطانوي سامراجي طاقت، ثقافتي مشاهدي ۽ ليکڪ جي شخصيت جي لاڳاپن جي روشنيءَ ۾ بحث هيٺ آندو آهي.<ref name="Ghose2006"/> === سنڌ مان واپسي ۽ ابتدائي تصنيفون === برٽن 1848ع ۾ سنڌ ڇڏي. سنڌ ۾ رهائش دوران گڏ ڪيل مواد بعد ۾ سندس ڪيترين تصنيفن جو بنياد بڻيو. 1851ع ۾ سندس سنڌ بابت ٻه اهم ڪتاب شايع ٿيا: * ''Scinde; or, The Unhappy Valley'' (سنڌ يا ڏکويل وادي)، ٻن جلدن ۾؛ * ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' (سنڌ ۽ سنڌو ماٿريءَ ۾ رهندڙ قومون). 1852ع ۾ سندس ڪتاب ''Falconry in the Valley of the Indus'' (سنڌو ماٿريءَ ۾ بازن سان شڪار) شايع ٿيو، جنهن ۾ بازداري ۽ شڪار سان لاڳاپيل روايتن جو احوال ڏنل آهي.<ref name="BurtonBibliography">{{cite web |title=Major Works of Richard Francis Burton |url=https://static.burtoniana.org/books/index.htm |website=Burtoniana |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> اهي ڪتاب سنڌ جي اڻويهين صديءَ جي سماجي، لساني ۽ ثقافتي تاريخ بابت اهم ابتدائي ماخذ آهن. انهن جي مطالعي وقت برٽن جي ذاتي مشاهدن، ٻڌل روايتن ۽ نوآبادياتي تعبيرن جي وچ ۾ فرق رکڻ ضروري آهي. == سنڌ بابت علمي ۽ تحقيقي خدمتون == [[فائل:Richard-Francis-Burton-by-Lock-&-Whitfield,-1876.png|thumb|upright|رچرڊ فرانسس برٽن جي 1876ع واري تصوير، جيڪا لاڪ ۽ وِٽفيلڊ جي فوٽوگرافي اسٽوڊيو ۾ ورتي وئي.]] [[سنڌ]] ۾ رهائش دوران رچرڊ فرانسس برٽن فوجي ذميوارين سان گڏ تاريخ، جاگرافي، ٻولين، مقامي ادب، مذهبي عقيدن، سماجي رسمن ۽ ماڻهن جي روزمره زندگيءَ بابت مواد گڏ ڪيو. سندس سنڌ بابت تحقيق جا نتيجا سرڪاري رپورٽن، علمي مقالن ۽ سفرنامن جي صورت ۾ شايع ٿيا. برٽن جي سنڌ بابت لکڻين ۾ ٻن قسمن جو مواد نمايان آهي: پهريون، سندس ذاتي سفرن ۽ مشاهدن تي ٻڌل احوال؛ ٻيو، مقامي ماڻهن، عالمن، استادن ۽ ٻين ڄاڻ رکندڙ شخصيتن کان حاصل ڪيل روايتون ۽ معلومات. انهيءَ ڪري سندس تصنيفون تاريخي ماخذ هجڻ سان گڏ برطانوي نوآبادياتي دور جي علمي سوچ جو پڻ اظهار ڪن ٿيون.<ref name="Ghose2006"/><ref name="Kennedy2005"/> === سنڌ بابت شروعاتي سرڪاري رپورٽون === برٽن جي سنڌ بابت تحقيق صرف سندس مشهور ڪتابن تائين محدود نه هئي. 1847ع ۽ 1848ع ۾ هن سنڌ جي آبادي، رسم و رواج، ٻولين، ادب، زراعت ۽ وقت جي حساب بابت ٻه اهم رپورٽون پڻ تيار ڪيون، جيڪي بمبئي حڪومت جي سرڪاري رڪارڊن ۾ شايع ٿيون.<ref name="BurtonMinorWorks">{{cite web |title=Shorter Works by Richard Francis Burton |url=https://burtoniana.org/minor/by-year/index.htm |website=Burtoniana |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> ==== سنڌ جي آبادي، رسم و رواج، ٻولي ۽ ادب بابت نوٽس (1847ع) ==== 1847ع ۾ برٽن جو مقالو ''Notes Relative to the Population of the Sind; and the Customs, Language, and Literature of the People'' (سنڌ جي آبادي، ماڻهن جي رسم و رواج، ٻولي ۽ ادب بابت نوٽس) شايع ٿيو. هي مقالو ''Bombay Government Records'' جي نئين سلسلي جي سترهين نمبر، ٻئي حصي، صفحن 637 کان 657 تائين شايع ٿيو.<ref name="Burton1847">{{cite report |last=Burton |first=Richard F. |title=Notes Relative to the Population of the Sind; and the Customs, Language, and Literature of the People |work=Bombay Government Records |series=New Series |number=17 |volume=Part 2 |pages=637–657 |year=1847 |language=en }}</ref> هن رپورٽ جو موضوع سنڌ جي آبادي ۽ ماڻهن جي سماجي ۽ لساني زندگي هو. ان ۾ مقامي ماڻهن جي روايتن، ٻوليءَ ۽ ادب بابت گڏ ڪيل معلومات پيش ڪئي وئي. اها رپورٽ برٽن جي پوءِ شايع ٿيل ڪتاب ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' جي موضوعاتي پسمنظر کي سمجهڻ لاءِ اهم آهي. ==== سنڌ ۾ وقت جي ورهاست، زراعت ۽ نشي آور شين بابت نوٽس (1848ع) ==== 1848ع ۾ برٽن جو ٻيو مقالو ''Brief Notes Relative to the Division of Time, and Articles of Cultivation in Sind; to Which Are Appended Remarks on the Modes of Intoxication in That Province'' شايع ٿيو. ان جي عنوان جو سنڌي ترجمو '''سنڌ ۾ وقت جي ورهاست، پوکيل فصلن ۽ نشي جي طريقن بابت مختصر نوٽس''' ڪري سگهجي ٿو. هي مقالو ''Bombay Government Records'' جي نئين سلسلي جي سترهين نمبر، ٻئي حصي، صفحن 613 کان 636 تائين شايع ٿيو.<ref name="Burton1848">{{cite report |last=Burton |first=Richard F. |title=Brief Notes Relative to the Division of Time, and Articles of Cultivation in Sind; to Which Are Appended Remarks on the Modes of Intoxication in That Province |work=Bombay Government Records |series=New Series |number=17 |volume=Part 2 |pages=613–636 |year=1848 |language=en }}</ref> هن رپورٽ ۾ سنڌ ۾ وقت جي روايتي حساب، زراعت سان لاڳاپيل موضوعن ۽ نشي آور شين جي استعمال بابت احوال ڏنو ويو. رپورٽ جي تياريءَ سان اسسٽنٽ سرجن جان ايلرٽن اسٽاڪس جو نالو پڻ لاڳاپيل آهي. تحقيق موجب، رپورٽ جي ڪجهه حصن ۾ اسٽاڪس جي شرڪت هئي، جڏهن ته نشي جي طريقن بابت اضافي تبصرا برٽن جي ڪم سان منسوب ڪيا ويا آهن.<ref name="BurtonMinorWorks"/> === سنڌي ٻولي ۽ مقامي لساني روايتون === برٽن کي سنڌي ٻولي ۽ ان جي پاڙيسري ٻولين سان لاڳاپن ۾ خاص دلچسپي هئي. هن سنڌ ۾ رهائش دوران مقامي ماڻهن جي ڳالهائڻ جا طريقا، مختلف لهجا، ٻولين جا لفظ ۽ ادبي روايتون سمجهڻ جي ڪوشش ڪئي. سندس 1851ع واري ڪتاب ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' ۾ سنڌ جي ٻولين ۽ ادب بابت بحث موجود آهي. هن مقامي سماجي ۽ مذهبي زندگيءَ کي سمجهڻ لاءِ ٻوليءَ جي ڄاڻ کي اهميت ڏني.<ref name="Burton1851"/> برٽن جو لساني ڪم اڻويهين صديءَ جي وچ ڌاري سنڌ ۽ ڀرپاسي جي علائقن جي ٻولين بابت يورپي تحقيق جي شروعاتي مثالن مان هڪ آهي. البت سندس دور جي ٻولين جي درجابندي ۽ اصطلاحن کي جديد لسانيات جي درجابنديءَ کان الڳ سمجهڻ گهرجي. === جتڪي، ملتاني ۽ پشتو بابت مقالا === 1849ع ۾ برٽن جا لسانيات بابت مقالا بمبئي شاخ جي رائل ايشياٽڪ سوسائٽيءَ جي رسالي ''Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society'' ۾ شايع ٿيا. انهن ۾ جتڪي يا بيلوچڪي لهجي جي گرامر، ملتاني ٻوليءَ جي گرامر ۽ پشتو ٻوليءَ جي هڪ درسي مجموعي بابت تنقيدي اڀياس شامل هئا.<ref name="DNB"/> ==== جتڪي يا بيلوچڪي لهجي جي گرامر ==== ''A Grammar of the Jataki or Belochki Dialect'' (جتڪي يا بيلوچڪي لهجي جي گرامر) جنوري 1849ع ۾ شايع ٿيو. هي مقالو ''Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society'' جي ٽئين جلد، ٻارهين شماري، صفحن 84 کان 125 تائين شايع ٿيو.<ref name="BurtonJataki1849">{{cite journal |last=Burton |first=Richard F. |title=A Grammar of the Jataki or Belochki Dialect |journal=Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society |volume=3 |issue=12 |pages=84–125 |date=January 1849 |language=en }}</ref> مقالي جي عنوان ۾ استعمال ٿيل ''Jataki'' ۽ ''Belochki'' تاريخي لساني اصطلاح آهن. انهن کي جديد ٻولين جي نالن يا حدن سان بنا تحقيق جي هڪجهڙو سمجهڻ مناسب نه آهي. ==== ملتاني ٻوليءَ جي گرامر ==== برٽن جي شروعاتي تصنيفن بابت ''Dictionary of National Biography'' ۾ ''A Grammar of the Multani Language'' (ملتاني ٻوليءَ جي گرامر) جو ذڪر ملي ٿو ۽ ان کي 1849ع جي لساني مقالن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.<ref name="DNB"/> ملتاني ٻوليءَ جو تعلق موجوده سرائڪي لساني روايت سان آهي. تنهن هوندي به برٽن جي اصل مقالي ۾ استعمال ٿيل اصطلاحن ۽ درجابنديءَ کي انهيءَ دور جي لساني ماحول جي روشنيءَ ۾ سمجهڻ گهرجي. ==== پشتو بابت تنقيدي نوٽس ==== ''Notes and Remarks on Dr. Dorn's Chrestomathy of the Pushtu or Afghan Language'' (ڊاڪٽر ڊورن جي پشتو يا افغان ٻوليءَ جي درسي مجموعي بابت نوٽس ۽ تبصرا) جنوري 1849ع ۾ شايع ٿيو. هي مقالو ''Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society'' جي ٽئين جلد، ٻارهين شماري، صفحن 58 کان 69 تائين موجود آهي.<ref name="BurtonPushtu1849">{{cite journal |last=Burton |first=Richard F. |title=Notes and Remarks on Dr. Dorn's Chrestomathy of the Pushtu or Afghan Language |journal=Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society |volume=3 |issue=12 |pages=58–69 |date=January 1849 |language=en }}</ref> هن مقالي ۾ برٽن پشتو ٻوليءَ بابت ڊاڪٽر ڊورن جي علمي ڪم جو جائزو ورتو. === سنڌي ادب ۽ زباني روايتون === برٽن جي سنڌ بابت ڪتابن ۾ مقامي ٻولين ۽ ادب سان گڏ زباني روايتن، قصن، مذهبي بيانن ۽ سماجي رسمن بابت مواد پڻ موجود آهي. سندس تحقيق جو هڪ اهم پهلو اهو هو ته هن صرف سياسي واقعن يا حڪمرانن جي تاريخ تائين پاڻ کي محدود نه رکيو، پر ماڻهن جي روزمره زندگيءَ، ٻوليءَ ۽ ثقافتي اظهار کي پڻ موضوع بڻايو.<ref name="Burton1851"/> ''Sind Revisited'' ۾ پڻ مقامي قصن ۽ ڏندڪٿائن جا احوال، شاعريءَ جا ترجما ۽ مذهبي روايتن جا بيان ملن ٿا.<ref name="Burton1877"/> انهن لکڻين کي سنڌ جي لوڪ ادب ۽ ثقافتي تاريخ جي مطالعي ۾ مددگار مواد طور استعمال ڪري سگهجي ٿو، پر برٽن جي ترجمن ۽ تشريحن کي اصل سنڌي متنن جو مڪمل متبادل نٿو سمجهي سگهجي. === سنڌ جون قومون، برادريون ۽ سماجي بناوت === برٽن پنهنجي 1851ع واري ڪتاب ۾ سنڌ جي آباديءَ جي مختلف گروهن، مذهبي برادرين ۽ سماجي رسمن بابت معلومات گڏ ڪئي. سندس تحقيق ۾ سنڌ جي ماڻهن جي لباس، رهڻي ڪهڻي، پيشَن، مذهبي روايتن ۽ روزمره لاڳاپن بابت احوال موجود آهن.<ref name="Burton1851"/> ڪتاب جي عنوان ۾ استعمال ٿيل لفظ ''Races'' اڻويهين صديءَ جي يورپي علمي اصطلاحات جو حصو هو. جديد علمي مطالعي ۾ ان کي حياتياتي نسلن جي ثابت ٿيل درجابنديءَ بدران تاريخي ۽ نوآبادياتي اصطلاح طور پڙهڻ ضروري آهي. برٽن جي بيانن ۾ ڪڏهن ڪڏهن ماڻهن ۽ برادرين بابت اهڙا عام نتيجا ۽ قدرائتا فيصلا ملن ٿا، جيڪي سندس دور جي برطانوي سامراجي سوچ سان لاڳاپيل هئا. تنهنڪري سندس لکڻين کي ٻين مقامي ۽ تاريخي ماخذن سان ڀيٽي استعمال ڪرڻ گهرجي.<ref name="Kennedy2005"/><ref name="Ghose2006"/> === سنڌ جي مذهبي زندگي === برٽن سنڌ جي مسلمانن ۽ هندن جي مذهبي روايتن، عبادتگاهن، مذهبي شخصيتن ۽ سماجي رسمن بابت لکيو. هن جي مشاهدي ۾ مذهبي عقيدن سان گڏ انهن جو روزمره زندگيءَ، سماجي لاڳاپن ۽ مقامي ثقافت تي اثر پڻ شامل هو.<ref name="Burton1851"/> سنڌ بابت سندس تصنيفون اڻويهين صديءَ ۾ مذهبي زندگيءَ جي مطالعي لاءِ هڪ همعصر برطانوي ليکڪ جو احوال فراهم ڪن ٿيون. انهن ۾ موجود مذهبي تعبيرون ۽ مختلف برادرين بابت تبصرا برٽن جا ذاتي يا ٻڌل بيان ٿي سگهن ٿا؛ تنهنڪري انهن کي سمورن سنڌ واسين جي گڏيل راءِ يا ثابت ٿيل تاريخي حقيقت طور پيش ڪرڻ مناسب نه آهي. == سنڌ بابت اهم ڪتاب == برٽن سنڌ جي سفرن ۽ تحقيق تي ٻڌل گهٽ ۾ گهٽ چار اهم ڪتاب شايع ڪيا. انهن مان ٽي 1851ع ۽ 1852ع ۾، جڏهن ته چوٿون 1877ع ۾ شايع ٿيو.<ref name="BurtonBibliography"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border:1px solid #8aaac5;" ! style="background:#194d72;color:white;" | سال ! style="background:#194d72;color:white;" | اصل عنوان ۽ سنڌي ترجمو ! style="background:#194d72;color:white;" | بنيادي موضوع ! style="background:#194d72;color:white;" | اشاعتي تفصيل |- | style="background:#e9f3fc;" | 1851ع | ''Scinde; or, The Unhappy Valley'' '''سنڌ يا ڏکويل وادي''' | سنڌ جا سفر، جاگرافي، شهر، سماج ۽ برطانوي انتظام | رچرڊ بينٽلي، لنڊن؛ ٻه جلد |- | style="background:#edf6eb;" | 1851ع | ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' '''سنڌ ۽ سنڌو ماٿريءَ ۾ رهندڙ قومون''' | سنڌ جي آبادي، تاريخ، ٻوليون، مذهبي روايتون ۽ رسم و رواج | ڊبليو. ايڇ. ايلن اينڊ ڪمپني، لنڊن |- | style="background:#fff2e4;" | 1852ع | ''Falconry in the Valley of the Indus'' '''سنڌو ماٿريءَ ۾ بازن سان شڪار''' | بازداري، شڪار جا طريقا ۽ انهن سان لاڳاپيل روايتون | جان وان وورسٽ، لنڊن |- | style="background:#f2eafb;" | 1877ع | ''Sind Revisited'' '''سنڌ جو ٻيهر سفر''' | سنڌ جو ٻيهر مشاهدو، شهر، ريلوي، فوج ۽ سماجي تبديليون | رچرڊ بينٽلي اينڊ سن، لنڊن؛ ٻه جلد |} === سنڌ يا ڏکويل وادي (1851ع) === ''Scinde; or, The Unhappy Valley'' برٽن جي سنڌ بابت شروعاتي سفرنامن مان هڪ آهي. اهو 1851ع ۾ لنڊن مان رچرڊ بينٽليءَ ٻن جلدن ۾ شايع ڪيو.<ref name="BurtonUnhappy">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Scinde; or, The Unhappy Valley |volume=1–2 |publisher=Richard Bentley |location=London |year=1851 |language=en |url=https://burtoniana.org/books/1851-Scinde%20or%20the%20Unhappy%20Valley/index.htm }}</ref> ڪتاب ۾ برٽن سنڌ ۾ پنهنجي رهائش ۽ سفرن دوران ڏٺل جاگرافيائي، سماجي ۽ انتظامي حالتن بابت لکيو. ان ۾ سنڌ جي شهرن، [[سنڌو درياهه]]، مقامي ماڻهن جي رهڻي ڪهڻي، برطانوي فوجي ۽ انتظامي ماحول ۽ علائقي بابت سندس ذاتي مشاهدن جو احوال ملي ٿو. ڪتاب جو عنوان ''The Unhappy Valley'' يعني «ڏکويل وادي» برٽن جي ادبي انداز ۽ سنڌ بابت سندس ذاتي تاثر کي ظاهر ڪري ٿو. ان کي سنڌ جي ماڻهن يا تاريخ بابت غيرجانبدار علمي فيصلو سمجهڻ بدران سفرنامي جي عنوان طور پڙهڻ گهرجي. برٽن جي سفرنامن ۾ واقعاتي بيان سان گڏ ذاتي تبصرا، طنز ۽ ثقافتي مقابلا به ملن ٿا. اهو انداز سندس ٻين سفرنامن ۾ پڻ نمايان آهي.<ref name="Ghose2006"/> === سنڌ ۽ سنڌو ماٿريءَ ۾ رهندڙ قومون (1851ع) === ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus: With Notices of the Topography and History of the Province'' برٽن جي سنڌ بابت مشهور ۽ تفصيلي تصنيفن مان هڪ آهي. هي ڪتاب 1851ع ۾ لنڊن جي ناشر ڊبليو. ايڇ. ايلن اينڊ ڪمپني شايع ڪيو.<ref name="Burton1851"/> ڪتاب جو عنوان سنڌيءَ ۾ '''سنڌ ۽ سنڌو ماٿريءَ ۾ رهندڙ قومون: صوبي جي جاگرافي ۽ تاريخ بابت احوال''' ترجمو ڪري سگهجي ٿو. هن ڪتاب ۾ سنڌ جي جاگرافي، تاريخ، آبادي، ٻولين، سماجي زندگيءَ، مذهبي عقيدن، رسمن ۽ مقامي ثقافت بابت معلومات گڏ ڪئي وئي آهي. برٽن ڪتاب جي مهاڳ ۾ سنڌ بابت اهڙي تصنيف جي ضرورت بيان ڪئي، جيڪا مقامي ماڻهن جي روزمره زندگيءَ ۽ سماجي روايتن بابت جامع معلومات مهيا ڪري. هن ڪتاب جي اهميت جو هڪ سبب اهو آهي ته اهو سنڌ تي برطانوي قبضي کان ٿوري ئي عرصي پوءِ تيار ٿيو، جڏهن علائقي جي سياسي ۽ انتظامي نظام ۾ تبديليون اچي رهيون هيون. ==== ڪتاب جا اهم موضوع ==== ڪتاب ۾ هيٺيان موضوع نمايان آهن: * سنڌ جي جاگرافي ۽ تاريخي پسمنظر؛ * سنڌ جي آبادي ۽ مقامي برادريون؛ * سنڌي ۽ ڀرپاسي جي ٻولين بابت معلومات؛ * ماڻهن جي روزمره زندگي ۽ گهريلو رسمون؛ * مسلمانن ۽ هندن جون مذهبي روايتون؛ * مقامي سماجي ۽ ثقافتي رواج؛ * سنڌ جي ماڻهن بابت برٽن جا مشاهدا ۽ تعبيرون. برٽن جي هن تصنيف کي سنڌ جي تاريخ لاءِ ابتدائي ماخذ طور استعمال ڪري سگهجي ٿو. تنهن هوندي به ڪتاب ۾ پيش ڪيل قومن ۽ برادرين جي درجابندي، مذهبي بيانن ۽ سماجي تبصرن کي جديد تاريخي تحقيق سان ڀيٽڻ ضروري آهي.<ref name="Ghose2006"/> === سنڌو ماٿريءَ ۾ بازن سان شڪار (1852ع) === ''Falconry in the Valley of the Indus'' برٽن جو بازداري ۽ شڪار بابت ڪتاب آهي، جيڪو 1852ع ۾ لنڊن جي ناشر جان وان وورسٽ شايع ڪيو.<ref name="BurtonFalconry1852">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Falconry in the Valley of the Indus |publisher=John Van Voorst |location=London |year=1852 |language=en |url=https://archive.org/details/falconryinvalley00burt }}</ref> [[بازداري]] شڪاري پکين، خاص طور بازن ۽ شاهينن، کي تربيت ڏئي شڪار ڪرڻ جي روايتي فن کي چيو ويندو آهي. برٽن هن ڪتاب ۾ سنڌو ماٿريءَ جي بازداريءَ سان لاڳاپيل تجربن، شڪار جي طريقن ۽ شڪاري پکين بابت معلومات پيش ڪئي. ڪتاب سنڌ جي تاريخي سماج ۾ شڪار ۽ تفريحي سرگرمين جي مطالعي لاءِ مددگار ماخذ آهي. ان سان گڏ اهو برٽن جي دلچسپين جي وسعت کي پڻ ظاهر ڪري ٿو، ڇاڪاڻ ته سندس تحقيق صرف ٻولين، مذهب يا جاگرافيءَ تائين محدود نه هئي. === سنڌ جو ٻيهر سفر (1877ع) === [[فائل:Richard-Francis-Burton-by-Lock-&-Whitfield,-1876 (cropped).png|thumb|upright|رچرڊ فرانسس برٽن، 1876ع. انهيءَ عرصي ۾ هن سنڌ جو ٻيهر سفر ڪيو.]] برٽن سنڌ ڇڏڻ کان لڳ ڀڳ ٽن ڏهاڪن پوءِ 1875ع–1876ع جي سفر دوران پنهنجي گهرواري [[ازابيل برٽن]] سان گڏ سنڌ واپس آيو. هن سفر جا مشاهدا سندس ڪتاب ''Sind Revisited: With Notices of the Anglo-Indian Army; Railroads; Past, Present, and Future, etc.'' ۾ شامل آهن، جيڪو 1877ع ۾ لنڊن مان رچرڊ بينٽلي اينڊ سن ٻن جلدن ۾ شايع ڪيو.<ref name="Burton1877"/> ڪتاب جو عنوان سنڌيءَ ۾ '''سنڌ جو ٻيهر سفر: اينگلو-انڊين فوج، ريلوي، ماضي، حال ۽ مستقبل بابت احوال''' ترجمو ڪري سگهجي ٿو. برٽن هن ڪتاب ۾ سنڌ جي پنهنجي اڳوڻي تجربن کي نئين سفر دوران ڏٺل حالتن سان ڀيٽيو. سندس مشاهدي ۾ شهرن جي ترقي، آمدرفت، ريلوي، فوجي انتظام ۽ سماجي تبديليون شامل هيون. ==== سنڌ جي شهرن جو احوال ==== ''Sind Revisited'' ۾ [[ڪراچي]]، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۽ سنڌ جي ٻين شهرن ۽ علائقن جو ذڪر ملي ٿو. ڪتاب ۾ [[ڪوٽڙي]]، [[سيوهڻ]]، [[روهڙي]]، [[سکر]]، [[شڪارپور]]، [[خيرپور ميرس|خيرپور]] ۽ سنڌو درياهه سان لاڳاپيل سفرن جا احوال پڻ موجود آهن.<ref name="Burton1877"/> برٽن انهن هنڌن جي جاگرافيائي حالتن، تاريخي اهميت، آمدرفت ۽ ماڻهن جي سماجي زندگيءَ بابت پنهنجا مشاهدا پيش ڪيا. هن خاص طور انهن تبديلين تي ڌيان ڏنو، جيڪي سندس پهرين سنڌ واري رهائش کان پوءِ برطانوي انتظام هيٺ آيون هيون. ==== ڪراچي ۽ حيدرآباد ==== برٽن جي ٻيهر سنڌ واري سفر ۾ ڪراچي ۽ حيدرآباد اهم موضوع آهن. ڪراچي بابت سندس لکڻين ۾ بندرگاهه واري شهر جي اهميت، آمدرفت ۽ برطانوي دور جي تبديل ٿيندڙ شهري حالتن جو ذڪر ملي ٿو. حيدرآباد بابت هن تاريخي ۽ سماجي ماحول، مقامي آبادي ۽ شهر جي اهميت تي تبصرا ڪيا.<ref name="Burton1877"/> اهي بيان اڻويهين صديءَ جي پوئين اڌ ۾ سنڌ جي شهري تاريخ جي مطالعي لاءِ هڪ همعصر ماخذ فراهم ڪن ٿا. ==== سنڌو درياهه ۽ ڦليلي ==== برٽن جي ڪتاب ۾ [[سنڌو درياهه]] سان لاڳاپيل سفرن ۽ آبي رستن جو احوال پڻ شامل آهي. ٻئي جلد ۾ [[ڦليلي واهه|ڦليلي]] جي رستي سفر ۽ [[ڪوٽڙي]] ڏانهن سنڌو درياهه ذريعي واپسيءَ بابت جدا عنوان موجود آهن.<ref name="Burton1877"/> انهن احوالن مان سنڌ جي درياهي آمدرفت، آبي جاگرافي ۽ سفر جي روايتي طريقن بابت معلومات حاصل ٿئي ٿي. ==== سنڌو ماٿريءَ جي ريلوي ==== ''Sind Revisited'' جو هڪ اهم موضوع برطانوي دور جي ريلوي ۽ آمدرفت جو نظام آهي. برٽن سنڌ ۾ ريلوي جي ترقي، ان جي موجوده حالت ۽ مستقبل بابت تبصرا ڪيا. هن ريلويءَ کي سنڌ جي شهرن، فوجي ضرورتن ۽ آمدرفت جي نظام سان لاڳاپيل تبديليءَ جي هڪ اهم صورت طور ڏٺو.<ref name="Burton1877"/> برٽن جي ريلوي بابت لکڻين کي ان دور جي برطانوي انتظامي ۽ فوجي مفادن جي پسمنظر ۾ پڻ پڙهڻ گهرجي. ==== اينگلو-انڊين فوج ==== ڪتاب جي مڪمل عنوان مان ئي ظاهر ٿئي ٿو ته برٽن سنڌ جي سفر سان گڏ برطانوي هندستان جي فوج بابت به لکيو. هن فوجي تنظيم، سپاهين، انتظامي ضرورتن ۽ برطانوي فوجي نظام جي مختلف پهلوئن بابت پنهنجا مشاهدا پيش ڪيا.<ref name="Burton1877"/> سندس اڳوڻي فوجي ملازمت سبب اهي تبصرا ذاتي تجربي سان پڻ لاڳاپيل هئا. ==== مذهبي برادريون ۽ سماجي لاڳاپا ==== برٽن پنهنجي ٻيهر سفر واري ڪتاب ۾ سنڌ جي مسلمانن ۽ هندن جي سماجي لاڳاپن، مذهبي روايتن ۽ باهمي تعلقن بابت پڻ لکيو. ڪتاب ۾ مذهبي تبديليءَ ۽ مختلف برادرين جي سماجي حيثيت بابت سندس بيان ملن ٿا.<ref name="Burton1877"/> انهن بيانن کي برٽن جي ذاتي مشاهدي ۽ نوآبادياتي دور جي مذهبي ۽ سماجي تعبيرن طور پڙهڻ ضروري آهي؛ انهن مان ڪنهن به برادريءَ بابت غيرجانبدار ۽ حتمي نتيجا اخذ نٿا ڪري سگهجن. ==== مقامي قصا، ڏندڪٿائون ۽ شاعري ==== ''Sind Revisited'' ۾ مقامي قصن، روايتن، شاعريءَ جي ترجمن ۽ مذهبي ڏندڪٿائن جا احوال پڻ موجود آهن. انهن ۾ «ستن بي سر نبين» بابت هڪ مقامي روايت جو ذڪر پڻ اچي ٿو.<ref name="Burton1877"/> اهڙا بيان سنڌ جي زباني روايتن بابت تاريخي مواد فراهم ڪن ٿا. البت ڏندڪٿائن ۽ مذهبي روايتن کي ثابت ٿيل تاريخي واقعن کان الڳ رکڻ گهرجي. ==== جان بُل جو ادبي ڪردار ==== برٽن پنهنجي ڪتاب ۾ '''مسٽر جان بُل''' (''Mr. John Bull'') نالي هڪ خيالي همسفر کي ادبي وسيلي طور استعمال ڪيو. هو هن ڪردار سان مخاطب ٿي مختلف واقعن، ماڻهن ۽ حالتن بابت تبصرا ڪندو آهي.<ref name="Burton1877"/> جان بُل برطانوي قومي شخصيت جي هڪ روايتي علامت پڻ آهي. ڪتاب ۾ هن ڪردار جي استعمال سان برٽن پنهنجي مشاهدن کي گفتگو ۽ طنزيه تبصرن جي صورت ۾ پيش ڪري سگهيو. ==== برطانوي حڪومت بابت برٽن جا رايا ==== ''Sind Revisited'' جي پڇاڙيءَ ۾ برٽن سنڌ ۾ برطانوي حڪومت جي اثرن بابت پنهنجي راءِ پيش ڪئي. هن صحت ۽ تعليم جي ڪجهه سهولتن ۾ سڌارن کي برطانوي راڄ جي مثبت اثرن طور بيان ڪيو.<ref name="Burton1877"/> بهرحال، اهو برٽن جو تاريخي ۽ سياسي موقف هو. سنڌ ۾ برطانوي قبضي، معاشي تبديلين، سياسي اختيارن جي منتقلي ۽ مقامي آباديءَ تي پوندڙ اثرن جو جامع جائزو وٺڻ لاءِ ٻين تاريخي ماخذن کي پڻ نظر ۾ رکڻ ضروري آهي. == سنڌ بابت تصنيفن ۽ مقالن جي تاريخوار فهرست == {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#174a73;color:#ffffff;" | سال ! style="background:#174a73;color:#ffffff;" | تصنيف يا مقالو ! style="background:#174a73;color:#ffffff;" | موضوع ! style="background:#174a73;color:#ffffff;" | اشاعت |- | style="background:#eaf3fb;" | 1847ع | ''Notes Relative to the Population of the Sind; and the Customs, Language, and Literature of the People'' | سنڌ جي آبادي، رسم و رواج، ٻولي ۽ ادب | ''Bombay Government Records''، نئون سلسلو، نمبر 17، حصو 2، ص 637–657 |- | style="background:#f0f7ed;" | 1848ع | ''Brief Notes Relative to the Division of Time, and Articles of Cultivation in Sind'' | وقت جي حساب، زراعت ۽ نشي جي طريقن بابت نوٽس | ''Bombay Government Records''، نئون سلسلو، نمبر 17، حصو 2، ص 613–636 |- | style="background:#fff3e5;" | 1849ع | ''A Grammar of the Jataki or Belochki Dialect'' | جتڪي يا بيلوچڪي لهجي جي گرامر | ''Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society''، جلد 3، شمارو 12، ص 84–125 |- | style="background:#f3eafa;" | 1849ع | ''A Grammar of the Multani Language'' | ملتاني ٻوليءَ جي گرامر | ابتدائي سوانحي ماخذن ۾ ذڪر؛ مڪمل اصل اشاعتي تفصيلن جي وڌيڪ تصديق گهربل |- | style="background:#eaf3fb;" | 1849ع | ''Notes and Remarks on Dr. Dorn's Chrestomathy of the Pushtu or Afghan Language'' | پشتو بابت تنقيدي لساني اڀياس | ساڳيو رسالو، جلد 3، شمارو 12، ص 58–69 |- | style="background:#f0f7ed;" | 1851ع | ''Scinde; or, The Unhappy Valley'' | سنڌ جو سفرنامو ۽ سماجي مشاهدا | رچرڊ بينٽلي، لنڊن؛ ٻه جلد |- | style="background:#fff3e5;" | 1851ع | ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' | سنڌ جي قومن، تاريخ، جاگرافي، ٻولين ۽ ثقافت جو مطالعو | ڊبليو. ايڇ. ايلن اينڊ ڪمپني، لنڊن |- | style="background:#f3eafa;" | 1852ع | ''Falconry in the Valley of the Indus'' | بازداري ۽ شڪار جون روايتون | جان وان وورسٽ، لنڊن |- | style="background:#eaf3fb;" | 1877ع | ''Sind Revisited'' | سنڌ جو ٻيهر سفر، ريلوي، فوج ۽ سماجي تبديليون | رچرڊ بينٽلي اينڊ سن، لنڊن؛ ٻه جلد |} == سنڌ جي تاريخ ۽ ادب ۾ برٽن جي اهميت == رچرڊ فرانسس برٽن جي سنڌ بابت تصنيفن جي اهميت ان ڪري آهي جو انهن ۾ اڻويهين صديءَ جي وچ ۽ پوئين اڌ ۾ سنڌ جي سماجي، لساني ۽ ثقافتي زندگيءَ بابت همعصر مواد محفوظ ٿيل آهي. سندس 1847ع ۽ 1848ع جون رپورٽون، 1849ع جا لساني مقالا، 1851ع ۽ 1852ع جا ڪتاب ۽ 1877ع جو سفرنامو گڏجي سنڌ بابت سندس تحقيق جي مختلف مرحلن کي ظاهر ڪن ٿا. سنڌ جي تاريخ ۽ ادب جي مطالعي ۾ برٽن جي ڪم مان خاص طور هيٺين موضوعن بابت مواد حاصل ٿئي ٿو: * اڻويهين صديءَ ۾ سنڌ جي آبادي ۽ سماجي بناوت؛ * سنڌي ٻولي، مقامي لهجا ۽ پاڙيسري ٻولين جا لاڳاپا؛ * سنڌ جي زباني روايتن، قصن ۽ شاعريءَ جا احوال؛ * مذهبي عقيدا، رسمون ۽ سماجي لاڳاپا؛ * سنڌ جي شهرن، درياهن ۽ آمدرفت جي تاريخ؛ * زراعت، شڪار ۽ بازداريءَ جون روايتون؛ * برطانوي قبضي کان پوءِ فوجي ۽ انتظامي تبديليون؛ * ريلوي ۽ جديد آمدرفت جي شروعاتي ترقي. سنڌي ادب جي محقق موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ برٽن کي شامل ڪيو ۽ سندس سنڌ بابت تصنيفن جو ذڪر ڪيو.<ref name="Jotwani1996"/> === تاريخي ماخذ طور حدون === برٽن جون لکڻيون پنهنجي دور بابت قيمتي معلومات فراهم ڪن ٿيون، پر انهن کي مڪمل طور غيرجانبدار يا حتمي ماخذ نٿو سمجهي سگهجي. برٽن برطانوي فوج ۽ سفارتي نظام سان لاڳاپيل هو. سندس ڪتابن ۾ سنڌ جي ماڻهن، قومن، مذهبي برادرين ۽ برطانوي انتظام بابت ذاتي رايا ۽ اڻويهين صديءَ جي يورپي سوچ جا اثر موجود آهن.<ref name="Ghose2006"/><ref name="Kennedy2005"/> انهيءَ ڪري جديد تحقيق ۾ سندس تصنيفن کي سنڌي، فارسي، اردو ۽ ٻين مقامي ماخذن سان ڀيٽي پڙهڻ ضروري آهي. برٽن جي ڪتابن جي تاريخي اهميت سندس هر نتيجي جي درست هجڻ ۾ نه، پر ان ڳالهه ۾ آهي ته انهن ۾ سنڌ جي هڪ مخصوص دور بابت مشاهدا، بيان ۽ معلومات محفوظ ٿيل آهن. == عربستان جو سفر ۽ حج (1853ع) == [[فائل:Richard Francis Burton.jpg|thumb|upright|رچرڊ فرانسس برٽن، جنهن 1853ع ۾ مڪي ۽ مديني جو سفر ڪيو.]] سنڌ ۽ هندستان ۾ رهائش دوران رچرڊ فرانسس برٽن عربي، فارسي، هندستاني ٻولين ۽ اسلامي روايتن بابت ڄاڻ حاصل ڪئي. انهيءَ مطالعي سندس عربستان جي سفر ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1853ع ۾ هن [[مدينو|مديني]] ۽ [[مڪو|مڪي]] جو سفر ڪيو ۽ [[حج]] جا مناسڪ ادا ڪيا.<ref name="Kennedy2005"/><ref name="Lovell1998"/> ان وقت مڪي ۽ مديني جي مقدس مذهبي علائقن ۾ غيرمسلمانن جي داخلا تي پابندي هئي. برٽن پنهنجي سڃاڻپ لڪائي مسلمان مسافر جي حيثيت سان سفر ڪيو. سندس هن سفر کي اڻويهين صديءَ جي يورپي سفرناما نگاريءَ ۾ خاص شهرت حاصل ٿي.<ref name="BurtonPilgrimage1855">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Personal Narrative of a Pilgrimage to El-Medinah and Meccah |volume=1–3 |publisher=Longman, Brown, Green, and Longmans |location=London |year=1855–1856 |language=en |url=https://www.gutenberg.org/ebooks/4657 }}</ref> === سفر جي تياري === برٽن عربستان جي سفر کان اڳ عربي ٻوليءَ، اسلامي عبادتن، مذهبي اصطلاحن، لباس، سماجي آداب ۽ سفر جي روايتن جو مطالعو ڪيو. هن هندستان ۾ رهڻ دوران حاصل ڪيل ٻولين ۽ مذهبي رسمن جي ڄاڻ کي سفر جي تياريءَ ۾ استعمال ڪيو. سندس مقصد صرف مقدس شهرن جو دورو ڪرڻ نه، پر انهن جي مذهبي، سماجي ۽ ثقافتي زندگيءَ جو تفصيلي مشاهدو پڻ هو.<ref name="Rice1990"/><ref name="BurtonPilgrimage1855"/> برٽن پنهنجي سفر ۾ مختلف وقتن تي فارسي نسل جي مسلمان مسافر ۽ درويش يا شيخ جهڙيون سڃاڻپون اختيار ڪيون. سندس سفرنامي موجب، هن اهڙي لباس ۽ طرزِ گفتگو اختيار ڪئي، جيڪا مقامي ماحول ۾ سندس غيرملڪي هجڻ کي لڪائڻ ۾ مددگار ٿي سگهي.<ref name="BurtonPilgrimage1855"/> === مصر کان عربستان تائين === 1853ع ۾ برٽن انگلينڊ مان نڪري [[مصر]] پهتو. هن [[اسڪندريه]] ۽ [[قاهره]] ۾ وقت گذاريو ۽ پوءِ [[سوئيز]] جي رستي [[ڳاڙهو سمنڊ|ڳاڙهي سمنڊ]] ڏانهن روانو ٿيو. سفر دوران هن مسلمان مسافرن، واپارين ۽ حج تي ويندڙ ماڻهن سان گڏ سفر ڪيو. عربستان پهچڻ کان پوءِ هن [[ينبع]] جي رستي مديني ڏانهن سفر جاري رکيو.<ref name="BurtonPilgrimage1855"/> برٽن پنهنجي سفرنامي ۾ قافلن، رهائش، کاڌي، سفر جي ڏکيائين، رستن ۽ مقامي ماڻهن جي رسم و رواج بابت تفصيلي احوال ڏنو. === مديني جو سفر === برٽن جولاءِ 1853ع ۾ مديني پهتو. هن شهر ۾ رهائش دوران [[مسجد نبوي]]، مذهبي زندگيءَ، زيارت جي روايتن ۽ شهر جي سماجي حالتن جو مشاهدو ڪيو. سندس سفرنامي ۾ مديني جي گهٽين، بازارن، رهائشي علائقن، مذهبي عمارتن ۽ مقامي ماڻهن بابت تفصيل ملن ٿا.<ref name="BurtonPilgrimage1855"/> هن مديني جي تاريخي ۽ مذهبي اهميت سان گڏ شهر جي جاگرافي ۽ آباديءَ بابت پڻ لکيو. برٽن جا اهي بيان اڻويهين صديءَ جي وچ ڌاري مديني جي شهري ۽ سماجي تاريخ جي مطالعي لاءِ هڪ همعصر سفرنامي جو مواد فراهم ڪن ٿا. === مڪي جو سفر ۽ حج جا مناسڪ === مديني کان پوءِ برٽن حج جي قافلي سان گڏ مڪي ڏانهن روانو ٿيو. سيپٽمبر 1853ع ۾ هو مڪي پهتو. هن [[ڪعبو|ڪعبي]] جو طواف ڪيو ۽ حج جي ٻين مناسڪن ۾ شرڪت ڪئي. پنهنجي سفرنامي ۾ هن [[مسجد الحرام]]، ڪعبي، [[صفا ۽ مروه]]، [[عرفات]]، [[مزدلفه]] ۽ [[منى]] بابت تفصيلي بيان پيش ڪيا.<ref name="BurtonPilgrimage1855"/> برٽن مذهبي عبادتن سان گڏ حج جي انتظام، حاجين جي آمدرفت، مختلف علائقن مان ايندڙ ماڻهن، بازارن، رهائش ۽ سماجي ماحول بابت پڻ لکيو. سندس سفرنامي جي هڪ خاص ڳالهه اها آهي ته هن مقدس شهرن کي صرف مذهبي مرڪزن طور نه، پر رهائشي، واپاري ۽ ثقافتي شهرن طور پڻ بيان ڪيو. === ڇا برٽن مڪي پهچندڙ پهريون غيرمسلمان يورپي هو؟ === برٽن کي ڪڏهن ڪڏهن مڪي ۾ داخل ٿيندڙ پهريون غيرمسلمان يورپي چيو ويندو آهي، پر اها دعويٰ تاريخي طور درست نه آهي. هن کان اڳ اطالوي مسافر [[لودووڪو دي وارٿيما]] سورهين صديءَ جي شروعات ۾ مڪي پهتو هو. سوئس محقق [[يوهان لڊوگ برڪهارٽ]] پڻ 1814ع ۾ مڪي جو سفر ڪيو ۽ 1815ع ۾ حج ادا ڪيو.<ref name="Burckhardt1829">{{cite book |last=Burckhardt |first=John Lewis |title=Travels in Arabia: Comprehending an Account of Those Territories in Hedjaz Which the Mohammedans Regard as Sacred |publisher=Henry Colburn |location=London |year=1829 |language=en }}</ref> انهيءَ ڪري برٽن جي اهميت مڪي پهچندڙ پهريون غيرمسلمان هجڻ ۾ نه، پر سندس سفرنامي جي تفصيل، مشاهدي جي انداز ۽ يورپي پڙهندڙن ۾ ان جي اثر ۾ آهي. === سفرنامي جي اشاعت === برٽن عربستان جي سفر بابت ''Personal Narrative of a Pilgrimage to El-Medinah and Meccah'' (مديني ۽ مڪي جي زيارت جو ذاتي سفرنامو) لکيو. هي ڪتاب 1855ع ۽ 1856ع ۾ ٽن جلدن ۾ شايع ٿيو ۽ سندس مشهور تصنيفن مان هڪ بڻيو.<ref name="BurtonPilgrimage1855"/> ڪتاب ۾ عربستان جي جاگرافي، مذهبي زندگي، قافلن، سماجي روايتن، مقامي ماڻهن ۽ سفر جي مشڪلاتن بابت تفصيلي احوال موجود آهي. برٽن جي سفرنامي کي اڻويهين صديءَ جي عربستان بابت يورپي علمي ادب ۾ اهم جاءِ حاصل ٿي، جيتوڻيڪ ان ۾ سندس ذاتي رايا ۽ ان دور جون ثقافتي تعبيرون پڻ شامل آهن.<ref name="Kennedy2005"/> === سفر سان لاڳاپيل تڪراري دعوائون === برٽن جي حج واري سفر بابت ڪجهه سوانحي ڪتابن ۾ اهڙا قصا ملن ٿا، جن ۾ سندس سڃاڻپ ظاهر ٿيڻ جي خطري ۽ مبينا تشدد جو ذڪر ڪيو ويو آهي. انهن مان هڪ دعويٰ اها آهي ته هن پنهنجي سڃاڻپ بچائڻ لاءِ ڪنهن ماڻهوءَ کي قتل ڪيو. اهڙي واقعي جي آزاد ۽ قابلِ اعتماد تاريخي تصديق موجود نه آهي؛ برٽن پاڻ به اهڙي الزام کي رد ڪيو هو.<ref name="Lovell1998"/><ref name="Rice1990"/> تنهنڪري هن دعويٰ کي ثابت ٿيل واقعي بدران برٽن جي زندگيءَ سان لاڳاپيل هڪ غيرتصديق ٿيل روايت طور سمجهڻ گهرجي. == صوماليا ۽ هرر جون مهمون (1854ع–1855ع) == [[فائل:Harar Jugol, the Fortified Historic Town.jpg|thumb|[[هرر]] جو تاريخي شهر، جنهن جو برٽن 1855ع ۾ دورو ڪيو.]] عربستان جي سفر کان پوءِ برٽن جي دلچسپي آفريڪا جي اتر اوڀر وارن علائقن ڏانهن وڌي. هن [[صوماليا]]، [[جبوتي]] ۽ موجوده [[ايٿوپيا]] جي اوڀر وارن علائقن ۾ سفر ۽ تحقيق ڪئي. انهن سفرن ۾ [[هرر]] جو دورو سندس اهم ڪاميابين مان هڪ هو. برٽن پنهنجي سفرن جا احوال ''First Footsteps in East Africa'' نالي ڪتاب ۾ شايع ڪيا.<ref name="BurtonFirstFootsteps1856">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=First Footsteps in East Africa; or, An Exploration of Harar |publisher=Longman, Brown, Green, and Longmans |location=London |year=1856 |language=en }}</ref> === مهم جو پسمنظر === اڻويهين صديءَ جي وچ ڌاري يورپي جاگرافيدانن ۽ برطانوي اختيارين کي اوڀر آفريڪا جي اندرين علائقن بابت محدود سڌي ڄاڻ هئي. برٽن کي هن علائقي جي ٻولين، واپاري رستن، شهرن، سياسي حالتن ۽ جاگرافيءَ بابت معلومات گڏ ڪرڻ ۾ دلچسپي هئي. انهيءَ سلسلي ۾ هن [[عدن]] کي پنهنجي سفرن جو هڪ اهم مرڪز بڻايو.<ref name="Rice1990"/> === زيلع کان هرر تائين === 1854ع جي آخر ۾ برٽن [[زيلع]] کان هرر ڏانهن روانو ٿيو. سندس سفر ۾ مقامي رهنمائن، مترجمن، قافلي جي ماڻهن ۽ ٻين مددگارن جو اهم ڪردار هو. هو جنوري 1855ع ۾ هرر پهتو، جيڪو ان وقت هڪ اهم اسلامي، واپاري ۽ ثقافتي شهر هو.<ref name="BurtonFirstFootsteps1856"/> برٽن شهر جي حڪمران، بازارن، مذهبي زندگي، آبادي ۽ واپاري لاڳاپن بابت معلومات گڏ ڪئي. هن هرر جي سماجي ۽ سياسي حالتن کي پنهنجي سفرنامي ۾ بيان ڪيو ۽ شهر جي اهميت کي يورپي پڙهندڙن تائين پهچايو. === هرر پهچڻ جي تاريخي اهميت === برٽن کي عام طور هرر ۾ داخل ٿيندڙ اوائلي يورپي سياحن مان هڪ طور ياد ڪيو ويندو آهي. بهرحال، هرر اڳ ئي مقامي ۽ علائقائي مسلمان واپارين، عالمن ۽ مسافرن جي ڄاتل سڃاتل شهرن مان هو. تنهنڪري برٽن جي سفر کي شهر جي «دريافت» چوڻ بدران هڪ يورپي مسافر جي دستاويزي دوري طور بيان ڪرڻ وڌيڪ درست آهي. برٽن جي هرر بابت لکڻين جي اهميت سندس مشاهدي، جاگرافيائي بيان ۽ ان دور جي شهر بابت محفوظ ڪيل معلومات ۾ آهي.<ref name="Ghose2006"/> === بربرا واري مهم === 1855ع ۾ برٽن ٻين يورپي مهم جوئن سان گڏ [[بربرا]] واري علائقي ۾ هڪ نئين مهم ۾ شامل ٿيو. هن مهم ۾ [[جان هيننگ اسپيڪ]]، ليفٽيننٽ جي. اي. هرن ۽ وليم اسٽرويان پڻ شامل هئا. مهم دوران سندن ڪئمپ تي هٿياربند حملو ٿيو. وليم اسٽرويان مارجي ويو، جڏهن ته برٽن ۽ اسپيڪ زخمي ٿيا.<ref name="McLynn1990"/><ref name="Lovell1998"/> === برٽن جي چهري تي زخم === بربرا واري حملي دوران هڪ نيزو برٽن جي چهري مان گذريو ۽ کيس سخت زخم رسيو. هن زخم جو نشان سندس چهري تي باقي زندگي موجود رهيو. سندس پوءِ واري تصويرن ۽ سوانحي احوالن ۾ انهيءَ زخم جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Rice1990"/> حملي کان پوءِ مهم ختم ٿي وئي ۽ بچيل مهم جو واپس موٽيا. === پهريان قدم اوڀر آفريڪا ۾ === 1856ع ۾ برٽن ''First Footsteps in East Africa; or, An Exploration of Harar'' (اوڀر آفريڪا ۾ پهريان قدم، يا هرر جي ڳولا) شايع ڪيو. ڪتاب ۾ زيلع، هرر، صومالي علائقن، مقامي ماڻهن، ٻولين، واپار، مذهبي زندگي ۽ سفر جي حالتن بابت معلومات شامل آهي.<ref name="BurtonFirstFootsteps1856"/> هي ڪتاب برٽن جي آفريڪي سفرنامن جي سلسلي ۾ اهم جاءِ رکي ٿو. ان جي باوجود، مقامي ماڻهن ۽ سماجي گروهن بابت سندس ڪجهه بيان نوآبادياتي دور جي تعصبن کان آزاد نه آهن؛ تنهنڪري انهن کي جديد آفريڪي تاريخ ۽ انسانيات جي تحقيق سان ڀيٽڻ ضروري آهي. == ڪريميا جي جنگ سان لاڳاپو == 1850ع واري ڏهاڪي ۾ برٽن جي فوجي زندگيءَ جو هڪ ٻيو مرحلو [[ڪريميا جي جنگ]] سان لاڳاپيل هو. هن [[بيشي بازوق]] (''Bashi-bazouks'') نالي عثماني غيرباقاعده فوجي دستن سان لاڳاپيل ذميوارين ۾ حصو ورتو. اهي دستا عثماني فوجي نظام جو حصو هئا، پر سندن تنظيم ۽ نظم و ضبط باقاعده فوج کان مختلف هو.<ref name="Wright1906"/><ref name="McLynn1990"/> برٽن جي هن فوجي وابستگيءَ جو عرصو نسبتاً مختصر رهيو. انتظامي اختلافن ۽ تنظيم سان لاڳاپيل مسئلن سبب سندس خدمتون ڊگهي عرصي تائين جاري نه رهيون. سندس فوجي زندگيءَ ۾ هندستان ۽ سنڌ جي ملازمت کان پوءِ هي مرحلو اهم هو، ڇاڪاڻ ته ان کان پوءِ سندس ڌيان وڏي پيماني تي جاگرافيائي سفرن ۽ تحقيق ڏانهن وڌيو. == آفريڪا جي وڏين ڍنڍن جي ڳولا (1856ع–1859ع) == [[فائل:Lake Tanganyika.jpg|thumb|[[ڍنڍ ٽانگانيڪا]]، جنهن تائين برٽن ۽ اسپيڪ جي مهم فيبروري 1858ع ۾ پهتي.]] 1850ع واري ڏهاڪي ۾ آفريڪا جي اندروني جاگرافي ۽ [[نيل درياهه]] جي سرچشمي بابت يورپي جاگرافيدانن ۾ وڏي دلچسپي هئي. برٽن ۽ [[جان هيننگ اسپيڪ]] اوڀر آفريڪا جي اندرين علائقن ڏانهن هڪ مهم ڪئي، جنهن جو مقصد وڏين ڍنڍن، واپاري رستن ۽ نيل درياهه جي سرچشمي بابت معلومات حاصل ڪرڻ هو.<ref name="BurtonLakeRegions1860">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=The Lake Regions of Central Africa: A Picture of Exploration |volume=1–2 |publisher=Longman, Green, Longman, and Roberts |location=London |year=1860 |language=en }}</ref> === رائل جاگرافيائي سوسائٽيءَ جي مدد === برٽن جي آفريڪي مهم کي [[رائل جاگرافيائي سوسائٽي]] جي حمايت حاصل هئي. مهم ۾ برٽن اڳواڻ ۽ اسپيڪ سندس ساٿي هو. ٻنهي کي جاگرافيائي مشاهدي، سفر، رستن جي سڃاڻپ ۽ آفريڪا جي اندرين علائقن بابت معلومات گڏ ڪرڻ جي ذميواري هئي.<ref name="McLynn1990"/> ان وقت يورپي نقشن ۾ آفريڪا جي ڪيترن اندرين علائقن بابت معلومات نامڪمل هئي، جيتوڻيڪ اهي علائقا مقامي آباديءَ، واپارين ۽ مسافرن کي اڳ ئي ڄاتل هئا. === زنجبار کان اندروني آفريڪا ڏانهن === مهم جو اهم سامونڊي مرڪز [[زنجبار]] هو. برٽن ۽ اسپيڪ اوڀر آفريڪا جي ساحلي علائقي کان اندرين حصن ڏانهن روانا ٿيا. سندن سفر ۾ آفريڪي رهنمائن، باربردارن، واپارين، مترجمن ۽ قافلي جي ٻين ماڻهن اهم ڪردار ادا ڪيو. مقامي رستن، پاڻيءَ جي هنڌن، رهائش ۽ واپار بابت انهن ماڻهن جي ڄاڻ کان سواءِ اهڙو سفر ممڪن نه هو.<ref name="BurtonLakeRegions1860"/> === سيدي مبارڪ بمبئي ۽ مقامي ساٿي === [[سيدي مبارڪ بمبئي]] اوڀر آفريڪا جي مشهور رهنمائن مان هڪ هو، جنهن برٽن ۽ اسپيڪ جي مهم ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هو اڳتي هلي آفريڪا جي ٻين يورپي مهمن سان پڻ لاڳاپيل رهيو. برٽن ۽ اسپيڪ جي مهم جي تاريخ کي صرف ٻن يورپي سياحن جي ڪاميابيءَ طور پيش ڪرڻ نامڪمل آهي، ڇاڪاڻ ته ان ۾ مقامي آفريڪي ماڻهن جي ڄاڻ، محنت ۽ رهنمائي بنيادي اهميت رکي ٿي.<ref name="Jeal2011">{{cite book |last=Jeal |first=Tim |title=Explorers of the Nile: The Triumph and Tragedy of a Great Victorian Adventure |publisher=Yale University Press |location=New Haven |year=2011 |language=en |isbn=978-0-300-14935-7 }}</ref> === سفر جون ڏکيائون === آفريڪا جي اندروني سفر دوران برٽن ۽ اسپيڪ کي بيمارين، ٿڪاوٽ، موسمي حالتن، رسد جي مسئلن ۽ ٻين ڏکيائين کي منهن ڏيڻو پيو. ٻئي مهم جو مختلف وقتن تي سخت بيمار ٿيا. انهن حالتن سندن سفر جي رفتار ۽ جاگرافيائي مشاهدي جي صلاحيت تي اثر وڌو.<ref name="BurtonLakeRegions1860"/> مهم جي ڪاميابيءَ ۾ مقامي ماڻهن جي مدد، رستن بابت معلومات ۽ قافلي جي تنظيم اهم هئي. == ڍنڍ ٽانگانيڪا تائين پهچڻ (1858ع) == فيبروري 1858ع ۾ برٽن ۽ اسپيڪ جي مهم [[ڍنڍ ٽانگانيڪا]] تائين پهتي. هيءَ اوڀر آفريڪا جي وڏين ڍنڍن مان هڪ آهي ۽ موجوده تنزانيا، ڪانگو جي جمهوري جمهوريه، برونڊي ۽ زامبيا جي سرحدي علائقن سان لاڳاپيل آهي. برٽن ۽ اسپيڪ يورپي جاگرافيائي ادب ۾ ڍنڍ بابت تفصيلي مشاهدا پيش ڪندڙ اوائلي مهم جوئن مان هئا.<ref name="BurtonLakeRegions1860"/> === ڍنڍ جي جاگرافي === برٽن ڍنڍ ٽانگانيڪا جي پاڻيءَ، ڀرپاسي جي زمين، آباديءَ ۽ سفر جي رستن بابت معلومات گڏ ڪئي. هن ڍنڍ جي اهميت کي نيل درياهه جي سرچشمي بابت هلندڙ بحث سان ڳنڍيو. بهرحال، ان وقت موجود معلومات جي بنياد تي ڍنڍ ۽ نيل درياهه جي آبي نظام جو صحيح لاڳاپو طئي ڪرڻ آسان نه هو. === مقامي ڄاڻ جي اهميت === ڍنڍ ٽانگانيڪا برٽن ۽ اسپيڪ جي اچڻ کان اڳ ئي مقامي ماڻهن، واپارين ۽ علائقائي مسافرن کي معلوم هئي. انهيءَ ڪري «ڍنڍ جي دريافت» وارو اصطلاح صرف يورپي نقشن ۽ جاگرافيائي علم ۾ ان جي داخلا جي مخصوص معنيٰ ۾ استعمال ڪري سگهجي ٿو. جديد تاريخي مطالعي ۾ مقامي آفريڪي آباديءَ جي اڳوڻي ڄاڻ ۽ سفرن ۾ سندن ڪردار کي تسليم ڪيو وڃي ٿو.<ref name="Jeal2011"/> == جان هيننگ اسپيڪ ۽ ڍنڍ وڪٽوريا == [[فائل:John Hanning Speke.jpg|thumb|upright|[[جان هيننگ اسپيڪ]]، جيڪو برٽن سان گڏ آفريڪي مهم ۾ شامل هو ۽ پوءِ نيل درياهه جي سرچشمي بابت سندس مخالف ٿيو.]] 1858ع ۾ برٽن ۽ اسپيڪ جي مهم دوران ٻنهي جي تحقيق جا رستا ڪجهه وقت لاءِ جدا ٿيا. برٽن جي بيماريءَ ۽ ٻين حالتن سبب اسپيڪ اتر طرف هڪ جدا سفر ڪيو ۽ آگسٽ 1858ع ۾ [[ڍنڍ وڪٽوريا]] تائين پهتو. اسپيڪ هن ڍنڍ کي برطانوي راڻي [[راڻي وڪٽوريا|وڪٽوريا]] جي نالي سان منسوب ڪيو.<ref name="Jeal2011"/> === نيل درياهه جي سرچشمي بابت اسپيڪ جو نظريو === اسپيڪ جو خيال هو ته ڍنڍ وڪٽوريا نيل درياهه جي اهم سرچشمن مان هڪ آهي. هن پنهنجي مشاهدي ۽ مقامي معلومات جي بنياد تي اهو نتيجو پيش ڪيو، جيتوڻيڪ ان وقت هن ڍنڍ مان نيل درياهه جي نڪرڻ واري رستي جو مڪمل سڌو مشاهدو نه ڪيو هو. برٽن اسپيڪ جي نتيجي کي فوري طور قبول نه ڪيو ۽ وڌيڪ ثبوتن جي ضرورت تي زور ڏنو.<ref name="McLynn1990"/><ref name="Jeal2011"/> === برٽن ۽ اسپيڪ جو اختلاف === برٽن ۽ اسپيڪ جي وچ ۾ اختلاف جا ڪيترائي سبب هئا، جن ۾ نيل درياهه جي سرچشمي بابت مختلف نظريا، مهم جي اڳواڻي، علمي شهرت ۽ دريافتن جو اعزاز شامل هئا. اسپيڪ جي انگلينڊ واپسيءَ کان پوءِ سندس نتيجن کي وڏي توجهه ملي. برٽن ان ڳالهه تي ناراض ٿيو ته سندس خيال ۾ مهم جي گڏيل ڪم ۽ اڳواڻيءَ کي مناسب اهميت نه ڏني وئي هئي.<ref name="McLynn1990"/> اختلاف آهستي آهستي علمي بحث کان ذاتي ۽ عوامي تڪرار ۾ تبديل ٿي ويو. === ٻي آفريڪي مهم === اسپيڪ پوءِ [[جيمس آگسٽس گرانٽ]] سان گڏ اوڀر آفريڪا جي هڪ ٻي مهم ڪئي. هن مهم دوران اسپيڪ ڍنڍ وڪٽوريا جي اترئين حصي ۽ نيل درياهه سان ان جي لاڳاپي بابت وڌيڪ معلومات حاصل ڪئي. 1862ع ۾ هن ڍنڍ وڪٽوريا مان نڪرندڙ پاڻيءَ جي رستي جو مشاهدو ڪيو، جنهن سندس اڳوڻي نظريي کي وڌيڪ مضبوط ڪيو.<ref name="Jeal2011"/> == نيل درياهه جي سرچشمي بابت بحث == [[نيل درياهه]] جي سرچشمي بابت سوال اڻويهين صديءَ جي جاگرافيائي تحقيق جي اهم مسئلن مان هڪ هو. برٽن، اسپيڪ ۽ ٻين محققن وٽ ان بابت مختلف نظريا هئا. برٽن وڌيڪ احتياط سان جاگرافيائي ثبوت گڏ ڪرڻ جو حامي هو، جڏهن ته اسپيڪ ڍنڍ وڪٽوريا کي نيل درياهه جي اهم سرچشمي طور پيش ڪيو.<ref name="Jeal2011"/> === علمي بحث جي تياري === 1864ع ۾ برٽن ۽ اسپيڪ جي وچ ۾ نيل درياهه جي سرچشمي بابت هڪ عوامي علمي بحث ٿيڻ جو امڪان هو. ٻنهي جي اختلافن سبب اهو بحث وڏي دلچسپيءَ جو موضوع بڻجي چڪو هو. پر بحث کان ٿورو اڳ اسپيڪ جي وفات ٿي وئي. === اسپيڪ جي وفات (1864ع) === جان هيننگ اسپيڪ 15 سيپٽمبر 1864ع تي انگلينڊ ۾ شڪار دوران بندوق جي گولي لڳڻ سبب فوت ٿيو. سرڪاري جاچ ۾ سندس موت کي حادثاتي قرار ڏنو ويو، جيتوڻيڪ پوءِ جي ڪجهه سوانحي بحثن ۾ واقعي جي حالتن بابت سوال اٿاريا ويا.<ref name="Jeal2011"/><ref name="McLynn1990"/> اسپيڪ جي وفات سبب برٽن ۽ اسپيڪ جي وچ ۾ طئي ٿيل عوامي بحث ٿي نه سگهيو. === جديد جاگرافيائي سمجهاڻي === جديد جاگرافيءَ موجب ڍنڍ وڪٽوريا [[اڇي نيل]] جي آبي نظام جو اهم ذريعو آهي. تنهن هوندي به نيل درياهه جي سڀ کان پري سرچشمي جي سڃاڻپ وڌيڪ پيچيده سوال آهي، ڇاڪاڻ ته ڍنڍ وڪٽوريا ۾ ڪيترائي درياهه ڇوڙ ڪن ٿا. انهيءَ ڪري اسپيڪ جي نتيجي کي نيل جي آبي نظام بابت هڪ اهم تاريخي اڳڀرائي طور سمجهڻ گهرجي، نه ته نيل جي سڀني سرچشمن بابت آخري ۽ مڪمل وضاحت طور. == آفريڪا جي ڍنڍن بابت برٽن جو ڪتاب == 1860ع ۾ برٽن ''The Lake Regions of Central Africa: A Picture of Exploration'' (وچ آفريڪا جي ڍنڍن وارا علائقا: ڳولا جي هڪ تصوير) ٻن جلدن ۾ شايع ڪيو. هي ڪتاب سندس آفريڪي مهم، سفر جي رستن، ڍنڍ ٽانگانيڪا، مقامي آبادي، واپار، جاگرافي ۽ سفر جي ڏکيائين بابت تفصيلي احوال تي ٻڌل آهي.<ref name="BurtonLakeRegions1860"/> ڪتاب ۾ برٽن آفريڪا جي سماجي ۽ ثقافتي زندگيءَ بابت پڻ لکيو، پر سندس ڪجهه تبصرا اڻويهين صديءَ جي يورپي نسلي ۽ نوآبادياتي سوچ جي اثر هيٺ هئا. انهيءَ ڪري جديد تاريخي تحقيق ۾ سندس ڪتاب کي همعصر سفرنامي ۽ نوآبادياتي علمي دستاويز ٻنهي حيثيتن سان پڙهيو وڃي ٿو.<ref name="Ghose2006"/> == آفريڪي مهمن جي تاريخي اهميت == برٽن جون آفريڪي مهمون يورپي جاگرافيائي تحقيق جي تاريخ ۾ اهم آهن. هن هرر، صومالي علائقن، اوڀر آفريڪا جي واپاري رستن ۽ ڍنڍ ٽانگانيڪا بابت تفصيلي معلومات شايع ڪئي. انهن سفرن سان گڏ برٽن ۽ اسپيڪ جي وچ ۾ نيل درياهه جي سرچشمي بابت اختلاف به جاگرافيائي تحقيق جي تاريخ جو مشهور واقعو بڻيو. جديد مطالعي ۾ انهن مهمن جي اهميت کي مقامي آفريڪي رهنمائن، مترجمن، باربردارن، واپارين ۽ ڄاڻ رکندڙ ماڻهن جي ڪردار کان الڳ نٿو ڪري سگهجي. === اهم سفرن جي تاريخوار فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#174a73;color:white;" | سال ! style="background:#174a73;color:white;" | سفر يا واقعو ! style="background:#174a73;color:white;" | هنڌ ! style="background:#174a73;color:white;" | تاريخي اهميت |- | style="background:#eaf3fb;" | 1853ع | عربستان جو سفر ۽ حج | مصر، مدينو ۽ مڪو | مقدس شهرن جي مذهبي ۽ سماجي زندگيءَ بابت تفصيلي سفرنامو |- | style="background:#edf6eb;" | 1854ع–1855ع | صومالي علائقن جي مهم | زيلع ۽ هرر | اوڀر آفريڪا جي شهرن، ٻولين ۽ واپاري رستن بابت تحقيق |- | style="background:#fff1e2;" | 1855ع | بربرا واري مهم | بربرا | هٿياربند حملي ۾ برٽن زخمي ٿيو ۽ مهم ختم ٿي |- | style="background:#f3eafa;" | 1855ع–1856ع | ڪريميا جي جنگ سان لاڳاپيل فوجي خدمت | عثماني فوجي انتظام سان لاڳاپيل علائقا | بيشي بازوق دستن سان فوجي وابستگي |- | style="background:#eaf3fb;" | 1856ع–1859ع | اوڀر آفريڪا جي اندروني مهم | زنجبار ۽ اندروني آفريڪا | آفريڪا جي وڏين ڍنڍن ۽ نيل جي سرچشمي بابت تحقيق |- | style="background:#edf6eb;" | 1858ع | ڍنڍ ٽانگانيڪا تائين پهچڻ | ڍنڍ ٽانگانيڪا | يورپي جاگرافيائي ادب ۾ ڍنڍ بابت تفصيلي مشاهدا |- | style="background:#fff1e2;" | 1858ع | اسپيڪ جو ڍنڍ وڪٽوريا تائين سفر | ڍنڍ وڪٽوريا | نيل جي سرچشمي بابت اسپيڪ جو نظريو |- | style="background:#f3eafa;" | 1864ع | برٽن ۽ اسپيڪ جي طئي ٿيل بحث جو نه ٿيڻ | انگلينڊ | اسپيڪ جي اوچتي وفات سبب علمي بحث ملتوي ٿي ويو |} == عربستان ۽ آفريڪا بابت اهم تصنيفون == {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#22577a;color:white;" | سال ! style="background:#22577a;color:white;" | ڪتاب ! style="background:#22577a;color:white;" | سنڌي عنوان ! style="background:#22577a;color:white;" | موضوع |- | 1855ع–1856ع | ''Personal Narrative of a Pilgrimage to El-Medinah and Meccah'' | '''مديني ۽ مڪي جي زيارت جو ذاتي سفرنامو''' | حج، عربستان، اسلامي روايتون ۽ مقدس شهرن جي زندگي |- | 1856ع | ''First Footsteps in East Africa; or, An Exploration of Harar'' | '''اوڀر آفريڪا ۾ پهريان قدم، يا هرر جي ڳولا''' | صوماليا، هرر، مقامي سماج ۽ واپاري رستا |- | 1860ع | ''The Lake Regions of Central Africa: A Picture of Exploration'' | '''وچ آفريڪا جي ڍنڍن وارا علائقا: ڳولا جي هڪ تصوير''' | ڍنڍ ٽانگانيڪا، اوڀر آفريڪا ۽ جاگرافيائي تحقيق |} == آمريڪا جو سفر (1860ع) == [[فائل:Richard Francis Burton by Rischgitz, 1864.jpg|thumb|upright|رچرڊ فرانسس برٽن جي تصوير، لڳ ڀڳ 1864ع.]] آفريڪا جي مهمن کان پوءِ رچرڊ فرانسس برٽن 1860ع ۾ [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] جو سفر ڪيو. هن سفر ۾ سندس خاص دلچسپي آمريڪا جي اولهه وارن علائقن، مقامي آباديءَ، مذهبي تحريڪن ۽ [[مورمن ازم|مورمن]] برادريءَ جي سماجي ۽ مذهبي زندگيءَ سان هئي.<ref name="BurtonCitySaints1861">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=The City of the Saints, and Across the Rocky Mountains to California |publisher=Longman, Green, Longman, and Roberts |location=London |year=1861 |language=en |url=https://archive.org/search?query=Richard+Francis+Burton+City+of+the+Saints+1861 }}</ref> برٽن آمريڪا جي اوڀر وارن علائقن کان اولهه ڏانهن سفر ڪندي [[راڪي جبل]] پار ڪيا ۽ [[يوٽا]] جي گاديءَ واري شهر [[سالٽ ليڪ سٽي]] پهتو. ان کان پوءِ هن [[ڪيليفورنيا]] جو پڻ دورو ڪيو. === سالٽ ليڪ سٽي ۽ مورمن برادري === سالٽ ليڪ سٽي ۾ برٽن مورمن مذهبي تحريڪ جي اڳواڻن، عقيدن، سماجي تنظيم ۽ گهريلو زندگيءَ بابت معلومات گڏ ڪئي. هن [[برگهم ينگ]] سان ملاقات ڪئي، جيڪو ان وقت [[چرچ آف جيسس ڪرائسٽ آف ليٽر ڊي سينٽس]] جو صدر ۽ مورمن برادريءَ جو اهم اڳواڻ هو.<ref name="BurtonCitySaints1861"/> برٽن مورمن برادريءَ جي مذهبي عقيدن، اجتماعي زندگيءَ، گهڻ زاليت جي رواج ۽ آمريڪي سماج سان سندن لاڳاپن بابت تفصيلي مشاهدا پيش ڪيا. هن برادريءَ جي ڪجهه روايتن بابت تنقيدي تبصرا ڪيا، پر ساڳئي وقت ٻين يورپي ليکڪن جي ڀيٽ ۾ ان جي عقيدن ۽ سماجي نظام کي سمجهڻ جي ڪوشش پڻ ڪئي.<ref name="Rice1990"/> === راڪي جبلن کان ڪيليفورنيا تائين === برٽن پنهنجي سفر دوران آمريڪا جي اولهه وارن علائقن جي جاگرافي، آمدرفت، رهائش، واپاري رستن ۽ آبادڪاريءَ بابت معلومات گڏ ڪئي. هن زميني سفر جي مشڪلاتن، رستن جي حالتن ۽ ان دور جي آمريڪي سماج بابت مشاهدا لکيا. سندس سفر ان زماني ۾ ٿيو، جڏهن آمريڪا جي اولهه طرف آبادڪاري، مقامي آمريڪي قومن جي زمينن تي قبضي ۽ سياسي توسيع جو عمل جاري هو. برٽن جا بيان انهيءَ تاريخي پسمنظر ۾ پڙهڻ گهرجن. === بزرگن جو شهر (1861ع) === 1861ع ۾ برٽن پنهنجي آمريڪي سفر بابت ڪتاب ''The City of the Saints, and Across the Rocky Mountains to California'' شايع ڪيو. ڪتاب جو سنڌي عنوان '''بزرگن جو شهر ۽ راڪي جبلن کان ڪيليفورنيا تائين''' ترجمو ڪري سگهجي ٿو. هن تصنيف ۾ مورمن برادريءَ جي تاريخ، عقيدن، سماجي زندگيءَ، سالٽ ليڪ سٽي ۽ آمريڪا جي اولهه وارن علائقن بابت تفصيلي مواد موجود آهي.<ref name="BurtonCitySaints1861"/> هي ڪتاب اڻويهين صديءَ جي آمريڪي مذهبي ۽ سماجي تاريخ بابت برٽن جي اهم سفرنامن مان هڪ آهي. == ازابيل ارنڊيل سان شادي == [[فائل:Isabel Burton.jpg|thumb|upright|[[ازابيل برٽن]]، رچرڊ فرانسس برٽن جي گهرواري، ليکڪا ۽ سندس زندگيءَ بابت اهم سوانحي ماخذن مان هڪ.]] رچرڊ فرانسس برٽن 22 جنوري 1861ع تي [[ازابيل برٽن|ازابيل ارنڊيل]] (''Isabel Arundell'') سان شادي ڪئي.<ref name="Lovell1998"/><ref name="Wright1906"/> ازابيل جو جنم 1831ع ۾ ٿيو. هوءَ هڪ انگريز رومن ڪيٿولڪ خاندان سان تعلق رکندي هئي ۽ اڳتي هلي سفرناما نگار، ليکڪا ۽ برٽن جي زندگيءَ جي سوانح نگار طور مشهور ٿي. === ملاقات ۽ شاديءَ جو پسمنظر === برٽن ۽ ازابيل جي پهرين ملاقات 1850ع واري ڏهاڪي ۾ ٿي هئي. ٻنهي جي شاديءَ ۾ ڪجهه وقت لڳو، جنهن جا سبب خانداني، مذهبي ۽ سماجي حالتن سان لاڳاپيل هئا. برٽن جي غيرروايتي زندگيءَ، مسلسل سفرن ۽ مذهبي موضوعن بابت سندس خيالن سبب هن شاديءَ بابت خاندانن ۾ تحفظات موجود هئا.<ref name="Lovell1998"/> ان جي باوجود ٻنهي شادي ڪئي ۽ ازابيل پنهنجي مڙس جي سفارتي ۽ ادبي زندگيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. === ازدواجي زندگي ۽ گڏيل سفر === ازابيل برٽن پنهنجي مڙس سان گڏ مختلف ملڪن ۾ رهي ۽ ڪيترن سفرن ۾ سندس ساٿ ڏنو. هن برٽن جي سفارتي مقررين دوران گهريلو انتظام، سماجي ملاقاتن ۽ سفرن جي تنظيم ۾ مدد ڪئي. ازابيل پنهنجي لکڻين ۾ انهن ملڪن جي سماجي زندگيءَ، مذهبي روايتن ۽ سفر جي تجربن بابت تفصيل محفوظ ڪيا.<ref name="IsabelInnerLife1893">{{cite book |last=Burton |first=Isabel |title=The Life of Captain Sir Richard F. Burton |volume=1–2 |publisher=Chapman and Hall |location=London |year=1893 |language=en }}</ref> برٽن ۽ ازابيل کي ڪو اولاد نه ٿيو. === مذهبي اختلاف === ازابيل رومن ڪيٿولڪ مذهب سان گهري وابستگي رکندي هئي، جڏهن ته برٽن جا مذهبي خيال پيچيده ۽ غيرروايتي هئا. برٽن اسلام، عيسائيت، هندومت ۽ ٻين مذهبي روايتن جو مطالعو ڪيو، پر سندس ذاتي مذهبي سڃاڻپ بابت سوانح نگارن ۾ اختلاف موجود آهن.<ref name="Kennedy2005"/><ref name="Rice1990"/> انهيءَ ڪري برٽن کي بنا واضح ثبوت جي ڪنهن هڪ مذهب جو مستقل پيروڪار قرار ڏيڻ مناسب نه آهي. == برطانوي سفارتي ملازمت == 1861ع کان پوءِ برٽن جي زندگيءَ جو وڏو حصو [[برطانيا]] جي سفارتي خدمت ۾ گذريو. هن مختلف ملڪن ۾ برطانوي قونصل جي حيثيت سان ڪم ڪيو. سندس اهم مقرريون فرنانڊو پو، سانتوس، دمشق ۽ ٽريسٽي ۾ ٿيون.<ref name="Wright1906"/><ref name="Lovell1998"/> سفارتي ملازمت دوران به برٽن سفر، ٻولين جي مطالعي، تاريخي تحقيق ۽ ڪتابن جي تصنيف جاري رکي. === سفارتي مقررين جي تاريخوار فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#194d72;color:white;" | دور ! style="background:#194d72;color:white;" | عهدو ! style="background:#194d72;color:white;" | مقرريءَ جو هنڌ ! style="background:#194d72;color:white;" | اهم سرگرميون |- | style="background:#eaf3fb;" | 1861ع–1864ع | برطانوي قونصل | [[فرنانڊو پو]]، موجوده [[بيئوڪو]]، استوائي گني | اولهه آفريڪا بابت تحقيق، سفر ۽ سماجي مشاهدا |- | style="background:#edf6eb;" | 1865ع–1868ع | برطانوي قونصل | [[سانتوس، برازيل|سانتوس]]، برازيل | برازيل جي تاريخ، جاگرافي، معيشت ۽ سماج بابت سفر |- | style="background:#fff2e4;" | 1869ع–1871ع | برطانوي قونصل | [[دمشق]]، عثماني شام | شام، فلسطين ۽ علائقائي سياسي ۽ مذهبي حالتن بابت مشاهدا |- | style="background:#f3eafa;" | 1872ع–1890ع | برطانوي قونصل | [[ٽريسٽي]]، آسٽريا-هنگري | ادبي ترجما، تصنيفون، علمي تحقيق ۽ آخري زندگي |} == فرنانڊو پو ۾ قونصل (1861ع–1864ع) == [[فائل:Bioko island map.png|thumb|[[بيئوڪو]] ٻيٽ جو نقشو. برٽن جي دور ۾ هن ٻيٽ کي فرنانڊو پو سڏيو ويندو هو.]] 1861ع ۾ برٽن کي اولهه آفريڪا جي ٻيٽ [[فرنانڊو پو]] تي برطانوي قونصل مقرر ڪيو ويو. فرنانڊو پو موجوده [[استوائي گني]] جو حصو آهي ۽ هاڻي عام طور بيئوڪو سڏيو وڃي ٿو. ان وقت هي ٻيٽ اسپيني نوآبادياتي انتظام سان لاڳاپيل هو، جڏهن ته برطانيا جا واپاري ۽ سفارتي مفاد پڻ هن علائقي ۾ موجود هئا.<ref name="Rice1990"/> === قونصل خاني جون ذميواريون === برٽن جون ذميواريون برطانوي واپارين جي مفادن، سفارتي لاڳاپن ۽ علائقي جي سياسي ۽ معاشي حالتن بابت رپورٽون تيار ڪرڻ سان لاڳاپيل هيون. هن پنهنجي مقرريءَ دوران ٻيٽ ۽ ڀرپاسي جي آفريڪي علائقن جو سفر ڪيو. برٽن کي اولهه آفريڪا جي ٻولين، مقامي حڪمرانن، واپار، مذهبي روايتن ۽ سماجي تنظيم ۾ دلچسپي هئي. === داهومي جو سفر === فرنانڊو پو ۾ مقرريءَ دوران برٽن [[داهومي سلطنت]] جو دورو ڪيو. داهومي موجوده [[بينن]] جي علائقي ۾ قائم هڪ تاريخي آفريڪي رياست هئي. برٽن داهومي جي حڪمران، درٻاري روايتن، فوجي تنظيم ۽ سماجي حالتن بابت لکيو.<ref name="BurtonDahome1864">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=A Mission to Gelele, King of Dahome |volume=1–2 |publisher=Tinsley Brothers |location=London |year=1864 |language=en }}</ref> هن داهومي جي فوج، عورت سپاهين ۽ مذهبي رسمن بابت پڻ احوال ڏنو. داهومي بابت سندس بيان تاريخي لحاظ کان اهم آهن، پر انهن ۾ نوآبادياتي دور جي يورپي تعبيرن ۽ قدرائتن فيصلن جا اثر موجود آهن. === داهومي جي بادشاهه گليلي ڏانهن مشن === 1864ع ۾ برٽن ''A Mission to Gelele, King of Dahome'' (داهومي جي بادشاهه گليلي ڏانهن هڪ مشن) شايع ڪيو. هي ڪتاب ٻن جلدن ۾ ڇپيو ۽ ان ۾ داهومي جي سياسي، فوجي، سماجي ۽ مذهبي زندگيءَ بابت تفصيل شامل آهن.<ref name="BurtonDahome1864"/> برٽن جي آفريڪا بابت تصنيفن ۾ هي ڪتاب خاص اهميت رکي ٿو. === اولهه آفريڪا جا ٻيا سفر === فرنانڊو پو ۾ رهائش دوران برٽن [[گبون]] ۽ اولهه آفريڪا جي ٻين علائقن بابت پڻ معلومات گڏ ڪئي. هن سامونڊي ڪنارن، واپاري رستن، مقامي آبادي ۽ علائقي جي جاگرافيءَ بابت لکيو. 1863ع ۾ سندس ڪتاب ''Wanderings in West Africa'' (اولهه آفريڪا ۾ رولاڪيون) شايع ٿيو.<ref name="BurtonWanderings1863">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Wanderings in West Africa: From Liverpool to Fernando Po |volume=1–2 |publisher=Tinsley Brothers |location=London |year=1863 |language=en }}</ref> == برازيل ۾ قونصل (1865ع–1868ع) == [[فائل:Santos Brazil.jpg|thumb|برازيل جو سامونڊي شهر [[سانتوس، برازيل|سانتوس]]، جتي برٽن برطانوي قونصل طور مقرر رهيو.]] 1865ع ۾ برٽن کي [[برازيل]] جي بندرگاهه واري شهر [[سانتوس، برازيل|سانتوس]] ۾ برطانوي قونصل مقرر ڪيو ويو. برازيل ۾ رهائش دوران هن ملڪ جي جاگرافي، معاشي سرگرمين، غلاميءَ جي تاريخ، مقامي سماج ۽ اندروني علائقن بابت معلومات گڏ ڪئي.<ref name="BurtonBrazil1869">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Explorations of the Highlands of the Brazil |volume=1–2 |publisher=Tinsley Brothers |location=London |year=1869 |language=en }}</ref> === برازيل جي اندرين علائقن جا سفر === برٽن سانتوس کان ٻاهر برازيل جي مختلف علائقن جو سفر ڪيو. L هن [[ميناس جيرائس]] ۽ ٻين علائقن جي جاگرافي، معدنيات، زراعت، واپار ۽ آبادڪاريءَ بابت لکيو. برازيل جي اندرين علائقن ۾ سندس سفرن دوران درياهه، جبل، رستا ۽ مقامي آبادي سندس مشاهدي جا اهم موضوع هئا. === برازيل جي سماجي ۽ معاشي زندگي === برٽن برازيل جي غلاميءَ تي ٻڌل معاشي نظام، زرعي پيداوار، کاڻين ۽ واپاري سرگرمين بابت تبصرا ڪيا. برازيل ۾ غلاميءَ جو خاتمو 1888ع ۾ ٿيو؛ تنهنڪري برٽن جي 1860ع واري ڏهاڪي جي سفرن دوران اها سماجي ۽ معاشي حقيقت موجود هئي. برٽن جي لکڻين کي ان وقت جي برازيل جي سماجي ۽ معاشي تاريخ بابت هڪ يورپي مسافر جي مشاهدي طور پڙهڻ گهرجي. === برازيل جي بلند علائقن جي ڳولا === 1869ع ۾ برٽن ''Explorations of the Highlands of the Brazil'' (برازيل جي بلند علائقن جي ڳولا) شايع ڪيو. هي ڪتاب ٻن جلدن ۾ ڇپيو ۽ برازيل جي جاگرافي، معاشي زندگي، سفرن ۽ مقامي حالتن بابت تفصيلي احوال تي ٻڌل آهي.<ref name="BurtonBrazil1869"/> == پيراگوئي جو سفر ۽ جنگ بابت تحقيق == برازيل ۾ رهائش دوران برٽن [[پيراگوئي]] ۽ ڏکڻ آمريڪا جي سياسي حالتن ۾ پڻ دلچسپي ورتي. ان وقت [[پيراگوئي جي جنگ]] (1864ع–1870ع) جاري هئي، جنهن ۾ پيراگوئيءَ جو مقابلو برازيل، ارجنٽينا ۽ يوراگوئي جي اتحاد سان هو. برٽن جنگ سان لاڳاپيل علائقن جو سفر ڪيو ۽ فوجي ۽ سياسي حالتن بابت معلومات گڏ ڪئي. === پيراگوئي جي جنگ جي ميدانن مان خط === 1870ع ۾ سندس ڪتاب ''Letters from the Battle-Fields of Paraguay'' (پيراگوئي جي جنگ جي ميدانن مان خط) شايع ٿيو.<ref name="BurtonParaguay1870">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Letters from the Battle-Fields of Paraguay |publisher=Tinsley Brothers |location=London |year=1870 |language=en }}</ref> ڪتاب ۾ جنگ جي حالتن، فوجي تنظيم، سياسي معاملن ۽ سفر جي مشاهدن بابت احوال موجود آهي. هي تصنيف ڏکڻ آمريڪا جي اڻويهين صديءَ واري فوجي تاريخ بابت برٽن جي اهم لکڻين مان هڪ آهي. == دمشق ۾ برطانوي قونصل (1869ع–1871ع) == [[فائل:Umayyad Mosque, Damascus.jpg|thumb|[[دمشق جي اموي مسجد]]، شام جي اهم تاريخي ۽ مذهبي عمارتن مان هڪ.]] 1869ع ۾ برٽن کي [[دمشق]] ۾ برطانوي قونصل مقرر ڪيو ويو. ان وقت دمشق [[عثماني سلطنت]] جي انتظام هيٺ هو ۽ شام جي سياسي، مذهبي، واپاري ۽ ثقافتي زندگيءَ جو اهم مرڪز هو. برٽن جي دمشق واري مقرري سندس سفارتي زندگيءَ جي سڀ کان وڌيڪ تڪراري مرحلن مان هڪ بڻجي وئي.<ref name="Lovell1998"/><ref name="Rice1990"/> === شام جو سياسي ۽ مذهبي ماحول === اڻويهين صديءَ جي پوئين اڌ ۾ شام ۾ مختلف مذهبي برادريون، واپاري گروهه ۽ مقامي سياسي قوتون موجود هيون. برٽن پنهنجي سفارتي ذميوارين دوران مقامي حڪمرانن، مذهبي اڳواڻن، واپارين ۽ مختلف برادرين سان رابطا رکيا. هن شام جي تاريخ، ٻولين، مذهبي روايتن ۽ سماجي زندگيءَ بابت پڻ معلومات گڏ ڪئي. === ازابيل برٽن جو ڪردار === دمشق ۾ ازابيل برٽن پڻ پنهنجي مڙس سان گڏ رهي. هن مقامي سماجي زندگيءَ ۾ حصو ورتو ۽ مختلف ماڻهن سان ملاقاتون ڪيون. ازابيل پنهنجي لکڻين ۾ شام، فلسطين ۽ ڀرپاسي جي علائقن بابت سفرن ۽ مشاهدن جو احوال ڏنو.<ref name="IsabelInnerLife1893"/> === سفارتي تڪرار === برٽن جي دمشق واري مقرري دوران مقامي سياسي ۽ مذهبي معاملن بابت سندس روين ۽ فيصلن سبب اختلاف پيدا ٿيا. انهن اختلافن ۾ عثماني اختيارين، مقامي برادرين ۽ برطانوي سفارتي انتظام سان لاڳاپيل مسئلا شامل هئا. برٽن جي ڪجهه قدمن ۽ بيانن بابت شڪايتون ٿيون، جنهن کان پوءِ 1871ع ۾ کيس دمشق جي عهدي تان هٽايو ويو.<ref name="Lovell1998"/><ref name="Kennedy2005"/> سندس برطرفيءَ جي سببن بابت سوانح نگارن ۾ مختلف تشريحون ملن ٿيون. انهن کي ڪنهن هڪ مذهبي يا نسلي برادريءَ جي سازش طور بيان ڪرڻ تاريخي لحاظ کان غيرمحتاط ٿيندو. === شام بابت تصنيفون === برٽن ۽ ازابيل جي شام واري دور سان ڪيترائي سفرناما ۽ تحقيقي ڪتاب لاڳاپيل آهن. 1872ع ۾ ''Unexplored Syria'' (اڻڳوليل شام) نالي ڪتاب شايع ٿيو، جنهن ۾ برٽن ۽ چارلس فريڊرڪ ٽائر ويڪ ڊريڪ جي تحقيق شامل هئي.<ref name="BurtonSyria1872">{{cite book |last1=Burton |first1=Richard F. |last2=Drake |first2=Charles F. Tyrwhitt |title=Unexplored Syria |volume=1–2 |publisher=Tinsley Brothers |location=London |year=1872 |language=en }}</ref> ڪتاب ۾ شام ۽ فلسطين جي جاگرافي، آثار قديمه، مقامي روايتن ۽ سفرن بابت معلومات موجود آهي. == ٽريسٽي ۾ آخري سفارتي مقرري (1872ع–1890ع) == [[فائل:Trieste, Italy.jpg|thumb|[[ٽريسٽي]] جو شهر، جتي برٽن پنهنجي زندگيءَ جا آخري سال گذاريا.]] 1872ع ۾ برٽن کي [[ٽريسٽي]] ۾ برطانوي قونصل مقرر ڪيو ويو. ان وقت ٽريسٽي [[آسٽريا-هنگري]] جي سلطنت جو هڪ اهم بندرگاهه هو. موجوده دور ۾ هي شهر [[اٽلي]] جو حصو آهي. برٽن پنهنجي زندگيءَ جا آخري ارڙهن سال هن شهر ۾ گذاريا ۽ وفات تائين برطانوي قونصل جي عهدي تي رهيو.<ref name="Wright1906"/> === ٽريسٽي ۾ ادبي ۽ علمي سرگرميون === ٽريسٽي ۾ برٽن کي نسبتاً مستحڪم رهائش ۽ مطالعي جو ماحول مليو. هن پنهنجي اڳوڻن سفرن بابت مواد ترتيب ڏنو، ٻولين جو مطالعو جاري رکيو ۽ مختلف ادبي ۽ تاريخي تصنيفن تي ڪم ڪيو. هن دور ۾ سندس ڌيان خاص طور مشرقي ادب، ترجمن، تاريخي ڪتابن ۽ ثقافتي تحقيق ڏانهن وڌيو.<ref name="Kennedy2005"/> === عربي، فارسي ۽ هندستاني ادب جو مطالعو === برٽن کي عربي، فارسي، هندستاني ۽ ٻين ٻولين جي ادب سان ڊگهي عرصي کان دلچسپي هئي. ٽريسٽي ۾ هن انهن ادبي روايتن بابت پنهنجي مطالعي کي جاري رکيو ۽ ڪيترن اهم ڪتابن جا انگريزي ترجما يا ترتيب ڏنل نسخا شايع ڪيا. انهن ۾ ''The Kama Sutra of Vatsyayana''، ''The Book of the Thousand Nights and a Night'' ۽ ٻين تصنيفن جا نالا شامل آهن. انهن ترجمن جي تياريءَ ۾ ٻين عالمن، مترجمن ۽ ساٿين جي ڪردار کي پڻ تسليم ڪرڻ ضروري آهي؛ سڀني ڪتابن کي برٽن جا اڪيلا ۽ سڌا اصل ٻولين مان ڪيل ترجما سمجهڻ درست نه آهي.<ref name="Kennedy2005"/> === برطانوي اعزاز === 1886ع ۾ برٽن کي برطانوي سلطنت طرفان [[آرڊر آف سينٽ مائيڪل ۽ سينٽ جارج]] جو نائيٽ ڪمانڊر (''Knight Commander of the Order of St Michael and St George''، مختصر ''KCMG'') مقرر ڪيو ويو.<ref name="LondonGazette1886"/> ان اعزاز کان پوءِ کيس '''سر رچرڊ فرانسس برٽن''' چيو وڃڻ لڳو. === آخري سال === ٽريسٽي ۾ برٽن جي صحت عمر وڌڻ سان متاثر ٿيڻ لڳي، پر هن ادبي ۽ علمي سرگرميون جاري رکيون. سندس گهرواري ازابيل سندس ڪم، خط و ڪتابت ۽ ذاتي معاملن ۾ ساٿ ڏيندي رهي. برٽن 20 آڪٽوبر 1890ع تي ٽريسٽي ۾ وفات ڪئي.<ref name="Lovell1998"/> == سفارتي دور ۾ اهم تصنيفون == برٽن جي سفارتي ملازمت دوران مختلف ملڪن بابت ڪيترائي ڪتاب شايع ٿيا. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border:1px solid #91abc4;" ! style="background:#194d72;color:white;" | سال ! style="background:#194d72;color:white;" | اصل عنوان ! style="background:#194d72;color:white;" | سنڌي ترجمو ! style="background:#194d72;color:white;" | موضوع |- | style="background:#eaf3fb;" | 1861ع | ''The City of the Saints, and Across the Rocky Mountains to California'' | '''بزرگن جو شهر ۽ راڪي جبلن کان ڪيليفورنيا تائين''' | آمريڪا، مورمن برادري ۽ اولهه وارن علائقن جو سفر |- | style="background:#edf6eb;" | 1863ع | ''Wanderings in West Africa'' | '''اولهه آفريڪا ۾ رولاڪيون''' | اولهه آفريڪا، فرنانڊو پو ۽ سامونڊي علائقا |- | style="background:#fff2e4;" | 1864ع | ''A Mission to Gelele, King of Dahome'' | '''داهومي جي بادشاهه گليلي ڏانهن هڪ مشن''' | داهومي جي سياسي، سماجي ۽ فوجي زندگي |- | style="background:#f3eafa;" | 1869ع | ''Explorations of the Highlands of the Brazil'' | '''برازيل جي بلند علائقن جي ڳولا''' | برازيل جي جاگرافي، معيشت ۽ سماج |- | style="background:#eaf3fb;" | 1870ع | ''Letters from the Battle-Fields of Paraguay'' | '''پيراگوئي جي جنگ جي ميدانن مان خط''' | پيراگوئي جي جنگ ۽ ڏکڻ آمريڪا |- | style="background:#edf6eb;" | 1872ع | ''Unexplored Syria'' | '''اڻڳوليل شام''' | شام، فلسطين، جاگرافي ۽ آثار قديمه |- | style="background:#fff2e4;" | 1877ع | ''Sind Revisited'' | '''سنڌ جو ٻيهر سفر''' | سنڌ، ريلوي، فوج ۽ سماجي تبديليون |} == برٽن جي سفارتي ۽ علمي زندگيءَ جو جائزو == رچرڊ فرانسس برٽن جي سفارتي زندگيءَ ۾ سفر، تحقيق ۽ سرڪاري ذميواريون هڪٻئي سان ڳنڍيل رهيون. فرنانڊو پو ۾ هن اولهه آفريڪا بابت لکيو؛ برازيل ۾ ڏکڻ آمريڪا جي جاگرافي ۽ سماج جو مطالعو ڪيو؛ دمشق ۾ شام ۽ فلسطين جي تاريخي ۽ مذهبي ماحول بابت معلومات گڏ ڪئي؛ ۽ ٽريسٽي ۾ پنهنجي ادبي ۽ ترجمي واري ڪم کي وڌيڪ وقت ڏنو. سندس سفارتي خدمتون هميشه تڪرارن کان پاڪ نه رهيون. خاص طور دمشق واري مقرريءَ دوران سندس رويي ۽ فيصلن بابت اختلاف پيدا ٿيا. برٽن جي تصنيفن جي تاريخي اهميت سندس سفرن جي وسعت، ٻولين سان دلچسپي ۽ مختلف سماجن بابت محفوظ ڪيل معلومات ۾ آهي. ساڳئي وقت سندس لکڻين ۾ برطانوي سامراجي مفادن، ذاتي تعبيرن ۽ اڻويهين صديءَ جي يورپي سماجي سوچ جا اثر پڻ موجود آهن.<ref name="Ghose2006"/><ref name="Kennedy2005"/> انهيءَ ڪري سندس سفارتي ۽ تحقيقي زندگيءَ جو مطالعو ٻنهي پهلوئن، يعني علمي خدمتن ۽ تاريخي حدن، کي نظر ۾ رکي ڪرڻ گهرجي. == ادبي تصنيفون ۽ ترجما == [[فائل:Richard Francis Burton by Rischgitz, 1864.jpg|thumb|upright|رچرڊ فرانسس برٽن، جنهن سفرنامن سان گڏ عربي، فارسي، هندستاني ۽ ٻين ادبي روايتن بابت ڪتاب ۽ ترجما شايع ڪيا.]] رچرڊ فرانسس برٽن پنهنجي سفرنامن، جاگرافيائي تحقيق ۽ سفارتي خدمتن سان گڏ هڪ گهڻ رخي ليکڪ ۽ مترجم پڻ هو. سندس علمي دلچسپين ۾ [[عربي ادب]]، [[فارسي ادب]]، [[سنسڪرت ادب]]، [[پرتگالي ادب]]، مذهبي روايتون، لوڪ ڪهاڻيون، شاعري، انساني سماج ۽ تاريخي هٿيار شامل هئا.<ref name="Kennedy2005"/><ref name="Rice1990"/> برٽن جي نالي سان پنجاهه کان وڌيڪ ڪتاب ۽ ٻيون تصنيفون منسوب ڪيون وڃن ٿيون، جيتوڻيڪ صحيح تعداد جو دارومدار انهيءَ ڳالهه تي آهي ته مختلف جلدن، ٻيهر ڇپيل نسخن، ترجمن ۽ گڏيل تصنيفن کي ڪيئن ڳڻيو وڃي.<ref name="BurtonBibliography"/> سندس ادبي زندگيءَ جي اهم خصوصيت اها هئي ته هن مختلف ٻولين جي ادب کي انگريزي پڙهندڙن تائين پهچائڻ جي ڪوشش ڪئي. البت سندس ڪيترن ترجمن ۾ ٻين عالمن ۽ ساٿين جي مدد شامل هئي، ۽ ڪجهه ڪتاب اصل ٻوليءَ مان سڌي ترجمي بدران اڳوڻن ترجمن ۽ نسخن تي ٻڌل هئا. === ترجمي جو انداز === برٽن جا ترجما اڪثر روايتي وڪٽورين انگريزيءَ کان مختلف انداز ۾ لکيل آهن. هن پراڻن لفظن، غيرمعمولي اصطلاحن، عربي ۽ فارسي لفظن جي نقل، تفصيلي حاشين ۽ ثقافتي تشريحن کي وڏي اهميت ڏني. هن جو مقصد صرف ڪهاڻين يا شعرن جو مطلب منتقل ڪرڻ نه هو، پر انهن سان لاڳاپيل سماجي، مذهبي، لساني ۽ تاريخي پسمنظر پڻ پيش ڪرڻ هو.<ref name="Kennedy2005"/> تنهن هوندي به سندس ترجمن ۾ ڪڏهن ڪڏهن اهڙا اضافا، تشريحون ۽ ذاتي تبصرا ملن ٿا، جيڪي اصل متن جو سڌو حصو نه آهن. انهيءَ ڪري برٽن جي ترجمن کي ادبي ۽ تاريخي اهميت حاصل هجڻ باوجود جديد تنقيدي ترجمن سان ڀيٽي پڙهڻ گهرجي. == وڪرم ۽ ويمپائر (1870ع) == 1870ع ۾ برٽن ''Vikram and the Vampire; or, Tales of Hindu Devilry'' نالي ڪتاب شايع ڪيو. ڪتاب جو سنڌي عنوان '''وڪرم ۽ ويمپائر، يا هندو ڏندڪٿائن جون ڪهاڻيون''' ڪري سگهجي ٿو.<ref name="BurtonVikram1870">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Vikram and the Vampire; or, Tales of Hindu Devilry |publisher=Longmans, Green, and Co. |location=London |year=1870 |language=en }}</ref> هي ڪتاب هندستان جي مشهور [[ويتال پنچويشتي]] يا ''بيتـال پچيسي'' جي قصن سان لاڳاپيل آهي. انهن ڪهاڻين ۾ راجا وڪرمادتيه ۽ هڪ وِيتال يا مافوق الفطرت هستيءَ جي وچ ۾ سوالن ۽ جوابن جو سلسلو بيان ٿئي ٿو. === ڪهاڻين جو پسمنظر === هندستاني روايت ۾ راجا وڪرمادتيه کي دانائي، بهادري ۽ انصاف سان لاڳاپيل هڪ مثالي حڪمران طور پيش ڪيو ويندو آهي. ويتال جي ڪهاڻين ۾ اخلاقي سوال، ذهانت جا امتحان، انصاف، انساني رويي ۽ فيصلي ڪرڻ بابت مسئلا شامل آهن. برٽن انهن قصن کي انگريزي پڙهندڙن لاءِ پنهنجي مخصوص ادبي انداز ۾ پيش ڪيو. === ترجمي جي نوعيت === ''Vikram and the Vampire'' کي سنسڪرت جي ڪنهن هڪ قديم متن جو مڪمل لفظي ترجمو سمجهڻ درست نه آهي. برٽن اڳوڻين هندستاني روايتن ۽ دستياب متنن کي بنياد بڻائي ڪهاڻين کي ترتيب ڏنو ۽ انهن ۾ پنهنجو ادبي انداز شامل ڪيو.<ref name="Kennedy2005"/> ڪتاب هندستاني قصه گوئيءَ جي يورپي ادبي قبوليت جي تاريخ ۾ اهم جاءِ رکي ٿو. == ڪاسيده (1880ع) == [[فائل:Richard Francis Burton.jpg|thumb|upright|برٽن پنهنجي شاعراڻي تصنيف ''The Kasidah'' کي حاجي عبدو اليزدي جي نالي سان پيش ڪيو.]] 1880ع ۾ برٽن ''The Kasidah of Haji Abdu El-Yezdi'' شايع ڪيو. ان جو سنڌي عنوان '''حاجي عبدو اليزدي جو قصيدو''' آهي.<ref name="BurtonKasidah1880">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=The Kasidah of Haji Abdu El-Yezdi |publisher=Bernard Quaritch |location=London |year=1880 |language=en }}</ref> هي ڪتاب هڪ فلسفياڻي نظم آهي، جنهن ۾ انساني زندگي، موت، تقدير، اخلاق، مذهب ۽ علم بابت خيالن جو اظهار ڪيو ويو آهي. === حاجي عبدو اليزدي جي ادبي شخصيت === برٽن نظم کي حاجي عبدو اليزدي نالي هڪ فرضي شاعر جي تصنيف طور پيش ڪيو ۽ پاڻ کي ان جو مترجم ڄاڻايو. حقيقت ۾ هي نظم برٽن جي پنهنجي ادبي تخليق سمجهيو وڃي ٿو. حاجي عبدو اليزدي ان نظم لاءِ اختيار ڪيل ادبي شخصيت هئي.<ref name="Rice1990"/> انهيءَ ڪري ''The Kasidah'' کي ڪنهن تاريخي فارسي شاعر جو مستند ترجمو قرار ڏيڻ درست نه آهي. === فلسفياڻو موضوع === نظم ۾ مختلف مذهبي ۽ فلسفياڻن خيالن جي ڀيٽ ڪئي وئي آهي. برٽن زندگيءَ جي غيريقيني، انساني عقل جي حدن، اخلاقي ذميوارين ۽ موت بابت سوال اٿاريا. ''The Kasidah'' سندس سفرنامن کان مختلف ادبي حيثيت رکي ٿو، ڇاڪاڻ ته اهو بنيادي طور هڪ تخليقي فلسفياڻو نظم آهي. == پورچوگالي شاعر ڪاموئش جا ترجما == برٽن کي پورچوگالي ادب، خاص طور شاعر [[لوئس دي ڪاموئش]] (''Luís de Camões'') سان گهري دلچسپي هئي. هن ڪاموئش جي مشهور رزميه نظم ''Os Lusíadas'' جو انگريزي ترجمو تيار ڪيو. === لوزيئڊس (1880ع) === 1880ع ۾ برٽن جو ترجمو ''The Lusiads'' شايع ٿيو.<ref name="BurtonLusiads1880">{{cite book |last=Camões |first=Luís de |translator-last=Burton |translator-first=Richard F. |title=The Lusiads |publisher=Bernard Quaritch |location=London |year=1880 |language=en }}</ref> ڪتاب جو سنڌي عنوان '''لوزيئڊس''' يا '''پورچوگالين جو رزميه نظم''' ڪري سگهجي ٿو. اصل پورچوگالي نظم 1572ع ۾ شايع ٿيو هو ۽ ان ۾ پورچوگالي سامونڊي سفرن، خاص طور [[واسڪو ڊي گاما]] جي هندستان ڏانهن سفر، کي رزميه انداز ۾ پيش ڪيو ويو آهي. برٽن پنهنجي ترجمي ۾ اصل نظم جي ادبي صورت، تاريخي اشارن ۽ پرتگالي قومي روايتن کي انگريزيءَ ۾ منتقل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. === ڪاموئش جي زندگي ۽ ادبي تحقيق === برٽن ڪاموئش جي زندگي، ادبي پسمنظر ۽ سندس تصنيفن بابت پڻ لکيو. هن پرتگالي شاعر جي زندگيءَ کي يورپي سامونڊي توسيع ۽ هندستان سان پورچوگالي لاڳاپن جي تاريخي پسمنظر ۾ سمجهڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="Kennedy2005"/> ڪاموئش بابت سندس ڪم برٽن جي ادبي دلچسپين جي وسعت کي ظاهر ڪري ٿو. == ڪاما شاسترا سوسائٽي == 1880ع واري ڏهاڪي ۾ برٽن ۽ سندس ساٿي [[فورسٽر فٽزجيرالڊ آربٿناٽ]] (''Forster Fitzgerald Arbuthnot'') هندستاني ۽ مشرقي جنسيات سان لاڳاپيل قديم ادبي متنن جي اشاعت لاءِ هڪ نجي اشاعتي انتظام قائم ڪيو، جيڪو '''ڪاما شاسترا سوسائٽي''' (''Kama Shastra Society'') جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref name="Kennedy2005"/><ref name="Lovell1998"/> ان جو مقصد اهڙا متن محدود خانگي اشاعت ذريعي انگريزي پڙهندڙن تائين پهچائڻ هو، جن جي عام اشاعت وڪٽورين برطانيا ۾ فحاشيءَ بابت قانونن ۽ سماجي پابندين سبب ڏکي ٿي سگهي ٿي. === قانوني ۽ سماجي پسمنظر === 1857ع ۾ برطانيا ۾ ''Obscene Publications Act'' لاڳو ٿيو، جنهن تحت ڪجهه قسم جي اشاعتي مواد تي قانوني ڪارروائي ٿي سگهي ٿي. وڪٽورين دور ۾ جنسيات بابت ادبي ۽ علمي متنن جي اشاعت حساس مسئلو هو. برٽن ۽ آربٿناٽ ڪجهه ڪتابن کي محدود نجي ڇپائيءَ ۽ مخصوص رڪنن تائين ورهائڻ جو طريقو اختيار ڪيو.<ref name="Kennedy2005"/> اهڙي اشاعتي صورت انهن ڪتابن کي قانوني جاچ کان مڪمل ڇوٽ نه ڏيندي هئي، پر عام تجارتي اشاعت کان مختلف انتظام فراهم ڪندي هئي. === آربٿناٽ جو ڪردار === فورسٽر فٽزجيرالڊ آربٿناٽ هندستاني ٻولين ۽ ادب ۾ دلچسپي رکندڙ برطانوي محقق هو. هن برٽن سان گڏ هندستاني جنسيات بابت متنن جي اشاعت ۽ ترجمي ۾ ڪم ڪيو. ڪاما شاسترا سوسائٽيءَ جي ڪتابن کي صرف برٽن جي ذاتي علمي محنت جو نتيجو سمجهڻ درست نه آهي؛ انهن جي تياريءَ ۾ آربٿناٽ ۽ ٻين هندستاني عالمن جو پڻ ڪردار هو.<ref name="Kennedy2005"/> == ڪام سوترا جو انگريزي ترجمو (1883ع) == [[فائل:Kama Sutra title page 1883.jpg|thumb|''The Kama Sutra of Vatsyayana'' جي 1883ع واري انگريزي اشاعت جو عنواني صفحو.]] 1883ع ۾ ''The Kama Sutra of Vatsyayana'' نالي انگريزي ڪتاب شايع ٿيو. هي ڪتاب قديم هندستاني مصنف [[واتسياين]] سان منسوب [[ڪام سوترا]] جي انگريزي ترجمي جي صورت ۾ پيش ڪيو ويو.<ref name="KamaSutra1883">{{cite book |author=Vatsyayana |title=The Kama Sutra of Vatsyayana |publisher=Kama Shastra Society |location=London and Benares |year=1883 |language=en }}</ref> === اصل ڪتاب جو موضوع === ''ڪام سوترا'' قديم هندستاني ادب جو هڪ مشهور متن آهي، جنهن ۾ محبت، ازدواجي لاڳاپن، انساني خواهشن، سماجي زندگيءَ ۽ جنسي روين بابت بحث موجود آهي. اصل ڪتاب کي صرف جنسي عملن جي هدايتن جو مجموعو سمجهڻ نامڪمل آهي، ڇاڪاڻ ته ان ۾ ان دور جي سماجي ۽ ثقافتي زندگيءَ بابت پڻ مواد شامل آهي. === ترجمي ۾ برٽن جو اصل ڪردار === 1883ع واري انگريزي اشاعت کي عام طور برٽن جي نالي سان مشهور ڪيو ويندو آهي، پر جديد تحقيق موجب برٽن ان جو اڪيلو يا سڌو سنسڪرت مان ترجمو ڪندڙ نه هو. ترجمي جي تياريءَ ۾ هندستاني عالمن ۽ مترجمن، خاص طور [[ڀڳوان لال اندراجي]]، شيوارام پرشورام ڀيڙي ۽ ٻين ساٿين جو ڪردار هو. آربٿناٽ پڻ منصوبي سان لاڳاپيل هو، جڏهن ته برٽن متن جي تدوين، اشاعت ۽ انگريزي پڙهندڙن لاءِ پيشڪش ۾ حصو ورتو.<ref name="DonigerKakar2002">{{cite book |author1=Vatsyayana |translator-last1=Doniger |translator-first1=Wendy |translator-last2=Kakar |translator-first2=Sudhir |title=Kamasutra |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |year=2002 |language=en |isbn=978-0-19-283982-4 }}</ref> انهيءَ ڪري انسائيڪلوپيڊيا ۾ هن ڪتاب کي «برٽن سان لاڳاپيل انگريزي ترجمو» چوڻ وڌيڪ درست آهي. === اشاعت جي اهميت === 1883ع واري اشاعت انگريزي پڙهندڙن ۾ ڪام سوترا جي شهرت وڌائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. تنهن هوندي به ترجمي جي زبان، تشريح ۽ اصل سنسڪرت متن سان مطابقت بابت جديد محققن مختلف سوال اٿاريا آهن. اصل متن جي جديد مطالعي لاءِ سنسڪرت مان تيار ڪيل جديد علمي ترجما پڻ استعمال ڪيا وڃن ٿا. == الف ليليٰ جا ترجما (1885ع–1888ع) == [[فائل:Arabian Nights Entertainments illustration.jpg|thumb|''الف ليليٰ'' جي ڪهاڻين سان لاڳاپيل هڪ تاريخي تصوير.]] برٽن جي مشهور ادبي ڪمن مان هڪ عربي قصن جي مجموعي [[الف ليليٰ]] جو انگريزي ترجمو آهي. هن اهو ترجمو ''The Book of the Thousand Nights and a Night'' جي عنوان سان شايع ڪيو.<ref name="BurtonNights1885">{{cite book |translator-last=Burton |translator-first=Richard F. |title=The Book of the Thousand Nights and a Night |volume=1–10 |publisher=Kama Shastra Society |year=1885 |language=en }}</ref> === ڏهن جلدن واري اشاعت === 1885ع ۾ برٽن جو ''الف ليليٰ'' وارو بنيادي ترجمو ڏهن جلدن ۾ شايع ٿيو. ان کان پوءِ 1886ع کان 1888ع تائين ڇهن اضافي جلدن ۾ وڌيڪ قصا ۽ مواد شايع ڪيو ويو.<ref name="BurtonSupplementalNights">{{cite book |translator-last=Burton |translator-first=Richard F. |title=Supplemental Nights to the Book of the Thousand Nights and a Night |volume=1–6 |year=1886–1888 |language=en }}</ref> انهيءَ ريت برٽن جي هن اشاعتي منصوبي جا مجموعي طور سورهن جلد ٿيا. === عربي قصن جي ادبي روايت === ''الف ليليٰ'' عربي، فارسي، هندستاني ۽ ٻين علائقائي قصه گوئيءَ جي روايتن سان لاڳاپيل ڪهاڻين جو مجموعو آهي. ان ۾ [[شهريار]]، [[شهرزاد]] ۽ ٻين ڪردارن ذريعي محبت، سياست، اخلاق، حڪمت، سفر، جادو ۽ انساني زندگيءَ بابت قصا بيان ٿين ٿا. ڪهاڻين جا مختلف عربي نسخا ۽ تاريخي روايتون موجود آهن؛ تنهنڪري ''الف ليليٰ'' کي ڪنهن هڪ دور يا هڪ مصنف جي مڪمل تصنيف قرار ڏيڻ درست نه آهي. === برٽن جو ترجمي وارو انداز === برٽن پنهنجي ترجمي ۾ قديم ۽ غيرمعمولي انگريزي لفظن، عربي اصطلاحن ۽ تفصيلي حاشين کي استعمال ڪيو. هن ڪجهه اهڙن حصن کي پڻ برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي، جيڪي ٻين وڪٽورين انگريزي ترجمن ۾ نرم يا حذف ڪيا ويندا هئا.<ref name="Kennedy2005"/> انهيءَ ڪري سندس ترجمو ادبي شهرت سان گڏ تڪرار جو موضوع پڻ بڻيو. === ايڊورڊ وليم لين ۽ جان پين سان ڀيٽ === برٽن کان اڳ [[ايڊورڊ وليم لين]] ''الف ليليٰ'' جو انگريزي ترجمو تيار ڪيو هو. برٽن جي دور ۾ [[جان پين]] پڻ هن مجموعي جو انگريزي ترجمو شايع ڪيو. برٽن جي ترجمي ۽ جان پين جي ڪم جي وچ ۾ متن جي چونڊ، زبان ۽ اڳوڻن ترجمن مان فائدي وٺڻ بابت علمي بحث موجود آهي.<ref name="Kennedy2005"/> برٽن جي ترجمي کي ٻين سڀني نسخن کان وڌيڪ صحيح قرار ڏيڻ مناسب نه آهي، ڇاڪاڻ ته مختلف ترجمن جا متن، مقصد ۽ ادبي طريقا هڪجهڙا نه آهن. === حاشيا ۽ ثقافتي تبصرا === برٽن جي ''الف ليليٰ'' واري ترجمي ۾ ڊگها حاشيا ۽ تشريحي نوٽس شامل آهن. انهن ۾ تاريخ، جاگرافي، مذهبي روايتن، جنسيات، ٻولين ۽ سماجي رسمن بابت سندس رايا ملن ٿا. اهي حاشيا برٽن جي مطالعي ۽ سوچ بابت اهم مواد فراهم ڪن ٿا، پر انهن ۾ ڪجهه اهڙا نظريا پڻ موجود آهن، جيڪي جديد علمي معيارن موجب غيرثابت ٿيل يا تعصب تي ٻڌل سمجهيا وڃن ٿا. == سوٽاڊڪ زون جو نظريو == برٽن ''الف ليليٰ'' جي ترجمي سان لاڳاپيل هڪ مضمون ۾ ''Sotadic Zone'' يا '''سوٽاڊڪ خطي''' جو نظريو پيش ڪيو. هن نظريي موجب دنيا جي ڪجهه جاگرافيائي علائقن ۾ هم جنس جنسي روين جي موجودگيءَ کي آبهوا ۽ جاگرافيءَ سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي وئي.<ref name="BurtonNights1885"/> === نظريي جو تاريخي پسمنظر === برٽن جو هي نظريو اڻويهين صديءَ جي يورپي جنسيات ۽ انسانيات جي ابتدائي بحثن سان لاڳاپيل هو. هن مختلف ملڪن بابت پنهنجي سفرن ۽ پڙهيل مواد مان عام نتيجا اخذ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. بهرحال، جديد انسانيات، نفسيات ۽ جنسيات جي تحقيق ۾ هن جاگرافيائي نظريي کي سائنسي طور ثابت ٿيل وضاحت تسليم نٿو ڪيو وڃي. === جديد علمي جائزو === برٽن جي سوٽاڊڪ خطي واري تصور کي سندس دور جي سماجي ۽ علمي تاريخ جي حصي طور پڙهڻ گهرجي. ان کي انساني جنسي رجحانن جي جديد سائنسي وضاحت يا ڪنهن مخصوص قوم يا علائقي بابت ثابت ٿيل حقيقت طور پيش ڪرڻ درست نه آهي. == عطر وارو باغ (1886ع) == 1886ع ۾ برٽن ''The Perfumed Garden of the Cheikh Nefzaoui'' نالي ڪتاب جو انگريزي ترجمو شايع ڪيو. هن ڪتاب جو سنڌي عنوان '''شيخ نفزاويءَ جو عطر وارو باغ''' ڪري سگهجي ٿو.<ref name="BurtonPerfumedGarden1886">{{cite book |author=Nefzaoui |translator-last=Burton |translator-first=Richard F. |title=The Perfumed Garden of the Cheikh Nefzaoui |year=1886 |language=en }}</ref> هي ڪتاب اتر آفريڪا جي عربي ادبي روايت سان لاڳاپيل آهي ۽ محبت، ازدواجي زندگي ۽ جنسيات بابت مواد تي مشتمل آهي. === اصل تصنيف === ''عطر وارو باغ'' عربي ادب جي هڪ تاريخي تصنيف آهي، جيڪا عام طور محمد بن محمد النفزاوي سان منسوب ڪئي وڃي ٿي. ڪتاب جي تصنيف ۽ نسخن جي تاريخ بابت مختلف علمي رايا موجود آهن. برٽن جو انگريزي نسخو عربي متن جي هڪ سڌي ۽ مڪمل جديد تنقيدي اشاعت نه هو؛ سندس ڪم ۾ اڳوڻن يورپي ترجمن ۽ دستياب متنن جو اثر موجود هو.<ref name="Kennedy2005"/> === وسيع نسخي تي ڪم === برٽن پنهنجي زندگيءَ جي آخري سالن ۾ هن ڪتاب جي هڪ وڌيڪ وسيع انگريزي نسخي تي ڪم ڪري رهيو هو. سوانحي احوالن موجب، هن نسخي ۾ اضافي مواد ۽ وڌيڪ تفصيلي تشريحون شامل ڪرڻ جو ارادو هو.<ref name="Lovell1998"/> برٽن جي وفات کان پوءِ سندس گهرواري ازابيل سندس ڪجهه غيرشايع ٿيل مسودا تباهه ڪيا. انهن ۾ ''عطر وارو باغ'' جي وسيع نسخي سان لاڳاپيل مواد پڻ شامل هجڻ جو ذڪر ملي ٿو. === مسودن جي تباهيءَ بابت اختلاف === ازابيل برٽن جي بيانن موجب، هن ڪجهه مسودا مذهبي ۽ اخلاقي سببن جي ڪري تباهه ڪيا. سوانح نگارن ۾ ان ڳالهه بابت اختلاف آهي ته ڪهڙا مسودا تباهه ٿيا، انهن جي اصل مواد جي نوعيت ڪهڙي هئي ۽ ان نقصان جو اندازو ڪيترو ٿي سگهي ٿو.<ref name="Lovell1998"/><ref name="Rice1990"/> انهيءَ ڪري ڪنهن غيرموجود مسودي جي مڪمل مواد بابت يقيني دعويٰ ڪرڻ مناسب نه آهي. == تلوار جو ڪتاب (1884ع) == 1884ع ۾ برٽن ''The Book of the Sword'' نالي ڪتاب شايع ڪيو. ان جو سنڌي عنوان '''تلوار جو ڪتاب''' آهي.<ref name="BurtonSword1884">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=The Book of the Sword |publisher=Chatto and Windus |location=London |year=1884 |language=en }}</ref> هي ڪتاب تلوار جي تاريخ، هٿيارن جي ارتقا، مختلف قومن جي جنگي روايتن ۽ ڌاتوءَ مان هٿيار ٺاهڻ جي تاريخ بابت آهي. === هٿيارن جي تاريخ === برٽن مختلف تهذيبن ۾ تلوارن جي استعمال، بناوت ۽ تاريخي اهميت بابت مواد گڏ ڪيو. هن تلوار کي صرف جنگي هٿيار نه، پر سماجي، ثقافتي ۽ تاريخي شئي طور پڻ ڏٺو. ڪتاب ۾ قديم هٿيارن، ڌاتوءَ جي ڪم ۽ مختلف علائقن جي جنگي روايتن بابت بحث موجود آهي. === اڻپورو منصوبو === برٽن جو ارادو تلوار ۽ هٿيارن جي تاريخ بابت وڌيڪ وسيع ڪم ڪرڻ جو هو. ''The Book of the Sword'' ان منصوبي جو پهريون جلد هو، پر رٿيل وڌيڪ جلد سندس زندگيءَ ۾ مڪمل نه ٿيا.<ref name="Wright1906"/> == برٽن جي ترجمن بابت علمي بحث == رچرڊ فرانسس برٽن جي ادبي ڪم کي اڻويهين صديءَ جي ترجمي ۽ مشرقيات جي تاريخ ۾ اهم جاءِ حاصل آهي. هن ڪيترن اهڙن متنن کي انگريزي پڙهندڙن تائين پهچايو، جيڪي ان وقت محدود حلقن ۾ مشهور هئا. تنهن هوندي به سندس ترجمن بابت ڪيترائي علمي سوال موجود آهن. === اصل ٻولين مان ترجمي جو سوال === برٽن ڪيترين ٻولين جي ڄاڻ رکندو هو، پر سندس نالي سان شايع ٿيل هر ڪتاب لازمي طور اصل ٻوليءَ مان سندس اڪيلي سر ڪيل ترجمو نه هو. ڪجهه تصنيفن ۾ هن اڳوڻن ترجمن، مقامي عالمن جي مدد، گڏيل مسودن يا ٻين موجود نسخن کي استعمال ڪيو. خاص طور ''ڪام سوترا'' جي 1883ع واري اشاعت ۾ هندستاني عالمن ۽ آربٿناٽ جي ڪردار کي نظرانداز ڪرڻ تاريخي طور غلط ٿيندو.<ref name="DonigerKakar2002"/> === ترجمي ۾ اضافا ۽ تبديليون === برٽن جي ترجمن ۾ حاشيا، تشريحون، ذاتي تبصرا ۽ غيرمعمولي انگريزي اصطلاح گهڻي تعداد ۾ موجود آهن. انهن مان ڪجهه سندس ڪتابن کي تاريخي ۽ ثقافتي معلومات سان مالا مال ڪن ٿا، جڏهن ته ٻيا اصل متن جي مفهوم ۽ ادبي انداز بابت اختلاف پيدا ڪن ٿا. انهيءَ ڪري جديد تحقيق ۾ سندس ترجمن کي اصل متنن ۽ ٻين ترجمن سان ڀيٽي پڙهيو وڃي ٿو. === مشرقيات ۽ نوآبادياتي پسمنظر === برٽن جي ادبي ۽ ثقافتي تحقيق برطانوي سامراجي دور ۾ ٿي. هن ڪيترن غيريورپي سماجن بابت معلومات گڏ ڪئي، پر سندس لکڻين ۾ ڪڏهن ڪڏهن يورپي برتريءَ جا مفروضا، نسلي درجابنديون ۽ ثقافتي عام نتيجا پڻ ملن ٿا.<ref name="Ghose2006"/><ref name="Kennedy2005"/> تنهنڪري سندس ڪم جي اهميت کي تسليم ڪرڻ سان گڏ ان جي تاريخي ۽ نظرياتي حدن جو تنقيدي جائزو وٺڻ پڻ ضروري آهي. == ادبي تصنيفن ۽ ترجمن جي تاريخوار فهرست == {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border:1px solid #9ab3c8;" ! style="background:#174a73;color:white;" | سال ! style="background:#174a73;color:white;" | اصل عنوان ! style="background:#174a73;color:white;" | سنڌي عنوان ! style="background:#174a73;color:white;" | نوعيت |- | style="background:#eaf3fb;" | 1870ع | ''Vikram and the Vampire'' | '''وڪرم ۽ ويمپائر''' | هندستاني لوڪ ڪهاڻين جي انگريزي ترتيب |- | style="background:#edf6eb;" | 1880ع | ''The Kasidah of Haji Abdu El-Yezdi'' | '''حاجي عبدو اليزدي جو قصيدو''' | برٽن جو فلسفياڻو نظم |- | style="background:#fff2e4;" | 1880ع | ''The Lusiads'' | '''لوزيئڊس''' | ڪاموئش جي پرتگالي رزميه نظم جو ترجمو |- | style="background:#f3eafa;" | 1883ع | ''The Kama Sutra of Vatsyayana'' | '''واتسياين جو ڪام سوترا''' | گڏيل علمي ڪم سان تيار ڪيل انگريزي ترجمو |- | style="background:#eaf3fb;" | 1884ع | ''The Book of the Sword'' | '''تلوار جو ڪتاب''' | هٿيارن جي تاريخ بابت تحقيق |- | style="background:#edf6eb;" | 1885ع | ''The Book of the Thousand Nights and a Night'' | '''الف ليليٰ''' | عربي قصن جو انگريزي ترجمو، ڏهه جلد |- | style="background:#fff2e4;" | 1886ع | ''The Perfumed Garden of the Cheikh Nefzaoui'' | '''شيخ نفزاويءَ جو عطر وارو باغ''' | عربي جنسياتي ادب سان لاڳاپيل ترجمو |- | style="background:#f3eafa;" | 1886ع–1888ع | ''Supplemental Nights to the Book of the Thousand Nights and a Night'' | '''الف ليليٰ جا اضافي قصا''' | ڇهه اضافي جلد |} == برٽن جي ادبي ورثي جي اهميت == رچرڊ فرانسس برٽن جو ادبي ورثو سفرنامن، تاريخي تحقيق، ترجمن، شاعريءَ ۽ ثقافتي مطالعي تي مشتمل آهي. هن عربي، فارسي، هندستاني ۽ ٻين ادبي روايتن کي انگريزي پڙهندڙن تائين پهچائڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو. سندس ڪتابن ۾ وڏي مقدار ۾ تاريخي، لساني ۽ سماجي معلومات محفوظ ٿيل آهي، جيڪا اڻويهين صديءَ جي علمي تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم آهي. ان سان گڏ سندس ڪم ۾ غيريورپي ثقافتن بابت ذاتي تشريحون، نوآبادياتي دور جا تعصب ۽ ڪجهه غيرثابت ٿيل نظريا پڻ موجود آهن. انهيءَ ڪري برٽن جي ادبي خدمتن جو جائزو سندس تصنيفن جي اهميت ۽ انهن جي علمي حدن، ٻنهي کي نظر ۾ رکي ڪرڻ گهرجي. == وفات ۽ آخري ڏينهن == [[فائل:Richard Francis Burton by Rischgitz, 1864.jpg|thumb|upright|سر رچرڊ فرانسس برٽن، جيڪو 20 آڪٽوبر 1890ع تي ٽريسٽي ۾ وفات ڪري ويو.]] سر رچرڊ فرانسس برٽن 20 آڪٽوبر 1890ع تي [[ٽريسٽي]] ۾ وفات ڪئي. ان وقت سندس عمر 69 سال هئي. سندس وفات جو عام طور بيان ڪيل سبب دل جو دورو هو. زندگيءَ جي آخري سالن ۾ هو مختلف بيمارين ۽ ڪمزور ٿيندڙ صحت سبب تڪليف ۾ رهيو، پر ادبي ۽ تحقيقي سرگرميون جاري رکيائين.<ref name="DNB"/><ref name="Lovell1998"/> برٽن جي آخري ڏينهن ۾ سندس گهرواري [[ازابيل برٽن]] سندس سنڀال ڪندي رهي. برٽن جي وفات وقت رومن ڪيٿولڪ پادريءَ جي موجودگي ۽ آخري مذهبي رسمن جي ادائيگيءَ بابت مختلف سوانحي بيان موجود آهن. ازابيل جي بيانن ۽ برٽن جي ٻين ساٿين جي راءِ ۾ اختلاف سبب اهو واقعو سندس مذهبي سڃاڻپ بابت بحث جو حصو بڻيو.<ref name="Rice1990"/> === آخري مذهبي رسمون === ازابيل برٽن رومن ڪيٿولڪ عقيدي جي پيروڪار هئي. برٽن جي وفات وقت هن پادريءَ کي گهرايو ته جيئن آخري مذهبي رسمون ادا ڪري سگهي. ڪجهه سوانحي احوالن موجب، برٽن جي وفات ۽ انهن رسمن جي ادائيگيءَ جي صحيح ترتيب بابت اختلاف آهي. تنهنڪري هن واقعي کي برٽن جي زندگيءَ ۾ رومن ڪيٿولڪ مذهب قبول ڪرڻ جو حتمي ثبوت قرار ڏيڻ مناسب نه آهي.<ref name="Lovell1998"/> برٽن جي مذهبي خيالن بابت سندس پنهنجين لکڻين ۽ ٻين همعصر بيانن ۾ پڻ مختلف اظهار ملن ٿا. == تدفين ۽ مقبرو == [[فائل:Richard Burton's tomb, Mortlake.jpg|thumb|برٽن جي مقبري جي تصوير؛ اصل فائيل نالو وڪيميڊيا ڪامنز تي جانچڻ گهرجي.]] برٽن جو لاش ٽريسٽي مان انگلينڊ آندو ويو. کيس 15 جون 1891ع تي ڏکڻ اولهه [[لنڊن]] جي [[مورٽليڪ]] واري علائقي ۾ سينٽ ميري مئگڊلين رومن ڪيٿولڪ چرچ جي قبرستان ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="DNB"/> سندس مقبرو هڪ عرب بدوي خيمي جي شڪل ۾ تعمير ڪيو ويو. مقبري جي ڊزائن ۽ تعمير ۾ ازابيل برٽن جو اهم ڪردار هو.<ref name="BurtonTomb">{{cite web |title=The Burton Tomb |url=https://burtoniana.org/tomb/ |website=Burtoniana |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> === بدوي خيمي جي شڪل وارو مقبرو === برٽن جي مقبري جي خاص ڳالهه ان جي بناوت آهي. اهو پٿر ۽ سنگ مرمر مان ٺهيل آهي، پر ظاهري شڪل ۾ عرب بدوين جي خيمي سان مشابهت رکي ٿو. مقبري جي هن بناوت کي برٽن جي عربستان ۽ اسلامي دنيا جي سفرن سان لاڳاپيل يادگار طور سمجهيو ويندو آهي. مقبري جي پوئين حصي ۾ هڪ دري آهي، جنهن مان اندر رکيل تابوت ڏسي سگهجن ٿا.<ref name="BurtonTomb"/> === ازابيل برٽن جي تدفين === ازابيل برٽن 1896ع ۾ وفات ڪئي. کيس پڻ پنهنجي مڙس سان گڏ مورٽليڪ جي ساڳئي مقبري ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="RASBurton">{{cite web |title=Richard Francis Burton (1821–1890) |url=https://royalasiaticsociety.org/richard-francis-burton-1821-1890/ |website=Royal Asiatic Society |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> مقبرو ٻنهي جي زندگيءَ ۽ سندن گڏيل سفرن جي يادگار طور مشهور آهي. == ازابيل برٽن ۽ مسودن جي تباهي == برٽن جي وفات کان پوءِ ازابيل برٽن سندس ادبي ورثي جي حفاظت، ترتيب ۽ اشاعت ۾ مصروف ٿي وئي. تنهن هوندي به سندس هڪ عمل، يعني برٽن جي ڪجهه اڻڇپيل مسودن ۽ ڪاغذن کي ساڙڻ، تاريخي ۽ ادبي تڪرار جو سبب بڻيو.<ref name="Lovell1998"/> === عطر واري باغ جو اڻڇپيل نسخو === برٽن پنهنجي آخري سالن ۾ عربي ڪتاب ''The Perfumed Garden'' جي وڌيڪ وسيع انگريزي نسخي تي ڪم ڪري رهيو هو. ان منصوبي کي ''The Scented Garden'' جي عنوان سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو. برٽن جي وفات کان پوءِ ازابيل انهيءَ ڪم سان لاڳاپيل مسودو ساڙي ڇڏيو. سندس خيال ۾ اهڙي مواد جي اشاعت برٽن جي اخلاقي ۽ سماجي شهرت کي نقصان پهچائي سگهي ٿي.<ref name="DNB"/><ref name="Lovell1998"/> === مسودن جي نقصان بابت اختلاف === ازابيل جي عمل تي برٽن جي ڪجهه دوستن ۽ پوءِ جي سوانح نگارن سخت تنقيد ڪئي. سندن خيال ۾ مسودن جي تباهيءَ سبب ادبي ۽ علمي تاريخ جو اهم مواد ضايع ٿيو. ٻئي طرف ازابيل پنهنجي عمل کي مڙس جي شهرت جي حفاظت ۽ مذهبي ذميواريءَ سان ڳنڍيو. تباهه ٿيل مواد جي مڪمل فهرست موجود نه هجڻ سبب ان جي اصل علمي اهميت ۽ مواد بابت يقيني نتيجا ڪڍڻ ممڪن نه آهن.<ref name="Rice1990"/> === محفوظ ٿيل مسودا ۽ خط === ازابيل طرفان ڪجهه مواد ساڙڻ باوجود برٽن جا ڪيترائي خط، مسودا، نوٽس ۽ ڪتاب محفوظ رهيا. انهن مان هڪ اهم مجموعو آمريڪا جي رياست ڪيليفورنيا ۾ واقع [[هنٽنگٽن لائبريري]] وٽ موجود آهي.<ref name="HuntingtonBurton">{{cite web |title=Richard Francis Burton Library Manuscripts Collection |url=https://www.huntington.org/collections/lib-mssrbl |website=The Huntington |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> هن مجموعي ۾ برٽن جي خط و ڪتابت، ذاتي ڪاغذن، ڪتابن ۽ ٻين علمي مواد جا اهم حصا شامل آهن. == برٽن جا مذهبي خيال == رچرڊ فرانسس برٽن جي مذهبي سڃاڻپ ۽ عقيدن بابت سوانح نگارن ۾ اختلاف موجود آهن. هن پنهنجي زندگيءَ دوران اسلام، عيسائيت، هندومت، صوفي فڪر ۽ ٻين مذهبي روايتن جو مطالعو ڪيو. برٽن جي لکڻين مان ظاهر ٿئي ٿو ته هو مذهبي عقيدن ۽ رسمن کي تاريخي، لساني ۽ سماجي نقطه نظر سان پڻ سمجهڻ چاهيندو هو.<ref name="Kennedy2005"/> === اسلام سان لاڳاپو === برٽن عربي ٻولي، اسلامي تاريخ، حج ۽ مسلمان سماجن بابت تفصيلي تحقيق ڪئي. 1853ع ۾ هن مسلمان مسافر جي سڃاڻپ اختيار ڪري مڪي ۽ مديني جو سفر ڪيو ۽ حج جا مناسڪ ادا ڪيا. تنهن هوندي به سندس حج جي ادائيگيءَ مان اهو لازمي نتيجو نٿو نڪري ته هو باقي زندگيءَ لاءِ اسلام جو پيروڪار بڻجي ويو هو. سندس مذهبي عقيدن بابت مختلف وقتن تي ڏنل بيان هڪجهڙا نه آهن.<ref name="BurtonPilgrimage1855"/><ref name="Rice1990"/> === عيسائيت سان لاڳاپو === برٽن جو خانداني پسمنظر انگريزي عيسائي سماج سان لاڳاپيل هو. سندس گهرواري ازابيل رومن ڪيٿولڪ هئي، پر برٽن جي ذاتي مذهبي عقيدن کي ازابيل جي عقيدي سان هڪجهڙو سمجهڻ درست نه آهي. برٽن پنهنجي ڪجهه بيانن ۾ مذهبي شڪ، آزاد خيالي ۽ الحاد سان لاڳاپيل موقف پڻ اختيار ڪيا.<ref name="Kennedy2005"/> === صوفي فڪر ۽ مشرقي فلسفو === برٽن کي صوفي شاعري، فارسي ادب ۽ مشرقي فلسفي سان خاص دلچسپي هئي. سندس تصنيف ''The Kasidah of Haji Abdu El-Yezdi'' ۾ زندگي، موت، اخلاق ۽ مذهبي عقيدن بابت فلسفياڻا سوال اٿاريا ويا آهن. هي نظم برٽن جي ذاتي فڪري جستجوءَ جو اهم مثال آهي، پر ان کي ڪنهن هڪ مذهبي مذهب نامي جي صورت ۾ پڙهڻ مناسب نه آهي. == شخصيت ۽ علمي شهرت == برٽن پنهنجي دور جي مشهور سياحن، ٻولين جي ڄاڻ رکندڙن، ليکڪن ۽ مترجمن مان هو. سندس شهرت جو بنياد سنڌ ۽ هندستان ۾ ملازمت، مڪي ۽ مديني جو سفر، آفريڪا جي مهمن، مختلف ملڪن ۾ سفارتي خدمتن ۽ ادبي ترجمن تي هو.<ref name="DNB"/> سوانح نگارن سندس غيرمعمولي ٻولي سکڻ جي صلاحيت، جسماني همت، تجسس ۽ وسيع مطالعي جو ذڪر ڪيو آهي. تنهن هوندي به سندس شخصيت ۾ سخت مزاجي، تڪراري تبصرا ۽ ٻين محققن سان اختلاف پڻ موجود هئا. === ٻولين جي ڄاڻ === برٽن ڪيترين يورپي، ايشيائي ۽ آفريڪي ٻولين جو مطالعو ڪيو. سندس سوانحي احوالن ۾ ٻولين جو تعداد مختلف ڄاڻايو ويو آهي. ڪڏهن کيس ڪيترين ڏهاڪن ٻولين ۽ لهجن جو ڄاڻو چيو وڃي ٿو، پر انهن سڀني ۾ سندس مهارت هڪجهڙي يا آزاد نموني تصديق ٿيل نه آهي. انهيءَ ڪري «فلاڻين ٻولين تي مڪمل عبور» جهڙي دعويٰ ڪرڻ بدران اهو چوڻ وڌيڪ درست آهي ته برٽن ڪيترين ٻولين جو مطالعو ڪيو ۽ مختلف سطحن تي انهن کي استعمال ڪندو هو.<ref name="McLynn1990"/> === جسماني همت ۽ سفر === برٽن پنهنجي زندگيءَ ۾ ڏکين زميني ۽ سامونڊي سفرن ۾ حصو ورتو. بربرا واري حملي ۾ زخمي ٿيڻ، آفريڪا جي اندرين علائقن ۾ بيمارين کي منهن ڏيڻ ۽ ڊگهن سفرن جي باوجود تحقيق جاري رکڻ سندس زندگيءَ جا اهم واقعا آهن. انهن واقعن سندس همعصر شهرت کي وڌايو، پر سفرن جي ڪاميابيءَ ۾ مقامي رهنمائن، مترجمن ۽ ساٿين جو ڪردار پڻ بنيادي هو. == تاريخي تڪرار ۽ تنقيدي جائزو == برٽن جي زندگيءَ ۽ تصنيفن سان ڪيترائي تڪرار لاڳاپيل آهن. انهن ۾ برطانوي سامراجي نظام سان سندس لاڳاپا، مقامي ماڻهن بابت تعبيرون، جنسيات بابت تحقيق، مذهبي عقيدا، نسلي درجابنديون ۽ ڪجهه غيرتصديق ٿيل ذاتي قصا شامل آهن. جديد تاريخي مطالعي ۾ انهن موضوعن کي سندس علمي خدمتن کان الڳ ڪرڻ بدران ساڳئي تاريخي پسمنظر ۾ ڏٺو وڃي ٿو. === نوآبادياتي دور جي نسلي درجابندي === برٽن جي سنڌ، هندستان ۽ آفريڪا بابت تصنيفن ۾ اڻويهين صديءَ جي يورپي علمي اصطلاحن جو استعمال ملي ٿو. انهن ۾ ''race''، ''tribe'' ۽ ٻين سماجي درجابندين جا اهڙا تصور شامل آهن، جيڪي جديد انسانيات ۽ تاريخ جي معيارن سان هميشه مطابقت نٿا رکن. برٽن جي ڪجهه بيانن ۾ مقامي ماڻهن بابت عام نتيجا ۽ نسلي تعصب پڻ موجود آهن.<ref name="Ghose2006"/><ref name="Kennedy2005"/> انهيءَ ڪري سندس لکڻين کي تاريخي ماخذ طور استعمال ڪندي انهن جي نوآبادياتي پسمنظر کي واضح ڪرڻ ضروري آهي. === جنسيات بابت تحقيق === برٽن انساني جنسي روين، ازدواجي روايتن ۽ جنسيات سان لاڳاپيل ادبي متنن بابت وڏي دلچسپي رکندو هو. سندس ''الف ليليٰ'' جي ترجمي جا حاشيا، ''ڪام سوترا'' سان لاڳاپيل اشاعت ۽ ''عطر واري باغ'' جو ترجمو انهيءَ دلچسپيءَ جا مثال آهن. انهن ڪمن وڪٽورين برطانيا ۾ ادبي ۽ اخلاقي تڪرار پيدا ڪيا. جديد مطالعي ۾ انهن تصنيفن کي جنسيات جي تاريخ ۽ وڪٽورين دور جي ثقافتي روين جي مطالعي لاءِ استعمال ڪيو وڃي ٿو. === سوٽاڊڪ خطي جو غيرثابت ٿيل نظريو === برٽن پنهنجي هڪ مشهور مضمون ۾ دنيا جي ڪجهه علائقن جي آبهوا ۽ جاگرافيءَ کي هم جنس جنسي روين سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي. اهو تصور ''Sotadic Zone'' جي نالي سان مشهور ٿيو. هي نظريو جديد سائنسي تحقيق ۾ ثابت ٿيل وضاحت طور قبول نٿو ڪيو وڃي. ان کي برٽن جي دور جي جنسيات ۽ انسانيات جي تاريخي نظريي طور بيان ڪرڻ گهرجي، نه ته ڪنهن قوم يا علائقي بابت ثابت ٿيل حقيقت طور. === دمشق ۾ يهودين بابت سامي مخالف بيان === برٽن جي دمشق واري سفارتي دور ۽ ان کان پوءِ جي لکڻين ۾ يهودين بابت سخت تعصب ۽ سامي مخالف بيان موجود آهن. سندس وفات کان پوءِ 1898ع ۾ ''The Jew, the Gipsy and El-Islam'' نالي ڪتاب شايع ٿيو. هن ڪتاب ۾ شامل مواد بابت محقق اينڊريو ونسنٽ تفصيلي اڀياس ڪيو آهي. سندس تحقيق موجب، برٽن جي ڪجهه اڻڇپيل لکڻين ۾ يهودين خلاف انتهائي جارحاڻيون دعوائون موجود هيون.<ref name="Vincent1985">{{cite journal |last=Vincent |first=Andrew |title=The Jew, the Gipsy and El-Islam: An Examination of Richard Burton's Consulship in Damascus and His Premature Recall, 1868–1871 |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |volume=117 |issue=2 |pages=155–173 |year=1985 |doi=10.1017/S0035869X00138377 |language=en }}</ref> برٽن سان منسوب انهن بيانن ۾ يهودين خلاف رت جي ڪوڙي الزام واري تاريخي بدناميءَ جو ذڪر پڻ ملي ٿو. اهو الزام هڪ بي بنياد ۽ سامي مخالف سازشي روايت آهي؛ ان جي حق ۾ ڪو معتبر تاريخي ثبوت موجود نه آهي. برٽن جي اهڙين لکڻين کي سندس تعصب جي تاريخي شاهدي طور پڙهڻ گهرجي، نه ته انهن الزامن جي سچائيءَ جي شاهدي طور. === دمشق مان واپسيءَ بابت اختلاف === برٽن کي 1871ع ۾ دمشق جي قونصل واري عهدي تان هٽايو ويو. سندس برطرفيءَ جا سبب مقامي سياسي حالتن، سفارتي اختلافن، مذهبي ۽ سماجي تڪرارن ۽ سندس پنهنجي رويي سان لاڳاپيل هئا. اينڊريو ونسنٽ جي تحقيق ۾ برٽن جي دمشق واري مقرريءَ ۽ وقت کان اڳ واپسيءَ جو تنقيدي جائزو ورتو ويو آهي.<ref name="Vincent1985"/> انهيءَ واقعي کي ڪنهن هڪ مذهبي برادريءَ جي سازش جو نتيجو قرار ڏيڻ تاريخي لحاظ کان غيرمحتاط آهي. === هندستان ۾ مبينا ڳجهي تحقيق === برٽن جي هندستان ۽ سنڌ واري فوجي دور بابت ڪجهه سوانحي احوالن ۾ هڪ مبينا ڳجهي تحقيق جو ذڪر ملي ٿو، جيڪا ڪراچيءَ ۾ مردن جي جنسي سرگرمين سان لاڳاپيل هنڌن بابت هئي. ان واقعي جي تفصيلن، سرڪاري حڪمن ۽ برٽن جي سڌي شرڪت بابت دستاويزي ثبوت محدود ۽ اختلاف جوڳا آهن.<ref name="McLynn1990"/><ref name="Lovell1998"/> تنهنڪري هن قصي کي ثابت ٿيل سرڪاري مهم يا برٽن جي فوجي ملازمت ختم ٿيڻ جو يقيني سبب قرار ڏيڻ مناسب نه آهي. === حج واري سفر ۾ مبينا قتل === برٽن جي حج واري سفر بابت ڪجهه روايتن ۾ سندس سڃاڻپ ظاهر ٿيڻ جي خطري ۽ مبينا قتل جو ذڪر ڪيو ويو آهي. ان واقعي جي آزاد ۽ معتبر تاريخي تصديق موجود نه آهي. انهيءَ ڪري اهڙي دعويٰ کي برٽن جي زندگيءَ سان لاڳاپيل غيرتصديق ٿيل قصي طور ئي بيان ڪرڻ گهرجي. == برٽن بابت سوانحي تحقيق == برٽن جي وفات کان پوءِ سندس زندگيءَ بابت ڪيترائي سوانحي ڪتاب ۽ تحقيقي مقالا شايع ٿيا. انهن ۾ ڪجهه ڪتاب سندس همعصر ماڻهن جي لکڻين تي ٻڌل آهن، جڏهن ته جديد تحقيق ۾ سندس خط، مسودا، سفارتي رڪارڊ ۽ ٻين تاريخي ماخذن جو استعمال ڪيو ويو آهي. === ازابيل برٽن جي سوانح === 1893ع ۾ ازابيل برٽن پنهنجي مڙس جي زندگيءَ بابت ٻن جلدن ۾ ''The Life of Captain Sir Richard F. Burton'' شايع ڪيو.<ref name="IsabelInnerLife1893"/> هي ڪتاب برٽن جي گهريلو زندگيءَ، سفرن ۽ شخصيت بابت اهم معلومات فراهم ڪري ٿو. تنهن هوندي به ازابيل پنهنجي مڙس جي حمايت ۾ لکيو، تنهنڪري سندس سوانح کي مڪمل طور غيرجانبدار ماخذ نٿو سمجهي سگهجي. === ٿامس رائيٽ جي سوانح === 1906ع ۾ [[ٿامس رائيٽ]] برٽن بابت ''The Life of Sir Richard Burton'' شايع ڪيو.<ref name="Wright1906"/> هن ڪتاب ۾ برٽن جي سفرن، تصنيفن، شخصيت ۽ ازابيل جي بيانن بابت تفصيل موجود آهن. رائيٽ جو ڪم برٽن بابت شروعاتي تفصيلي سوانحي تحقيقن مان هڪ آهي. === جديد سوانح نگار === ويهين ۽ ايڪويهين صديءَ ۾ برٽن بابت ڪيترن محققن نئين سر تحقيق ڪئي. انهن ۾ ايف. ايم. بروڊي، بائرن فارويل، ايڊورڊ رائس، فرينڪ ميڪلن، ميري ايس. لوويل، ڊين ڪينيڊي ۽ ٻين جا ڪتاب شامل آهن. انهن محققن برٽن جي زندگيءَ جي مختلف پهلوئن، سندس سفرن، مذهبي خيالن، جنسيات بابت تحقيق، نوآبادياتي پسمنظر ۽ ادبي ورثي جو جائزو ورتو. == علمي ادارن ۾ محفوظ ورثو == برٽن جا ڪتاب، خط، مسودا، نقشا ۽ ٻيا تاريخي ڪاغذ مختلف علمي ادارن ۽ مجموعن ۾ محفوظ آهن. === هنٽنگٽن لائبريري === [[هنٽنگٽن لائبريري]]، سين مارينو، ڪيليفورنيا، برٽن جي محفوظ ٿيل مسودن ۽ ذاتي لائبريريءَ جو هڪ اهم مجموعو رکي ٿي. ان مجموعي ۾ برٽن جي خط و ڪتابت، مسودن ۽ ڪتابن سان گڏ ٻين محققن ۽ ناشرن سان سندس لاڳاپن بابت مواد شامل آهي.<ref name="HuntingtonBurton"/> === رائل ايشياٽڪ سوسائٽي === [[رائل ايشياٽڪ سوسائٽي]] وٽ پڻ برٽن سان لاڳاپيل ڪتاب ۽ تاريخي مواد موجود آهي. سوسائٽيءَ جي مجموعي ۾ برٽن جي لکڻين ۽ سندس علمي لاڳاپن بابت دستاويز شامل آهن.<ref name="RASBurton"/> === اورلينز هائوس گيلري === [[ٽوئڪنهم]] ۾ واقع [[اورلينز هائوس گيلري]] سان پڻ برٽن جي ذاتي شين، تصويرن ۽ يادگارن جو هڪ مجموعو لاڳاپيل آهي. اهي مجموعا برٽن جي زندگيءَ ۽ سفرن بابت تحقيق لاءِ اهم آهن. == ادب ۾ رچرڊ فرانسس برٽن == رچرڊ فرانسس برٽن جي غيرمعمولي زندگيءَ سبب کيس ڪيترن ناولن، ڪهاڻين ۽ ٻين ادبي تصنيفن ۾ ڪردار طور پيش ڪيو ويو آهي. انهن ادبي تصويرن ۾ سندس حقيقي تاريخي زندگيءَ سان گڏ تخيلاتي عنصر پڻ شامل هوندا آهن. === بورخيس جي ڪهاڻي «الف» === ارجنٽائن جي مشهور ليکڪ [[خورخي لوئس بورخيس]] جي ڪهاڻي ''The Aleph'' (الف) ۾ برٽن جي نالي ۽ مشرقي ادب بابت سندس علم سان لاڳاپيل حوالو ملي ٿو. بورخيس پنهنجي ادبي تخليقن ۾ تاريخي ڪتابن، فرضي حوالن ۽ علمي شخصيتن کي گڏ ڪرڻ لاءِ مشهور هو. === ريورورلڊ ناولن جو سلسلو === آمريڪي سائنس فڪشن ليکڪ [[فلپ خوسيه فارمر]] جي ''Riverworld'' (درياهي دنيا) ناولن ۾ رچرڊ فرانسس برٽن هڪ اهم ڪردار آهي. هن تخيلاتي دنيا ۾ مختلف تاريخي دورن جا ماڻهو هڪ غيرمعمولي درياهي جهان ۾ ٻيهر جيئرا ٿين ٿا. برٽن کي اتي هڪ تجسس رکندڙ، مهم جو ۽ علم جي ڳولا ڪندڙ شخصيت طور پيش ڪيو ويو آهي. === برٽن ۽ اسپيڪ === وليم هيريسن جو تاريخي ناول ''Burton and Speke'' برٽن ۽ جان هيننگ اسپيڪ جي آفريڪي مهمن ۽ سندن اختلافن تي ٻڌل آهي. هن ناول کي پوءِ فلم ''Mountains of the Moon'' جي ڪهاڻيءَ لاءِ بنياد بڻايو ويو. === دنيا جو گڏ ڪندڙ === جرمن ٻوليءَ جي ليکڪ [[اليا ٽرويانوف]] جو ناول ''Der Weltensammler''، جنهن جو انگريزي عنوان ''The Collector of Worlds'' آهي، برٽن جي سفرن ۽ مختلف ثقافتن سان سندس لاڳاپن کي ادبي انداز ۾ پيش ڪري ٿو. هن ناول ۾ هندستان، عربستان ۽ آفريڪا سان لاڳاپيل برٽن جي زندگيءَ جا پهلو نمايان آهن. === دي رومانٽڪ === انگريز ناول نگار [[وليم بوئڊ]] جي 2022ع واري ناول ''The Romantic'' ۾ پڻ برٽن ۽ اسپيڪ تاريخي ڪردارن طور ظاهر ٿين ٿا. == فلمن ۽ ٽيليويزن ۾ برٽن == برٽن جي زندگيءَ، خاص طور آفريڪا جي مهمن ۽ اسپيڪ سان اختلافن، ڪيترن فلمن ۽ ٽيليويزن پروگرامن کي متاثر ڪيو آهي. {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#194d72;color:white;" | سال ! style="background:#194d72;color:white;" | عنوان ! style="background:#194d72;color:white;" | نوعيت ! style="background:#194d72;color:white;" | برٽن سان لاڳاپو |- | style="background:#eaf3fb;" | 1971ع | ''The Search for the Nile'' | بي بي سي ٽيليويزن سلسلو | نيل درياهه جي سرچشمي جي ڳولا؛ ڪينيٿ هيگ برٽن جو ڪردار ادا ڪيو |- | style="background:#edf6eb;" | 1990ع | ''Mountains of the Moon'' | تاريخي سوانحي فلم | برٽن ۽ اسپيڪ جون آفريڪي مهمون؛ پيٽرڪ برگن برٽن جو ڪردار ادا ڪيو |- | style="background:#fff2e4;" | 1993ع | ''Zero Patience'' | موسيقيءَ تي ٻڌل تخيلاتي فلم | برٽن جي تاريخي شخصيت جو فرضي ۽ طنزيه استعمال |- | style="background:#f3eafa;" | 2008ع | ''The Victorian Sex Explorer'' | دستاويزي پروگرام | برٽن جي سفرن ۽ جنسيات بابت تحقيق جو جائزو |} === مائونٽنز آف دي مون (1990ع) === 1990ع ۾ هدايتڪار [[باب رافيلسن]] جي فلم ''Mountains of the Moon'' (چنڊ جا جبل) رليز ٿي. فلم ۾ [[پيٽرڪ برگن]] رچرڊ فرانسس برٽن ۽ [[آئين گلين]] جان هيننگ اسپيڪ جو ڪردار ادا ڪيو. ڪهاڻيءَ جو بنياد ٻنهي مهم جوئن جي آفريڪي سفرن، نيل درياهه جي سرچشمي بابت تحقيق ۽ سندن ذاتي اختلافن تي آهي.<ref name="MountainsFilm">{{cite web |title=Mountains of the Moon |url=https://www.imdb.com/title/tt0100196/ |website=IMDb |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> فلم تاريخي واقعن مان متاثر آهي، پر ان کي مڪمل دستاويزي تاريخ بدران ڊرامائي تخليق طور سمجهڻ گهرجي. == تاريخي اهميت ۽ ورثو == رچرڊ فرانسس برٽن جي زندگي اڻويهين صديءَ جي عالمي سفرن، برطانوي سامراجي توسيع، لساني تحقيق ۽ ادبي ترجمن جي تاريخ سان ڳنڍيل آهي. هن سنڌ، هندستان، عربستان، آفريڪا، آمريڪا، برازيل ۽ ٻين علائقن بابت ڪتاب لکيا. سندس اهم خدمتن ۾ سنڌ بابت شروعاتي سماجي ۽ لساني تحقيق، مڪي ۽ مديني جو سفر، هرر ۽ آفريڪا جي وڏين ڍنڍن بابت مهمون ۽ عربي ۽ هندستاني ادب جي انگريزي اشاعت شامل آهن. تنهن هوندي به برٽن جي تاريخي حيثيت صرف سندس ڪاميابين تائين محدود نه آهي. سندس تصنيفن ۾ نوآبادياتي سوچ، نسلي تعصب، مذهبي اختلاف ۽ غيرثابت ٿيل سماجي نظريا پڻ موجود آهن. جديد تحقيق ۾ سندس ڪم کي تاريخي اهميت ۽ تنقيدي احتياط، ٻنهي سان پڙهيو وڃي ٿو. === سنڌ جي تاريخ لاءِ اهميت === سنڌ جي تاريخ جي حوالي سان برٽن جي اهميت خاص طور سندس 1847ع ۽ 1848ع وارين رپورٽن، 1849ع جي لساني مقالن، 1851ع جي ڪتابن، 1852ع جي بازداري بابت تصنيف ۽ 1877ع جي ''Sind Revisited'' ۾ آهي. اهي تصنيفون سنڌ جي ٻولين، سماجي روايتن، مذهبي زندگي، شهرن، آمدرفت ۽ برطانوي دور جي تبديلين بابت همعصر معلومات فراهم ڪن ٿيون. سندس لکڻين ۾ موجود تعصب ۽ نوآبادياتي تشريحن باوجود اهي سنڌ جي اڻويهين صديءَ واري تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم ابتدائي ماخذ آهن. == چونڊ سوانحي ۽ تحقيقي ڪتاب == * Brodie, Fawn M. (1967). ''The Devil Drives: A Life of Sir Richard Burton''. New York: W. W. Norton. * Farwell, Byron (1963). ''Burton: A Biography of Sir Richard Francis Burton''. London: Longmans. * Kennedy, Dane (2005). ''The Highly Civilized Man: Richard Burton and the Victorian World''. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press. * Lovell, Mary S. (1998). ''A Rage to Live: A Biography of Richard and Isabel Burton''. London: Little, Brown. * McLynn, Frank (1990). ''Burton: Snow upon the Desert''. London: John Murray. * Rice, Edward (1990). ''Captain Sir Richard Francis Burton: The Secret Agent Who Made the Pilgrimage to Mecca, Discovered the Kama Sutra, and Brought the Arabian Nights to the West''. New York: Charles Scribner's Sons. * Wright, Thomas (1906). ''The Life of Sir Richard Burton''. London: Everett & Co. * Jeal, Tim (2011). ''Explorers of the Nile: The Triumph and Tragedy of a Great Victorian Adventure''. New Haven: Yale University Press. * Vincent, Andrew (1985). “The Jew, the Gipsy and El-Islam: An Examination of Richard Burton's Consulship in Damascus and His Premature Recall, 1868–1871”. ''Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland''. 117 (2): 155–173. == وڌيڪ پڙهڻ لاءِ == * {{cite book |last=Burton |first=Isabel |title=The Life of Captain Sir Richard F. Burton |volume=1–2 |publisher=Chapman and Hall |location=London |year=1893 |language=en }} * {{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus |publisher=W. H. Allen & Co. |location=London |year=1851 |language=en |url=https://archive.org/details/sindhadnracestha00rich }} * {{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Sind Revisited |volume=1–2 |publisher=Richard Bentley and Son |location=London |year=1877 |language=en }} * {{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://burtoniana.org/ Burtoniana] — برٽن جي ڪتابن، سوانحن ۽ تاريخي دستاويزن جو مجموعو * [https://www.huntington.org/collections/lib-mssrbl هنٽنگٽن لائبريريءَ ۾ برٽن جا مسودا] * [https://royalasiaticsociety.org/richard-francis-burton-1821-1890/ رائل ايشياٽڪ سوسائٽيءَ ۾ برٽن بابت معلومات] * [https://www.gutenberg.org/ebooks/author/898 پروجيڪٽ گٽنبرگ تي برٽن جا ڪتاب] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Richard_Francis_Burton وڪيميڊيا ڪامنز تي رچرڊ فرانسس برٽن جون تصويرون] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:1821ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:1890ع ۾ وفات ڪيل]] [[زمرو:برطانوي سياح]] [[زمرو:برطانوي ليکڪ]] [[زمرو:برطانوي مترجم]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:سنڌ جا سفرناما]] [[زمرو:مشرقيات جا ماهر]] [[زمرو:آفريڪا جا محقق]] pqyw8ecz0upy9vtw1vpv4dc5hs3n0ge 422544 422543 2026-10-18T00:02:43Z Intisar Ali 8681 422544 wikitext text/x-wiki {{Short description|برطانوي سياح، فوجي آفيسر، محقق، لسانيات جو ماهر، مترجم ۽ سفارتڪار (1821ع–1890ع)}} {{Infobox officeholder | honorific_prefix = سر | name = رچرڊ فرانسس برٽن | native_name = Richard Francis Burton | honorific_suffix = KCMG، FRGS، FRAS | image = Richard Francis Burton by Rischgitz, 1864.jpg | image_size = 240px | caption = رچرڊ فرانسس برٽن، 1864ع | office = برطانوي قونصل، فرنانڊو پو | office2 = برطانوي قونصل، سانتوس | office3 = برطانوي قونصل، دمشق | office4 = برطانوي قونصل، ٽريسٽي | birth_date = {{Birth date|1821|3|19|df=yes}} | birth_place = [[ٽورڪي]]، ڊيون، انگلينڊ | death_date = {{Death date and age|1890|10|20|1821|3|19|df=yes}} | death_place = [[ٽريسٽي]]، آسٽريا-هنگري | resting_place = سينٽ ميري مئگڊلين رومن ڪيٿولڪ چرچ جو قبرستان، مورٽليڪ، لنڊن | nationality = برطانوي | education = [[ٽرنٽي ڪاليج، آڪسفرڊ]] | spouse = [[ازابيل برٽن]] (شادي: 22 جنوري 1861ع) | occupation = سياح، فوجي آفيسر، محقق، لسانيات جو ماهر، مترجم، ليکڪ ۽ سفارتڪار | known_for = سنڌ بابت تاريخي ۽ سماجي تحقيق، مڪي ۽ مديني جو سفر، آفريڪا جون جاگرافيائي مهمون ۽ عربي ادب جا ترجما | notable_works = ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus''؛ ''Sind Revisited''؛ ''Personal Narrative of a Pilgrimage to Al-Madinah and Meccah''؛ ''The Book of the Thousand Nights and a Night''؛ ''The Kasidah'' | pen_name = مرزا عبدالله البشري؛ حاجي عبدو اليزدي؛ فرينڪ بيڪر | allegiance = [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] | branch = بمبئي فوج | unit = 18هين مقامي پيادل فوجي ريجمينٽ | nickname = رفئين ڊڪ (Ruffian Dick) | service_years = 1842ع–1861ع | rank = ڪئپٽن | battles = [[ڪريميا جي جنگ]] | awards = نائٽ ڪمانڊر آف دي آرڊر آف سينٽ مائيڪل اينڊ سينٽ جارج؛ ڪريميا ميڊل | signature = Richard Francis Burton signature.svg }} '''سر رچرڊ فرانسس برٽن''' (انگريزي: ''Sir Richard Francis Burton''؛ 19 مارچ 1821ع – 20 آڪٽوبر 1890ع) هڪ مشهور [[برطانيا|برطانوي]] سياح، جاگرافيدان، فوجي آفيسر، [[لسانيات|لسانيات جو ماهر]]، محقق، [[مترجم]]، ليکڪ، [[بشرشناسي|بشرشناس]] ۽ سفارتڪار هو. هن [[ايشيا]]، [[آفريڪا]]، [[ڏکڻ آمريڪا]] ۽ ٻين علائقن جا سفر ڪيا ۽ مختلف قومن جي ٻولين، ثقافتن، مذهبي عقيدن، سماجي رسمن، تاريخ ۽ جاگرافيءَ بابت وسيع تحقيق ڪئي.<ref name="Kennedy2005">{{cite book |last=Kennedy |first=Dane |title=The Highly Civilized Man: Richard Burton and the Victorian World |publisher=Harvard University Press |location=Cambridge, Massachusetts |year=2005 |isbn=9780674018624 |language=en }}</ref><ref name="Young2006">{{cite book |last=Young |first=S. |title=Richard Francis Burton: Explorer, Scholar, Spy |publisher=Marshall Cavendish |location=New York |year=2006 |isbn=9780761422228 |language=en }}</ref> برٽن پنهنجي غيرمعمولي لساني صلاحيتن سبب مشهور هو. سندس سوانح نگارن موجب، هو ڪيترين يورپي، ايشيائي ۽ آفريقي ٻولين ۽ لهجن کان واقف هو. سندس ڄاڻ ۾ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]، [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]، [[اطالوي ٻولي|اطالوي]]، [[عربي ٻولي|عربي]]، [[فارسي ٻولي|فارسي]]، [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]]، [[هندوستاني ٻولي|هندوستاني]]، [[گجراتي ٻولي|گجراتي]]، [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] ۽ ٻيون ٻوليون شامل هيون. سندس ٻولين جي ڄاڻ بابت سوانح نگارن جا انگ مختلف آهن، ڇاڪاڻ ته ڪجهه ليکڪ جدا جدا لهجن کي به مستقل ٻولين طور شمار ڪن ٿا.<ref name="McLynn1990">{{cite book |last=McLynn |first=Frank |title=Of No Country: An Anthology of the Works of Sir Richard Burton |publisher=Charles Scribner's Sons |location=New York |year=1990 |language=en }}</ref> برٽن 1842ع ۾ [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي بمبئي فوج ۾ شامل ٿيو. سندس فوجي زندگيءَ جو اهم حصو هندستان ۽ [[سنڌ]] ۾ گذريو، جتي هن مقامي ٻولين، قومن، مذهبي روايتن ۽ سماجي زندگيءَ جو مطالعو ڪيو. هن سنڌ بابت ڪيترائي ڪتاب لکيا، جن مان ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' (1851ع) ۽ ''Sind Revisited'' (1877ع) سنڌ جي اڻويهين صديءَ جي تاريخ جا اهم ماخذ سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="Burton1851">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus: With Notices of the Topography and History of the Province |publisher=W. H. Allen & Co. |location=London |year=1851 |language=en |url=https://archive.org/details/sindhadnracestha00rich }}</ref><ref name="Burton1877">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Sind Revisited: With Notices of the Anglo-Indian Army; Railroads; Past, Present, and Future, etc. |volume=1–2 |publisher=Richard Bentley and Son |location=London |year=1877 |language=en |url=https://books.google.com/books?id=GwREAQAAMAAJ }}</ref> برٽن جي شهرت جو هڪ اهم سبب 1853ع ۾ مسلمان حاجيءَ جو ويس اختيار ڪري [[مڪو|مڪي]] ۽ [[مدينو|مديني]] جو سفر ڪرڻ هو. ان کان پوءِ هن [[جان هيننگ اسپيڪ]] سان گڏ اوڀر آفريڪا جي جاگرافيائي مهمن ۾ حصو ورتو ۽ 1858ع ۾ [[ڍنڍ ٽانگانيڪا]] تائين پهتو. هو [[رائل جاگرافيائي سوسائٽي]] جو فيلو پڻ هو.<ref name="BBCBurton">{{cite web |title=Historic Figures: Sir Richard Burton |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/burton_sir_richard.shtml |website=BBC History |publisher=BBC |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> سندس ٻين مشهور علمي ۽ ادبي خدمتن ۾ عربي داستانن جي مجموعي ''The Book of the Thousand Nights and a Night'' جو انگريزي ترجمو، ''The Perfumed Garden'' جو ترجمو ۽ ''Kama Sutra'' جي انگريزي اشاعت سان وابستگي شامل آهن. هن سفرنامن، تاريخ، انساني روين، تلواربازي، بازداري، مذهبي مطالعي ۽ بشرشناسيءَ بابت پڻ لکيو.<ref name="Kennedy2005"/> 1861ع کان پوءِ برٽن برطانوي سفارتي ملازمت ۾ رهيو ۽ فرنانڊو پو، برازيل جي سانتوس، [[دمشق]] ۽ ٽريسٽي ۾ قونصل طور خدمتون سرانجام ڏنيون. 1886ع ۾ [[راڻي وڪٽوريا]] کيس نائٽ ڪمانڊر آف دي آرڊر آف سينٽ مائيڪل اينڊ سينٽ جارج جو اعزاز عطا ڪيو.<ref name="LondonGazette1886">{{cite journal |title=The London Gazette |issue=25559 |date=16 February 1886 |page=743 |language=en }}</ref> سنڌي ادب جي محقق [[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع) ۾ برٽن جو ذڪر ڪيو آهي. جوتواڻيءَ موجب، برٽن پنجاهه کان وڌيڪ تصنيفن جو ليکڪ هو، جن مان گهڻيون سفرنامن سان لاڳاپيل هيون.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> == سوانح عمري == === شروعاتي زندگي ۽ خاندان === رچرڊ فرانسس برٽن 19 مارچ 1821ع تي انگلينڊ جي ڊيون علائقي جي سامونڊي شهر [[ٽورڪي]] ۾ ڄائو. سندس ڄمڻ جي هنڌ بابت تاريخي ماخذن ۾ اختلاف ملي ٿو. برٽن پنهنجي سوانحي بيانن ۾ هارٽفورڊشائر جي ايلسٽري ۾ واقع خانداني گهر ''Barham House'' کي پنهنجي ڄمڻ جو هنڌ ڄاڻايو، پر سندس جديد سوانح نگار [[ميري ايس. لوويل]] جي تحقيق موجب، سندس اصل ڄمڻ جو هنڌ ٽورڪي هو.<ref name="Lovell1998">{{cite book |last=Lovell |first=Mary S. |title=A Rage to Live: A Biography of Richard and Isabel Burton |publisher=W. W. Norton & Company |location=New York |year=1998 |isbn=9780393046724 |language=en }}</ref> سندس بپتسما 2 سيپٽمبر 1821ع تي هارٽفورڊشائر جي ايلسٽري چرچ ۾ ٿي.<ref name="HertfordHistory">{{cite book |last=Page |first=William |title=A History of the County of Hertford |volume=2 |publisher=Constable |year=1908 |pages=349–351 |language=en |url=https://www.british-history.ac.uk/vch/herts/vol2/pp349-351 }}</ref> برٽن جو پيءُ ليفٽيننٽ ڪرنل '''جوزف نيٽروِل برٽن''' (Joseph Netterville Burton) اينگلو-آئرش نسل جو برطانوي فوجي آفيسر هو، جيڪو برطانوي فوج جي 36هين پيادل ريجمينٽ سان لاڳاپيل رهيو. سندس ماءُ '''مارٿا بيڪر''' (Martha Baker) هارٽفورڊشائر جي مالدار زميندار رچرڊ بيڪر جي ڌيءَ ۽ وارثن مان هڪ هئي. برٽن جو نالو پڻ سندس ناني واري خاندان جي رچرڊ بيڪر جي نسبت سان رکيو ويو.<ref name="Wright1906">{{cite book |last=Wright |first=Thomas |title=The Life of Sir Richard Burton |volume=1–2 |publisher=Everett & Co. |location=London |year=1906 |language=en |url=https://burtoniana.org/biography/1906-The%20Life%20of%20Sir%20Richard%20Burton%20-%20Wright/HTML/index.html }}</ref> برٽن کي ٻه ڀائر ڀينر هئا: '''ماريا ڪيٿرين ايلزبيٿ برٽن''' ۽ '''ايڊورڊ جوزف نيٽروِل برٽن'''. سندس ڀيڻ ماريا بعد ۾ برطانوي فوجي آفيسر سر هينري وليم اسٽسٽڊ سان شادي ڪئي.<ref name="Wright1906"/> === يورپ ۾ ننڍپڻ ۽ پرورش === برٽن جي ننڍپڻ جو وڏو حصو انگلينڊ، فرانس ۽ اٽليءَ جي مختلف شهرن ۾ گذريو. سندس پيءُ دم جي بيماريءَ سبب نسبتاً سازگار آبهوا جي ڳولا ۾ خاندان کي يورپ جي مختلف علائقن ۾ منتقل ڪندو رهيو.<ref name="Wright1906"/> شروعات ۾ برٽن جو خاندان انگلينڊ جي ايلسٽري ۽ فرانس جي [[ٽورز]] شهر جي وچ ۾ رهندو هو. ٽورز ۾ برٽن ۽ سندس ڀاءُ جي سنڀال هڪ انگريز عورت مسز لنگ ڪندي هئي. سندن شروعاتي تعليم هڪ آئرش استاد ڪلاف جي نگرانيءَ ۾ ٿي. ان کان پوءِ خاندان ٽورز جي ''Rue de l'Archevêché'' واري علائقي ۾ منتقل ٿيو، جتي ٻارن کي جان گلڪرسٽ جي تعليمي اداري ۾ داخل ڪرايو ويو. اتي برٽن کي [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] ۽ [[قديم يوناني ٻولي|قديم يوناني]] ٻولين جي ابتدائي تعليم ملي.<ref name="Wright1906"/> 1829ع ۾ خاندان انگلينڊ موٽيو ۽ برٽن ۽ سندس ڀاءُ کي رچمنڊ گرين جي هڪ ابتدائي اسڪول ۾ داخل ڪرايو ويو. اهو اسڪول ريورنڊ چارلس ڊيلافوس هلائيندو هو. سوانح نگار ٿامس رائيٽ موجب، اسڪول ۾ تعليم ۽ شاگردن جي رهائش جا انتظام اطمينان بخش نه هئا.<ref name="Wright1906"/> بعد ۾ خاندان فرانس جي [[بلوا]] شهر ۾ منتقل ٿيو، جتي ٻارن جي تعليم لاءِ خانگي استادن جو بندوبست ڪيو ويو. برٽن ۽ سندس ڀاءُ کي ريورنڊ ايڇ. آر. ڊو پري پڙهائيندو هو. خاندان ڪجهه عرصي کان پوءِ فرانس مان اٽليءَ ڏانهن ويو. هنن [[مارسي]]، [[ليورنو]]، [[پيسا]]، [[سيئنا]]، [[پيروگيا]]، [[فلورينس]]، [[روم]]، [[نيپلز]]، [[سورينٽو]] ۽ [[ڪاپري]] جهڙن هنڌن تي وقت گذاريو.<ref name="Wright1906"/> اٽليءَ ۾ رهائش دوران برٽن کي اطالوي ٻولي، مصوري ۽ موسيقيءَ سان واقفيت حاصل ٿي. سندس ڀاءُ ايڊورڊ وائلن وڄائڻ ۾ دلچسپي ورتي، جڏهن ته رچرڊ جي دلچسپي ٻولين، سفرن ۽ جسماني سرگرمين ۾ وڌيڪ هئي. 1836ع ۾ خاندان فرانس جي ڏاکڻي شهر [[پو، فرانس|پو]] ڏانهن منتقل ٿيو ۽ پوءِ وري اٽليءَ جي پيسا ۽ لوڪا شهرن ۾ رهيو. هن عرصي ۾ برٽن مختلف يورپي سماجي ۽ ثقافتي ماحولن سان واقفيت حاصل ڪئي.<ref name="Wright1906"/> === ٻولين سان شروعاتي دلچسپي === برٽن ننڍپڻ کان ئي ٻولين سکڻ جي غيرمعمولي صلاحيت ڏيکاري. يورپ جي مختلف علائقن ۾ رهائش سبب هن فرانسيسي، اطالوي ۽ جديد يوناني ٻوليون سکڻ جا موقعا حاصل ڪيا. هن لاطيني ۽ قديم يوناني ٻولين جي تعليم پڻ حاصل ڪئي. سوانح نگار ايڊورڊ رائس موجب، برٽن کي ٻولين جي آوازن، لهجن ۽ تلفظن ۾ فرق سڃاڻڻ جي خاص صلاحيت هئي. هو يورپي ٻولين جي مختلف لهجن جي نقل ڪرڻ ۽ انهن کي ڳالهائڻ ۾ مهارت حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪندو هو.<ref name="Rice1990">{{cite book |last=Rice |first=Edward |title=Captain Sir Richard Francis Burton: The Secret Agent Who Made the Pilgrimage to Mecca, Discovered the Kama Sutra, and Brought the Arabian Nights to the West |publisher=Charles Scribner's Sons |location=New York |year=1990 |isbn=9780684191379 |language=en }}</ref> برٽن جي شروعاتي لساني تعليم سندس مستقبل جي سفرن، فوجي خدمتن ۽ مختلف سماجن بابت تحقيق ۾ مددگار ثابت ٿي. === آڪسفرڊ يونيورسٽيءَ ۾ تعليم === آڪٽوبر 1840ع ۾ برٽن [[آڪسفرڊ يونيورسٽي]] جي [[ٽرنٽي ڪاليج، آڪسفرڊ|ٽرنٽي ڪاليج]] ۾ داخل ٿيو. يونيورسٽيءَ ۾ داخلا کان اڳ هن وليم اليگزينڊر گرينهل ۽ ڊاڪٽر اوگل کان تعليمي رهنمائي حاصل ڪئي هئي.<ref name="Wright1906"/> آڪسفرڊ ۾ برٽن جي دلچسپي روايتي نصابي تعليم کان وڌيڪ ٻولين، تلواربازي، ٻيڙين هلائڻ، شڪار ۽ ٻين جسماني سرگرمين ۾ هئي. هو عربي ۽ ٻين مشرقي ٻولين جي تعليم حاصل ڪرڻ جو خواهشمند هو. هن عربي سکڻ لاءِ يونيورسٽيءَ ۾ موجود ماهرن سان رابطو ڪيو، پر سندس خواهش مطابق انفرادي تعليم جو بندوبست نه ٿي سگهيو. ان کان پوءِ هن پنهنجي ڪوششن سان عربي پڙهڻ شروع ڪئي ۽ اسپيني مستشرق پاسڪوال ڊي گايانگوس کان ڪجهه رهنمائي حاصل ڪئي.<ref name="Wright1906"/> برٽن آڪسفرڊ جي تعليمي نظام ۽ ضابطن تي تنقيد ڪندو هو. سندس خيال ۾ يونيورسٽيءَ جي روايتي تعليم عملي ڄاڻ ۽ آزاد تحقيق جي تقاضائن کي پورو نه ڪندي هئي. اپريل 1842ع ۾ برٽن يونيورسٽيءَ جي منع باوجود گهوڙن جي هڪ مقابلي ۾ شرڪت ڪئي. جڏهن ضابطن جي ڀڃڪڙي ڪندڙ شاگردن خلاف ڪارروائي ڪئي وئي، تڏهن برٽن يونيورسٽيءَ جي اختيارين سان بحث ڪيو. ٻين شاگردن کي عارضي طور ڪاليج مان معطل ڪيو ويو، پر برٽن کي مستقل طور خارج ڪيو ويو.<ref name="Wright1906"/> آڪسفرڊ مان نيڪالي سندس زندگيءَ جو اهم موڙ ثابت ٿي. ان کان پوءِ هن فوجي ملازمت اختيار ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. === بمبئي فوج ۾ شموليت === 1842ع ۾ برٽن [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي بمبئي فوج ۾ آفيسر طور شامل ٿيو. کيس بمبئي فوج جي '''18هين مقامي پيادل فوجي ريجمينٽ''' ۾ مقرر ڪيو ويو. برٽن شروعات ۾ پهرين اينگلو-افغان جنگ ۾ حصو وٺڻ جو خواهشمند هو، پر سندس هندستان پهچڻ تائين اها جنگ ختم ٿي چڪي هئي.<ref name="Rice1990"/> هن کي [[گجرات]] ۾ مقرر ڪيو ويو، جتي سندس فوجي دستو جنرل [[چارلس جيمس نيپيئر]] جي ڪمانڊ هيٺ هو. فوجي ملازمت دوران برٽن مقامي ٻولين، مذهبي روايتن ۽ سماجي زندگيءَ جي مطالعي ۾ گهري دلچسپي ورتي.<ref name="Ghose2006">{{cite book |last=Ghose |first=Indira |chapter=Imperial Player: Richard Burton in Sindh |title=Travel Writing in the Nineteenth Century |editor-last=Youngs |editor-first=Tim |publisher=Anthem Press |year=2006 |pages=71–86 |isbn=9781843317692 |doi=10.7135/upo9781843317692.005 |language=en }}</ref> سندس غيرروايتي روين، تلواربازيءَ جي مهارت ۽ جرئتمند طبيعت سبب کيس '''رفئين ڊڪ''' (''Ruffian Dick'') جي لقب سان پڻ سڏيو ويندو هو.<ref name="Rice1990"/> === هندستان ۾ لساني ۽ ثقافتي مطالعو === هندستان ۾ رهائش دوران برٽن مقامي ٻولين سکڻ لاءِ باقاعدي محنت ڪئي. هن هندوستاني، فارسي، عربي، گجراتي، مراٺي، پنجابي، سنڌي ۽ سرائڪي ٻولين جو مطالعو ڪيو. سندس لساني مهارت بابت مختلف سوانح نگارن جا بيان ملن ٿا. ايڊورڊ رائس موجب، برٽن ڪيترن سرڪاري لساني امتحانن ۾ ڪاميابي حاصل ڪئي هئي ۽ وڌيڪ امتحانن جي تياري پڻ ڪري رهيو هو.<ref name="Rice1990"/> برٽن مقامي ماڻهن سان سڌي رابطي کي ٻولين ۽ ثقافتن جي مطالعي جو اهم ذريعو سمجهندو هو. هو مقامي لباس، ڳالهائڻ جي انداز، رسمن ۽ سماجي آداب جو مشاهدو ڪندو هو. هن هندو، مسلمان ۽ ٻين مذهبي برادرين جي عقيدن ۽ رسمن بابت پڻ ڄاڻ حاصل ڪئي. سندس مذهبي تجربن بابت سوانح نگارن جا مختلف بيان ملن ٿا، جن ۾ هندو مذهبي رسمن ۾ شرڪت، سک روايتن جو مطالعو ۽ صوفي طريقن سان واقفيت شامل آهي.<ref name="Rice1990"/> بهرحال، برٽن جي ذاتي مذهبي وابستگيءَ بابت مختلف روايتن کي هڪجهڙو معتبر نٿو سمجهي سگهجي. سندس ڪجهه دعوائون ذاتي بيانن تي ٻڌل آهن ۽ انهن جي آزاد تاريخي تصديق محدود آهي. === سنڌ ۾ آمد ۽ فوجي خدمتون === [[سنڌ تي انگريزن جو قبضو|1843ع ۾ سنڌ تي برطانوي قبضي]] کان پوءِ علائقي ۾ برطانوي فوجي ۽ انتظامي سرگرميون وڌيون. انهيءَ پسمنظر ۾ 1844ع ۾ برٽن کي سنڌ موڪليو ويو. سنڌ ۾ سندس فوجي خدمتن جو تعلق برطانوي فوج جي مقامي انتظام، جاگرافيائي ڄاڻ ۽ سروي سان هو. هن فوجي ذميوارين سان گڏ سنڌ جي ماڻهن، ٻولين، تاريخ، مذهب ۽ سماجي روايتن بابت معلومات گڏ ڪرڻ شروع ڪئي.<ref name="Ghose2006"/> سنڌ ۾ برٽن جي رهائش سندس علمي ۽ ادبي زندگيءَ جو اهم مرحلو ثابت ٿي. هن سنڌي ٻولي، مقامي برادرين، مذهبي ادارن ۽ سماجي رسمن جو مشاهدو ڪيو. برٽن سنڌ جي مختلف علائقن ۾ سفر ڪندي مقامي ماڻهن سان رابطا قائم ڪيا ۽ سنڌ جي روزمره زندگيءَ بابت نوٽس تيار ڪيا. انهن مشاهدن جي بنياد تي هن بعد ۾ سنڌ بابت ڪيترائي ڪتاب لکيا.<ref name="Burton1851"/> سندس ڪتاب ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' جي مهاڳ موجب، سنڌ ۾ لڳ ڀڳ پنجن سالن جي رهائش دوران کيس اهڙي جامع ڪتاب جي کوٽ محسوس ٿي، جنهن ۾ مقامي ماڻهن جي گهريلو زندگي، مذهبي عقيدن، رسم و رواج ۽ سماجي حالتن بابت تفصيلي ڄاڻ موجود هجي.<ref name="Burton1851"/> برٽن جي سنڌ بابت تحقيق کي جديد تاريخنگاريءَ ۾ نوآبادياتي علم جي پيداوار جي پسمنظر ۾ پڻ ڏٺو ويو آهي. محقق اندرا گهوش پنهنجي مطالعي ''Imperial Player: Richard Burton in Sindh'' ۾ برٽن جي سنڌ واري تجربي ۽ سندس سفرنامن کي برطانوي سامراجي طاقت، ثقافتي مشاهدي ۽ ليکڪ جي شخصيت جي لاڳاپن جي روشنيءَ ۾ بحث هيٺ آندو آهي.<ref name="Ghose2006"/> === سنڌ مان واپسي ۽ ابتدائي تصنيفون === برٽن 1848ع ۾ سنڌ ڇڏي. سنڌ ۾ رهائش دوران گڏ ڪيل مواد بعد ۾ سندس ڪيترين تصنيفن جو بنياد بڻيو. 1851ع ۾ سندس سنڌ بابت ٻه اهم ڪتاب شايع ٿيا: * ''Scinde; or, The Unhappy Valley'' (سنڌ يا ڏکويل وادي)، ٻن جلدن ۾؛ * ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' (سنڌ ۽ سنڌو ماٿريءَ ۾ رهندڙ قومون). 1852ع ۾ سندس ڪتاب ''Falconry in the Valley of the Indus'' (سنڌو ماٿريءَ ۾ بازن سان شڪار) شايع ٿيو، جنهن ۾ بازداري ۽ شڪار سان لاڳاپيل روايتن جو احوال ڏنل آهي.<ref name="BurtonBibliography">{{cite web |title=Major Works of Richard Francis Burton |url=https://static.burtoniana.org/books/index.htm |website=Burtoniana |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> اهي ڪتاب سنڌ جي اڻويهين صديءَ جي سماجي، لساني ۽ ثقافتي تاريخ بابت اهم ابتدائي ماخذ آهن. انهن جي مطالعي وقت برٽن جي ذاتي مشاهدن، ٻڌل روايتن ۽ نوآبادياتي تعبيرن جي وچ ۾ فرق رکڻ ضروري آهي. == سنڌ بابت علمي ۽ تحقيقي خدمتون == [[فائل:Richard-Francis-Burton-by-Lock-&-Whitfield,-1876.png|thumb|upright|رچرڊ فرانسس برٽن جي 1876ع واري تصوير، جيڪا لاڪ ۽ وِٽفيلڊ جي فوٽوگرافي اسٽوڊيو ۾ ورتي وئي.]] [[سنڌ]] ۾ رهائش دوران رچرڊ فرانسس برٽن فوجي ذميوارين سان گڏ تاريخ، جاگرافي، ٻولين، مقامي ادب، مذهبي عقيدن، سماجي رسمن ۽ ماڻهن جي روزمره زندگيءَ بابت مواد گڏ ڪيو. سندس سنڌ بابت تحقيق جا نتيجا سرڪاري رپورٽن، علمي مقالن ۽ سفرنامن جي صورت ۾ شايع ٿيا. برٽن جي سنڌ بابت لکڻين ۾ ٻن قسمن جو مواد نمايان آهي: پهريون، سندس ذاتي سفرن ۽ مشاهدن تي ٻڌل احوال؛ ٻيو، مقامي ماڻهن، عالمن، استادن ۽ ٻين ڄاڻ رکندڙ شخصيتن کان حاصل ڪيل روايتون ۽ معلومات. انهيءَ ڪري سندس تصنيفون تاريخي ماخذ هجڻ سان گڏ برطانوي نوآبادياتي دور جي علمي سوچ جو پڻ اظهار ڪن ٿيون.<ref name="Ghose2006"/><ref name="Kennedy2005"/> === سنڌ بابت شروعاتي سرڪاري رپورٽون === برٽن جي سنڌ بابت تحقيق صرف سندس مشهور ڪتابن تائين محدود نه هئي. 1847ع ۽ 1848ع ۾ هن سنڌ جي آبادي، رسم و رواج، ٻولين، ادب، زراعت ۽ وقت جي حساب بابت ٻه اهم رپورٽون پڻ تيار ڪيون، جيڪي بمبئي حڪومت جي سرڪاري رڪارڊن ۾ شايع ٿيون.<ref name="BurtonMinorWorks">{{cite web |title=Shorter Works by Richard Francis Burton |url=https://burtoniana.org/minor/by-year/index.htm |website=Burtoniana |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> ==== سنڌ جي آبادي، رسم و رواج، ٻولي ۽ ادب بابت نوٽس (1847ع) ==== 1847ع ۾ برٽن جو مقالو ''Notes Relative to the Population of the Sind; and the Customs, Language, and Literature of the People'' (سنڌ جي آبادي، ماڻهن جي رسم و رواج، ٻولي ۽ ادب بابت نوٽس) شايع ٿيو. هي مقالو ''Bombay Government Records'' جي نئين سلسلي جي سترهين نمبر، ٻئي حصي، صفحن 637 کان 657 تائين شايع ٿيو.<ref name="Burton1847">{{cite report |last=Burton |first=Richard F. |title=Notes Relative to the Population of the Sind; and the Customs, Language, and Literature of the People |work=Bombay Government Records |series=New Series |number=17 |volume=Part 2 |pages=637–657 |year=1847 |language=en }}</ref> هن رپورٽ جو موضوع سنڌ جي آبادي ۽ ماڻهن جي سماجي ۽ لساني زندگي هو. ان ۾ مقامي ماڻهن جي روايتن، ٻوليءَ ۽ ادب بابت گڏ ڪيل معلومات پيش ڪئي وئي. اها رپورٽ برٽن جي پوءِ شايع ٿيل ڪتاب ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' جي موضوعاتي پسمنظر کي سمجهڻ لاءِ اهم آهي. ==== سنڌ ۾ وقت جي ورهاست، زراعت ۽ نشي آور شين بابت نوٽس (1848ع) ==== 1848ع ۾ برٽن جو ٻيو مقالو ''Brief Notes Relative to the Division of Time, and Articles of Cultivation in Sind; to Which Are Appended Remarks on the Modes of Intoxication in That Province'' شايع ٿيو. ان جي عنوان جو سنڌي ترجمو '''سنڌ ۾ وقت جي ورهاست، پوکيل فصلن ۽ نشي جي طريقن بابت مختصر نوٽس''' ڪري سگهجي ٿو. هي مقالو ''Bombay Government Records'' جي نئين سلسلي جي سترهين نمبر، ٻئي حصي، صفحن 613 کان 636 تائين شايع ٿيو.<ref name="Burton1848">{{cite report |last=Burton |first=Richard F. |title=Brief Notes Relative to the Division of Time, and Articles of Cultivation in Sind; to Which Are Appended Remarks on the Modes of Intoxication in That Province |work=Bombay Government Records |series=New Series |number=17 |volume=Part 2 |pages=613–636 |year=1848 |language=en }}</ref> هن رپورٽ ۾ سنڌ ۾ وقت جي روايتي حساب، زراعت سان لاڳاپيل موضوعن ۽ نشي آور شين جي استعمال بابت احوال ڏنو ويو. رپورٽ جي تياريءَ سان اسسٽنٽ سرجن جان ايلرٽن اسٽاڪس جو نالو پڻ لاڳاپيل آهي. تحقيق موجب، رپورٽ جي ڪجهه حصن ۾ اسٽاڪس جي شرڪت هئي، جڏهن ته نشي جي طريقن بابت اضافي تبصرا برٽن جي ڪم سان منسوب ڪيا ويا آهن.<ref name="BurtonMinorWorks"/> === سنڌي ٻولي ۽ مقامي لساني روايتون === برٽن کي سنڌي ٻولي ۽ ان جي پاڙيسري ٻولين سان لاڳاپن ۾ خاص دلچسپي هئي. هن سنڌ ۾ رهائش دوران مقامي ماڻهن جي ڳالهائڻ جا طريقا، مختلف لهجا، ٻولين جا لفظ ۽ ادبي روايتون سمجهڻ جي ڪوشش ڪئي. سندس 1851ع واري ڪتاب ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' ۾ سنڌ جي ٻولين ۽ ادب بابت بحث موجود آهي. هن مقامي سماجي ۽ مذهبي زندگيءَ کي سمجهڻ لاءِ ٻوليءَ جي ڄاڻ کي اهميت ڏني.<ref name="Burton1851"/> برٽن جو لساني ڪم اڻويهين صديءَ جي وچ ڌاري سنڌ ۽ ڀرپاسي جي علائقن جي ٻولين بابت يورپي تحقيق جي شروعاتي مثالن مان هڪ آهي. البت سندس دور جي ٻولين جي درجابندي ۽ اصطلاحن کي جديد لسانيات جي درجابنديءَ کان الڳ سمجهڻ گهرجي. === جتڪي، ملتاني ۽ پشتو بابت مقالا === 1849ع ۾ برٽن جا لسانيات بابت مقالا بمبئي شاخ جي رائل ايشياٽڪ سوسائٽيءَ جي رسالي ''Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society'' ۾ شايع ٿيا. انهن ۾ جتڪي يا بيلوچڪي لهجي جي گرامر، ملتاني ٻوليءَ جي گرامر ۽ پشتو ٻوليءَ جي هڪ درسي مجموعي بابت تنقيدي اڀياس شامل هئا.<ref name="DNB"/> ==== جتڪي يا بيلوچڪي لهجي جي گرامر ==== ''A Grammar of the Jataki or Belochki Dialect'' (جتڪي يا بيلوچڪي لهجي جي گرامر) جنوري 1849ع ۾ شايع ٿيو. هي مقالو ''Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society'' جي ٽئين جلد، ٻارهين شماري، صفحن 84 کان 125 تائين شايع ٿيو.<ref name="BurtonJataki1849">{{cite journal |last=Burton |first=Richard F. |title=A Grammar of the Jataki or Belochki Dialect |journal=Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society |volume=3 |issue=12 |pages=84–125 |date=January 1849 |language=en }}</ref> مقالي جي عنوان ۾ استعمال ٿيل ''Jataki'' ۽ ''Belochki'' تاريخي لساني اصطلاح آهن. انهن کي جديد ٻولين جي نالن يا حدن سان بنا تحقيق جي هڪجهڙو سمجهڻ مناسب نه آهي. ==== ملتاني ٻوليءَ جي گرامر ==== برٽن جي شروعاتي تصنيفن بابت ''Dictionary of National Biography'' ۾ ''A Grammar of the Multani Language'' (ملتاني ٻوليءَ جي گرامر) جو ذڪر ملي ٿو ۽ ان کي 1849ع جي لساني مقالن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.<ref name="DNB"/> ملتاني ٻوليءَ جو تعلق موجوده سرائڪي لساني روايت سان آهي. تنهن هوندي به برٽن جي اصل مقالي ۾ استعمال ٿيل اصطلاحن ۽ درجابنديءَ کي انهيءَ دور جي لساني ماحول جي روشنيءَ ۾ سمجهڻ گهرجي. ==== پشتو بابت تنقيدي نوٽس ==== ''Notes and Remarks on Dr. Dorn's Chrestomathy of the Pushtu or Afghan Language'' (ڊاڪٽر ڊورن جي پشتو يا افغان ٻوليءَ جي درسي مجموعي بابت نوٽس ۽ تبصرا) جنوري 1849ع ۾ شايع ٿيو. هي مقالو ''Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society'' جي ٽئين جلد، ٻارهين شماري، صفحن 58 کان 69 تائين موجود آهي.<ref name="BurtonPushtu1849">{{cite journal |last=Burton |first=Richard F. |title=Notes and Remarks on Dr. Dorn's Chrestomathy of the Pushtu or Afghan Language |journal=Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society |volume=3 |issue=12 |pages=58–69 |date=January 1849 |language=en }}</ref> هن مقالي ۾ برٽن پشتو ٻوليءَ بابت ڊاڪٽر ڊورن جي علمي ڪم جو جائزو ورتو. === سنڌي ادب ۽ زباني روايتون === برٽن جي سنڌ بابت ڪتابن ۾ مقامي ٻولين ۽ ادب سان گڏ زباني روايتن، قصن، مذهبي بيانن ۽ سماجي رسمن بابت مواد پڻ موجود آهي. سندس تحقيق جو هڪ اهم پهلو اهو هو ته هن صرف سياسي واقعن يا حڪمرانن جي تاريخ تائين پاڻ کي محدود نه رکيو، پر ماڻهن جي روزمره زندگيءَ، ٻوليءَ ۽ ثقافتي اظهار کي پڻ موضوع بڻايو.<ref name="Burton1851"/> ''Sind Revisited'' ۾ پڻ مقامي قصن ۽ ڏندڪٿائن جا احوال، شاعريءَ جا ترجما ۽ مذهبي روايتن جا بيان ملن ٿا.<ref name="Burton1877"/> انهن لکڻين کي سنڌ جي لوڪ ادب ۽ ثقافتي تاريخ جي مطالعي ۾ مددگار مواد طور استعمال ڪري سگهجي ٿو، پر برٽن جي ترجمن ۽ تشريحن کي اصل سنڌي متنن جو مڪمل متبادل نٿو سمجهي سگهجي. === سنڌ جون قومون، برادريون ۽ سماجي بناوت === برٽن پنهنجي 1851ع واري ڪتاب ۾ سنڌ جي آباديءَ جي مختلف گروهن، مذهبي برادرين ۽ سماجي رسمن بابت معلومات گڏ ڪئي. سندس تحقيق ۾ سنڌ جي ماڻهن جي لباس، رهڻي ڪهڻي، پيشَن، مذهبي روايتن ۽ روزمره لاڳاپن بابت احوال موجود آهن.<ref name="Burton1851"/> ڪتاب جي عنوان ۾ استعمال ٿيل لفظ ''Races'' اڻويهين صديءَ جي يورپي علمي اصطلاحات جو حصو هو. جديد علمي مطالعي ۾ ان کي حياتياتي نسلن جي ثابت ٿيل درجابنديءَ بدران تاريخي ۽ نوآبادياتي اصطلاح طور پڙهڻ ضروري آهي. برٽن جي بيانن ۾ ڪڏهن ڪڏهن ماڻهن ۽ برادرين بابت اهڙا عام نتيجا ۽ قدرائتا فيصلا ملن ٿا، جيڪي سندس دور جي برطانوي سامراجي سوچ سان لاڳاپيل هئا. تنهنڪري سندس لکڻين کي ٻين مقامي ۽ تاريخي ماخذن سان ڀيٽي استعمال ڪرڻ گهرجي.<ref name="Kennedy2005"/><ref name="Ghose2006"/> === سنڌ جي مذهبي زندگي === برٽن سنڌ جي مسلمانن ۽ هندن جي مذهبي روايتن، عبادتگاهن، مذهبي شخصيتن ۽ سماجي رسمن بابت لکيو. هن جي مشاهدي ۾ مذهبي عقيدن سان گڏ انهن جو روزمره زندگيءَ، سماجي لاڳاپن ۽ مقامي ثقافت تي اثر پڻ شامل هو.<ref name="Burton1851"/> سنڌ بابت سندس تصنيفون اڻويهين صديءَ ۾ مذهبي زندگيءَ جي مطالعي لاءِ هڪ همعصر برطانوي ليکڪ جو احوال فراهم ڪن ٿيون. انهن ۾ موجود مذهبي تعبيرون ۽ مختلف برادرين بابت تبصرا برٽن جا ذاتي يا ٻڌل بيان ٿي سگهن ٿا؛ تنهنڪري انهن کي سمورن سنڌ واسين جي گڏيل راءِ يا ثابت ٿيل تاريخي حقيقت طور پيش ڪرڻ مناسب نه آهي. == سنڌ بابت اهم ڪتاب == برٽن سنڌ جي سفرن ۽ تحقيق تي ٻڌل گهٽ ۾ گهٽ چار اهم ڪتاب شايع ڪيا. انهن مان ٽي 1851ع ۽ 1852ع ۾، جڏهن ته چوٿون 1877ع ۾ شايع ٿيو.<ref name="BurtonBibliography"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border:1px solid #8aaac5;" ! style="background:#194d72;color:white;" | سال ! style="background:#194d72;color:white;" | اصل عنوان ۽ سنڌي ترجمو ! style="background:#194d72;color:white;" | بنيادي موضوع ! style="background:#194d72;color:white;" | اشاعتي تفصيل |- | style="background:#e9f3fc;" | 1851ع | ''Scinde; or, The Unhappy Valley'' '''سنڌ يا ڏکويل وادي''' | سنڌ جا سفر، جاگرافي، شهر، سماج ۽ برطانوي انتظام | رچرڊ بينٽلي، لنڊن؛ ٻه جلد |- | style="background:#edf6eb;" | 1851ع | ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' '''سنڌ ۽ سنڌو ماٿريءَ ۾ رهندڙ قومون''' | سنڌ جي آبادي، تاريخ، ٻوليون، مذهبي روايتون ۽ رسم و رواج | ڊبليو. ايڇ. ايلن اينڊ ڪمپني، لنڊن |- | style="background:#fff2e4;" | 1852ع | ''Falconry in the Valley of the Indus'' '''سنڌو ماٿريءَ ۾ بازن سان شڪار''' | بازداري، شڪار جا طريقا ۽ انهن سان لاڳاپيل روايتون | جان وان وورسٽ، لنڊن |- | style="background:#f2eafb;" | 1877ع | ''Sind Revisited'' '''سنڌ جو ٻيهر سفر''' | سنڌ جو ٻيهر مشاهدو، شهر، ريلوي، فوج ۽ سماجي تبديليون | رچرڊ بينٽلي اينڊ سن، لنڊن؛ ٻه جلد |} === سنڌ يا ڏکويل وادي (1851ع) === ''Scinde; or, The Unhappy Valley'' برٽن جي سنڌ بابت شروعاتي سفرنامن مان هڪ آهي. اهو 1851ع ۾ لنڊن مان رچرڊ بينٽليءَ ٻن جلدن ۾ شايع ڪيو.<ref name="BurtonUnhappy">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Scinde; or, The Unhappy Valley |volume=1–2 |publisher=Richard Bentley |location=London |year=1851 |language=en |url=https://burtoniana.org/books/1851-Scinde%20or%20the%20Unhappy%20Valley/index.htm }}</ref> ڪتاب ۾ برٽن سنڌ ۾ پنهنجي رهائش ۽ سفرن دوران ڏٺل جاگرافيائي، سماجي ۽ انتظامي حالتن بابت لکيو. ان ۾ سنڌ جي شهرن، [[سنڌو درياهه]]، مقامي ماڻهن جي رهڻي ڪهڻي، برطانوي فوجي ۽ انتظامي ماحول ۽ علائقي بابت سندس ذاتي مشاهدن جو احوال ملي ٿو. ڪتاب جو عنوان ''The Unhappy Valley'' يعني «ڏکويل وادي» برٽن جي ادبي انداز ۽ سنڌ بابت سندس ذاتي تاثر کي ظاهر ڪري ٿو. ان کي سنڌ جي ماڻهن يا تاريخ بابت غيرجانبدار علمي فيصلو سمجهڻ بدران سفرنامي جي عنوان طور پڙهڻ گهرجي. برٽن جي سفرنامن ۾ واقعاتي بيان سان گڏ ذاتي تبصرا، طنز ۽ ثقافتي مقابلا به ملن ٿا. اهو انداز سندس ٻين سفرنامن ۾ پڻ نمايان آهي.<ref name="Ghose2006"/> === سنڌ ۽ سنڌو ماٿريءَ ۾ رهندڙ قومون (1851ع) === ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus: With Notices of the Topography and History of the Province'' برٽن جي سنڌ بابت مشهور ۽ تفصيلي تصنيفن مان هڪ آهي. هي ڪتاب 1851ع ۾ لنڊن جي ناشر ڊبليو. ايڇ. ايلن اينڊ ڪمپني شايع ڪيو.<ref name="Burton1851"/> ڪتاب جو عنوان سنڌيءَ ۾ '''سنڌ ۽ سنڌو ماٿريءَ ۾ رهندڙ قومون: صوبي جي جاگرافي ۽ تاريخ بابت احوال''' ترجمو ڪري سگهجي ٿو. هن ڪتاب ۾ سنڌ جي جاگرافي، تاريخ، آبادي، ٻولين، سماجي زندگيءَ، مذهبي عقيدن، رسمن ۽ مقامي ثقافت بابت معلومات گڏ ڪئي وئي آهي. برٽن ڪتاب جي مهاڳ ۾ سنڌ بابت اهڙي تصنيف جي ضرورت بيان ڪئي، جيڪا مقامي ماڻهن جي روزمره زندگيءَ ۽ سماجي روايتن بابت جامع معلومات مهيا ڪري. هن ڪتاب جي اهميت جو هڪ سبب اهو آهي ته اهو سنڌ تي برطانوي قبضي کان ٿوري ئي عرصي پوءِ تيار ٿيو، جڏهن علائقي جي سياسي ۽ انتظامي نظام ۾ تبديليون اچي رهيون هيون. ==== ڪتاب جا اهم موضوع ==== ڪتاب ۾ هيٺيان موضوع نمايان آهن: * سنڌ جي جاگرافي ۽ تاريخي پسمنظر؛ * سنڌ جي آبادي ۽ مقامي برادريون؛ * سنڌي ۽ ڀرپاسي جي ٻولين بابت معلومات؛ * ماڻهن جي روزمره زندگي ۽ گهريلو رسمون؛ * مسلمانن ۽ هندن جون مذهبي روايتون؛ * مقامي سماجي ۽ ثقافتي رواج؛ * سنڌ جي ماڻهن بابت برٽن جا مشاهدا ۽ تعبيرون. برٽن جي هن تصنيف کي سنڌ جي تاريخ لاءِ ابتدائي ماخذ طور استعمال ڪري سگهجي ٿو. تنهن هوندي به ڪتاب ۾ پيش ڪيل قومن ۽ برادرين جي درجابندي، مذهبي بيانن ۽ سماجي تبصرن کي جديد تاريخي تحقيق سان ڀيٽڻ ضروري آهي.<ref name="Ghose2006"/> === سنڌو ماٿريءَ ۾ بازن سان شڪار (1852ع) === ''Falconry in the Valley of the Indus'' برٽن جو بازداري ۽ شڪار بابت ڪتاب آهي، جيڪو 1852ع ۾ لنڊن جي ناشر جان وان وورسٽ شايع ڪيو.<ref name="BurtonFalconry1852">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Falconry in the Valley of the Indus |publisher=John Van Voorst |location=London |year=1852 |language=en |url=https://archive.org/details/falconryinvalley00burt }}</ref> [[بازداري]] شڪاري پکين، خاص طور بازن ۽ شاهينن، کي تربيت ڏئي شڪار ڪرڻ جي روايتي فن کي چيو ويندو آهي. برٽن هن ڪتاب ۾ سنڌو ماٿريءَ جي بازداريءَ سان لاڳاپيل تجربن، شڪار جي طريقن ۽ شڪاري پکين بابت معلومات پيش ڪئي. ڪتاب سنڌ جي تاريخي سماج ۾ شڪار ۽ تفريحي سرگرمين جي مطالعي لاءِ مددگار ماخذ آهي. ان سان گڏ اهو برٽن جي دلچسپين جي وسعت کي پڻ ظاهر ڪري ٿو، ڇاڪاڻ ته سندس تحقيق صرف ٻولين، مذهب يا جاگرافيءَ تائين محدود نه هئي. === سنڌ جو ٻيهر سفر (1877ع) === [[فائل:Richard-Francis-Burton-by-Lock-&-Whitfield,-1876 (cropped).png|thumb|upright|رچرڊ فرانسس برٽن، 1876ع. انهيءَ عرصي ۾ هن سنڌ جو ٻيهر سفر ڪيو.]] برٽن سنڌ ڇڏڻ کان لڳ ڀڳ ٽن ڏهاڪن پوءِ 1875ع–1876ع جي سفر دوران پنهنجي گهرواري [[ازابيل برٽن]] سان گڏ سنڌ واپس آيو. هن سفر جا مشاهدا سندس ڪتاب ''Sind Revisited: With Notices of the Anglo-Indian Army; Railroads; Past, Present, and Future, etc.'' ۾ شامل آهن، جيڪو 1877ع ۾ لنڊن مان رچرڊ بينٽلي اينڊ سن ٻن جلدن ۾ شايع ڪيو.<ref name="Burton1877"/> ڪتاب جو عنوان سنڌيءَ ۾ '''سنڌ جو ٻيهر سفر: اينگلو-انڊين فوج، ريلوي، ماضي، حال ۽ مستقبل بابت احوال''' ترجمو ڪري سگهجي ٿو. برٽن هن ڪتاب ۾ سنڌ جي پنهنجي اڳوڻي تجربن کي نئين سفر دوران ڏٺل حالتن سان ڀيٽيو. سندس مشاهدي ۾ شهرن جي ترقي، آمدرفت، ريلوي، فوجي انتظام ۽ سماجي تبديليون شامل هيون. ==== سنڌ جي شهرن جو احوال ==== ''Sind Revisited'' ۾ [[ڪراچي]]، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۽ سنڌ جي ٻين شهرن ۽ علائقن جو ذڪر ملي ٿو. ڪتاب ۾ [[ڪوٽڙي]]، [[سيوهڻ]]، [[روهڙي]]، [[سکر]]، [[شڪارپور]]، [[خيرپور ميرس|خيرپور]] ۽ سنڌو درياهه سان لاڳاپيل سفرن جا احوال پڻ موجود آهن.<ref name="Burton1877"/> برٽن انهن هنڌن جي جاگرافيائي حالتن، تاريخي اهميت، آمدرفت ۽ ماڻهن جي سماجي زندگيءَ بابت پنهنجا مشاهدا پيش ڪيا. هن خاص طور انهن تبديلين تي ڌيان ڏنو، جيڪي سندس پهرين سنڌ واري رهائش کان پوءِ برطانوي انتظام هيٺ آيون هيون. ==== ڪراچي ۽ حيدرآباد ==== برٽن جي ٻيهر سنڌ واري سفر ۾ ڪراچي ۽ حيدرآباد اهم موضوع آهن. ڪراچي بابت سندس لکڻين ۾ بندرگاهه واري شهر جي اهميت، آمدرفت ۽ برطانوي دور جي تبديل ٿيندڙ شهري حالتن جو ذڪر ملي ٿو. حيدرآباد بابت هن تاريخي ۽ سماجي ماحول، مقامي آبادي ۽ شهر جي اهميت تي تبصرا ڪيا.<ref name="Burton1877"/> اهي بيان اڻويهين صديءَ جي پوئين اڌ ۾ سنڌ جي شهري تاريخ جي مطالعي لاءِ هڪ همعصر ماخذ فراهم ڪن ٿا. ==== سنڌو درياهه ۽ ڦليلي ==== برٽن جي ڪتاب ۾ [[سنڌو درياهه]] سان لاڳاپيل سفرن ۽ آبي رستن جو احوال پڻ شامل آهي. ٻئي جلد ۾ [[ڦليلي واهه|ڦليلي]] جي رستي سفر ۽ [[ڪوٽڙي]] ڏانهن سنڌو درياهه ذريعي واپسيءَ بابت جدا عنوان موجود آهن.<ref name="Burton1877"/> انهن احوالن مان سنڌ جي درياهي آمدرفت، آبي جاگرافي ۽ سفر جي روايتي طريقن بابت معلومات حاصل ٿئي ٿي. ==== سنڌو ماٿريءَ جي ريلوي ==== ''Sind Revisited'' جو هڪ اهم موضوع برطانوي دور جي ريلوي ۽ آمدرفت جو نظام آهي. برٽن سنڌ ۾ ريلوي جي ترقي، ان جي موجوده حالت ۽ مستقبل بابت تبصرا ڪيا. هن ريلويءَ کي سنڌ جي شهرن، فوجي ضرورتن ۽ آمدرفت جي نظام سان لاڳاپيل تبديليءَ جي هڪ اهم صورت طور ڏٺو.<ref name="Burton1877"/> برٽن جي ريلوي بابت لکڻين کي ان دور جي برطانوي انتظامي ۽ فوجي مفادن جي پسمنظر ۾ پڻ پڙهڻ گهرجي. ==== اينگلو-انڊين فوج ==== ڪتاب جي مڪمل عنوان مان ئي ظاهر ٿئي ٿو ته برٽن سنڌ جي سفر سان گڏ برطانوي هندستان جي فوج بابت به لکيو. هن فوجي تنظيم، سپاهين، انتظامي ضرورتن ۽ برطانوي فوجي نظام جي مختلف پهلوئن بابت پنهنجا مشاهدا پيش ڪيا.<ref name="Burton1877"/> سندس اڳوڻي فوجي ملازمت سبب اهي تبصرا ذاتي تجربي سان پڻ لاڳاپيل هئا. ==== مذهبي برادريون ۽ سماجي لاڳاپا ==== برٽن پنهنجي ٻيهر سفر واري ڪتاب ۾ سنڌ جي مسلمانن ۽ هندن جي سماجي لاڳاپن، مذهبي روايتن ۽ باهمي تعلقن بابت پڻ لکيو. ڪتاب ۾ مذهبي تبديليءَ ۽ مختلف برادرين جي سماجي حيثيت بابت سندس بيان ملن ٿا.<ref name="Burton1877"/> انهن بيانن کي برٽن جي ذاتي مشاهدي ۽ نوآبادياتي دور جي مذهبي ۽ سماجي تعبيرن طور پڙهڻ ضروري آهي؛ انهن مان ڪنهن به برادريءَ بابت غيرجانبدار ۽ حتمي نتيجا اخذ نٿا ڪري سگهجن. ==== مقامي قصا، ڏندڪٿائون ۽ شاعري ==== ''Sind Revisited'' ۾ مقامي قصن، روايتن، شاعريءَ جي ترجمن ۽ مذهبي ڏندڪٿائن جا احوال پڻ موجود آهن. انهن ۾ «ستن بي سر نبين» بابت هڪ مقامي روايت جو ذڪر پڻ اچي ٿو.<ref name="Burton1877"/> اهڙا بيان سنڌ جي زباني روايتن بابت تاريخي مواد فراهم ڪن ٿا. البت ڏندڪٿائن ۽ مذهبي روايتن کي ثابت ٿيل تاريخي واقعن کان الڳ رکڻ گهرجي. ==== جان بُل جو ادبي ڪردار ==== برٽن پنهنجي ڪتاب ۾ '''مسٽر جان بُل''' (''Mr. John Bull'') نالي هڪ خيالي همسفر کي ادبي وسيلي طور استعمال ڪيو. هو هن ڪردار سان مخاطب ٿي مختلف واقعن، ماڻهن ۽ حالتن بابت تبصرا ڪندو آهي.<ref name="Burton1877"/> جان بُل برطانوي قومي شخصيت جي هڪ روايتي علامت پڻ آهي. ڪتاب ۾ هن ڪردار جي استعمال سان برٽن پنهنجي مشاهدن کي گفتگو ۽ طنزيه تبصرن جي صورت ۾ پيش ڪري سگهيو. ==== برطانوي حڪومت بابت برٽن جا رايا ==== ''Sind Revisited'' جي پڇاڙيءَ ۾ برٽن سنڌ ۾ برطانوي حڪومت جي اثرن بابت پنهنجي راءِ پيش ڪئي. هن صحت ۽ تعليم جي ڪجهه سهولتن ۾ سڌارن کي برطانوي راڄ جي مثبت اثرن طور بيان ڪيو.<ref name="Burton1877"/> بهرحال، اهو برٽن جو تاريخي ۽ سياسي موقف هو. سنڌ ۾ برطانوي قبضي، معاشي تبديلين، سياسي اختيارن جي منتقلي ۽ مقامي آباديءَ تي پوندڙ اثرن جو جامع جائزو وٺڻ لاءِ ٻين تاريخي ماخذن کي پڻ نظر ۾ رکڻ ضروري آهي. == سنڌ بابت تصنيفن ۽ مقالن جي تاريخوار فهرست == {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#174a73;color:#ffffff;" | سال ! style="background:#174a73;color:#ffffff;" | تصنيف يا مقالو ! style="background:#174a73;color:#ffffff;" | موضوع ! style="background:#174a73;color:#ffffff;" | اشاعت |- | style="background:#eaf3fb;" | 1847ع | ''Notes Relative to the Population of the Sind; and the Customs, Language, and Literature of the People'' | سنڌ جي آبادي، رسم و رواج، ٻولي ۽ ادب | ''Bombay Government Records''، نئون سلسلو، نمبر 17، حصو 2، ص 637–657 |- | style="background:#f0f7ed;" | 1848ع | ''Brief Notes Relative to the Division of Time, and Articles of Cultivation in Sind'' | وقت جي حساب، زراعت ۽ نشي جي طريقن بابت نوٽس | ''Bombay Government Records''، نئون سلسلو، نمبر 17، حصو 2، ص 613–636 |- | style="background:#fff3e5;" | 1849ع | ''A Grammar of the Jataki or Belochki Dialect'' | جتڪي يا بيلوچڪي لهجي جي گرامر | ''Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society''، جلد 3، شمارو 12، ص 84–125 |- | style="background:#f3eafa;" | 1849ع | ''A Grammar of the Multani Language'' | ملتاني ٻوليءَ جي گرامر | ابتدائي سوانحي ماخذن ۾ ذڪر؛ مڪمل اصل اشاعتي تفصيلن جي وڌيڪ تصديق گهربل |- | style="background:#eaf3fb;" | 1849ع | ''Notes and Remarks on Dr. Dorn's Chrestomathy of the Pushtu or Afghan Language'' | پشتو بابت تنقيدي لساني اڀياس | ساڳيو رسالو، جلد 3، شمارو 12، ص 58–69 |- | style="background:#f0f7ed;" | 1851ع | ''Scinde; or, The Unhappy Valley'' | سنڌ جو سفرنامو ۽ سماجي مشاهدا | رچرڊ بينٽلي، لنڊن؛ ٻه جلد |- | style="background:#fff3e5;" | 1851ع | ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' | سنڌ جي قومن، تاريخ، جاگرافي، ٻولين ۽ ثقافت جو مطالعو | ڊبليو. ايڇ. ايلن اينڊ ڪمپني، لنڊن |- | style="background:#f3eafa;" | 1852ع | ''Falconry in the Valley of the Indus'' | بازداري ۽ شڪار جون روايتون | جان وان وورسٽ، لنڊن |- | style="background:#eaf3fb;" | 1877ع | ''Sind Revisited'' | سنڌ جو ٻيهر سفر، ريلوي، فوج ۽ سماجي تبديليون | رچرڊ بينٽلي اينڊ سن، لنڊن؛ ٻه جلد |} == سنڌ جي تاريخ ۽ ادب ۾ برٽن جي اهميت == رچرڊ فرانسس برٽن جي سنڌ بابت تصنيفن جي اهميت ان ڪري آهي جو انهن ۾ اڻويهين صديءَ جي وچ ۽ پوئين اڌ ۾ سنڌ جي سماجي، لساني ۽ ثقافتي زندگيءَ بابت همعصر مواد محفوظ ٿيل آهي. سندس 1847ع ۽ 1848ع جون رپورٽون، 1849ع جا لساني مقالا، 1851ع ۽ 1852ع جا ڪتاب ۽ 1877ع جو سفرنامو گڏجي سنڌ بابت سندس تحقيق جي مختلف مرحلن کي ظاهر ڪن ٿا. سنڌ جي تاريخ ۽ ادب جي مطالعي ۾ برٽن جي ڪم مان خاص طور هيٺين موضوعن بابت مواد حاصل ٿئي ٿو: * اڻويهين صديءَ ۾ سنڌ جي آبادي ۽ سماجي بناوت؛ * سنڌي ٻولي، مقامي لهجا ۽ پاڙيسري ٻولين جا لاڳاپا؛ * سنڌ جي زباني روايتن، قصن ۽ شاعريءَ جا احوال؛ * مذهبي عقيدا، رسمون ۽ سماجي لاڳاپا؛ * سنڌ جي شهرن، درياهن ۽ آمدرفت جي تاريخ؛ * زراعت، شڪار ۽ بازداريءَ جون روايتون؛ * برطانوي قبضي کان پوءِ فوجي ۽ انتظامي تبديليون؛ * ريلوي ۽ جديد آمدرفت جي شروعاتي ترقي. سنڌي ادب جي محقق موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ برٽن کي شامل ڪيو ۽ سندس سنڌ بابت تصنيفن جو ذڪر ڪيو.<ref name="Jotwani1996"/> === تاريخي ماخذ طور حدون === برٽن جون لکڻيون پنهنجي دور بابت قيمتي معلومات فراهم ڪن ٿيون، پر انهن کي مڪمل طور غيرجانبدار يا حتمي ماخذ نٿو سمجهي سگهجي. برٽن برطانوي فوج ۽ سفارتي نظام سان لاڳاپيل هو. سندس ڪتابن ۾ سنڌ جي ماڻهن، قومن، مذهبي برادرين ۽ برطانوي انتظام بابت ذاتي رايا ۽ اڻويهين صديءَ جي يورپي سوچ جا اثر موجود آهن.<ref name="Ghose2006"/><ref name="Kennedy2005"/> انهيءَ ڪري جديد تحقيق ۾ سندس تصنيفن کي سنڌي، فارسي، اردو ۽ ٻين مقامي ماخذن سان ڀيٽي پڙهڻ ضروري آهي. برٽن جي ڪتابن جي تاريخي اهميت سندس هر نتيجي جي درست هجڻ ۾ نه، پر ان ڳالهه ۾ آهي ته انهن ۾ سنڌ جي هڪ مخصوص دور بابت مشاهدا، بيان ۽ معلومات محفوظ ٿيل آهن. == عربستان جو سفر ۽ حج (1853ع) == [[فائل:Richard Francis Burton.jpg|thumb|upright|رچرڊ فرانسس برٽن، جنهن 1853ع ۾ مڪي ۽ مديني جو سفر ڪيو.]] سنڌ ۽ هندستان ۾ رهائش دوران رچرڊ فرانسس برٽن عربي، فارسي، هندستاني ٻولين ۽ اسلامي روايتن بابت ڄاڻ حاصل ڪئي. انهيءَ مطالعي سندس عربستان جي سفر ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1853ع ۾ هن [[مدينو|مديني]] ۽ [[مڪو|مڪي]] جو سفر ڪيو ۽ [[حج]] جا مناسڪ ادا ڪيا.<ref name="Kennedy2005"/><ref name="Lovell1998"/> ان وقت مڪي ۽ مديني جي مقدس مذهبي علائقن ۾ غيرمسلمانن جي داخلا تي پابندي هئي. برٽن پنهنجي سڃاڻپ لڪائي مسلمان مسافر جي حيثيت سان سفر ڪيو. سندس هن سفر کي اڻويهين صديءَ جي يورپي سفرناما نگاريءَ ۾ خاص شهرت حاصل ٿي.<ref name="BurtonPilgrimage1855">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Personal Narrative of a Pilgrimage to El-Medinah and Meccah |volume=1–3 |publisher=Longman, Brown, Green, and Longmans |location=London |year=1855–1856 |language=en |url=https://www.gutenberg.org/ebooks/4657 }}</ref> === سفر جي تياري === برٽن عربستان جي سفر کان اڳ عربي ٻوليءَ، اسلامي عبادتن، مذهبي اصطلاحن، لباس، سماجي آداب ۽ سفر جي روايتن جو مطالعو ڪيو. هن هندستان ۾ رهڻ دوران حاصل ڪيل ٻولين ۽ مذهبي رسمن جي ڄاڻ کي سفر جي تياريءَ ۾ استعمال ڪيو. سندس مقصد صرف مقدس شهرن جو دورو ڪرڻ نه، پر انهن جي مذهبي، سماجي ۽ ثقافتي زندگيءَ جو تفصيلي مشاهدو پڻ هو.<ref name="Rice1990"/><ref name="BurtonPilgrimage1855"/> برٽن پنهنجي سفر ۾ مختلف وقتن تي فارسي نسل جي مسلمان مسافر ۽ درويش يا شيخ جهڙيون سڃاڻپون اختيار ڪيون. سندس سفرنامي موجب، هن اهڙي لباس ۽ طرزِ گفتگو اختيار ڪئي، جيڪا مقامي ماحول ۾ سندس غيرملڪي هجڻ کي لڪائڻ ۾ مددگار ٿي سگهي.<ref name="BurtonPilgrimage1855"/> === مصر کان عربستان تائين === 1853ع ۾ برٽن انگلينڊ مان نڪري [[مصر]] پهتو. هن [[اسڪندريه]] ۽ [[قاهره]] ۾ وقت گذاريو ۽ پوءِ [[سوئيز]] جي رستي [[ڳاڙهو سمنڊ|ڳاڙهي سمنڊ]] ڏانهن روانو ٿيو. سفر دوران هن مسلمان مسافرن، واپارين ۽ حج تي ويندڙ ماڻهن سان گڏ سفر ڪيو. عربستان پهچڻ کان پوءِ هن [[ينبع]] جي رستي مديني ڏانهن سفر جاري رکيو.<ref name="BurtonPilgrimage1855"/> برٽن پنهنجي سفرنامي ۾ قافلن، رهائش، کاڌي، سفر جي ڏکيائين، رستن ۽ مقامي ماڻهن جي رسم و رواج بابت تفصيلي احوال ڏنو. === مديني جو سفر === برٽن جولاءِ 1853ع ۾ مديني پهتو. هن شهر ۾ رهائش دوران [[مسجد نبوي]]، مذهبي زندگيءَ، زيارت جي روايتن ۽ شهر جي سماجي حالتن جو مشاهدو ڪيو. سندس سفرنامي ۾ مديني جي گهٽين، بازارن، رهائشي علائقن، مذهبي عمارتن ۽ مقامي ماڻهن بابت تفصيل ملن ٿا.<ref name="BurtonPilgrimage1855"/> هن مديني جي تاريخي ۽ مذهبي اهميت سان گڏ شهر جي جاگرافي ۽ آباديءَ بابت پڻ لکيو. برٽن جا اهي بيان اڻويهين صديءَ جي وچ ڌاري مديني جي شهري ۽ سماجي تاريخ جي مطالعي لاءِ هڪ همعصر سفرنامي جو مواد فراهم ڪن ٿا. === مڪي جو سفر ۽ حج جا مناسڪ === مديني کان پوءِ برٽن حج جي قافلي سان گڏ مڪي ڏانهن روانو ٿيو. سيپٽمبر 1853ع ۾ هو مڪي پهتو. هن [[ڪعبو|ڪعبي]] جو طواف ڪيو ۽ حج جي ٻين مناسڪن ۾ شرڪت ڪئي. پنهنجي سفرنامي ۾ هن [[مسجد الحرام]]، ڪعبي، [[صفا ۽ مروه]]، [[عرفات]]، [[مزدلفه]] ۽ [[منى]] بابت تفصيلي بيان پيش ڪيا.<ref name="BurtonPilgrimage1855"/> برٽن مذهبي عبادتن سان گڏ حج جي انتظام، حاجين جي آمدرفت، مختلف علائقن مان ايندڙ ماڻهن، بازارن، رهائش ۽ سماجي ماحول بابت پڻ لکيو. سندس سفرنامي جي هڪ خاص ڳالهه اها آهي ته هن مقدس شهرن کي صرف مذهبي مرڪزن طور نه، پر رهائشي، واپاري ۽ ثقافتي شهرن طور پڻ بيان ڪيو. === ڇا برٽن مڪي پهچندڙ پهريون غيرمسلمان يورپي هو؟ === برٽن کي ڪڏهن ڪڏهن مڪي ۾ داخل ٿيندڙ پهريون غيرمسلمان يورپي چيو ويندو آهي، پر اها دعويٰ تاريخي طور درست نه آهي. هن کان اڳ اطالوي مسافر [[لودووڪو دي وارٿيما]] سورهين صديءَ جي شروعات ۾ مڪي پهتو هو. سوئس محقق [[يوهان لڊوگ برڪهارٽ]] پڻ 1814ع ۾ مڪي جو سفر ڪيو ۽ 1815ع ۾ حج ادا ڪيو.<ref name="Burckhardt1829">{{cite book |last=Burckhardt |first=John Lewis |title=Travels in Arabia: Comprehending an Account of Those Territories in Hedjaz Which the Mohammedans Regard as Sacred |publisher=Henry Colburn |location=London |year=1829 |language=en }}</ref> انهيءَ ڪري برٽن جي اهميت مڪي پهچندڙ پهريون غيرمسلمان هجڻ ۾ نه، پر سندس سفرنامي جي تفصيل، مشاهدي جي انداز ۽ يورپي پڙهندڙن ۾ ان جي اثر ۾ آهي. === سفرنامي جي اشاعت === برٽن عربستان جي سفر بابت ''Personal Narrative of a Pilgrimage to El-Medinah and Meccah'' (مديني ۽ مڪي جي زيارت جو ذاتي سفرنامو) لکيو. هي ڪتاب 1855ع ۽ 1856ع ۾ ٽن جلدن ۾ شايع ٿيو ۽ سندس مشهور تصنيفن مان هڪ بڻيو.<ref name="BurtonPilgrimage1855"/> ڪتاب ۾ عربستان جي جاگرافي، مذهبي زندگي، قافلن، سماجي روايتن، مقامي ماڻهن ۽ سفر جي مشڪلاتن بابت تفصيلي احوال موجود آهي. برٽن جي سفرنامي کي اڻويهين صديءَ جي عربستان بابت يورپي علمي ادب ۾ اهم جاءِ حاصل ٿي، جيتوڻيڪ ان ۾ سندس ذاتي رايا ۽ ان دور جون ثقافتي تعبيرون پڻ شامل آهن.<ref name="Kennedy2005"/> === سفر سان لاڳاپيل تڪراري دعوائون === برٽن جي حج واري سفر بابت ڪجهه سوانحي ڪتابن ۾ اهڙا قصا ملن ٿا، جن ۾ سندس سڃاڻپ ظاهر ٿيڻ جي خطري ۽ مبينا تشدد جو ذڪر ڪيو ويو آهي. انهن مان هڪ دعويٰ اها آهي ته هن پنهنجي سڃاڻپ بچائڻ لاءِ ڪنهن ماڻهوءَ کي قتل ڪيو. اهڙي واقعي جي آزاد ۽ قابلِ اعتماد تاريخي تصديق موجود نه آهي؛ برٽن پاڻ به اهڙي الزام کي رد ڪيو هو.<ref name="Lovell1998"/><ref name="Rice1990"/> تنهنڪري هن دعويٰ کي ثابت ٿيل واقعي بدران برٽن جي زندگيءَ سان لاڳاپيل هڪ غيرتصديق ٿيل روايت طور سمجهڻ گهرجي. == صوماليا ۽ هرر جون مهمون (1854ع–1855ع) == [[فائل:Harar Jugol, the Fortified Historic Town.jpg|thumb|[[هرر]] جو تاريخي شهر، جنهن جو برٽن 1855ع ۾ دورو ڪيو.]] عربستان جي سفر کان پوءِ برٽن جي دلچسپي آفريڪا جي اتر اوڀر وارن علائقن ڏانهن وڌي. هن [[صوماليا]]، [[جبوتي]] ۽ موجوده [[ايٿوپيا]] جي اوڀر وارن علائقن ۾ سفر ۽ تحقيق ڪئي. انهن سفرن ۾ [[هرر]] جو دورو سندس اهم ڪاميابين مان هڪ هو. برٽن پنهنجي سفرن جا احوال ''First Footsteps in East Africa'' نالي ڪتاب ۾ شايع ڪيا.<ref name="BurtonFirstFootsteps1856">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=First Footsteps in East Africa; or, An Exploration of Harar |publisher=Longman, Brown, Green, and Longmans |location=London |year=1856 |language=en }}</ref> === مهم جو پسمنظر === اڻويهين صديءَ جي وچ ڌاري يورپي جاگرافيدانن ۽ برطانوي اختيارين کي اوڀر آفريڪا جي اندرين علائقن بابت محدود سڌي ڄاڻ هئي. برٽن کي هن علائقي جي ٻولين، واپاري رستن، شهرن، سياسي حالتن ۽ جاگرافيءَ بابت معلومات گڏ ڪرڻ ۾ دلچسپي هئي. انهيءَ سلسلي ۾ هن [[عدن]] کي پنهنجي سفرن جو هڪ اهم مرڪز بڻايو.<ref name="Rice1990"/> === زيلع کان هرر تائين === 1854ع جي آخر ۾ برٽن [[زيلع]] کان هرر ڏانهن روانو ٿيو. سندس سفر ۾ مقامي رهنمائن، مترجمن، قافلي جي ماڻهن ۽ ٻين مددگارن جو اهم ڪردار هو. هو جنوري 1855ع ۾ هرر پهتو، جيڪو ان وقت هڪ اهم اسلامي، واپاري ۽ ثقافتي شهر هو.<ref name="BurtonFirstFootsteps1856"/> برٽن شهر جي حڪمران، بازارن، مذهبي زندگي، آبادي ۽ واپاري لاڳاپن بابت معلومات گڏ ڪئي. هن هرر جي سماجي ۽ سياسي حالتن کي پنهنجي سفرنامي ۾ بيان ڪيو ۽ شهر جي اهميت کي يورپي پڙهندڙن تائين پهچايو. === هرر پهچڻ جي تاريخي اهميت === برٽن کي عام طور هرر ۾ داخل ٿيندڙ اوائلي يورپي سياحن مان هڪ طور ياد ڪيو ويندو آهي. بهرحال، هرر اڳ ئي مقامي ۽ علائقائي مسلمان واپارين، عالمن ۽ مسافرن جي ڄاتل سڃاتل شهرن مان هو. تنهنڪري برٽن جي سفر کي شهر جي «دريافت» چوڻ بدران هڪ يورپي مسافر جي دستاويزي دوري طور بيان ڪرڻ وڌيڪ درست آهي. برٽن جي هرر بابت لکڻين جي اهميت سندس مشاهدي، جاگرافيائي بيان ۽ ان دور جي شهر بابت محفوظ ڪيل معلومات ۾ آهي.<ref name="Ghose2006"/> === بربرا واري مهم === 1855ع ۾ برٽن ٻين يورپي مهم جوئن سان گڏ [[بربرا]] واري علائقي ۾ هڪ نئين مهم ۾ شامل ٿيو. هن مهم ۾ [[جان هيننگ اسپيڪ]]، ليفٽيننٽ جي. اي. هرن ۽ وليم اسٽرويان پڻ شامل هئا. مهم دوران سندن ڪئمپ تي هٿياربند حملو ٿيو. وليم اسٽرويان مارجي ويو، جڏهن ته برٽن ۽ اسپيڪ زخمي ٿيا.<ref name="McLynn1990"/><ref name="Lovell1998"/> === برٽن جي چهري تي زخم === بربرا واري حملي دوران هڪ نيزو برٽن جي چهري مان گذريو ۽ کيس سخت زخم رسيو. هن زخم جو نشان سندس چهري تي باقي زندگي موجود رهيو. سندس پوءِ واري تصويرن ۽ سوانحي احوالن ۾ انهيءَ زخم جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Rice1990"/> حملي کان پوءِ مهم ختم ٿي وئي ۽ بچيل مهم جو واپس موٽيا. === پهريان قدم اوڀر آفريڪا ۾ === 1856ع ۾ برٽن ''First Footsteps in East Africa; or, An Exploration of Harar'' (اوڀر آفريڪا ۾ پهريان قدم، يا هرر جي ڳولا) شايع ڪيو. ڪتاب ۾ زيلع، هرر، صومالي علائقن، مقامي ماڻهن، ٻولين، واپار، مذهبي زندگي ۽ سفر جي حالتن بابت معلومات شامل آهي.<ref name="BurtonFirstFootsteps1856"/> هي ڪتاب برٽن جي آفريڪي سفرنامن جي سلسلي ۾ اهم جاءِ رکي ٿو. ان جي باوجود، مقامي ماڻهن ۽ سماجي گروهن بابت سندس ڪجهه بيان نوآبادياتي دور جي تعصبن کان آزاد نه آهن؛ تنهنڪري انهن کي جديد آفريڪي تاريخ ۽ انسانيات جي تحقيق سان ڀيٽڻ ضروري آهي. == ڪريميا جي جنگ سان لاڳاپو == 1850ع واري ڏهاڪي ۾ برٽن جي فوجي زندگيءَ جو هڪ ٻيو مرحلو [[ڪريميا جي جنگ]] سان لاڳاپيل هو. هن [[بيشي بازوق]] (''Bashi-bazouks'') نالي عثماني غيرباقاعده فوجي دستن سان لاڳاپيل ذميوارين ۾ حصو ورتو. اهي دستا عثماني فوجي نظام جو حصو هئا، پر سندن تنظيم ۽ نظم و ضبط باقاعده فوج کان مختلف هو.<ref name="Wright1906"/><ref name="McLynn1990"/> برٽن جي هن فوجي وابستگيءَ جو عرصو نسبتاً مختصر رهيو. انتظامي اختلافن ۽ تنظيم سان لاڳاپيل مسئلن سبب سندس خدمتون ڊگهي عرصي تائين جاري نه رهيون. سندس فوجي زندگيءَ ۾ هندستان ۽ سنڌ جي ملازمت کان پوءِ هي مرحلو اهم هو، ڇاڪاڻ ته ان کان پوءِ سندس ڌيان وڏي پيماني تي جاگرافيائي سفرن ۽ تحقيق ڏانهن وڌيو. == آفريڪا جي وڏين ڍنڍن جي ڳولا (1856ع–1859ع) == [[فائل:Lake Tanganyika.jpg|thumb|[[ڍنڍ ٽانگانيڪا]]، جنهن تائين برٽن ۽ اسپيڪ جي مهم فيبروري 1858ع ۾ پهتي.]] 1850ع واري ڏهاڪي ۾ آفريڪا جي اندروني جاگرافي ۽ [[نيل درياهه]] جي سرچشمي بابت يورپي جاگرافيدانن ۾ وڏي دلچسپي هئي. برٽن ۽ [[جان هيننگ اسپيڪ]] اوڀر آفريڪا جي اندرين علائقن ڏانهن هڪ مهم ڪئي، جنهن جو مقصد وڏين ڍنڍن، واپاري رستن ۽ نيل درياهه جي سرچشمي بابت معلومات حاصل ڪرڻ هو.<ref name="BurtonLakeRegions1860">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=The Lake Regions of Central Africa: A Picture of Exploration |volume=1–2 |publisher=Longman, Green, Longman, and Roberts |location=London |year=1860 |language=en }}</ref> === رائل جاگرافيائي سوسائٽيءَ جي مدد === برٽن جي آفريڪي مهم کي [[رائل جاگرافيائي سوسائٽي]] جي حمايت حاصل هئي. مهم ۾ برٽن اڳواڻ ۽ اسپيڪ سندس ساٿي هو. ٻنهي کي جاگرافيائي مشاهدي، سفر، رستن جي سڃاڻپ ۽ آفريڪا جي اندرين علائقن بابت معلومات گڏ ڪرڻ جي ذميواري هئي.<ref name="McLynn1990"/> ان وقت يورپي نقشن ۾ آفريڪا جي ڪيترن اندرين علائقن بابت معلومات نامڪمل هئي، جيتوڻيڪ اهي علائقا مقامي آباديءَ، واپارين ۽ مسافرن کي اڳ ئي ڄاتل هئا. === زنجبار کان اندروني آفريڪا ڏانهن === مهم جو اهم سامونڊي مرڪز [[زنجبار]] هو. برٽن ۽ اسپيڪ اوڀر آفريڪا جي ساحلي علائقي کان اندرين حصن ڏانهن روانا ٿيا. سندن سفر ۾ آفريڪي رهنمائن، باربردارن، واپارين، مترجمن ۽ قافلي جي ٻين ماڻهن اهم ڪردار ادا ڪيو. مقامي رستن، پاڻيءَ جي هنڌن، رهائش ۽ واپار بابت انهن ماڻهن جي ڄاڻ کان سواءِ اهڙو سفر ممڪن نه هو.<ref name="BurtonLakeRegions1860"/> === سيدي مبارڪ بمبئي ۽ مقامي ساٿي === [[سيدي مبارڪ بمبئي]] اوڀر آفريڪا جي مشهور رهنمائن مان هڪ هو، جنهن برٽن ۽ اسپيڪ جي مهم ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هو اڳتي هلي آفريڪا جي ٻين يورپي مهمن سان پڻ لاڳاپيل رهيو. برٽن ۽ اسپيڪ جي مهم جي تاريخ کي صرف ٻن يورپي سياحن جي ڪاميابيءَ طور پيش ڪرڻ نامڪمل آهي، ڇاڪاڻ ته ان ۾ مقامي آفريڪي ماڻهن جي ڄاڻ، محنت ۽ رهنمائي بنيادي اهميت رکي ٿي.<ref name="Jeal2011">{{cite book |last=Jeal |first=Tim |title=Explorers of the Nile: The Triumph and Tragedy of a Great Victorian Adventure |publisher=Yale University Press |location=New Haven |year=2011 |language=en |isbn=978-0-300-14935-7 }}</ref> === سفر جون ڏکيائون === آفريڪا جي اندروني سفر دوران برٽن ۽ اسپيڪ کي بيمارين، ٿڪاوٽ، موسمي حالتن، رسد جي مسئلن ۽ ٻين ڏکيائين کي منهن ڏيڻو پيو. ٻئي مهم جو مختلف وقتن تي سخت بيمار ٿيا. انهن حالتن سندن سفر جي رفتار ۽ جاگرافيائي مشاهدي جي صلاحيت تي اثر وڌو.<ref name="BurtonLakeRegions1860"/> مهم جي ڪاميابيءَ ۾ مقامي ماڻهن جي مدد، رستن بابت معلومات ۽ قافلي جي تنظيم اهم هئي. == ڍنڍ ٽانگانيڪا تائين پهچڻ (1858ع) == فيبروري 1858ع ۾ برٽن ۽ اسپيڪ جي مهم [[ڍنڍ ٽانگانيڪا]] تائين پهتي. هيءَ اوڀر آفريڪا جي وڏين ڍنڍن مان هڪ آهي ۽ موجوده تنزانيا، ڪانگو جي جمهوري جمهوريه، برونڊي ۽ زامبيا جي سرحدي علائقن سان لاڳاپيل آهي. برٽن ۽ اسپيڪ يورپي جاگرافيائي ادب ۾ ڍنڍ بابت تفصيلي مشاهدا پيش ڪندڙ اوائلي مهم جوئن مان هئا.<ref name="BurtonLakeRegions1860"/> === ڍنڍ جي جاگرافي === برٽن ڍنڍ ٽانگانيڪا جي پاڻيءَ، ڀرپاسي جي زمين، آباديءَ ۽ سفر جي رستن بابت معلومات گڏ ڪئي. هن ڍنڍ جي اهميت کي نيل درياهه جي سرچشمي بابت هلندڙ بحث سان ڳنڍيو. بهرحال، ان وقت موجود معلومات جي بنياد تي ڍنڍ ۽ نيل درياهه جي آبي نظام جو صحيح لاڳاپو طئي ڪرڻ آسان نه هو. === مقامي ڄاڻ جي اهميت === ڍنڍ ٽانگانيڪا برٽن ۽ اسپيڪ جي اچڻ کان اڳ ئي مقامي ماڻهن، واپارين ۽ علائقائي مسافرن کي معلوم هئي. انهيءَ ڪري «ڍنڍ جي دريافت» وارو اصطلاح صرف يورپي نقشن ۽ جاگرافيائي علم ۾ ان جي داخلا جي مخصوص معنيٰ ۾ استعمال ڪري سگهجي ٿو. جديد تاريخي مطالعي ۾ مقامي آفريڪي آباديءَ جي اڳوڻي ڄاڻ ۽ سفرن ۾ سندن ڪردار کي تسليم ڪيو وڃي ٿو.<ref name="Jeal2011"/> == جان هيننگ اسپيڪ ۽ ڍنڍ وڪٽوريا == [[فائل:John Hanning Speke.jpg|thumb|upright|[[جان هيننگ اسپيڪ]]، جيڪو برٽن سان گڏ آفريڪي مهم ۾ شامل هو ۽ پوءِ نيل درياهه جي سرچشمي بابت سندس مخالف ٿيو.]] 1858ع ۾ برٽن ۽ اسپيڪ جي مهم دوران ٻنهي جي تحقيق جا رستا ڪجهه وقت لاءِ جدا ٿيا. برٽن جي بيماريءَ ۽ ٻين حالتن سبب اسپيڪ اتر طرف هڪ جدا سفر ڪيو ۽ آگسٽ 1858ع ۾ [[ڍنڍ وڪٽوريا]] تائين پهتو. اسپيڪ هن ڍنڍ کي برطانوي راڻي [[راڻي وڪٽوريا|وڪٽوريا]] جي نالي سان منسوب ڪيو.<ref name="Jeal2011"/> === نيل درياهه جي سرچشمي بابت اسپيڪ جو نظريو === اسپيڪ جو خيال هو ته ڍنڍ وڪٽوريا نيل درياهه جي اهم سرچشمن مان هڪ آهي. هن پنهنجي مشاهدي ۽ مقامي معلومات جي بنياد تي اهو نتيجو پيش ڪيو، جيتوڻيڪ ان وقت هن ڍنڍ مان نيل درياهه جي نڪرڻ واري رستي جو مڪمل سڌو مشاهدو نه ڪيو هو. برٽن اسپيڪ جي نتيجي کي فوري طور قبول نه ڪيو ۽ وڌيڪ ثبوتن جي ضرورت تي زور ڏنو.<ref name="McLynn1990"/><ref name="Jeal2011"/> === برٽن ۽ اسپيڪ جو اختلاف === برٽن ۽ اسپيڪ جي وچ ۾ اختلاف جا ڪيترائي سبب هئا، جن ۾ نيل درياهه جي سرچشمي بابت مختلف نظريا، مهم جي اڳواڻي، علمي شهرت ۽ دريافتن جو اعزاز شامل هئا. اسپيڪ جي انگلينڊ واپسيءَ کان پوءِ سندس نتيجن کي وڏي توجهه ملي. برٽن ان ڳالهه تي ناراض ٿيو ته سندس خيال ۾ مهم جي گڏيل ڪم ۽ اڳواڻيءَ کي مناسب اهميت نه ڏني وئي هئي.<ref name="McLynn1990"/> اختلاف آهستي آهستي علمي بحث کان ذاتي ۽ عوامي تڪرار ۾ تبديل ٿي ويو. === ٻي آفريڪي مهم === اسپيڪ پوءِ [[جيمس آگسٽس گرانٽ]] سان گڏ اوڀر آفريڪا جي هڪ ٻي مهم ڪئي. هن مهم دوران اسپيڪ ڍنڍ وڪٽوريا جي اترئين حصي ۽ نيل درياهه سان ان جي لاڳاپي بابت وڌيڪ معلومات حاصل ڪئي. 1862ع ۾ هن ڍنڍ وڪٽوريا مان نڪرندڙ پاڻيءَ جي رستي جو مشاهدو ڪيو، جنهن سندس اڳوڻي نظريي کي وڌيڪ مضبوط ڪيو.<ref name="Jeal2011"/> == نيل درياهه جي سرچشمي بابت بحث == [[نيل درياهه]] جي سرچشمي بابت سوال اڻويهين صديءَ جي جاگرافيائي تحقيق جي اهم مسئلن مان هڪ هو. برٽن، اسپيڪ ۽ ٻين محققن وٽ ان بابت مختلف نظريا هئا. برٽن وڌيڪ احتياط سان جاگرافيائي ثبوت گڏ ڪرڻ جو حامي هو، جڏهن ته اسپيڪ ڍنڍ وڪٽوريا کي نيل درياهه جي اهم سرچشمي طور پيش ڪيو.<ref name="Jeal2011"/> === علمي بحث جي تياري === 1864ع ۾ برٽن ۽ اسپيڪ جي وچ ۾ نيل درياهه جي سرچشمي بابت هڪ عوامي علمي بحث ٿيڻ جو امڪان هو. ٻنهي جي اختلافن سبب اهو بحث وڏي دلچسپيءَ جو موضوع بڻجي چڪو هو. پر بحث کان ٿورو اڳ اسپيڪ جي وفات ٿي وئي. === اسپيڪ جي وفات (1864ع) === جان هيننگ اسپيڪ 15 سيپٽمبر 1864ع تي انگلينڊ ۾ شڪار دوران بندوق جي گولي لڳڻ سبب فوت ٿيو. سرڪاري جاچ ۾ سندس موت کي حادثاتي قرار ڏنو ويو، جيتوڻيڪ پوءِ جي ڪجهه سوانحي بحثن ۾ واقعي جي حالتن بابت سوال اٿاريا ويا.<ref name="Jeal2011"/><ref name="McLynn1990"/> اسپيڪ جي وفات سبب برٽن ۽ اسپيڪ جي وچ ۾ طئي ٿيل عوامي بحث ٿي نه سگهيو. === جديد جاگرافيائي سمجهاڻي === جديد جاگرافيءَ موجب ڍنڍ وڪٽوريا [[اڇي نيل]] جي آبي نظام جو اهم ذريعو آهي. تنهن هوندي به نيل درياهه جي سڀ کان پري سرچشمي جي سڃاڻپ وڌيڪ پيچيده سوال آهي، ڇاڪاڻ ته ڍنڍ وڪٽوريا ۾ ڪيترائي درياهه ڇوڙ ڪن ٿا. انهيءَ ڪري اسپيڪ جي نتيجي کي نيل جي آبي نظام بابت هڪ اهم تاريخي اڳڀرائي طور سمجهڻ گهرجي، نه ته نيل جي سڀني سرچشمن بابت آخري ۽ مڪمل وضاحت طور. == آفريڪا جي ڍنڍن بابت برٽن جو ڪتاب == 1860ع ۾ برٽن ''The Lake Regions of Central Africa: A Picture of Exploration'' (وچ آفريڪا جي ڍنڍن وارا علائقا: ڳولا جي هڪ تصوير) ٻن جلدن ۾ شايع ڪيو. هي ڪتاب سندس آفريڪي مهم، سفر جي رستن، ڍنڍ ٽانگانيڪا، مقامي آبادي، واپار، جاگرافي ۽ سفر جي ڏکيائين بابت تفصيلي احوال تي ٻڌل آهي.<ref name="BurtonLakeRegions1860"/> ڪتاب ۾ برٽن آفريڪا جي سماجي ۽ ثقافتي زندگيءَ بابت پڻ لکيو، پر سندس ڪجهه تبصرا اڻويهين صديءَ جي يورپي نسلي ۽ نوآبادياتي سوچ جي اثر هيٺ هئا. انهيءَ ڪري جديد تاريخي تحقيق ۾ سندس ڪتاب کي همعصر سفرنامي ۽ نوآبادياتي علمي دستاويز ٻنهي حيثيتن سان پڙهيو وڃي ٿو.<ref name="Ghose2006"/> == آفريڪي مهمن جي تاريخي اهميت == برٽن جون آفريڪي مهمون يورپي جاگرافيائي تحقيق جي تاريخ ۾ اهم آهن. هن هرر، صومالي علائقن، اوڀر آفريڪا جي واپاري رستن ۽ ڍنڍ ٽانگانيڪا بابت تفصيلي معلومات شايع ڪئي. انهن سفرن سان گڏ برٽن ۽ اسپيڪ جي وچ ۾ نيل درياهه جي سرچشمي بابت اختلاف به جاگرافيائي تحقيق جي تاريخ جو مشهور واقعو بڻيو. جديد مطالعي ۾ انهن مهمن جي اهميت کي مقامي آفريڪي رهنمائن، مترجمن، باربردارن، واپارين ۽ ڄاڻ رکندڙ ماڻهن جي ڪردار کان الڳ نٿو ڪري سگهجي. === اهم سفرن جي تاريخوار فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#174a73;color:white;" | سال ! style="background:#174a73;color:white;" | سفر يا واقعو ! style="background:#174a73;color:white;" | هنڌ ! style="background:#174a73;color:white;" | تاريخي اهميت |- | style="background:#eaf3fb;" | 1853ع | عربستان جو سفر ۽ حج | مصر، مدينو ۽ مڪو | مقدس شهرن جي مذهبي ۽ سماجي زندگيءَ بابت تفصيلي سفرنامو |- | style="background:#edf6eb;" | 1854ع–1855ع | صومالي علائقن جي مهم | زيلع ۽ هرر | اوڀر آفريڪا جي شهرن، ٻولين ۽ واپاري رستن بابت تحقيق |- | style="background:#fff1e2;" | 1855ع | بربرا واري مهم | بربرا | هٿياربند حملي ۾ برٽن زخمي ٿيو ۽ مهم ختم ٿي |- | style="background:#f3eafa;" | 1855ع–1856ع | ڪريميا جي جنگ سان لاڳاپيل فوجي خدمت | عثماني فوجي انتظام سان لاڳاپيل علائقا | بيشي بازوق دستن سان فوجي وابستگي |- | style="background:#eaf3fb;" | 1856ع–1859ع | اوڀر آفريڪا جي اندروني مهم | زنجبار ۽ اندروني آفريڪا | آفريڪا جي وڏين ڍنڍن ۽ نيل جي سرچشمي بابت تحقيق |- | style="background:#edf6eb;" | 1858ع | ڍنڍ ٽانگانيڪا تائين پهچڻ | ڍنڍ ٽانگانيڪا | يورپي جاگرافيائي ادب ۾ ڍنڍ بابت تفصيلي مشاهدا |- | style="background:#fff1e2;" | 1858ع | اسپيڪ جو ڍنڍ وڪٽوريا تائين سفر | ڍنڍ وڪٽوريا | نيل جي سرچشمي بابت اسپيڪ جو نظريو |- | style="background:#f3eafa;" | 1864ع | برٽن ۽ اسپيڪ جي طئي ٿيل بحث جو نه ٿيڻ | انگلينڊ | اسپيڪ جي اوچتي وفات سبب علمي بحث ملتوي ٿي ويو |} == عربستان ۽ آفريڪا بابت اهم تصنيفون == {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#22577a;color:white;" | سال ! style="background:#22577a;color:white;" | ڪتاب ! style="background:#22577a;color:white;" | سنڌي عنوان ! style="background:#22577a;color:white;" | موضوع |- | 1855ع–1856ع | ''Personal Narrative of a Pilgrimage to El-Medinah and Meccah'' | '''مديني ۽ مڪي جي زيارت جو ذاتي سفرنامو''' | حج، عربستان، اسلامي روايتون ۽ مقدس شهرن جي زندگي |- | 1856ع | ''First Footsteps in East Africa; or, An Exploration of Harar'' | '''اوڀر آفريڪا ۾ پهريان قدم، يا هرر جي ڳولا''' | صوماليا، هرر، مقامي سماج ۽ واپاري رستا |- | 1860ع | ''The Lake Regions of Central Africa: A Picture of Exploration'' | '''وچ آفريڪا جي ڍنڍن وارا علائقا: ڳولا جي هڪ تصوير''' | ڍنڍ ٽانگانيڪا، اوڀر آفريڪا ۽ جاگرافيائي تحقيق |} == آمريڪا جو سفر (1860ع) == [[فائل:Richard Francis Burton by Rischgitz, 1864.jpg|thumb|upright|رچرڊ فرانسس برٽن جي تصوير، لڳ ڀڳ 1864ع.]] آفريڪا جي مهمن کان پوءِ رچرڊ فرانسس برٽن 1860ع ۾ [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] جو سفر ڪيو. هن سفر ۾ سندس خاص دلچسپي آمريڪا جي اولهه وارن علائقن، مقامي آباديءَ، مذهبي تحريڪن ۽ [[مورمن ازم|مورمن]] برادريءَ جي سماجي ۽ مذهبي زندگيءَ سان هئي.<ref name="BurtonCitySaints1861">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=The City of the Saints, and Across the Rocky Mountains to California |publisher=Longman, Green, Longman, and Roberts |location=London |year=1861 |language=en |url=https://archive.org/search?query=Richard+Francis+Burton+City+of+the+Saints+1861 }}</ref> برٽن آمريڪا جي اوڀر وارن علائقن کان اولهه ڏانهن سفر ڪندي [[راڪي جبل]] پار ڪيا ۽ [[يوٽا]] جي گاديءَ واري شهر [[سالٽ ليڪ سٽي]] پهتو. ان کان پوءِ هن [[ڪيليفورنيا]] جو پڻ دورو ڪيو. === سالٽ ليڪ سٽي ۽ مورمن برادري === سالٽ ليڪ سٽي ۾ برٽن مورمن مذهبي تحريڪ جي اڳواڻن، عقيدن، سماجي تنظيم ۽ گهريلو زندگيءَ بابت معلومات گڏ ڪئي. هن [[برگهم ينگ]] سان ملاقات ڪئي، جيڪو ان وقت [[چرچ آف جيسس ڪرائسٽ آف ليٽر ڊي سينٽس]] جو صدر ۽ مورمن برادريءَ جو اهم اڳواڻ هو.<ref name="BurtonCitySaints1861"/> برٽن مورمن برادريءَ جي مذهبي عقيدن، اجتماعي زندگيءَ، گهڻ زاليت جي رواج ۽ آمريڪي سماج سان سندن لاڳاپن بابت تفصيلي مشاهدا پيش ڪيا. هن برادريءَ جي ڪجهه روايتن بابت تنقيدي تبصرا ڪيا، پر ساڳئي وقت ٻين يورپي ليکڪن جي ڀيٽ ۾ ان جي عقيدن ۽ سماجي نظام کي سمجهڻ جي ڪوشش پڻ ڪئي.<ref name="Rice1990"/> === راڪي جبلن کان ڪيليفورنيا تائين === برٽن پنهنجي سفر دوران آمريڪا جي اولهه وارن علائقن جي جاگرافي، آمدرفت، رهائش، واپاري رستن ۽ آبادڪاريءَ بابت معلومات گڏ ڪئي. هن زميني سفر جي مشڪلاتن، رستن جي حالتن ۽ ان دور جي آمريڪي سماج بابت مشاهدا لکيا. سندس سفر ان زماني ۾ ٿيو، جڏهن آمريڪا جي اولهه طرف آبادڪاري، مقامي آمريڪي قومن جي زمينن تي قبضي ۽ سياسي توسيع جو عمل جاري هو. برٽن جا بيان انهيءَ تاريخي پسمنظر ۾ پڙهڻ گهرجن. === بزرگن جو شهر (1861ع) === 1861ع ۾ برٽن پنهنجي آمريڪي سفر بابت ڪتاب ''The City of the Saints, and Across the Rocky Mountains to California'' شايع ڪيو. ڪتاب جو سنڌي عنوان '''بزرگن جو شهر ۽ راڪي جبلن کان ڪيليفورنيا تائين''' ترجمو ڪري سگهجي ٿو. هن تصنيف ۾ مورمن برادريءَ جي تاريخ، عقيدن، سماجي زندگيءَ، سالٽ ليڪ سٽي ۽ آمريڪا جي اولهه وارن علائقن بابت تفصيلي مواد موجود آهي.<ref name="BurtonCitySaints1861"/> هي ڪتاب اڻويهين صديءَ جي آمريڪي مذهبي ۽ سماجي تاريخ بابت برٽن جي اهم سفرنامن مان هڪ آهي. == ازابيل ارنڊيل سان شادي == [[فائل:Isabel Burton.jpg|thumb|upright|[[ازابيل برٽن]]، رچرڊ فرانسس برٽن جي گهرواري، ليکڪا ۽ سندس زندگيءَ بابت اهم سوانحي ماخذن مان هڪ.]] رچرڊ فرانسس برٽن 22 جنوري 1861ع تي [[ازابيل برٽن|ازابيل ارنڊيل]] (''Isabel Arundell'') سان شادي ڪئي.<ref name="Lovell1998"/><ref name="Wright1906"/> ازابيل جو جنم 1831ع ۾ ٿيو. هوءَ هڪ انگريز رومن ڪيٿولڪ خاندان سان تعلق رکندي هئي ۽ اڳتي هلي سفرناما نگار، ليکڪا ۽ برٽن جي زندگيءَ جي سوانح نگار طور مشهور ٿي. === ملاقات ۽ شاديءَ جو پسمنظر === برٽن ۽ ازابيل جي پهرين ملاقات 1850ع واري ڏهاڪي ۾ ٿي هئي. ٻنهي جي شاديءَ ۾ ڪجهه وقت لڳو، جنهن جا سبب خانداني، مذهبي ۽ سماجي حالتن سان لاڳاپيل هئا. برٽن جي غيرروايتي زندگيءَ، مسلسل سفرن ۽ مذهبي موضوعن بابت سندس خيالن سبب هن شاديءَ بابت خاندانن ۾ تحفظات موجود هئا.<ref name="Lovell1998"/> ان جي باوجود ٻنهي شادي ڪئي ۽ ازابيل پنهنجي مڙس جي سفارتي ۽ ادبي زندگيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. === ازدواجي زندگي ۽ گڏيل سفر === ازابيل برٽن پنهنجي مڙس سان گڏ مختلف ملڪن ۾ رهي ۽ ڪيترن سفرن ۾ سندس ساٿ ڏنو. هن برٽن جي سفارتي مقررين دوران گهريلو انتظام، سماجي ملاقاتن ۽ سفرن جي تنظيم ۾ مدد ڪئي. ازابيل پنهنجي لکڻين ۾ انهن ملڪن جي سماجي زندگيءَ، مذهبي روايتن ۽ سفر جي تجربن بابت تفصيل محفوظ ڪيا.<ref name="IsabelInnerLife1893">{{cite book |last=Burton |first=Isabel |title=The Life of Captain Sir Richard F. Burton |volume=1–2 |publisher=Chapman and Hall |location=London |year=1893 |language=en }}</ref> برٽن ۽ ازابيل کي ڪو اولاد نه ٿيو. === مذهبي اختلاف === ازابيل رومن ڪيٿولڪ مذهب سان گهري وابستگي رکندي هئي، جڏهن ته برٽن جا مذهبي خيال پيچيده ۽ غيرروايتي هئا. برٽن اسلام، عيسائيت، هندومت ۽ ٻين مذهبي روايتن جو مطالعو ڪيو، پر سندس ذاتي مذهبي سڃاڻپ بابت سوانح نگارن ۾ اختلاف موجود آهن.<ref name="Kennedy2005"/><ref name="Rice1990"/> انهيءَ ڪري برٽن کي بنا واضح ثبوت جي ڪنهن هڪ مذهب جو مستقل پيروڪار قرار ڏيڻ مناسب نه آهي. == برطانوي سفارتي ملازمت == 1861ع کان پوءِ برٽن جي زندگيءَ جو وڏو حصو [[برطانيا]] جي سفارتي خدمت ۾ گذريو. هن مختلف ملڪن ۾ برطانوي قونصل جي حيثيت سان ڪم ڪيو. سندس اهم مقرريون فرنانڊو پو، سانتوس، دمشق ۽ ٽريسٽي ۾ ٿيون.<ref name="Wright1906"/><ref name="Lovell1998"/> سفارتي ملازمت دوران به برٽن سفر، ٻولين جي مطالعي، تاريخي تحقيق ۽ ڪتابن جي تصنيف جاري رکي. === سفارتي مقررين جي تاريخوار فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#194d72;color:white;" | دور ! style="background:#194d72;color:white;" | عهدو ! style="background:#194d72;color:white;" | مقرريءَ جو هنڌ ! style="background:#194d72;color:white;" | اهم سرگرميون |- | style="background:#eaf3fb;" | 1861ع–1864ع | برطانوي قونصل | [[فرنانڊو پو]]، موجوده [[بيئوڪو]]، استوائي گني | اولهه آفريڪا بابت تحقيق، سفر ۽ سماجي مشاهدا |- | style="background:#edf6eb;" | 1865ع–1868ع | برطانوي قونصل | [[سانتوس، برازيل|سانتوس]]، برازيل | برازيل جي تاريخ، جاگرافي، معيشت ۽ سماج بابت سفر |- | style="background:#fff2e4;" | 1869ع–1871ع | برطانوي قونصل | [[دمشق]]، عثماني شام | شام، فلسطين ۽ علائقائي سياسي ۽ مذهبي حالتن بابت مشاهدا |- | style="background:#f3eafa;" | 1872ع–1890ع | برطانوي قونصل | [[ٽريسٽي]]، آسٽريا-هنگري | ادبي ترجما، تصنيفون، علمي تحقيق ۽ آخري زندگي |} == فرنانڊو پو ۾ قونصل (1861ع–1864ع) == [[فائل:Bioko island map.png|thumb|[[بيئوڪو]] ٻيٽ جو نقشو. برٽن جي دور ۾ هن ٻيٽ کي فرنانڊو پو سڏيو ويندو هو.]] 1861ع ۾ برٽن کي اولهه آفريڪا جي ٻيٽ [[فرنانڊو پو]] تي برطانوي قونصل مقرر ڪيو ويو. فرنانڊو پو موجوده [[استوائي گني]] جو حصو آهي ۽ هاڻي عام طور بيئوڪو سڏيو وڃي ٿو. ان وقت هي ٻيٽ اسپيني نوآبادياتي انتظام سان لاڳاپيل هو، جڏهن ته برطانيا جا واپاري ۽ سفارتي مفاد پڻ هن علائقي ۾ موجود هئا.<ref name="Rice1990"/> === قونصل خاني جون ذميواريون === برٽن جون ذميواريون برطانوي واپارين جي مفادن، سفارتي لاڳاپن ۽ علائقي جي سياسي ۽ معاشي حالتن بابت رپورٽون تيار ڪرڻ سان لاڳاپيل هيون. هن پنهنجي مقرريءَ دوران ٻيٽ ۽ ڀرپاسي جي آفريڪي علائقن جو سفر ڪيو. برٽن کي اولهه آفريڪا جي ٻولين، مقامي حڪمرانن، واپار، مذهبي روايتن ۽ سماجي تنظيم ۾ دلچسپي هئي. === داهومي جو سفر === فرنانڊو پو ۾ مقرريءَ دوران برٽن [[داهومي سلطنت]] جو دورو ڪيو. داهومي موجوده [[بينن]] جي علائقي ۾ قائم هڪ تاريخي آفريڪي رياست هئي. برٽن داهومي جي حڪمران، درٻاري روايتن، فوجي تنظيم ۽ سماجي حالتن بابت لکيو.<ref name="BurtonDahome1864">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=A Mission to Gelele, King of Dahome |volume=1–2 |publisher=Tinsley Brothers |location=London |year=1864 |language=en }}</ref> هن داهومي جي فوج، عورت سپاهين ۽ مذهبي رسمن بابت پڻ احوال ڏنو. داهومي بابت سندس بيان تاريخي لحاظ کان اهم آهن، پر انهن ۾ نوآبادياتي دور جي يورپي تعبيرن ۽ قدرائتن فيصلن جا اثر موجود آهن. === داهومي جي بادشاهه گليلي ڏانهن مشن === 1864ع ۾ برٽن ''A Mission to Gelele, King of Dahome'' (داهومي جي بادشاهه گليلي ڏانهن هڪ مشن) شايع ڪيو. هي ڪتاب ٻن جلدن ۾ ڇپيو ۽ ان ۾ داهومي جي سياسي، فوجي، سماجي ۽ مذهبي زندگيءَ بابت تفصيل شامل آهن.<ref name="BurtonDahome1864"/> برٽن جي آفريڪا بابت تصنيفن ۾ هي ڪتاب خاص اهميت رکي ٿو. === اولهه آفريڪا جا ٻيا سفر === فرنانڊو پو ۾ رهائش دوران برٽن [[گبون]] ۽ اولهه آفريڪا جي ٻين علائقن بابت پڻ معلومات گڏ ڪئي. هن سامونڊي ڪنارن، واپاري رستن، مقامي آبادي ۽ علائقي جي جاگرافيءَ بابت لکيو. 1863ع ۾ سندس ڪتاب ''Wanderings in West Africa'' (اولهه آفريڪا ۾ رولاڪيون) شايع ٿيو.<ref name="BurtonWanderings1863">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Wanderings in West Africa: From Liverpool to Fernando Po |volume=1–2 |publisher=Tinsley Brothers |location=London |year=1863 |language=en }}</ref> == برازيل ۾ قونصل (1865ع–1868ع) == [[فائل:Santos Brazil.jpg|thumb|برازيل جو سامونڊي شهر [[سانتوس، برازيل|سانتوس]]، جتي برٽن برطانوي قونصل طور مقرر رهيو.]] 1865ع ۾ برٽن کي [[برازيل]] جي بندرگاهه واري شهر [[سانتوس، برازيل|سانتوس]] ۾ برطانوي قونصل مقرر ڪيو ويو. برازيل ۾ رهائش دوران هن ملڪ جي جاگرافي، معاشي سرگرمين، غلاميءَ جي تاريخ، مقامي سماج ۽ اندروني علائقن بابت معلومات گڏ ڪئي.<ref name="BurtonBrazil1869">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Explorations of the Highlands of the Brazil |volume=1–2 |publisher=Tinsley Brothers |location=London |year=1869 |language=en }}</ref> === برازيل جي اندرين علائقن جا سفر === برٽن سانتوس کان ٻاهر برازيل جي مختلف علائقن جو سفر ڪيو. L هن [[ميناس جيرائس]] ۽ ٻين علائقن جي جاگرافي، معدنيات، زراعت، واپار ۽ آبادڪاريءَ بابت لکيو. برازيل جي اندرين علائقن ۾ سندس سفرن دوران درياهه، جبل، رستا ۽ مقامي آبادي سندس مشاهدي جا اهم موضوع هئا. === برازيل جي سماجي ۽ معاشي زندگي === برٽن برازيل جي غلاميءَ تي ٻڌل معاشي نظام، زرعي پيداوار، کاڻين ۽ واپاري سرگرمين بابت تبصرا ڪيا. برازيل ۾ غلاميءَ جو خاتمو 1888ع ۾ ٿيو؛ تنهنڪري برٽن جي 1860ع واري ڏهاڪي جي سفرن دوران اها سماجي ۽ معاشي حقيقت موجود هئي. برٽن جي لکڻين کي ان وقت جي برازيل جي سماجي ۽ معاشي تاريخ بابت هڪ يورپي مسافر جي مشاهدي طور پڙهڻ گهرجي. === برازيل جي بلند علائقن جي ڳولا === 1869ع ۾ برٽن ''Explorations of the Highlands of the Brazil'' (برازيل جي بلند علائقن جي ڳولا) شايع ڪيو. هي ڪتاب ٻن جلدن ۾ ڇپيو ۽ برازيل جي جاگرافي، معاشي زندگي، سفرن ۽ مقامي حالتن بابت تفصيلي احوال تي ٻڌل آهي.<ref name="BurtonBrazil1869"/> == پيراگوئي جو سفر ۽ جنگ بابت تحقيق == برازيل ۾ رهائش دوران برٽن [[پيراگوئي]] ۽ ڏکڻ آمريڪا جي سياسي حالتن ۾ پڻ دلچسپي ورتي. ان وقت [[پيراگوئي جي جنگ]] (1864ع–1870ع) جاري هئي، جنهن ۾ پيراگوئيءَ جو مقابلو برازيل، ارجنٽينا ۽ يوراگوئي جي اتحاد سان هو. برٽن جنگ سان لاڳاپيل علائقن جو سفر ڪيو ۽ فوجي ۽ سياسي حالتن بابت معلومات گڏ ڪئي. === پيراگوئي جي جنگ جي ميدانن مان خط === 1870ع ۾ سندس ڪتاب ''Letters from the Battle-Fields of Paraguay'' (پيراگوئي جي جنگ جي ميدانن مان خط) شايع ٿيو.<ref name="BurtonParaguay1870">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Letters from the Battle-Fields of Paraguay |publisher=Tinsley Brothers |location=London |year=1870 |language=en }}</ref> ڪتاب ۾ جنگ جي حالتن، فوجي تنظيم، سياسي معاملن ۽ سفر جي مشاهدن بابت احوال موجود آهي. هي تصنيف ڏکڻ آمريڪا جي اڻويهين صديءَ واري فوجي تاريخ بابت برٽن جي اهم لکڻين مان هڪ آهي. == دمشق ۾ برطانوي قونصل (1869ع–1871ع) == [[فائل:Umayyad Mosque, Damascus.jpg|thumb|[[دمشق جي اموي مسجد]]، شام جي اهم تاريخي ۽ مذهبي عمارتن مان هڪ.]] 1869ع ۾ برٽن کي [[دمشق]] ۾ برطانوي قونصل مقرر ڪيو ويو. ان وقت دمشق [[عثماني سلطنت]] جي انتظام هيٺ هو ۽ شام جي سياسي، مذهبي، واپاري ۽ ثقافتي زندگيءَ جو اهم مرڪز هو. برٽن جي دمشق واري مقرري سندس سفارتي زندگيءَ جي سڀ کان وڌيڪ تڪراري مرحلن مان هڪ بڻجي وئي.<ref name="Lovell1998"/><ref name="Rice1990"/> === شام جو سياسي ۽ مذهبي ماحول === اڻويهين صديءَ جي پوئين اڌ ۾ شام ۾ مختلف مذهبي برادريون، واپاري گروهه ۽ مقامي سياسي قوتون موجود هيون. برٽن پنهنجي سفارتي ذميوارين دوران مقامي حڪمرانن، مذهبي اڳواڻن، واپارين ۽ مختلف برادرين سان رابطا رکيا. هن شام جي تاريخ، ٻولين، مذهبي روايتن ۽ سماجي زندگيءَ بابت پڻ معلومات گڏ ڪئي. === ازابيل برٽن جو ڪردار === دمشق ۾ ازابيل برٽن پڻ پنهنجي مڙس سان گڏ رهي. هن مقامي سماجي زندگيءَ ۾ حصو ورتو ۽ مختلف ماڻهن سان ملاقاتون ڪيون. ازابيل پنهنجي لکڻين ۾ شام، فلسطين ۽ ڀرپاسي جي علائقن بابت سفرن ۽ مشاهدن جو احوال ڏنو.<ref name="IsabelInnerLife1893"/> === سفارتي تڪرار === برٽن جي دمشق واري مقرري دوران مقامي سياسي ۽ مذهبي معاملن بابت سندس روين ۽ فيصلن سبب اختلاف پيدا ٿيا. انهن اختلافن ۾ عثماني اختيارين، مقامي برادرين ۽ برطانوي سفارتي انتظام سان لاڳاپيل مسئلا شامل هئا. برٽن جي ڪجهه قدمن ۽ بيانن بابت شڪايتون ٿيون، جنهن کان پوءِ 1871ع ۾ کيس دمشق جي عهدي تان هٽايو ويو.<ref name="Lovell1998"/><ref name="Kennedy2005"/> سندس برطرفيءَ جي سببن بابت سوانح نگارن ۾ مختلف تشريحون ملن ٿيون. انهن کي ڪنهن هڪ مذهبي يا نسلي برادريءَ جي سازش طور بيان ڪرڻ تاريخي لحاظ کان غيرمحتاط ٿيندو. === شام بابت تصنيفون === برٽن ۽ ازابيل جي شام واري دور سان ڪيترائي سفرناما ۽ تحقيقي ڪتاب لاڳاپيل آهن. 1872ع ۾ ''Unexplored Syria'' (اڻڳوليل شام) نالي ڪتاب شايع ٿيو، جنهن ۾ برٽن ۽ چارلس فريڊرڪ ٽائر ويڪ ڊريڪ جي تحقيق شامل هئي.<ref name="BurtonSyria1872">{{cite book |last1=Burton |first1=Richard F. |last2=Drake |first2=Charles F. Tyrwhitt |title=Unexplored Syria |volume=1–2 |publisher=Tinsley Brothers |location=London |year=1872 |language=en }}</ref> ڪتاب ۾ شام ۽ فلسطين جي جاگرافي، آثار قديمه، مقامي روايتن ۽ سفرن بابت معلومات موجود آهي. == ٽريسٽي ۾ آخري سفارتي مقرري (1872ع–1890ع) == [[فائل:Trieste, Italy.jpg|thumb|[[ٽريسٽي]] جو شهر، جتي برٽن پنهنجي زندگيءَ جا آخري سال گذاريا.]] 1872ع ۾ برٽن کي [[ٽريسٽي]] ۾ برطانوي قونصل مقرر ڪيو ويو. ان وقت ٽريسٽي [[آسٽريا-هنگري]] جي سلطنت جو هڪ اهم بندرگاهه هو. موجوده دور ۾ هي شهر [[اٽلي]] جو حصو آهي. برٽن پنهنجي زندگيءَ جا آخري ارڙهن سال هن شهر ۾ گذاريا ۽ وفات تائين برطانوي قونصل جي عهدي تي رهيو.<ref name="Wright1906"/> === ٽريسٽي ۾ ادبي ۽ علمي سرگرميون === ٽريسٽي ۾ برٽن کي نسبتاً مستحڪم رهائش ۽ مطالعي جو ماحول مليو. هن پنهنجي اڳوڻن سفرن بابت مواد ترتيب ڏنو، ٻولين جو مطالعو جاري رکيو ۽ مختلف ادبي ۽ تاريخي تصنيفن تي ڪم ڪيو. هن دور ۾ سندس ڌيان خاص طور مشرقي ادب، ترجمن، تاريخي ڪتابن ۽ ثقافتي تحقيق ڏانهن وڌيو.<ref name="Kennedy2005"/> === عربي، فارسي ۽ هندستاني ادب جو مطالعو === برٽن کي عربي، فارسي، هندستاني ۽ ٻين ٻولين جي ادب سان ڊگهي عرصي کان دلچسپي هئي. ٽريسٽي ۾ هن انهن ادبي روايتن بابت پنهنجي مطالعي کي جاري رکيو ۽ ڪيترن اهم ڪتابن جا انگريزي ترجما يا ترتيب ڏنل نسخا شايع ڪيا. انهن ۾ ''The Kama Sutra of Vatsyayana''، ''The Book of the Thousand Nights and a Night'' ۽ ٻين تصنيفن جا نالا شامل آهن. انهن ترجمن جي تياريءَ ۾ ٻين عالمن، مترجمن ۽ ساٿين جي ڪردار کي پڻ تسليم ڪرڻ ضروري آهي؛ سڀني ڪتابن کي برٽن جا اڪيلا ۽ سڌا اصل ٻولين مان ڪيل ترجما سمجهڻ درست نه آهي.<ref name="Kennedy2005"/> === برطانوي اعزاز === 1886ع ۾ برٽن کي برطانوي سلطنت طرفان [[آرڊر آف سينٽ مائيڪل ۽ سينٽ جارج]] جو نائيٽ ڪمانڊر (''Knight Commander of the Order of St Michael and St George''، مختصر ''KCMG'') مقرر ڪيو ويو.<ref name="LondonGazette1886"/> ان اعزاز کان پوءِ کيس '''سر رچرڊ فرانسس برٽن''' چيو وڃڻ لڳو. === آخري سال === ٽريسٽي ۾ برٽن جي صحت عمر وڌڻ سان متاثر ٿيڻ لڳي، پر هن ادبي ۽ علمي سرگرميون جاري رکيون. سندس گهرواري ازابيل سندس ڪم، خط و ڪتابت ۽ ذاتي معاملن ۾ ساٿ ڏيندي رهي. برٽن 20 آڪٽوبر 1890ع تي ٽريسٽي ۾ وفات ڪئي.<ref name="Lovell1998"/> == سفارتي دور ۾ اهم تصنيفون == برٽن جي سفارتي ملازمت دوران مختلف ملڪن بابت ڪيترائي ڪتاب شايع ٿيا. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border:1px solid #91abc4;" ! style="background:#194d72;color:white;" | سال ! style="background:#194d72;color:white;" | اصل عنوان ! style="background:#194d72;color:white;" | سنڌي ترجمو ! style="background:#194d72;color:white;" | موضوع |- | style="background:#eaf3fb;" | 1861ع | ''The City of the Saints, and Across the Rocky Mountains to California'' | '''بزرگن جو شهر ۽ راڪي جبلن کان ڪيليفورنيا تائين''' | آمريڪا، مورمن برادري ۽ اولهه وارن علائقن جو سفر |- | style="background:#edf6eb;" | 1863ع | ''Wanderings in West Africa'' | '''اولهه آفريڪا ۾ رولاڪيون''' | اولهه آفريڪا، فرنانڊو پو ۽ سامونڊي علائقا |- | style="background:#fff2e4;" | 1864ع | ''A Mission to Gelele, King of Dahome'' | '''داهومي جي بادشاهه گليلي ڏانهن هڪ مشن''' | داهومي جي سياسي، سماجي ۽ فوجي زندگي |- | style="background:#f3eafa;" | 1869ع | ''Explorations of the Highlands of the Brazil'' | '''برازيل جي بلند علائقن جي ڳولا''' | برازيل جي جاگرافي، معيشت ۽ سماج |- | style="background:#eaf3fb;" | 1870ع | ''Letters from the Battle-Fields of Paraguay'' | '''پيراگوئي جي جنگ جي ميدانن مان خط''' | پيراگوئي جي جنگ ۽ ڏکڻ آمريڪا |- | style="background:#edf6eb;" | 1872ع | ''Unexplored Syria'' | '''اڻڳوليل شام''' | شام، فلسطين، جاگرافي ۽ آثار قديمه |- | style="background:#fff2e4;" | 1877ع | ''Sind Revisited'' | '''سنڌ جو ٻيهر سفر''' | سنڌ، ريلوي، فوج ۽ سماجي تبديليون |} == برٽن جي سفارتي ۽ علمي زندگيءَ جو جائزو == رچرڊ فرانسس برٽن جي سفارتي زندگيءَ ۾ سفر، تحقيق ۽ سرڪاري ذميواريون هڪٻئي سان ڳنڍيل رهيون. فرنانڊو پو ۾ هن اولهه آفريڪا بابت لکيو؛ برازيل ۾ ڏکڻ آمريڪا جي جاگرافي ۽ سماج جو مطالعو ڪيو؛ دمشق ۾ شام ۽ فلسطين جي تاريخي ۽ مذهبي ماحول بابت معلومات گڏ ڪئي؛ ۽ ٽريسٽي ۾ پنهنجي ادبي ۽ ترجمي واري ڪم کي وڌيڪ وقت ڏنو. سندس سفارتي خدمتون هميشه تڪرارن کان پاڪ نه رهيون. خاص طور دمشق واري مقرريءَ دوران سندس رويي ۽ فيصلن بابت اختلاف پيدا ٿيا. برٽن جي تصنيفن جي تاريخي اهميت سندس سفرن جي وسعت، ٻولين سان دلچسپي ۽ مختلف سماجن بابت محفوظ ڪيل معلومات ۾ آهي. ساڳئي وقت سندس لکڻين ۾ برطانوي سامراجي مفادن، ذاتي تعبيرن ۽ اڻويهين صديءَ جي يورپي سماجي سوچ جا اثر پڻ موجود آهن.<ref name="Ghose2006"/><ref name="Kennedy2005"/> انهيءَ ڪري سندس سفارتي ۽ تحقيقي زندگيءَ جو مطالعو ٻنهي پهلوئن، يعني علمي خدمتن ۽ تاريخي حدن، کي نظر ۾ رکي ڪرڻ گهرجي. == ادبي تصنيفون ۽ ترجما == [[فائل:Richard Francis Burton by Rischgitz, 1864.jpg|thumb|upright|رچرڊ فرانسس برٽن، جنهن سفرنامن سان گڏ عربي، فارسي، هندستاني ۽ ٻين ادبي روايتن بابت ڪتاب ۽ ترجما شايع ڪيا.]] رچرڊ فرانسس برٽن پنهنجي سفرنامن، جاگرافيائي تحقيق ۽ سفارتي خدمتن سان گڏ هڪ گهڻ رخي ليکڪ ۽ مترجم پڻ هو. سندس علمي دلچسپين ۾ [[عربي ادب]]، [[فارسي ادب]]، [[سنسڪرت ادب]]، [[پرتگالي ادب]]، مذهبي روايتون، لوڪ ڪهاڻيون، شاعري، انساني سماج ۽ تاريخي هٿيار شامل هئا.<ref name="Kennedy2005"/><ref name="Rice1990"/> برٽن جي نالي سان پنجاهه کان وڌيڪ ڪتاب ۽ ٻيون تصنيفون منسوب ڪيون وڃن ٿيون، جيتوڻيڪ صحيح تعداد جو دارومدار انهيءَ ڳالهه تي آهي ته مختلف جلدن، ٻيهر ڇپيل نسخن، ترجمن ۽ گڏيل تصنيفن کي ڪيئن ڳڻيو وڃي.<ref name="BurtonBibliography"/> سندس ادبي زندگيءَ جي اهم خصوصيت اها هئي ته هن مختلف ٻولين جي ادب کي انگريزي پڙهندڙن تائين پهچائڻ جي ڪوشش ڪئي. البت سندس ڪيترن ترجمن ۾ ٻين عالمن ۽ ساٿين جي مدد شامل هئي، ۽ ڪجهه ڪتاب اصل ٻوليءَ مان سڌي ترجمي بدران اڳوڻن ترجمن ۽ نسخن تي ٻڌل هئا. === ترجمي جو انداز === برٽن جا ترجما اڪثر روايتي وڪٽورين انگريزيءَ کان مختلف انداز ۾ لکيل آهن. هن پراڻن لفظن، غيرمعمولي اصطلاحن، عربي ۽ فارسي لفظن جي نقل، تفصيلي حاشين ۽ ثقافتي تشريحن کي وڏي اهميت ڏني. هن جو مقصد صرف ڪهاڻين يا شعرن جو مطلب منتقل ڪرڻ نه هو، پر انهن سان لاڳاپيل سماجي، مذهبي، لساني ۽ تاريخي پسمنظر پڻ پيش ڪرڻ هو.<ref name="Kennedy2005"/> تنهن هوندي به سندس ترجمن ۾ ڪڏهن ڪڏهن اهڙا اضافا، تشريحون ۽ ذاتي تبصرا ملن ٿا، جيڪي اصل متن جو سڌو حصو نه آهن. انهيءَ ڪري برٽن جي ترجمن کي ادبي ۽ تاريخي اهميت حاصل هجڻ باوجود جديد تنقيدي ترجمن سان ڀيٽي پڙهڻ گهرجي. == وڪرم ۽ ويمپائر (1870ع) == 1870ع ۾ برٽن ''Vikram and the Vampire; or, Tales of Hindu Devilry'' نالي ڪتاب شايع ڪيو. ڪتاب جو سنڌي عنوان '''وڪرم ۽ ويمپائر، يا هندو ڏندڪٿائن جون ڪهاڻيون''' ڪري سگهجي ٿو.<ref name="BurtonVikram1870">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Vikram and the Vampire; or, Tales of Hindu Devilry |publisher=Longmans, Green, and Co. |location=London |year=1870 |language=en }}</ref> هي ڪتاب هندستان جي مشهور [[ويتال پنچويشتي]] يا ''بيتـال پچيسي'' جي قصن سان لاڳاپيل آهي. انهن ڪهاڻين ۾ راجا وڪرمادتيه ۽ هڪ وِيتال يا مافوق الفطرت هستيءَ جي وچ ۾ سوالن ۽ جوابن جو سلسلو بيان ٿئي ٿو. === ڪهاڻين جو پسمنظر === هندستاني روايت ۾ راجا وڪرمادتيه کي دانائي، بهادري ۽ انصاف سان لاڳاپيل هڪ مثالي حڪمران طور پيش ڪيو ويندو آهي. ويتال جي ڪهاڻين ۾ اخلاقي سوال، ذهانت جا امتحان، انصاف، انساني رويي ۽ فيصلي ڪرڻ بابت مسئلا شامل آهن. برٽن انهن قصن کي انگريزي پڙهندڙن لاءِ پنهنجي مخصوص ادبي انداز ۾ پيش ڪيو. === ترجمي جي نوعيت === ''Vikram and the Vampire'' کي سنسڪرت جي ڪنهن هڪ قديم متن جو مڪمل لفظي ترجمو سمجهڻ درست نه آهي. برٽن اڳوڻين هندستاني روايتن ۽ دستياب متنن کي بنياد بڻائي ڪهاڻين کي ترتيب ڏنو ۽ انهن ۾ پنهنجو ادبي انداز شامل ڪيو.<ref name="Kennedy2005"/> ڪتاب هندستاني قصه گوئيءَ جي يورپي ادبي قبوليت جي تاريخ ۾ اهم جاءِ رکي ٿو. == ڪاسيده (1880ع) == [[فائل:Richard Francis Burton.jpg|thumb|upright|برٽن پنهنجي شاعراڻي تصنيف ''The Kasidah'' کي حاجي عبدو اليزدي جي نالي سان پيش ڪيو.]] 1880ع ۾ برٽن ''The Kasidah of Haji Abdu El-Yezdi'' شايع ڪيو. ان جو سنڌي عنوان '''حاجي عبدو اليزدي جو قصيدو''' آهي.<ref name="BurtonKasidah1880">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=The Kasidah of Haji Abdu El-Yezdi |publisher=Bernard Quaritch |location=London |year=1880 |language=en }}</ref> هي ڪتاب هڪ فلسفياڻي نظم آهي، جنهن ۾ انساني زندگي، موت، تقدير، اخلاق، مذهب ۽ علم بابت خيالن جو اظهار ڪيو ويو آهي. === حاجي عبدو اليزدي جي ادبي شخصيت === برٽن نظم کي حاجي عبدو اليزدي نالي هڪ فرضي شاعر جي تصنيف طور پيش ڪيو ۽ پاڻ کي ان جو مترجم ڄاڻايو. حقيقت ۾ هي نظم برٽن جي پنهنجي ادبي تخليق سمجهيو وڃي ٿو. حاجي عبدو اليزدي ان نظم لاءِ اختيار ڪيل ادبي شخصيت هئي.<ref name="Rice1990"/> انهيءَ ڪري ''The Kasidah'' کي ڪنهن تاريخي فارسي شاعر جو مستند ترجمو قرار ڏيڻ درست نه آهي. === فلسفياڻو موضوع === نظم ۾ مختلف مذهبي ۽ فلسفياڻن خيالن جي ڀيٽ ڪئي وئي آهي. برٽن زندگيءَ جي غيريقيني، انساني عقل جي حدن، اخلاقي ذميوارين ۽ موت بابت سوال اٿاريا. ''The Kasidah'' سندس سفرنامن کان مختلف ادبي حيثيت رکي ٿو، ڇاڪاڻ ته اهو بنيادي طور هڪ تخليقي فلسفياڻو نظم آهي. == پورچوگالي شاعر ڪاموئش جا ترجما == برٽن کي پورچوگالي ادب، خاص طور شاعر [[لوئس دي ڪاموئش]] (''Luís de Camões'') سان گهري دلچسپي هئي. هن ڪاموئش جي مشهور رزميه نظم ''Os Lusíadas'' جو انگريزي ترجمو تيار ڪيو. === لوزيئڊس (1880ع) === 1880ع ۾ برٽن جو ترجمو ''The Lusiads'' شايع ٿيو.<ref name="BurtonLusiads1880">{{cite book |last=Camões |first=Luís de |translator-last=Burton |translator-first=Richard F. |title=The Lusiads |publisher=Bernard Quaritch |location=London |year=1880 |language=en }}</ref> ڪتاب جو سنڌي عنوان '''لوزيئڊس''' يا '''پورچوگالين جو رزميه نظم''' ڪري سگهجي ٿو. اصل پورچوگالي نظم 1572ع ۾ شايع ٿيو هو ۽ ان ۾ پورچوگالي سامونڊي سفرن، خاص طور [[واسڪو ڊي گاما]] جي هندستان ڏانهن سفر، کي رزميه انداز ۾ پيش ڪيو ويو آهي. برٽن پنهنجي ترجمي ۾ اصل نظم جي ادبي صورت، تاريخي اشارن ۽ پرتگالي قومي روايتن کي انگريزيءَ ۾ منتقل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. === ڪاموئش جي زندگي ۽ ادبي تحقيق === برٽن ڪاموئش جي زندگي، ادبي پسمنظر ۽ سندس تصنيفن بابت پڻ لکيو. هن پرتگالي شاعر جي زندگيءَ کي يورپي سامونڊي توسيع ۽ هندستان سان پورچوگالي لاڳاپن جي تاريخي پسمنظر ۾ سمجهڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="Kennedy2005"/> ڪاموئش بابت سندس ڪم برٽن جي ادبي دلچسپين جي وسعت کي ظاهر ڪري ٿو. == ڪاما شاسترا سوسائٽي == 1880ع واري ڏهاڪي ۾ برٽن ۽ سندس ساٿي [[فورسٽر فٽزجيرالڊ آربٿناٽ]] (''Forster Fitzgerald Arbuthnot'') هندستاني ۽ مشرقي جنسيات سان لاڳاپيل قديم ادبي متنن جي اشاعت لاءِ هڪ نجي اشاعتي انتظام قائم ڪيو، جيڪو '''ڪاما شاسترا سوسائٽي''' (''Kama Shastra Society'') جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref name="Kennedy2005"/><ref name="Lovell1998"/> ان جو مقصد اهڙا متن محدود خانگي اشاعت ذريعي انگريزي پڙهندڙن تائين پهچائڻ هو، جن جي عام اشاعت وڪٽورين برطانيا ۾ فحاشيءَ بابت قانونن ۽ سماجي پابندين سبب ڏکي ٿي سگهي ٿي. === قانوني ۽ سماجي پسمنظر === 1857ع ۾ برطانيا ۾ ''Obscene Publications Act'' لاڳو ٿيو، جنهن تحت ڪجهه قسم جي اشاعتي مواد تي قانوني ڪارروائي ٿي سگهي ٿي. وڪٽورين دور ۾ جنسيات بابت ادبي ۽ علمي متنن جي اشاعت حساس مسئلو هو. برٽن ۽ آربٿناٽ ڪجهه ڪتابن کي محدود نجي ڇپائيءَ ۽ مخصوص رڪنن تائين ورهائڻ جو طريقو اختيار ڪيو.<ref name="Kennedy2005"/> اهڙي اشاعتي صورت انهن ڪتابن کي قانوني جاچ کان مڪمل ڇوٽ نه ڏيندي هئي، پر عام تجارتي اشاعت کان مختلف انتظام فراهم ڪندي هئي. === آربٿناٽ جو ڪردار === فورسٽر فٽزجيرالڊ آربٿناٽ هندستاني ٻولين ۽ ادب ۾ دلچسپي رکندڙ برطانوي محقق هو. هن برٽن سان گڏ هندستاني جنسيات بابت متنن جي اشاعت ۽ ترجمي ۾ ڪم ڪيو. ڪاما شاسترا سوسائٽيءَ جي ڪتابن کي صرف برٽن جي ذاتي علمي محنت جو نتيجو سمجهڻ درست نه آهي؛ انهن جي تياريءَ ۾ آربٿناٽ ۽ ٻين هندستاني عالمن جو پڻ ڪردار هو.<ref name="Kennedy2005"/> == ڪام سوترا جو انگريزي ترجمو (1883ع) == [[فائل:Kama Sutra title page 1883.jpg|thumb|''The Kama Sutra of Vatsyayana'' جي 1883ع واري انگريزي اشاعت جو عنواني صفحو.]] 1883ع ۾ ''The Kama Sutra of Vatsyayana'' نالي انگريزي ڪتاب شايع ٿيو. هي ڪتاب قديم هندستاني مصنف [[واتسياين]] سان منسوب [[ڪام سوترا]] جي انگريزي ترجمي جي صورت ۾ پيش ڪيو ويو.<ref name="KamaSutra1883">{{cite book |author=Vatsyayana |title=The Kama Sutra of Vatsyayana |publisher=Kama Shastra Society |location=London and Benares |year=1883 |language=en }}</ref> === اصل ڪتاب جو موضوع === ''ڪام سوترا'' قديم هندستاني ادب جو هڪ مشهور متن آهي، جنهن ۾ محبت، ازدواجي لاڳاپن، انساني خواهشن، سماجي زندگيءَ ۽ جنسي روين بابت بحث موجود آهي. اصل ڪتاب کي صرف جنسي عملن جي هدايتن جو مجموعو سمجهڻ نامڪمل آهي، ڇاڪاڻ ته ان ۾ ان دور جي سماجي ۽ ثقافتي زندگيءَ بابت پڻ مواد شامل آهي. === ترجمي ۾ برٽن جو اصل ڪردار === 1883ع واري انگريزي اشاعت کي عام طور برٽن جي نالي سان مشهور ڪيو ويندو آهي، پر جديد تحقيق موجب برٽن ان جو اڪيلو يا سڌو سنسڪرت مان ترجمو ڪندڙ نه هو. ترجمي جي تياريءَ ۾ هندستاني عالمن ۽ مترجمن، خاص طور [[ڀڳوان لال اندراجي]]، شيوارام پرشورام ڀيڙي ۽ ٻين ساٿين جو ڪردار هو. آربٿناٽ پڻ منصوبي سان لاڳاپيل هو، جڏهن ته برٽن متن جي تدوين، اشاعت ۽ انگريزي پڙهندڙن لاءِ پيشڪش ۾ حصو ورتو.<ref name="DonigerKakar2002">{{cite book |author1=Vatsyayana |translator-last1=Doniger |translator-first1=Wendy |translator-last2=Kakar |translator-first2=Sudhir |title=Kamasutra |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |year=2002 |language=en |isbn=978-0-19-283982-4 }}</ref> انهيءَ ڪري انسائيڪلوپيڊيا ۾ هن ڪتاب کي «برٽن سان لاڳاپيل انگريزي ترجمو» چوڻ وڌيڪ درست آهي. === اشاعت جي اهميت === 1883ع واري اشاعت انگريزي پڙهندڙن ۾ ڪام سوترا جي شهرت وڌائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. تنهن هوندي به ترجمي جي زبان، تشريح ۽ اصل سنسڪرت متن سان مطابقت بابت جديد محققن مختلف سوال اٿاريا آهن. اصل متن جي جديد مطالعي لاءِ سنسڪرت مان تيار ڪيل جديد علمي ترجما پڻ استعمال ڪيا وڃن ٿا. == الف ليليٰ جا ترجما (1885ع–1888ع) == [[فائل:Arabian Nights Entertainments illustration.jpg|thumb|''الف ليليٰ'' جي ڪهاڻين سان لاڳاپيل هڪ تاريخي تصوير.]] برٽن جي مشهور ادبي ڪمن مان هڪ عربي قصن جي مجموعي [[الف ليليٰ]] جو انگريزي ترجمو آهي. هن اهو ترجمو ''The Book of the Thousand Nights and a Night'' جي عنوان سان شايع ڪيو.<ref name="BurtonNights1885">{{cite book |translator-last=Burton |translator-first=Richard F. |title=The Book of the Thousand Nights and a Night |volume=1–10 |publisher=Kama Shastra Society |year=1885 |language=en }}</ref> === ڏهن جلدن واري اشاعت === 1885ع ۾ برٽن جو ''الف ليليٰ'' وارو بنيادي ترجمو ڏهن جلدن ۾ شايع ٿيو. ان کان پوءِ 1886ع کان 1888ع تائين ڇهن اضافي جلدن ۾ وڌيڪ قصا ۽ مواد شايع ڪيو ويو.<ref name="BurtonSupplementalNights">{{cite book |translator-last=Burton |translator-first=Richard F. |title=Supplemental Nights to the Book of the Thousand Nights and a Night |volume=1–6 |year=1886–1888 |language=en }}</ref> انهيءَ ريت برٽن جي هن اشاعتي منصوبي جا مجموعي طور سورهن جلد ٿيا. === عربي قصن جي ادبي روايت === ''الف ليليٰ'' عربي، فارسي، هندستاني ۽ ٻين علائقائي قصه گوئيءَ جي روايتن سان لاڳاپيل ڪهاڻين جو مجموعو آهي. ان ۾ [[شهريار]]، [[شهرزاد]] ۽ ٻين ڪردارن ذريعي محبت، سياست، اخلاق، حڪمت، سفر، جادو ۽ انساني زندگيءَ بابت قصا بيان ٿين ٿا. ڪهاڻين جا مختلف عربي نسخا ۽ تاريخي روايتون موجود آهن؛ تنهنڪري ''الف ليليٰ'' کي ڪنهن هڪ دور يا هڪ مصنف جي مڪمل تصنيف قرار ڏيڻ درست نه آهي. === برٽن جو ترجمي وارو انداز === برٽن پنهنجي ترجمي ۾ قديم ۽ غيرمعمولي انگريزي لفظن، عربي اصطلاحن ۽ تفصيلي حاشين کي استعمال ڪيو. هن ڪجهه اهڙن حصن کي پڻ برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي، جيڪي ٻين وڪٽورين انگريزي ترجمن ۾ نرم يا حذف ڪيا ويندا هئا.<ref name="Kennedy2005"/> انهيءَ ڪري سندس ترجمو ادبي شهرت سان گڏ تڪرار جو موضوع پڻ بڻيو. === ايڊورڊ وليم لين ۽ جان پين سان ڀيٽ === برٽن کان اڳ [[ايڊورڊ وليم لين]] ''الف ليليٰ'' جو انگريزي ترجمو تيار ڪيو هو. برٽن جي دور ۾ [[جان پين]] پڻ هن مجموعي جو انگريزي ترجمو شايع ڪيو. برٽن جي ترجمي ۽ جان پين جي ڪم جي وچ ۾ متن جي چونڊ، زبان ۽ اڳوڻن ترجمن مان فائدي وٺڻ بابت علمي بحث موجود آهي.<ref name="Kennedy2005"/> برٽن جي ترجمي کي ٻين سڀني نسخن کان وڌيڪ صحيح قرار ڏيڻ مناسب نه آهي، ڇاڪاڻ ته مختلف ترجمن جا متن، مقصد ۽ ادبي طريقا هڪجهڙا نه آهن. === حاشيا ۽ ثقافتي تبصرا === برٽن جي ''الف ليليٰ'' واري ترجمي ۾ ڊگها حاشيا ۽ تشريحي نوٽس شامل آهن. انهن ۾ تاريخ، جاگرافي، مذهبي روايتن، جنسيات، ٻولين ۽ سماجي رسمن بابت سندس رايا ملن ٿا. اهي حاشيا برٽن جي مطالعي ۽ سوچ بابت اهم مواد فراهم ڪن ٿا، پر انهن ۾ ڪجهه اهڙا نظريا پڻ موجود آهن، جيڪي جديد علمي معيارن موجب غيرثابت ٿيل يا تعصب تي ٻڌل سمجهيا وڃن ٿا. == سوٽاڊڪ زون جو نظريو == برٽن ''الف ليليٰ'' جي ترجمي سان لاڳاپيل هڪ مضمون ۾ ''Sotadic Zone'' يا '''سوٽاڊڪ خطي''' جو نظريو پيش ڪيو. هن نظريي موجب دنيا جي ڪجهه جاگرافيائي علائقن ۾ هم جنس جنسي روين جي موجودگيءَ کي آبهوا ۽ جاگرافيءَ سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي وئي.<ref name="BurtonNights1885"/> === نظريي جو تاريخي پسمنظر === برٽن جو هي نظريو اڻويهين صديءَ جي يورپي جنسيات ۽ انسانيات جي ابتدائي بحثن سان لاڳاپيل هو. هن مختلف ملڪن بابت پنهنجي سفرن ۽ پڙهيل مواد مان عام نتيجا اخذ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. بهرحال، جديد انسانيات، نفسيات ۽ جنسيات جي تحقيق ۾ هن جاگرافيائي نظريي کي سائنسي طور ثابت ٿيل وضاحت تسليم نٿو ڪيو وڃي. === جديد علمي جائزو === برٽن جي سوٽاڊڪ خطي واري تصور کي سندس دور جي سماجي ۽ علمي تاريخ جي حصي طور پڙهڻ گهرجي. ان کي انساني جنسي رجحانن جي جديد سائنسي وضاحت يا ڪنهن مخصوص قوم يا علائقي بابت ثابت ٿيل حقيقت طور پيش ڪرڻ درست نه آهي. == عطر وارو باغ (1886ع) == 1886ع ۾ برٽن ''The Perfumed Garden of the Cheikh Nefzaoui'' نالي ڪتاب جو انگريزي ترجمو شايع ڪيو. هن ڪتاب جو سنڌي عنوان '''شيخ نفزاويءَ جو عطر وارو باغ''' ڪري سگهجي ٿو.<ref name="BurtonPerfumedGarden1886">{{cite book |author=Nefzaoui |translator-last=Burton |translator-first=Richard F. |title=The Perfumed Garden of the Cheikh Nefzaoui |year=1886 |language=en }}</ref> هي ڪتاب اتر آفريڪا جي عربي ادبي روايت سان لاڳاپيل آهي ۽ محبت، ازدواجي زندگي ۽ جنسيات بابت مواد تي مشتمل آهي. === اصل تصنيف === ''عطر وارو باغ'' عربي ادب جي هڪ تاريخي تصنيف آهي، جيڪا عام طور محمد بن محمد النفزاوي سان منسوب ڪئي وڃي ٿي. ڪتاب جي تصنيف ۽ نسخن جي تاريخ بابت مختلف علمي رايا موجود آهن. برٽن جو انگريزي نسخو عربي متن جي هڪ سڌي ۽ مڪمل جديد تنقيدي اشاعت نه هو؛ سندس ڪم ۾ اڳوڻن يورپي ترجمن ۽ دستياب متنن جو اثر موجود هو.<ref name="Kennedy2005"/> === وسيع نسخي تي ڪم === برٽن پنهنجي زندگيءَ جي آخري سالن ۾ هن ڪتاب جي هڪ وڌيڪ وسيع انگريزي نسخي تي ڪم ڪري رهيو هو. سوانحي احوالن موجب، هن نسخي ۾ اضافي مواد ۽ وڌيڪ تفصيلي تشريحون شامل ڪرڻ جو ارادو هو.<ref name="Lovell1998"/> برٽن جي وفات کان پوءِ سندس گهرواري ازابيل سندس ڪجهه غيرشايع ٿيل مسودا تباهه ڪيا. انهن ۾ ''عطر وارو باغ'' جي وسيع نسخي سان لاڳاپيل مواد پڻ شامل هجڻ جو ذڪر ملي ٿو. === مسودن جي تباهيءَ بابت اختلاف === ازابيل برٽن جي بيانن موجب، هن ڪجهه مسودا مذهبي ۽ اخلاقي سببن جي ڪري تباهه ڪيا. سوانح نگارن ۾ ان ڳالهه بابت اختلاف آهي ته ڪهڙا مسودا تباهه ٿيا، انهن جي اصل مواد جي نوعيت ڪهڙي هئي ۽ ان نقصان جو اندازو ڪيترو ٿي سگهي ٿو.<ref name="Lovell1998"/><ref name="Rice1990"/> انهيءَ ڪري ڪنهن غيرموجود مسودي جي مڪمل مواد بابت يقيني دعويٰ ڪرڻ مناسب نه آهي. == تلوار جو ڪتاب (1884ع) == 1884ع ۾ برٽن ''The Book of the Sword'' نالي ڪتاب شايع ڪيو. ان جو سنڌي عنوان '''تلوار جو ڪتاب''' آهي.<ref name="BurtonSword1884">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=The Book of the Sword |publisher=Chatto and Windus |location=London |year=1884 |language=en }}</ref> هي ڪتاب تلوار جي تاريخ، هٿيارن جي ارتقا، مختلف قومن جي جنگي روايتن ۽ ڌاتوءَ مان هٿيار ٺاهڻ جي تاريخ بابت آهي. === هٿيارن جي تاريخ === برٽن مختلف تهذيبن ۾ تلوارن جي استعمال، بناوت ۽ تاريخي اهميت بابت مواد گڏ ڪيو. هن تلوار کي صرف جنگي هٿيار نه، پر سماجي، ثقافتي ۽ تاريخي شئي طور پڻ ڏٺو. ڪتاب ۾ قديم هٿيارن، ڌاتوءَ جي ڪم ۽ مختلف علائقن جي جنگي روايتن بابت بحث موجود آهي. === اڻپورو منصوبو === برٽن جو ارادو تلوار ۽ هٿيارن جي تاريخ بابت وڌيڪ وسيع ڪم ڪرڻ جو هو. ''The Book of the Sword'' ان منصوبي جو پهريون جلد هو، پر رٿيل وڌيڪ جلد سندس زندگيءَ ۾ مڪمل نه ٿيا.<ref name="Wright1906"/> == برٽن جي ترجمن بابت علمي بحث == رچرڊ فرانسس برٽن جي ادبي ڪم کي اڻويهين صديءَ جي ترجمي ۽ مشرقيات جي تاريخ ۾ اهم جاءِ حاصل آهي. هن ڪيترن اهڙن متنن کي انگريزي پڙهندڙن تائين پهچايو، جيڪي ان وقت محدود حلقن ۾ مشهور هئا. تنهن هوندي به سندس ترجمن بابت ڪيترائي علمي سوال موجود آهن. === اصل ٻولين مان ترجمي جو سوال === برٽن ڪيترين ٻولين جي ڄاڻ رکندو هو، پر سندس نالي سان شايع ٿيل هر ڪتاب لازمي طور اصل ٻوليءَ مان سندس اڪيلي سر ڪيل ترجمو نه هو. ڪجهه تصنيفن ۾ هن اڳوڻن ترجمن، مقامي عالمن جي مدد، گڏيل مسودن يا ٻين موجود نسخن کي استعمال ڪيو. خاص طور ''ڪام سوترا'' جي 1883ع واري اشاعت ۾ هندستاني عالمن ۽ آربٿناٽ جي ڪردار کي نظرانداز ڪرڻ تاريخي طور غلط ٿيندو.<ref name="DonigerKakar2002"/> === ترجمي ۾ اضافا ۽ تبديليون === برٽن جي ترجمن ۾ حاشيا، تشريحون، ذاتي تبصرا ۽ غيرمعمولي انگريزي اصطلاح گهڻي تعداد ۾ موجود آهن. انهن مان ڪجهه سندس ڪتابن کي تاريخي ۽ ثقافتي معلومات سان مالا مال ڪن ٿا، جڏهن ته ٻيا اصل متن جي مفهوم ۽ ادبي انداز بابت اختلاف پيدا ڪن ٿا. انهيءَ ڪري جديد تحقيق ۾ سندس ترجمن کي اصل متنن ۽ ٻين ترجمن سان ڀيٽي پڙهيو وڃي ٿو. === مشرقيات ۽ نوآبادياتي پسمنظر === برٽن جي ادبي ۽ ثقافتي تحقيق برطانوي سامراجي دور ۾ ٿي. هن ڪيترن غيريورپي سماجن بابت معلومات گڏ ڪئي، پر سندس لکڻين ۾ ڪڏهن ڪڏهن يورپي برتريءَ جا مفروضا، نسلي درجابنديون ۽ ثقافتي عام نتيجا پڻ ملن ٿا.<ref name="Ghose2006"/><ref name="Kennedy2005"/> تنهنڪري سندس ڪم جي اهميت کي تسليم ڪرڻ سان گڏ ان جي تاريخي ۽ نظرياتي حدن جو تنقيدي جائزو وٺڻ پڻ ضروري آهي. == ادبي تصنيفن ۽ ترجمن جي تاريخوار فهرست == {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border:1px solid #9ab3c8;" ! style="background:#174a73;color:white;" | سال ! style="background:#174a73;color:white;" | اصل عنوان ! style="background:#174a73;color:white;" | سنڌي عنوان ! style="background:#174a73;color:white;" | نوعيت |- | style="background:#eaf3fb;" | 1870ع | ''Vikram and the Vampire'' | '''وڪرم ۽ ويمپائر''' | هندستاني لوڪ ڪهاڻين جي انگريزي ترتيب |- | style="background:#edf6eb;" | 1880ع | ''The Kasidah of Haji Abdu El-Yezdi'' | '''حاجي عبدو اليزدي جو قصيدو''' | برٽن جو فلسفياڻو نظم |- | style="background:#fff2e4;" | 1880ع | ''The Lusiads'' | '''لوزيئڊس''' | ڪاموئش جي پرتگالي رزميه نظم جو ترجمو |- | style="background:#f3eafa;" | 1883ع | ''The Kama Sutra of Vatsyayana'' | '''واتسياين جو ڪام سوترا''' | گڏيل علمي ڪم سان تيار ڪيل انگريزي ترجمو |- | style="background:#eaf3fb;" | 1884ع | ''The Book of the Sword'' | '''تلوار جو ڪتاب''' | هٿيارن جي تاريخ بابت تحقيق |- | style="background:#edf6eb;" | 1885ع | ''The Book of the Thousand Nights and a Night'' | '''الف ليليٰ''' | عربي قصن جو انگريزي ترجمو، ڏهه جلد |- | style="background:#fff2e4;" | 1886ع | ''The Perfumed Garden of the Cheikh Nefzaoui'' | '''شيخ نفزاويءَ جو عطر وارو باغ''' | عربي جنسياتي ادب سان لاڳاپيل ترجمو |- | style="background:#f3eafa;" | 1886ع–1888ع | ''Supplemental Nights to the Book of the Thousand Nights and a Night'' | '''الف ليليٰ جا اضافي قصا''' | ڇهه اضافي جلد |} == برٽن جي ادبي ورثي جي اهميت == رچرڊ فرانسس برٽن جو ادبي ورثو سفرنامن، تاريخي تحقيق، ترجمن، شاعريءَ ۽ ثقافتي مطالعي تي مشتمل آهي. هن عربي، فارسي، هندستاني ۽ ٻين ادبي روايتن کي انگريزي پڙهندڙن تائين پهچائڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو. سندس ڪتابن ۾ وڏي مقدار ۾ تاريخي، لساني ۽ سماجي معلومات محفوظ ٿيل آهي، جيڪا اڻويهين صديءَ جي علمي تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم آهي. ان سان گڏ سندس ڪم ۾ غيريورپي ثقافتن بابت ذاتي تشريحون، نوآبادياتي دور جا تعصب ۽ ڪجهه غيرثابت ٿيل نظريا پڻ موجود آهن. انهيءَ ڪري برٽن جي ادبي خدمتن جو جائزو سندس تصنيفن جي اهميت ۽ انهن جي علمي حدن، ٻنهي کي نظر ۾ رکي ڪرڻ گهرجي. == وفات ۽ آخري ڏينهن == [[فائل:Richard Francis Burton by Rischgitz, 1864.jpg|thumb|upright|سر رچرڊ فرانسس برٽن، جيڪو 20 آڪٽوبر 1890ع تي ٽريسٽي ۾ وفات ڪري ويو.]] سر رچرڊ فرانسس برٽن 20 آڪٽوبر 1890ع تي [[ٽريسٽي]] ۾ وفات ڪئي. ان وقت سندس عمر 69 سال هئي. سندس وفات جو عام طور بيان ڪيل سبب دل جو دورو هو. زندگيءَ جي آخري سالن ۾ هو مختلف بيمارين ۽ ڪمزور ٿيندڙ صحت سبب تڪليف ۾ رهيو، پر ادبي ۽ تحقيقي سرگرميون جاري رکيائين.<ref name="DNB"/><ref name="Lovell1998"/> برٽن جي آخري ڏينهن ۾ سندس گهرواري [[ازابيل برٽن]] سندس سنڀال ڪندي رهي. برٽن جي وفات وقت رومن ڪيٿولڪ پادريءَ جي موجودگي ۽ آخري مذهبي رسمن جي ادائيگيءَ بابت مختلف سوانحي بيان موجود آهن. ازابيل جي بيانن ۽ برٽن جي ٻين ساٿين جي راءِ ۾ اختلاف سبب اهو واقعو سندس مذهبي سڃاڻپ بابت بحث جو حصو بڻيو.<ref name="Rice1990"/> === آخري مذهبي رسمون === ازابيل برٽن رومن ڪيٿولڪ عقيدي جي پيروڪار هئي. برٽن جي وفات وقت هن پادريءَ کي گهرايو ته جيئن آخري مذهبي رسمون ادا ڪري سگهي. ڪجهه سوانحي احوالن موجب، برٽن جي وفات ۽ انهن رسمن جي ادائيگيءَ جي صحيح ترتيب بابت اختلاف آهي. تنهنڪري هن واقعي کي برٽن جي زندگيءَ ۾ رومن ڪيٿولڪ مذهب قبول ڪرڻ جو حتمي ثبوت قرار ڏيڻ مناسب نه آهي.<ref name="Lovell1998"/> برٽن جي مذهبي خيالن بابت سندس پنهنجين لکڻين ۽ ٻين همعصر بيانن ۾ پڻ مختلف اظهار ملن ٿا. == تدفين ۽ مقبرو == [[فائل:Richard Burton's tomb, Mortlake.jpg|thumb|برٽن جي مقبري جي تصوير؛ اصل فائيل نالو وڪيميڊيا ڪامنز تي جانچڻ گهرجي.]] برٽن جو لاش ٽريسٽي مان انگلينڊ آندو ويو. کيس 15 جون 1891ع تي ڏکڻ اولهه [[لنڊن]] جي [[مورٽليڪ]] واري علائقي ۾ سينٽ ميري مئگڊلين رومن ڪيٿولڪ چرچ جي قبرستان ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="DNB"/> سندس مقبرو هڪ عرب بدوي خيمي جي شڪل ۾ تعمير ڪيو ويو. مقبري جي ڊزائن ۽ تعمير ۾ ازابيل برٽن جو اهم ڪردار هو.<ref name="BurtonTomb">{{cite web |title=The Burton Tomb |url=https://burtoniana.org/tomb/ |website=Burtoniana |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> === بدوي خيمي جي شڪل وارو مقبرو === برٽن جي مقبري جي خاص ڳالهه ان جي بناوت آهي. اهو پٿر ۽ سنگ مرمر مان ٺهيل آهي، پر ظاهري شڪل ۾ عرب بدوين جي خيمي سان مشابهت رکي ٿو. مقبري جي هن بناوت کي برٽن جي عربستان ۽ اسلامي دنيا جي سفرن سان لاڳاپيل يادگار طور سمجهيو ويندو آهي. مقبري جي پوئين حصي ۾ هڪ دري آهي، جنهن مان اندر رکيل تابوت ڏسي سگهجن ٿا.<ref name="BurtonTomb"/> === ازابيل برٽن جي تدفين === ازابيل برٽن 1896ع ۾ وفات ڪئي. کيس پڻ پنهنجي مڙس سان گڏ مورٽليڪ جي ساڳئي مقبري ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="RASBurton">{{cite web |title=Richard Francis Burton (1821–1890) |url=https://royalasiaticsociety.org/richard-francis-burton-1821-1890/ |website=Royal Asiatic Society |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> مقبرو ٻنهي جي زندگيءَ ۽ سندن گڏيل سفرن جي يادگار طور مشهور آهي. == ازابيل برٽن ۽ مسودن جي تباهي == برٽن جي وفات کان پوءِ ازابيل برٽن سندس ادبي ورثي جي حفاظت، ترتيب ۽ اشاعت ۾ مصروف ٿي وئي. تنهن هوندي به سندس هڪ عمل، يعني برٽن جي ڪجهه اڻڇپيل مسودن ۽ ڪاغذن کي ساڙڻ، تاريخي ۽ ادبي تڪرار جو سبب بڻيو.<ref name="Lovell1998"/> === عطر واري باغ جو اڻڇپيل نسخو === برٽن پنهنجي آخري سالن ۾ عربي ڪتاب ''The Perfumed Garden'' جي وڌيڪ وسيع انگريزي نسخي تي ڪم ڪري رهيو هو. ان منصوبي کي ''The Scented Garden'' جي عنوان سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو. برٽن جي وفات کان پوءِ ازابيل انهيءَ ڪم سان لاڳاپيل مسودو ساڙي ڇڏيو. سندس خيال ۾ اهڙي مواد جي اشاعت برٽن جي اخلاقي ۽ سماجي شهرت کي نقصان پهچائي سگهي ٿي.<ref name="DNB"/><ref name="Lovell1998"/> === مسودن جي نقصان بابت اختلاف === ازابيل جي عمل تي برٽن جي ڪجهه دوستن ۽ پوءِ جي سوانح نگارن سخت تنقيد ڪئي. سندن خيال ۾ مسودن جي تباهيءَ سبب ادبي ۽ علمي تاريخ جو اهم مواد ضايع ٿيو. ٻئي طرف ازابيل پنهنجي عمل کي مڙس جي شهرت جي حفاظت ۽ مذهبي ذميواريءَ سان ڳنڍيو. تباهه ٿيل مواد جي مڪمل فهرست موجود نه هجڻ سبب ان جي اصل علمي اهميت ۽ مواد بابت يقيني نتيجا ڪڍڻ ممڪن نه آهن.<ref name="Rice1990"/> === محفوظ ٿيل مسودا ۽ خط === ازابيل طرفان ڪجهه مواد ساڙڻ باوجود برٽن جا ڪيترائي خط، مسودا، نوٽس ۽ ڪتاب محفوظ رهيا. انهن مان هڪ اهم مجموعو آمريڪا جي رياست ڪيليفورنيا ۾ واقع [[هنٽنگٽن لائبريري]] وٽ موجود آهي.<ref name="HuntingtonBurton">{{cite web |title=Richard Francis Burton Library Manuscripts Collection |url=https://www.huntington.org/collections/lib-mssrbl |website=The Huntington |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> هن مجموعي ۾ برٽن جي خط و ڪتابت، ذاتي ڪاغذن، ڪتابن ۽ ٻين علمي مواد جا اهم حصا شامل آهن. == برٽن جا مذهبي خيال == رچرڊ فرانسس برٽن جي مذهبي سڃاڻپ ۽ عقيدن بابت سوانح نگارن ۾ اختلاف موجود آهن. هن پنهنجي زندگيءَ دوران اسلام، عيسائيت، هندومت، صوفي فڪر ۽ ٻين مذهبي روايتن جو مطالعو ڪيو. برٽن جي لکڻين مان ظاهر ٿئي ٿو ته هو مذهبي عقيدن ۽ رسمن کي تاريخي، لساني ۽ سماجي نقطه نظر سان پڻ سمجهڻ چاهيندو هو.<ref name="Kennedy2005"/> === اسلام سان لاڳاپو === برٽن عربي ٻولي، اسلامي تاريخ، حج ۽ مسلمان سماجن بابت تفصيلي تحقيق ڪئي. 1853ع ۾ هن مسلمان مسافر جي سڃاڻپ اختيار ڪري مڪي ۽ مديني جو سفر ڪيو ۽ حج جا مناسڪ ادا ڪيا. تنهن هوندي به سندس حج جي ادائيگيءَ مان اهو لازمي نتيجو نٿو نڪري ته هو باقي زندگيءَ لاءِ اسلام جو پيروڪار بڻجي ويو هو. سندس مذهبي عقيدن بابت مختلف وقتن تي ڏنل بيان هڪجهڙا نه آهن.<ref name="BurtonPilgrimage1855"/><ref name="Rice1990"/> === عيسائيت سان لاڳاپو === برٽن جو خانداني پسمنظر انگريزي عيسائي سماج سان لاڳاپيل هو. سندس گهرواري ازابيل رومن ڪيٿولڪ هئي، پر برٽن جي ذاتي مذهبي عقيدن کي ازابيل جي عقيدي سان هڪجهڙو سمجهڻ درست نه آهي. برٽن پنهنجي ڪجهه بيانن ۾ مذهبي شڪ، آزاد خيالي ۽ الحاد سان لاڳاپيل موقف پڻ اختيار ڪيا.<ref name="Kennedy2005"/> === صوفي فڪر ۽ مشرقي فلسفو === برٽن کي صوفي شاعري، فارسي ادب ۽ مشرقي فلسفي سان خاص دلچسپي هئي. سندس تصنيف ''The Kasidah of Haji Abdu El-Yezdi'' ۾ زندگي، موت، اخلاق ۽ مذهبي عقيدن بابت فلسفياڻا سوال اٿاريا ويا آهن. هي نظم برٽن جي ذاتي فڪري جستجوءَ جو اهم مثال آهي، پر ان کي ڪنهن هڪ مذهبي مذهب نامي جي صورت ۾ پڙهڻ مناسب نه آهي. == شخصيت ۽ علمي شهرت == برٽن پنهنجي دور جي مشهور سياحن، ٻولين جي ڄاڻ رکندڙن، ليکڪن ۽ مترجمن مان هو. سندس شهرت جو بنياد سنڌ ۽ هندستان ۾ ملازمت، مڪي ۽ مديني جو سفر، آفريڪا جي مهمن، مختلف ملڪن ۾ سفارتي خدمتن ۽ ادبي ترجمن تي هو.<ref name="DNB"/> سوانح نگارن سندس غيرمعمولي ٻولي سکڻ جي صلاحيت، جسماني همت، تجسس ۽ وسيع مطالعي جو ذڪر ڪيو آهي. تنهن هوندي به سندس شخصيت ۾ سخت مزاجي، تڪراري تبصرا ۽ ٻين محققن سان اختلاف پڻ موجود هئا. === ٻولين جي ڄاڻ === برٽن ڪيترين يورپي، ايشيائي ۽ آفريڪي ٻولين جو مطالعو ڪيو. سندس سوانحي احوالن ۾ ٻولين جو تعداد مختلف ڄاڻايو ويو آهي. ڪڏهن کيس ڪيترين ڏهاڪن ٻولين ۽ لهجن جو ڄاڻو چيو وڃي ٿو، پر انهن سڀني ۾ سندس مهارت هڪجهڙي يا آزاد نموني تصديق ٿيل نه آهي. انهيءَ ڪري «فلاڻين ٻولين تي مڪمل عبور» جهڙي دعويٰ ڪرڻ بدران اهو چوڻ وڌيڪ درست آهي ته برٽن ڪيترين ٻولين جو مطالعو ڪيو ۽ مختلف سطحن تي انهن کي استعمال ڪندو هو.<ref name="McLynn1990"/> === جسماني همت ۽ سفر === برٽن پنهنجي زندگيءَ ۾ ڏکين زميني ۽ سامونڊي سفرن ۾ حصو ورتو. بربرا واري حملي ۾ زخمي ٿيڻ، آفريڪا جي اندرين علائقن ۾ بيمارين کي منهن ڏيڻ ۽ ڊگهن سفرن جي باوجود تحقيق جاري رکڻ سندس زندگيءَ جا اهم واقعا آهن. انهن واقعن سندس همعصر شهرت کي وڌايو، پر سفرن جي ڪاميابيءَ ۾ مقامي رهنمائن، مترجمن ۽ ساٿين جو ڪردار پڻ بنيادي هو. == تاريخي تڪرار ۽ تنقيدي جائزو == برٽن جي زندگيءَ ۽ تصنيفن سان ڪيترائي تڪرار لاڳاپيل آهن. انهن ۾ برطانوي سامراجي نظام سان سندس لاڳاپا، مقامي ماڻهن بابت تعبيرون، جنسيات بابت تحقيق، مذهبي عقيدا، نسلي درجابنديون ۽ ڪجهه غيرتصديق ٿيل ذاتي قصا شامل آهن. جديد تاريخي مطالعي ۾ انهن موضوعن کي سندس علمي خدمتن کان الڳ ڪرڻ بدران ساڳئي تاريخي پسمنظر ۾ ڏٺو وڃي ٿو. === نوآبادياتي دور جي نسلي درجابندي === برٽن جي سنڌ، هندستان ۽ آفريڪا بابت تصنيفن ۾ اڻويهين صديءَ جي يورپي علمي اصطلاحن جو استعمال ملي ٿو. انهن ۾ ''race''، ''tribe'' ۽ ٻين سماجي درجابندين جا اهڙا تصور شامل آهن، جيڪي جديد انسانيات ۽ تاريخ جي معيارن سان هميشه مطابقت نٿا رکن. برٽن جي ڪجهه بيانن ۾ مقامي ماڻهن بابت عام نتيجا ۽ نسلي تعصب پڻ موجود آهن.<ref name="Ghose2006"/><ref name="Kennedy2005"/> انهيءَ ڪري سندس لکڻين کي تاريخي ماخذ طور استعمال ڪندي انهن جي نوآبادياتي پسمنظر کي واضح ڪرڻ ضروري آهي. === جنسيات بابت تحقيق === برٽن انساني جنسي روين، ازدواجي روايتن ۽ جنسيات سان لاڳاپيل ادبي متنن بابت وڏي دلچسپي رکندو هو. سندس ''الف ليليٰ'' جي ترجمي جا حاشيا، ''ڪام سوترا'' سان لاڳاپيل اشاعت ۽ ''عطر واري باغ'' جو ترجمو انهيءَ دلچسپيءَ جا مثال آهن. انهن ڪمن وڪٽورين برطانيا ۾ ادبي ۽ اخلاقي تڪرار پيدا ڪيا. جديد مطالعي ۾ انهن تصنيفن کي جنسيات جي تاريخ ۽ وڪٽورين دور جي ثقافتي روين جي مطالعي لاءِ استعمال ڪيو وڃي ٿو. === سوٽاڊڪ خطي جو غيرثابت ٿيل نظريو === برٽن پنهنجي هڪ مشهور مضمون ۾ دنيا جي ڪجهه علائقن جي آبهوا ۽ جاگرافيءَ کي هم جنس جنسي روين سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي. اهو تصور ''Sotadic Zone'' جي نالي سان مشهور ٿيو. هي نظريو جديد سائنسي تحقيق ۾ ثابت ٿيل وضاحت طور قبول نٿو ڪيو وڃي. ان کي برٽن جي دور جي جنسيات ۽ انسانيات جي تاريخي نظريي طور بيان ڪرڻ گهرجي، نه ته ڪنهن قوم يا علائقي بابت ثابت ٿيل حقيقت طور. === دمشق ۾ يهودين بابت سامي مخالف بيان === برٽن جي دمشق واري سفارتي دور ۽ ان کان پوءِ جي لکڻين ۾ يهودين بابت سخت تعصب ۽ سامي مخالف بيان موجود آهن. سندس وفات کان پوءِ 1898ع ۾ ''The Jew, the Gipsy and El-Islam'' نالي ڪتاب شايع ٿيو. هن ڪتاب ۾ شامل مواد بابت محقق اينڊريو ونسنٽ تفصيلي اڀياس ڪيو آهي. سندس تحقيق موجب، برٽن جي ڪجهه اڻڇپيل لکڻين ۾ يهودين خلاف انتهائي جارحاڻيون دعوائون موجود هيون.<ref name="Vincent1985">{{cite journal |last=Vincent |first=Andrew |title=The Jew, the Gipsy and El-Islam: An Examination of Richard Burton's Consulship in Damascus and His Premature Recall, 1868–1871 |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |volume=117 |issue=2 |pages=155–173 |year=1985 |doi=10.1017/S0035869X00138377 |language=en }}</ref> برٽن سان منسوب انهن بيانن ۾ يهودين خلاف رت جي ڪوڙي الزام واري تاريخي بدناميءَ جو ذڪر پڻ ملي ٿو. اهو الزام هڪ بي بنياد ۽ سامي مخالف سازشي روايت آهي؛ ان جي حق ۾ ڪو معتبر تاريخي ثبوت موجود نه آهي. برٽن جي اهڙين لکڻين کي سندس تعصب جي تاريخي شاهدي طور پڙهڻ گهرجي، نه ته انهن الزامن جي سچائيءَ جي شاهدي طور. === دمشق مان واپسيءَ بابت اختلاف === برٽن کي 1871ع ۾ دمشق جي قونصل واري عهدي تان هٽايو ويو. سندس برطرفيءَ جا سبب مقامي سياسي حالتن، سفارتي اختلافن، مذهبي ۽ سماجي تڪرارن ۽ سندس پنهنجي رويي سان لاڳاپيل هئا. اينڊريو ونسنٽ جي تحقيق ۾ برٽن جي دمشق واري مقرريءَ ۽ وقت کان اڳ واپسيءَ جو تنقيدي جائزو ورتو ويو آهي.<ref name="Vincent1985"/> انهيءَ واقعي کي ڪنهن هڪ مذهبي برادريءَ جي سازش جو نتيجو قرار ڏيڻ تاريخي لحاظ کان غيرمحتاط آهي. === هندستان ۾ مبينا ڳجهي تحقيق === برٽن جي هندستان ۽ سنڌ واري فوجي دور بابت ڪجهه سوانحي احوالن ۾ هڪ مبينا ڳجهي تحقيق جو ذڪر ملي ٿو، جيڪا ڪراچيءَ ۾ مردن جي جنسي سرگرمين سان لاڳاپيل هنڌن بابت هئي. ان واقعي جي تفصيلن، سرڪاري حڪمن ۽ برٽن جي سڌي شرڪت بابت دستاويزي ثبوت محدود ۽ اختلاف جوڳا آهن.<ref name="McLynn1990"/><ref name="Lovell1998"/> تنهنڪري هن قصي کي ثابت ٿيل سرڪاري مهم يا برٽن جي فوجي ملازمت ختم ٿيڻ جو يقيني سبب قرار ڏيڻ مناسب نه آهي. === حج واري سفر ۾ مبينا قتل === برٽن جي حج واري سفر بابت ڪجهه روايتن ۾ سندس سڃاڻپ ظاهر ٿيڻ جي خطري ۽ مبينا قتل جو ذڪر ڪيو ويو آهي. ان واقعي جي آزاد ۽ معتبر تاريخي تصديق موجود نه آهي. انهيءَ ڪري اهڙي دعويٰ کي برٽن جي زندگيءَ سان لاڳاپيل غيرتصديق ٿيل قصي طور ئي بيان ڪرڻ گهرجي. == برٽن بابت سوانحي تحقيق == برٽن جي وفات کان پوءِ سندس زندگيءَ بابت ڪيترائي سوانحي ڪتاب ۽ تحقيقي مقالا شايع ٿيا. انهن ۾ ڪجهه ڪتاب سندس همعصر ماڻهن جي لکڻين تي ٻڌل آهن، جڏهن ته جديد تحقيق ۾ سندس خط، مسودا، سفارتي رڪارڊ ۽ ٻين تاريخي ماخذن جو استعمال ڪيو ويو آهي. === ازابيل برٽن جي سوانح === 1893ع ۾ ازابيل برٽن پنهنجي مڙس جي زندگيءَ بابت ٻن جلدن ۾ ''The Life of Captain Sir Richard F. Burton'' شايع ڪيو.<ref name="IsabelInnerLife1893"/> هي ڪتاب برٽن جي گهريلو زندگيءَ، سفرن ۽ شخصيت بابت اهم معلومات فراهم ڪري ٿو. تنهن هوندي به ازابيل پنهنجي مڙس جي حمايت ۾ لکيو، تنهنڪري سندس سوانح کي مڪمل طور غيرجانبدار ماخذ نٿو سمجهي سگهجي. === ٿامس رائيٽ جي سوانح === 1906ع ۾ [[ٿامس رائيٽ]] برٽن بابت ''The Life of Sir Richard Burton'' شايع ڪيو.<ref name="Wright1906"/> هن ڪتاب ۾ برٽن جي سفرن، تصنيفن، شخصيت ۽ ازابيل جي بيانن بابت تفصيل موجود آهن. رائيٽ جو ڪم برٽن بابت شروعاتي تفصيلي سوانحي تحقيقن مان هڪ آهي. === جديد سوانح نگار === ويهين ۽ ايڪويهين صديءَ ۾ برٽن بابت ڪيترن محققن نئين سر تحقيق ڪئي. انهن ۾ ايف. ايم. بروڊي، بائرن فارويل، ايڊورڊ رائس، فرينڪ ميڪلن، ميري ايس. لوويل، ڊين ڪينيڊي ۽ ٻين جا ڪتاب شامل آهن. انهن محققن برٽن جي زندگيءَ جي مختلف پهلوئن، سندس سفرن، مذهبي خيالن، جنسيات بابت تحقيق، نوآبادياتي پسمنظر ۽ ادبي ورثي جو جائزو ورتو. == علمي ادارن ۾ محفوظ ورثو == برٽن جا ڪتاب، خط، مسودا، نقشا ۽ ٻيا تاريخي ڪاغذ مختلف علمي ادارن ۽ مجموعن ۾ محفوظ آهن. === هنٽنگٽن لائبريري === [[هنٽنگٽن لائبريري]]، سين مارينو، ڪيليفورنيا، برٽن جي محفوظ ٿيل مسودن ۽ ذاتي لائبريريءَ جو هڪ اهم مجموعو رکي ٿي. ان مجموعي ۾ برٽن جي خط و ڪتابت، مسودن ۽ ڪتابن سان گڏ ٻين محققن ۽ ناشرن سان سندس لاڳاپن بابت مواد شامل آهي.<ref name="HuntingtonBurton"/> === رائل ايشياٽڪ سوسائٽي === [[رائل ايشياٽڪ سوسائٽي]] وٽ پڻ برٽن سان لاڳاپيل ڪتاب ۽ تاريخي مواد موجود آهي. سوسائٽيءَ جي مجموعي ۾ برٽن جي لکڻين ۽ سندس علمي لاڳاپن بابت دستاويز شامل آهن.<ref name="RASBurton"/> === اورلينز هائوس گيلري === [[ٽوئڪنهم]] ۾ واقع [[اورلينز هائوس گيلري]] سان پڻ برٽن جي ذاتي شين، تصويرن ۽ يادگارن جو هڪ مجموعو لاڳاپيل آهي. اهي مجموعا برٽن جي زندگيءَ ۽ سفرن بابت تحقيق لاءِ اهم آهن. == ادب ۾ رچرڊ فرانسس برٽن == رچرڊ فرانسس برٽن جي غيرمعمولي زندگيءَ سبب کيس ڪيترن ناولن، ڪهاڻين ۽ ٻين ادبي تصنيفن ۾ ڪردار طور پيش ڪيو ويو آهي. انهن ادبي تصويرن ۾ سندس حقيقي تاريخي زندگيءَ سان گڏ تخيلاتي عنصر پڻ شامل هوندا آهن. === بورخيس جي ڪهاڻي «الف» === ارجنٽائن جي مشهور ليکڪ [[خورخي لوئس بورخيس]] جي ڪهاڻي ''The Aleph'' (الف) ۾ برٽن جي نالي ۽ مشرقي ادب بابت سندس علم سان لاڳاپيل حوالو ملي ٿو. بورخيس پنهنجي ادبي تخليقن ۾ تاريخي ڪتابن، فرضي حوالن ۽ علمي شخصيتن کي گڏ ڪرڻ لاءِ مشهور هو. === ريورورلڊ ناولن جو سلسلو === آمريڪي سائنس فڪشن ليکڪ [[فلپ خوسيه فارمر]] جي ''Riverworld'' (درياهي دنيا) ناولن ۾ رچرڊ فرانسس برٽن هڪ اهم ڪردار آهي. هن تخيلاتي دنيا ۾ مختلف تاريخي دورن جا ماڻهو هڪ غيرمعمولي درياهي جهان ۾ ٻيهر جيئرا ٿين ٿا. برٽن کي اتي هڪ تجسس رکندڙ، مهم جو ۽ علم جي ڳولا ڪندڙ شخصيت طور پيش ڪيو ويو آهي. === برٽن ۽ اسپيڪ === وليم هيريسن جو تاريخي ناول ''Burton and Speke'' برٽن ۽ جان هيننگ اسپيڪ جي آفريڪي مهمن ۽ سندن اختلافن تي ٻڌل آهي. هن ناول کي پوءِ فلم ''Mountains of the Moon'' جي ڪهاڻيءَ لاءِ بنياد بڻايو ويو. === دنيا جو گڏ ڪندڙ === جرمن ٻوليءَ جي ليکڪ [[اليا ٽرويانوف]] جو ناول ''Der Weltensammler''، جنهن جو انگريزي عنوان ''The Collector of Worlds'' آهي، برٽن جي سفرن ۽ مختلف ثقافتن سان سندس لاڳاپن کي ادبي انداز ۾ پيش ڪري ٿو. هن ناول ۾ هندستان، عربستان ۽ آفريڪا سان لاڳاپيل برٽن جي زندگيءَ جا پهلو نمايان آهن. === دي رومانٽڪ === انگريز ناول نگار [[وليم بوئڊ]] جي 2022ع واري ناول ''The Romantic'' ۾ پڻ برٽن ۽ اسپيڪ تاريخي ڪردارن طور ظاهر ٿين ٿا. == فلمن ۽ ٽيليويزن ۾ برٽن == برٽن جي زندگيءَ، خاص طور آفريڪا جي مهمن ۽ اسپيڪ سان اختلافن، ڪيترن فلمن ۽ ٽيليويزن پروگرامن کي متاثر ڪيو آهي. {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#194d72;color:white;" | سال ! style="background:#194d72;color:white;" | عنوان ! style="background:#194d72;color:white;" | نوعيت ! style="background:#194d72;color:white;" | برٽن سان لاڳاپو |- | style="background:#eaf3fb;" | 1971ع | ''The Search for the Nile'' | بي بي سي ٽيليويزن سلسلو | نيل درياهه جي سرچشمي جي ڳولا؛ ڪينيٿ هيگ برٽن جو ڪردار ادا ڪيو |- | style="background:#edf6eb;" | 1990ع | ''Mountains of the Moon'' | تاريخي سوانحي فلم | برٽن ۽ اسپيڪ جون آفريڪي مهمون؛ پيٽرڪ برگن برٽن جو ڪردار ادا ڪيو |- | style="background:#fff2e4;" | 1993ع | ''Zero Patience'' | موسيقيءَ تي ٻڌل تخيلاتي فلم | برٽن جي تاريخي شخصيت جو فرضي ۽ طنزيه استعمال |- | style="background:#f3eafa;" | 2008ع | ''The Victorian Sex Explorer'' | دستاويزي پروگرام | برٽن جي سفرن ۽ جنسيات بابت تحقيق جو جائزو |} === مائونٽنز آف دي مون (1990ع) === 1990ع ۾ هدايتڪار [[باب رافيلسن]] جي فلم ''Mountains of the Moon'' (چنڊ جا جبل) رليز ٿي. فلم ۾ [[پيٽرڪ برگن]] رچرڊ فرانسس برٽن ۽ [[آئين گلين]] جان هيننگ اسپيڪ جو ڪردار ادا ڪيو. ڪهاڻيءَ جو بنياد ٻنهي مهم جوئن جي آفريڪي سفرن، نيل درياهه جي سرچشمي بابت تحقيق ۽ سندن ذاتي اختلافن تي آهي.<ref name="MountainsFilm">{{cite web |title=Mountains of the Moon |url=https://www.imdb.com/title/tt0100196/ |website=IMDb |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> فلم تاريخي واقعن مان متاثر آهي، پر ان کي مڪمل دستاويزي تاريخ بدران ڊرامائي تخليق طور سمجهڻ گهرجي. == تاريخي اهميت ۽ ورثو == رچرڊ فرانسس برٽن جي زندگي اڻويهين صديءَ جي عالمي سفرن، برطانوي سامراجي توسيع، لساني تحقيق ۽ ادبي ترجمن جي تاريخ سان ڳنڍيل آهي. هن سنڌ، هندستان، عربستان، آفريڪا، آمريڪا، برازيل ۽ ٻين علائقن بابت ڪتاب لکيا. سندس اهم خدمتن ۾ سنڌ بابت شروعاتي سماجي ۽ لساني تحقيق، مڪي ۽ مديني جو سفر، هرر ۽ آفريڪا جي وڏين ڍنڍن بابت مهمون ۽ عربي ۽ هندستاني ادب جي انگريزي اشاعت شامل آهن. تنهن هوندي به برٽن جي تاريخي حيثيت صرف سندس ڪاميابين تائين محدود نه آهي. سندس تصنيفن ۾ نوآبادياتي سوچ، نسلي تعصب، مذهبي اختلاف ۽ غيرثابت ٿيل سماجي نظريا پڻ موجود آهن. جديد تحقيق ۾ سندس ڪم کي تاريخي اهميت ۽ تنقيدي احتياط، ٻنهي سان پڙهيو وڃي ٿو. === سنڌ جي تاريخ لاءِ اهميت === سنڌ جي تاريخ جي حوالي سان برٽن جي اهميت خاص طور سندس 1847ع ۽ 1848ع وارين رپورٽن، 1849ع جي لساني مقالن، 1851ع جي ڪتابن، 1852ع جي بازداري بابت تصنيف ۽ 1877ع جي ''Sind Revisited'' ۾ آهي. اهي تصنيفون سنڌ جي ٻولين، سماجي روايتن، مذهبي زندگي، شهرن، آمدرفت ۽ برطانوي دور جي تبديلين بابت همعصر معلومات فراهم ڪن ٿيون. سندس لکڻين ۾ موجود تعصب ۽ نوآبادياتي تشريحن باوجود اهي سنڌ جي اڻويهين صديءَ واري تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم ابتدائي ماخذ آهن. == چونڊ سوانحي ۽ تحقيقي ڪتاب == * Brodie, Fawn M. (1967). ''The Devil Drives: A Life of Sir Richard Burton''. New York: W. W. Norton. * Farwell, Byron (1963). ''Burton: A Biography of Sir Richard Francis Burton''. London: Longmans. * Kennedy, Dane (2005). ''The Highly Civilized Man: Richard Burton and the Victorian World''. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press. * Lovell, Mary S. (1998). ''A Rage to Live: A Biography of Richard and Isabel Burton''. London: Little, Brown. * McLynn, Frank (1990). ''Burton: Snow upon the Desert''. London: John Murray. * Rice, Edward (1990). ''Captain Sir Richard Francis Burton: The Secret Agent Who Made the Pilgrimage to Mecca, Discovered the Kama Sutra, and Brought the Arabian Nights to the West''. New York: Charles Scribner's Sons. * Wright, Thomas (1906). ''The Life of Sir Richard Burton''. London: Everett & Co. * Jeal, Tim (2011). ''Explorers of the Nile: The Triumph and Tragedy of a Great Victorian Adventure''. New Haven: Yale University Press. * Vincent, Andrew (1985). “The Jew, the Gipsy and El-Islam: An Examination of Richard Burton's Consulship in Damascus and His Premature Recall, 1868–1871”. ''Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland''. 117 (2): 155–173. == وڌيڪ پڙهڻ لاءِ == * {{cite book |last=Burton |first=Isabel |title=The Life of Captain Sir Richard F. Burton |volume=1–2 |publisher=Chapman and Hall |location=London |year=1893 |language=en }} * {{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus |publisher=W. H. Allen & Co. |location=London |year=1851 |language=en |url=https://archive.org/details/sindhadnracestha00rich }} * {{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Sind Revisited |volume=1–2 |publisher=Richard Bentley and Son |location=London |year=1877 |language=en }} * {{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://burtoniana.org/ Burtoniana] — برٽن جي ڪتابن، سوانحن ۽ تاريخي دستاويزن جو مجموعو * [https://www.huntington.org/collections/lib-mssrbl هنٽنگٽن لائبريريءَ ۾ برٽن جا مسودا] * [https://royalasiaticsociety.org/richard-francis-burton-1821-1890/ رائل ايشياٽڪ سوسائٽيءَ ۾ برٽن بابت معلومات] * [https://www.gutenberg.org/ebooks/author/898 پروجيڪٽ گٽنبرگ تي برٽن جا ڪتاب] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Richard_Francis_Burton وڪيميڊيا ڪامنز تي رچرڊ فرانسس برٽن جون تصويرون] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:1821ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:1890ع ۾ وفات ڪيل]] [[زمرو:برطانوي سياح]] [[زمرو:برطانوي ليکڪ]] [[زمرو:برطانوي مترجم]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:سنڌ جا سفرناما]] [[زمرو:مشرقيات جا ماهر]] [[زمرو:آفريڪا جا محقق]] 2rdknn4rputx7fktu7r4lsqj3g7swbh 422545 422544 2026-10-18T00:05:27Z Intisar Ali 8681 422545 wikitext text/x-wiki {{Short description|برطانوي سياح، فوجي آفيسر، محقق، لسانيات جو ماهر، مترجم ۽ سفارتڪار (1821ع–1890ع)}} {{Infobox officeholder | honorific_prefix = سر | name = رچرڊ فرانسس برٽن | native_name = Richard Francis Burton | honorific_suffix = KCMG، FRGS، FRAS | image = Richard Francis Burton by Rischgitz, 1864.jpg | image_size = 240px | caption = رچرڊ فرانسس برٽن، 1864ع | office = برطانوي قونصل، فرنانڊو پو | office2 = برطانوي قونصل، سانتوس | office3 = برطانوي قونصل، دمشق | office4 = برطانوي قونصل، ٽريسٽي | birth_date = {{Birth date|1821|3|19|df=yes}} | birth_place = [[ٽورڪي]]، ڊيون، انگلينڊ | death_date = {{Death date and age|1890|10|20|1821|3|19|df=yes}} | death_place = [[ٽريسٽي]]، آسٽريا-هنگري | resting_place = سينٽ ميري مئگڊلين رومن ڪيٿولڪ چرچ جو قبرستان، مورٽليڪ، لنڊن | nationality = برطانوي | education = [[ٽرنٽي ڪاليج، آڪسفرڊ]] | spouse = [[ازابيل برٽن]] (شادي: 22 جنوري 1861ع) | occupation = سياح، فوجي آفيسر، محقق، لسانيات جو ماهر، مترجم، ليکڪ ۽ سفارتڪار | known_for = سنڌ بابت تاريخي ۽ سماجي تحقيق، مڪي ۽ مديني جو سفر، آفريڪا جون جاگرافيائي مهمون ۽ عربي ادب جا ترجما | notable_works = ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus''؛ ''Sind Revisited''؛ ''Personal Narrative of a Pilgrimage to Al-Madinah and Meccah''؛ ''The Book of the Thousand Nights and a Night''؛ ''The Kasidah'' | pen_name = مرزا عبدالله البشري؛ حاجي عبدو اليزدي؛ فرينڪ بيڪر | allegiance = [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] | branch = بمبئي فوج | unit = 18هين مقامي پيادل فوجي ريجمينٽ | nickname = رفئين ڊڪ (Ruffian Dick) | service_years = 1842ع–1861ع | rank = ڪئپٽن | battles = [[ڪريميا جي جنگ]] | awards = نائٽ ڪمانڊر آف دي آرڊر آف سينٽ مائيڪل اينڊ سينٽ جارج؛ ڪريميا ميڊل | signature = Richard Francis Burton signature.svg }} '''سر رچرڊ فرانسس برٽن''' (انگريزي: ''Sir Richard Francis Burton''؛ 19 مارچ 1821ع – 20 آڪٽوبر 1890ع) هڪ مشهور [[برطانيا|برطانوي]] سياح، جاگرافيدان، فوجي آفيسر، [[لسانيات|لسانيات جو ماهر]]، محقق، [[مترجم]]، ليکڪ، [[بشرشناسي|بشرشناس]] ۽ سفارتڪار هو. هن [[ايشيا]]، [[آفريڪا]]، [[ڏکڻ آمريڪا]] ۽ ٻين علائقن جا سفر ڪيا ۽ مختلف قومن جي ٻولين، ثقافتن، مذهبي عقيدن، سماجي رسمن، تاريخ ۽ جاگرافيءَ بابت وسيع تحقيق ڪئي.<ref name="Kennedy2005">{{cite book |last=Kennedy |first=Dane |title=The Highly Civilized Man: Richard Burton and the Victorian World |publisher=Harvard University Press |location=Cambridge, Massachusetts |year=2005 |isbn=9780674018624 |language=en }}</ref><ref name="Young2006">{{cite book |last=Young |first=S. |title=Richard Francis Burton: Explorer, Scholar, Spy |publisher=Marshall Cavendish |location=New York |year=2006 |isbn=9780761422228 |language=en }}</ref> برٽن پنهنجي غيرمعمولي لساني صلاحيتن سبب مشهور هو. سندس سوانح نگارن موجب، هو ڪيترين يورپي، ايشيائي ۽ آفريقي ٻولين ۽ لهجن کان واقف هو. سندس ڄاڻ ۾ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]، [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]، [[اطالوي ٻولي|اطالوي]]، [[عربي ٻولي|عربي]]، [[فارسي ٻولي|فارسي]]، [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]]، [[هندوستاني ٻولي|هندوستاني]]، [[گجراتي ٻولي|گجراتي]]، [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] ۽ ٻيون ٻوليون شامل هيون. سندس ٻولين جي ڄاڻ بابت سوانح نگارن جا انگ مختلف آهن، ڇاڪاڻ ته ڪجهه ليکڪ جدا جدا لهجن کي به مستقل ٻولين طور شمار ڪن ٿا.<ref name="McLynn1990">{{cite book |last=McLynn |first=Frank |title=Of No Country: An Anthology of the Works of Sir Richard Burton |publisher=Charles Scribner's Sons |location=New York |year=1990 |language=en }}</ref> برٽن 1842ع ۾ [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي بمبئي فوج ۾ شامل ٿيو. سندس فوجي زندگيءَ جو اهم حصو هندستان ۽ [[سنڌ]] ۾ گذريو، جتي هن مقامي ٻولين، قومن، مذهبي روايتن ۽ سماجي زندگيءَ جو مطالعو ڪيو. هن سنڌ بابت ڪيترائي ڪتاب لکيا، جن مان ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' (1851ع) ۽ ''Sind Revisited'' (1877ع) سنڌ جي اڻويهين صديءَ جي تاريخ جا اهم ماخذ سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="Burton1851">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus: With Notices of the Topography and History of the Province |publisher=W. H. Allen & Co. |location=London |year=1851 |language=en |url=https://archive.org/details/sindhadnracestha00rich }}</ref><ref name="Burton1877">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Sind Revisited: With Notices of the Anglo-Indian Army; Railroads; Past, Present, and Future, etc. |volume=1–2 |publisher=Richard Bentley and Son |location=London |year=1877 |language=en |url=https://books.google.com/books?id=GwREAQAAMAAJ }}</ref> برٽن جي شهرت جو هڪ اهم سبب 1853ع ۾ مسلمان حاجيءَ جو ويس اختيار ڪري [[مڪو|مڪي]] ۽ [[مدينو|مديني]] جو سفر ڪرڻ هو. ان کان پوءِ هن [[جان هيننگ اسپيڪ]] سان گڏ اوڀر آفريڪا جي جاگرافيائي مهمن ۾ حصو ورتو ۽ 1858ع ۾ [[ڍنڍ ٽانگانيڪا]] تائين پهتو. هو [[رائل جاگرافيائي سوسائٽي]] جو فيلو پڻ هو.<ref name="BBCBurton">{{cite web |title=Historic Figures: Sir Richard Burton |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/burton_sir_richard.shtml |website=BBC History |publisher=BBC |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> سندس ٻين مشهور علمي ۽ ادبي خدمتن ۾ عربي داستانن جي مجموعي ''The Book of the Thousand Nights and a Night'' جو انگريزي ترجمو، ''The Perfumed Garden'' جو ترجمو ۽ ''Kama Sutra'' جي انگريزي اشاعت سان وابستگي شامل آهن. هن سفرنامن، تاريخ، انساني روين، تلواربازي، بازداري، مذهبي مطالعي ۽ بشرشناسيءَ بابت پڻ لکيو.<ref name="Kennedy2005"/> 1861ع کان پوءِ برٽن برطانوي سفارتي ملازمت ۾ رهيو ۽ فرنانڊو پو، برازيل جي سانتوس، [[دمشق]] ۽ ٽريسٽي ۾ قونصل طور خدمتون سرانجام ڏنيون. 1886ع ۾ [[راڻي وڪٽوريا]] کيس نائٽ ڪمانڊر آف دي آرڊر آف سينٽ مائيڪل اينڊ سينٽ جارج جو اعزاز عطا ڪيو.<ref name="LondonGazette1886">{{cite journal |title=The London Gazette |issue=25559 |date=16 February 1886 |page=743 |language=en }}</ref> سنڌي ادب جي محقق [[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع) ۾ برٽن جو ذڪر ڪيو آهي. جوتواڻيءَ موجب، برٽن پنجاهه کان وڌيڪ تصنيفن جو ليکڪ هو، جن مان گهڻيون سفرنامن سان لاڳاپيل هيون.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> == سوانح عمري == === شروعاتي زندگي ۽ خاندان === رچرڊ فرانسس برٽن 19 مارچ 1821ع تي انگلينڊ جي ڊيون علائقي جي سامونڊي شهر [[ٽورڪي]] ۾ ڄائو. سندس ڄمڻ جي هنڌ بابت تاريخي ماخذن ۾ اختلاف ملي ٿو. برٽن پنهنجي سوانحي بيانن ۾ هارٽفورڊشائر جي ايلسٽري ۾ واقع خانداني گهر ''Barham House'' کي پنهنجي ڄمڻ جو هنڌ ڄاڻايو، پر سندس جديد سوانح نگار [[ميري ايس. لوويل]] جي تحقيق موجب، سندس اصل ڄمڻ جو هنڌ ٽورڪي هو.<ref name="Lovell1998">{{cite book |last=Lovell |first=Mary S. |title=A Rage to Live: A Biography of Richard and Isabel Burton |publisher=W. W. Norton & Company |location=New York |year=1998 |isbn=9780393046724 |language=en }}</ref> سندس بپتسما 2 سيپٽمبر 1821ع تي هارٽفورڊشائر جي ايلسٽري چرچ ۾ ٿي.<ref name="HertfordHistory">{{cite book |last=Page |first=William |title=A History of the County of Hertford |volume=2 |publisher=Constable |year=1908 |pages=349–351 |language=en |url=https://www.british-history.ac.uk/vch/herts/vol2/pp349-351 }}</ref> برٽن جو پيءُ ليفٽيننٽ ڪرنل '''جوزف نيٽروِل برٽن''' (Joseph Netterville Burton) اينگلو-آئرش نسل جو برطانوي فوجي آفيسر هو، جيڪو برطانوي فوج جي 36هين پيادل ريجمينٽ سان لاڳاپيل رهيو. سندس ماءُ '''مارٿا بيڪر''' (Martha Baker) هارٽفورڊشائر جي مالدار زميندار رچرڊ بيڪر جي ڌيءَ ۽ وارثن مان هڪ هئي. برٽن جو نالو پڻ سندس ناني واري خاندان جي رچرڊ بيڪر جي نسبت سان رکيو ويو.<ref name="Wright1906">{{cite book |last=Wright |first=Thomas |title=The Life of Sir Richard Burton |volume=1–2 |publisher=Everett & Co. |location=London |year=1906 |language=en |url=https://burtoniana.org/biography/1906-The%20Life%20of%20Sir%20Richard%20Burton%20-%20Wright/HTML/index.html }}</ref> برٽن کي ٻه ڀائر ڀينر هئا: '''ماريا ڪيٿرين ايلزبيٿ برٽن''' ۽ '''ايڊورڊ جوزف نيٽروِل برٽن'''. سندس ڀيڻ ماريا بعد ۾ برطانوي فوجي آفيسر سر هينري وليم اسٽسٽڊ سان شادي ڪئي.<ref name="Wright1906"/> === يورپ ۾ ننڍپڻ ۽ پرورش === برٽن جي ننڍپڻ جو وڏو حصو انگلينڊ، فرانس ۽ اٽليءَ جي مختلف شهرن ۾ گذريو. سندس پيءُ دم جي بيماريءَ سبب نسبتاً سازگار آبهوا جي ڳولا ۾ خاندان کي يورپ جي مختلف علائقن ۾ منتقل ڪندو رهيو.<ref name="Wright1906"/> شروعات ۾ برٽن جو خاندان انگلينڊ جي ايلسٽري ۽ فرانس جي [[ٽورز]] شهر جي وچ ۾ رهندو هو. ٽورز ۾ برٽن ۽ سندس ڀاءُ جي سنڀال هڪ انگريز عورت مسز لنگ ڪندي هئي. سندن شروعاتي تعليم هڪ آئرش استاد ڪلاف جي نگرانيءَ ۾ ٿي. ان کان پوءِ خاندان ٽورز جي ''Rue de l'Archevêché'' واري علائقي ۾ منتقل ٿيو، جتي ٻارن کي جان گلڪرسٽ جي تعليمي اداري ۾ داخل ڪرايو ويو. اتي برٽن کي [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] ۽ [[قديم يوناني ٻولي|قديم يوناني]] ٻولين جي ابتدائي تعليم ملي.<ref name="Wright1906"/> 1829ع ۾ خاندان انگلينڊ موٽيو ۽ برٽن ۽ سندس ڀاءُ کي رچمنڊ گرين جي هڪ ابتدائي اسڪول ۾ داخل ڪرايو ويو. اهو اسڪول ريورنڊ چارلس ڊيلافوس هلائيندو هو. سوانح نگار ٿامس رائيٽ موجب، اسڪول ۾ تعليم ۽ شاگردن جي رهائش جا انتظام اطمينان بخش نه هئا.<ref name="Wright1906"/> بعد ۾ خاندان فرانس جي [[بلوا]] شهر ۾ منتقل ٿيو، جتي ٻارن جي تعليم لاءِ خانگي استادن جو بندوبست ڪيو ويو. برٽن ۽ سندس ڀاءُ کي ريورنڊ ايڇ. آر. ڊو پري پڙهائيندو هو. خاندان ڪجهه عرصي کان پوءِ فرانس مان اٽليءَ ڏانهن ويو. هنن [[مارسي]]، [[ليورنو]]، [[پيسا]]، [[سيئنا]]، [[پيروگيا]]، [[فلورينس]]، [[روم]]، [[نيپلز]]، [[سورينٽو]] ۽ [[ڪاپري]] جهڙن هنڌن تي وقت گذاريو.<ref name="Wright1906"/> اٽليءَ ۾ رهائش دوران برٽن کي اطالوي ٻولي، مصوري ۽ موسيقيءَ سان واقفيت حاصل ٿي. سندس ڀاءُ ايڊورڊ وائلن وڄائڻ ۾ دلچسپي ورتي، جڏهن ته رچرڊ جي دلچسپي ٻولين، سفرن ۽ جسماني سرگرمين ۾ وڌيڪ هئي. 1836ع ۾ خاندان فرانس جي ڏاکڻي شهر [[پو، فرانس|پو]] ڏانهن منتقل ٿيو ۽ پوءِ وري اٽليءَ جي پيسا ۽ لوڪا شهرن ۾ رهيو. هن عرصي ۾ برٽن مختلف يورپي سماجي ۽ ثقافتي ماحولن سان واقفيت حاصل ڪئي.<ref name="Wright1906"/> === ٻولين سان شروعاتي دلچسپي === برٽن ننڍپڻ کان ئي ٻولين سکڻ جي غيرمعمولي صلاحيت ڏيکاري. يورپ جي مختلف علائقن ۾ رهائش سبب هن فرانسيسي، اطالوي ۽ جديد يوناني ٻوليون سکڻ جا موقعا حاصل ڪيا. هن لاطيني ۽ قديم يوناني ٻولين جي تعليم پڻ حاصل ڪئي. سوانح نگار ايڊورڊ رائس موجب، برٽن کي ٻولين جي آوازن، لهجن ۽ تلفظن ۾ فرق سڃاڻڻ جي خاص صلاحيت هئي. هو يورپي ٻولين جي مختلف لهجن جي نقل ڪرڻ ۽ انهن کي ڳالهائڻ ۾ مهارت حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪندو هو.<ref name="Rice1990">{{cite book |last=Rice |first=Edward |title=Captain Sir Richard Francis Burton: The Secret Agent Who Made the Pilgrimage to Mecca, Discovered the Kama Sutra, and Brought the Arabian Nights to the West |publisher=Charles Scribner's Sons |location=New York |year=1990 |isbn=9780684191379 |language=en }}</ref> برٽن جي شروعاتي لساني تعليم سندس مستقبل جي سفرن، فوجي خدمتن ۽ مختلف سماجن بابت تحقيق ۾ مددگار ثابت ٿي. === آڪسفرڊ يونيورسٽيءَ ۾ تعليم === آڪٽوبر 1840ع ۾ برٽن [[آڪسفرڊ يونيورسٽي]] جي [[ٽرنٽي ڪاليج، آڪسفرڊ|ٽرنٽي ڪاليج]] ۾ داخل ٿيو. يونيورسٽيءَ ۾ داخلا کان اڳ هن وليم اليگزينڊر گرينهل ۽ ڊاڪٽر اوگل کان تعليمي رهنمائي حاصل ڪئي هئي.<ref name="Wright1906"/> آڪسفرڊ ۾ برٽن جي دلچسپي روايتي نصابي تعليم کان وڌيڪ ٻولين، تلواربازي، ٻيڙين هلائڻ، شڪار ۽ ٻين جسماني سرگرمين ۾ هئي. هو عربي ۽ ٻين مشرقي ٻولين جي تعليم حاصل ڪرڻ جو خواهشمند هو. هن عربي سکڻ لاءِ يونيورسٽيءَ ۾ موجود ماهرن سان رابطو ڪيو، پر سندس خواهش مطابق انفرادي تعليم جو بندوبست نه ٿي سگهيو. ان کان پوءِ هن پنهنجي ڪوششن سان عربي پڙهڻ شروع ڪئي ۽ اسپيني مستشرق پاسڪوال ڊي گايانگوس کان ڪجهه رهنمائي حاصل ڪئي.<ref name="Wright1906"/> برٽن آڪسفرڊ جي تعليمي نظام ۽ ضابطن تي تنقيد ڪندو هو. سندس خيال ۾ يونيورسٽيءَ جي روايتي تعليم عملي ڄاڻ ۽ آزاد تحقيق جي تقاضائن کي پورو نه ڪندي هئي. اپريل 1842ع ۾ برٽن يونيورسٽيءَ جي منع باوجود گهوڙن جي هڪ مقابلي ۾ شرڪت ڪئي. جڏهن ضابطن جي ڀڃڪڙي ڪندڙ شاگردن خلاف ڪارروائي ڪئي وئي، تڏهن برٽن يونيورسٽيءَ جي اختيارين سان بحث ڪيو. ٻين شاگردن کي عارضي طور ڪاليج مان معطل ڪيو ويو، پر برٽن کي مستقل طور خارج ڪيو ويو.<ref name="Wright1906"/> آڪسفرڊ مان نيڪالي سندس زندگيءَ جو اهم موڙ ثابت ٿي. ان کان پوءِ هن فوجي ملازمت اختيار ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. === بمبئي فوج ۾ شموليت === 1842ع ۾ برٽن [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي بمبئي فوج ۾ آفيسر طور شامل ٿيو. کيس بمبئي فوج جي '''18هين مقامي پيادل فوجي ريجمينٽ''' ۾ مقرر ڪيو ويو. برٽن شروعات ۾ پهرين اينگلو-افغان جنگ ۾ حصو وٺڻ جو خواهشمند هو، پر سندس هندستان پهچڻ تائين اها جنگ ختم ٿي چڪي هئي.<ref name="Rice1990"/> هن کي [[گجرات]] ۾ مقرر ڪيو ويو، جتي سندس فوجي دستو جنرل [[چارلس جيمس نيپيئر]] جي ڪمانڊ هيٺ هو. فوجي ملازمت دوران برٽن مقامي ٻولين، مذهبي روايتن ۽ سماجي زندگيءَ جي مطالعي ۾ گهري دلچسپي ورتي.<ref name="Ghose2006">{{cite book |last=Ghose |first=Indira |chapter=Imperial Player: Richard Burton in Sindh |title=Travel Writing in the Nineteenth Century |editor-last=Youngs |editor-first=Tim |publisher=Anthem Press |year=2006 |pages=71–86 |isbn=9781843317692 |doi=10.7135/upo9781843317692.005 |language=en }}</ref> سندس غيرروايتي روين، تلواربازيءَ جي مهارت ۽ جرئتمند طبيعت سبب کيس '''رفئين ڊڪ''' (''Ruffian Dick'') جي لقب سان پڻ سڏيو ويندو هو.<ref name="Rice1990"/> === هندستان ۾ لساني ۽ ثقافتي مطالعو === هندستان ۾ رهائش دوران برٽن مقامي ٻولين سکڻ لاءِ باقاعدي محنت ڪئي. هن هندوستاني، فارسي، عربي، گجراتي، مراٺي، پنجابي، سنڌي ۽ سرائڪي ٻولين جو مطالعو ڪيو. سندس لساني مهارت بابت مختلف سوانح نگارن جا بيان ملن ٿا. ايڊورڊ رائس موجب، برٽن ڪيترن سرڪاري لساني امتحانن ۾ ڪاميابي حاصل ڪئي هئي ۽ وڌيڪ امتحانن جي تياري پڻ ڪري رهيو هو.<ref name="Rice1990"/> برٽن مقامي ماڻهن سان سڌي رابطي کي ٻولين ۽ ثقافتن جي مطالعي جو اهم ذريعو سمجهندو هو. هو مقامي لباس، ڳالهائڻ جي انداز، رسمن ۽ سماجي آداب جو مشاهدو ڪندو هو. هن هندو، مسلمان ۽ ٻين مذهبي برادرين جي عقيدن ۽ رسمن بابت پڻ ڄاڻ حاصل ڪئي. سندس مذهبي تجربن بابت سوانح نگارن جا مختلف بيان ملن ٿا، جن ۾ هندو مذهبي رسمن ۾ شرڪت، سک روايتن جو مطالعو ۽ صوفي طريقن سان واقفيت شامل آهي.<ref name="Rice1990"/> بهرحال، برٽن جي ذاتي مذهبي وابستگيءَ بابت مختلف روايتن کي هڪجهڙو معتبر نٿو سمجهي سگهجي. سندس ڪجهه دعوائون ذاتي بيانن تي ٻڌل آهن ۽ انهن جي آزاد تاريخي تصديق محدود آهي. === سنڌ ۾ آمد ۽ فوجي خدمتون === [[سنڌ تي انگريزن جو قبضو|1843ع ۾ سنڌ تي برطانوي قبضي]] کان پوءِ علائقي ۾ برطانوي فوجي ۽ انتظامي سرگرميون وڌيون. انهيءَ پسمنظر ۾ 1844ع ۾ برٽن کي سنڌ موڪليو ويو. سنڌ ۾ سندس فوجي خدمتن جو تعلق برطانوي فوج جي مقامي انتظام، جاگرافيائي ڄاڻ ۽ سروي سان هو. هن فوجي ذميوارين سان گڏ سنڌ جي ماڻهن، ٻولين، تاريخ، مذهب ۽ سماجي روايتن بابت معلومات گڏ ڪرڻ شروع ڪئي.<ref name="Ghose2006"/> سنڌ ۾ برٽن جي رهائش سندس علمي ۽ ادبي زندگيءَ جو اهم مرحلو ثابت ٿي. هن سنڌي ٻولي، مقامي برادرين، مذهبي ادارن ۽ سماجي رسمن جو مشاهدو ڪيو. برٽن سنڌ جي مختلف علائقن ۾ سفر ڪندي مقامي ماڻهن سان رابطا قائم ڪيا ۽ سنڌ جي روزمره زندگيءَ بابت نوٽس تيار ڪيا. انهن مشاهدن جي بنياد تي هن بعد ۾ سنڌ بابت ڪيترائي ڪتاب لکيا.<ref name="Burton1851"/> سندس ڪتاب ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' جي مهاڳ موجب، سنڌ ۾ لڳ ڀڳ پنجن سالن جي رهائش دوران کيس اهڙي جامع ڪتاب جي کوٽ محسوس ٿي، جنهن ۾ مقامي ماڻهن جي گهريلو زندگي، مذهبي عقيدن، رسم و رواج ۽ سماجي حالتن بابت تفصيلي ڄاڻ موجود هجي.<ref name="Burton1851"/> برٽن جي سنڌ بابت تحقيق کي جديد تاريخنگاريءَ ۾ نوآبادياتي علم جي پيداوار جي پسمنظر ۾ پڻ ڏٺو ويو آهي. محقق اندرا گهوش پنهنجي مطالعي ''Imperial Player: Richard Burton in Sindh'' ۾ برٽن جي سنڌ واري تجربي ۽ سندس سفرنامن کي برطانوي سامراجي طاقت، ثقافتي مشاهدي ۽ ليکڪ جي شخصيت جي لاڳاپن جي روشنيءَ ۾ بحث هيٺ آندو آهي.<ref name="Ghose2006"/> === سنڌ مان واپسي ۽ ابتدائي تصنيفون === برٽن 1848ع ۾ سنڌ ڇڏي. سنڌ ۾ رهائش دوران گڏ ڪيل مواد بعد ۾ سندس ڪيترين تصنيفن جو بنياد بڻيو. 1851ع ۾ سندس سنڌ بابت ٻه اهم ڪتاب شايع ٿيا: * ''Scinde; or, The Unhappy Valley'' (سنڌ يا ڏکويل وادي)، ٻن جلدن ۾؛ * ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' (سنڌ ۽ سنڌو ماٿريءَ ۾ رهندڙ قومون). 1852ع ۾ سندس ڪتاب ''Falconry in the Valley of the Indus'' (سنڌو ماٿريءَ ۾ بازن سان شڪار) شايع ٿيو، جنهن ۾ بازداري ۽ شڪار سان لاڳاپيل روايتن جو احوال ڏنل آهي.<ref name="BurtonBibliography">{{cite web |title=Major Works of Richard Francis Burton |url=https://static.burtoniana.org/books/index.htm |website=Burtoniana |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> اهي ڪتاب سنڌ جي اڻويهين صديءَ جي سماجي، لساني ۽ ثقافتي تاريخ بابت اهم ابتدائي ماخذ آهن. انهن جي مطالعي وقت برٽن جي ذاتي مشاهدن، ٻڌل روايتن ۽ نوآبادياتي تعبيرن جي وچ ۾ فرق رکڻ ضروري آهي. == سنڌ بابت علمي ۽ تحقيقي خدمتون == [[فائل:Richard-Francis-Burton-by-Lock-&-Whitfield,-1876.png|thumb|upright|رچرڊ فرانسس برٽن جي 1876ع واري تصوير، جيڪا لاڪ ۽ وِٽفيلڊ جي فوٽوگرافي اسٽوڊيو ۾ ورتي وئي.]] [[سنڌ]] ۾ رهائش دوران رچرڊ فرانسس برٽن فوجي ذميوارين سان گڏ تاريخ، جاگرافي، ٻولين، مقامي ادب، مذهبي عقيدن، سماجي رسمن ۽ ماڻهن جي روزمره زندگيءَ بابت مواد گڏ ڪيو. سندس سنڌ بابت تحقيق جا نتيجا سرڪاري رپورٽن، علمي مقالن ۽ سفرنامن جي صورت ۾ شايع ٿيا. برٽن جي سنڌ بابت لکڻين ۾ ٻن قسمن جو مواد نمايان آهي: پهريون، سندس ذاتي سفرن ۽ مشاهدن تي ٻڌل احوال؛ ٻيو، مقامي ماڻهن، عالمن، استادن ۽ ٻين ڄاڻ رکندڙ شخصيتن کان حاصل ڪيل روايتون ۽ معلومات. انهيءَ ڪري سندس تصنيفون تاريخي ماخذ هجڻ سان گڏ برطانوي نوآبادياتي دور جي علمي سوچ جو پڻ اظهار ڪن ٿيون.<ref name="Ghose2006"/><ref name="Kennedy2005"/> === سنڌ بابت شروعاتي سرڪاري رپورٽون === برٽن جي سنڌ بابت تحقيق صرف سندس مشهور ڪتابن تائين محدود نه هئي. 1847ع ۽ 1848ع ۾ هن سنڌ جي آبادي، رسم و رواج، ٻولين، ادب، زراعت ۽ وقت جي حساب بابت ٻه اهم رپورٽون پڻ تيار ڪيون، جيڪي بمبئي حڪومت جي سرڪاري رڪارڊن ۾ شايع ٿيون.<ref name="BurtonMinorWorks">{{cite web |title=Shorter Works by Richard Francis Burton |url=https://burtoniana.org/minor/by-year/index.htm |website=Burtoniana |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> ==== سنڌ جي آبادي، رسم و رواج، ٻولي ۽ ادب بابت نوٽس (1847ع) ==== 1847ع ۾ برٽن جو مقالو ''Notes Relative to the Population of the Sind; and the Customs, Language, and Literature of the People'' (سنڌ جي آبادي، ماڻهن جي رسم و رواج، ٻولي ۽ ادب بابت نوٽس) شايع ٿيو. هي مقالو ''Bombay Government Records'' جي نئين سلسلي جي سترهين نمبر، ٻئي حصي، صفحن 637 کان 657 تائين شايع ٿيو.<ref name="Burton1847">{{cite report |last=Burton |first=Richard F. |title=Notes Relative to the Population of the Sind; and the Customs, Language, and Literature of the People |work=Bombay Government Records |series=New Series |number=17 |volume=Part 2 |pages=637–657 |year=1847 |language=en }}</ref> هن رپورٽ جو موضوع سنڌ جي آبادي ۽ ماڻهن جي سماجي ۽ لساني زندگي هو. ان ۾ مقامي ماڻهن جي روايتن، ٻوليءَ ۽ ادب بابت گڏ ڪيل معلومات پيش ڪئي وئي. اها رپورٽ برٽن جي پوءِ شايع ٿيل ڪتاب ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' جي موضوعاتي پسمنظر کي سمجهڻ لاءِ اهم آهي. ==== سنڌ ۾ وقت جي ورهاست، زراعت ۽ نشي آور شين بابت نوٽس (1848ع) ==== 1848ع ۾ برٽن جو ٻيو مقالو ''Brief Notes Relative to the Division of Time, and Articles of Cultivation in Sind; to Which Are Appended Remarks on the Modes of Intoxication in That Province'' شايع ٿيو. ان جي عنوان جو سنڌي ترجمو '''سنڌ ۾ وقت جي ورهاست، پوکيل فصلن ۽ نشي جي طريقن بابت مختصر نوٽس''' ڪري سگهجي ٿو. هي مقالو ''Bombay Government Records'' جي نئين سلسلي جي سترهين نمبر، ٻئي حصي، صفحن 613 کان 636 تائين شايع ٿيو.<ref name="Burton1848">{{cite report |last=Burton |first=Richard F. |title=Brief Notes Relative to the Division of Time, and Articles of Cultivation in Sind; to Which Are Appended Remarks on the Modes of Intoxication in That Province |work=Bombay Government Records |series=New Series |number=17 |volume=Part 2 |pages=613–636 |year=1848 |language=en }}</ref> هن رپورٽ ۾ سنڌ ۾ وقت جي روايتي حساب، زراعت سان لاڳاپيل موضوعن ۽ نشي آور شين جي استعمال بابت احوال ڏنو ويو. رپورٽ جي تياريءَ سان اسسٽنٽ سرجن جان ايلرٽن اسٽاڪس جو نالو پڻ لاڳاپيل آهي. تحقيق موجب، رپورٽ جي ڪجهه حصن ۾ اسٽاڪس جي شرڪت هئي، جڏهن ته نشي جي طريقن بابت اضافي تبصرا برٽن جي ڪم سان منسوب ڪيا ويا آهن.<ref name="BurtonMinorWorks"/> === سنڌي ٻولي ۽ مقامي لساني روايتون === برٽن کي سنڌي ٻولي ۽ ان جي پاڙيسري ٻولين سان لاڳاپن ۾ خاص دلچسپي هئي. هن سنڌ ۾ رهائش دوران مقامي ماڻهن جي ڳالهائڻ جا طريقا، مختلف لهجا، ٻولين جا لفظ ۽ ادبي روايتون سمجهڻ جي ڪوشش ڪئي. سندس 1851ع واري ڪتاب ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' ۾ سنڌ جي ٻولين ۽ ادب بابت بحث موجود آهي. هن مقامي سماجي ۽ مذهبي زندگيءَ کي سمجهڻ لاءِ ٻوليءَ جي ڄاڻ کي اهميت ڏني.<ref name="Burton1851"/> برٽن جو لساني ڪم اڻويهين صديءَ جي وچ ڌاري سنڌ ۽ ڀرپاسي جي علائقن جي ٻولين بابت يورپي تحقيق جي شروعاتي مثالن مان هڪ آهي. البت سندس دور جي ٻولين جي درجابندي ۽ اصطلاحن کي جديد لسانيات جي درجابنديءَ کان الڳ سمجهڻ گهرجي. === جتڪي، ملتاني ۽ پشتو بابت مقالا === 1849ع ۾ برٽن جا لسانيات بابت مقالا بمبئي شاخ جي رائل ايشياٽڪ سوسائٽيءَ جي رسالي ''Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society'' ۾ شايع ٿيا. انهن ۾ جتڪي يا بيلوچڪي لهجي جي گرامر، ملتاني ٻوليءَ جي گرامر ۽ پشتو ٻوليءَ جي هڪ درسي مجموعي بابت تنقيدي اڀياس شامل هئا.<ref name="DNB"/> ==== جتڪي يا بيلوچڪي لهجي جي گرامر ==== ''A Grammar of the Jataki or Belochki Dialect'' (جتڪي يا بيلوچڪي لهجي جي گرامر) جنوري 1849ع ۾ شايع ٿيو. هي مقالو ''Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society'' جي ٽئين جلد، ٻارهين شماري، صفحن 84 کان 125 تائين شايع ٿيو.<ref name="BurtonJataki1849">{{cite journal |last=Burton |first=Richard F. |title=A Grammar of the Jataki or Belochki Dialect |journal=Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society |volume=3 |issue=12 |pages=84–125 |date=January 1849 |language=en }}</ref> مقالي جي عنوان ۾ استعمال ٿيل ''Jataki'' ۽ ''Belochki'' تاريخي لساني اصطلاح آهن. انهن کي جديد ٻولين جي نالن يا حدن سان بنا تحقيق جي هڪجهڙو سمجهڻ مناسب نه آهي. ==== ملتاني ٻوليءَ جي گرامر ==== برٽن جي شروعاتي تصنيفن بابت ''Dictionary of National Biography'' ۾ ''A Grammar of the Multani Language'' (ملتاني ٻوليءَ جي گرامر) جو ذڪر ملي ٿو ۽ ان کي 1849ع جي لساني مقالن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.<ref name="DNB"/> ملتاني ٻوليءَ جو تعلق موجوده سرائڪي لساني روايت سان آهي. تنهن هوندي به برٽن جي اصل مقالي ۾ استعمال ٿيل اصطلاحن ۽ درجابنديءَ کي انهيءَ دور جي لساني ماحول جي روشنيءَ ۾ سمجهڻ گهرجي. ==== پشتو بابت تنقيدي نوٽس ==== ''Notes and Remarks on Dr. Dorn's Chrestomathy of the Pushtu or Afghan Language'' (ڊاڪٽر ڊورن جي پشتو يا افغان ٻوليءَ جي درسي مجموعي بابت نوٽس ۽ تبصرا) جنوري 1849ع ۾ شايع ٿيو. هي مقالو ''Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society'' جي ٽئين جلد، ٻارهين شماري، صفحن 58 کان 69 تائين موجود آهي.<ref name="BurtonPushtu1849">{{cite journal |last=Burton |first=Richard F. |title=Notes and Remarks on Dr. Dorn's Chrestomathy of the Pushtu or Afghan Language |journal=Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society |volume=3 |issue=12 |pages=58–69 |date=January 1849 |language=en }}</ref> هن مقالي ۾ برٽن پشتو ٻوليءَ بابت ڊاڪٽر ڊورن جي علمي ڪم جو جائزو ورتو. === سنڌي ادب ۽ زباني روايتون === برٽن جي سنڌ بابت ڪتابن ۾ مقامي ٻولين ۽ ادب سان گڏ زباني روايتن، قصن، مذهبي بيانن ۽ سماجي رسمن بابت مواد پڻ موجود آهي. سندس تحقيق جو هڪ اهم پهلو اهو هو ته هن صرف سياسي واقعن يا حڪمرانن جي تاريخ تائين پاڻ کي محدود نه رکيو، پر ماڻهن جي روزمره زندگيءَ، ٻوليءَ ۽ ثقافتي اظهار کي پڻ موضوع بڻايو.<ref name="Burton1851"/> ''Sind Revisited'' ۾ پڻ مقامي قصن ۽ ڏندڪٿائن جا احوال، شاعريءَ جا ترجما ۽ مذهبي روايتن جا بيان ملن ٿا.<ref name="Burton1877"/> انهن لکڻين کي سنڌ جي لوڪ ادب ۽ ثقافتي تاريخ جي مطالعي ۾ مددگار مواد طور استعمال ڪري سگهجي ٿو، پر برٽن جي ترجمن ۽ تشريحن کي اصل سنڌي متنن جو مڪمل متبادل نٿو سمجهي سگهجي. === سنڌ جون قومون، برادريون ۽ سماجي بناوت === برٽن پنهنجي 1851ع واري ڪتاب ۾ سنڌ جي آباديءَ جي مختلف گروهن، مذهبي برادرين ۽ سماجي رسمن بابت معلومات گڏ ڪئي. سندس تحقيق ۾ سنڌ جي ماڻهن جي لباس، رهڻي ڪهڻي، پيشَن، مذهبي روايتن ۽ روزمره لاڳاپن بابت احوال موجود آهن.<ref name="Burton1851"/> ڪتاب جي عنوان ۾ استعمال ٿيل لفظ ''Races'' اڻويهين صديءَ جي يورپي علمي اصطلاحات جو حصو هو. جديد علمي مطالعي ۾ ان کي حياتياتي نسلن جي ثابت ٿيل درجابنديءَ بدران تاريخي ۽ نوآبادياتي اصطلاح طور پڙهڻ ضروري آهي. برٽن جي بيانن ۾ ڪڏهن ڪڏهن ماڻهن ۽ برادرين بابت اهڙا عام نتيجا ۽ قدرائتا فيصلا ملن ٿا، جيڪي سندس دور جي برطانوي سامراجي سوچ سان لاڳاپيل هئا. تنهنڪري سندس لکڻين کي ٻين مقامي ۽ تاريخي ماخذن سان ڀيٽي استعمال ڪرڻ گهرجي.<ref name="Kennedy2005"/><ref name="Ghose2006"/> === سنڌ جي مذهبي زندگي === برٽن سنڌ جي مسلمانن ۽ هندن جي مذهبي روايتن، عبادتگاهن، مذهبي شخصيتن ۽ سماجي رسمن بابت لکيو. هن جي مشاهدي ۾ مذهبي عقيدن سان گڏ انهن جو روزمره زندگيءَ، سماجي لاڳاپن ۽ مقامي ثقافت تي اثر پڻ شامل هو.<ref name="Burton1851"/> سنڌ بابت سندس تصنيفون اڻويهين صديءَ ۾ مذهبي زندگيءَ جي مطالعي لاءِ هڪ همعصر برطانوي ليکڪ جو احوال فراهم ڪن ٿيون. انهن ۾ موجود مذهبي تعبيرون ۽ مختلف برادرين بابت تبصرا برٽن جا ذاتي يا ٻڌل بيان ٿي سگهن ٿا؛ تنهنڪري انهن کي سمورن سنڌ واسين جي گڏيل راءِ يا ثابت ٿيل تاريخي حقيقت طور پيش ڪرڻ مناسب نه آهي. == سنڌ بابت اهم ڪتاب == برٽن سنڌ جي سفرن ۽ تحقيق تي ٻڌل گهٽ ۾ گهٽ چار اهم ڪتاب شايع ڪيا. انهن مان ٽي 1851ع ۽ 1852ع ۾، جڏهن ته چوٿون 1877ع ۾ شايع ٿيو.<ref name="BurtonBibliography"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border:1px solid #8aaac5;" ! style="background:#194d72;color:white;" | سال ! style="background:#194d72;color:white;" | اصل عنوان ۽ سنڌي ترجمو ! style="background:#194d72;color:white;" | بنيادي موضوع ! style="background:#194d72;color:white;" | اشاعتي تفصيل |- | style="background:#e9f3fc;" | 1851ع | ''Scinde; or, The Unhappy Valley'' '''سنڌ يا ڏکويل وادي''' | سنڌ جا سفر، جاگرافي، شهر، سماج ۽ برطانوي انتظام | رچرڊ بينٽلي، لنڊن؛ ٻه جلد |- | style="background:#edf6eb;" | 1851ع | ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' '''سنڌ ۽ سنڌو ماٿريءَ ۾ رهندڙ قومون''' | سنڌ جي آبادي، تاريخ، ٻوليون، مذهبي روايتون ۽ رسم و رواج | ڊبليو. ايڇ. ايلن اينڊ ڪمپني، لنڊن |- | style="background:#fff2e4;" | 1852ع | ''Falconry in the Valley of the Indus'' '''سنڌو ماٿريءَ ۾ بازن سان شڪار''' | بازداري، شڪار جا طريقا ۽ انهن سان لاڳاپيل روايتون | جان وان وورسٽ، لنڊن |- | style="background:#f2eafb;" | 1877ع | ''Sind Revisited'' '''سنڌ جو ٻيهر سفر''' | سنڌ جو ٻيهر مشاهدو، شهر، ريلوي، فوج ۽ سماجي تبديليون | رچرڊ بينٽلي اينڊ سن، لنڊن؛ ٻه جلد |} === سنڌ يا ڏکويل وادي (1851ع) === ''Scinde; or, The Unhappy Valley'' برٽن جي سنڌ بابت شروعاتي سفرنامن مان هڪ آهي. اهو 1851ع ۾ لنڊن مان رچرڊ بينٽليءَ ٻن جلدن ۾ شايع ڪيو.<ref name="BurtonUnhappy">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Scinde; or, The Unhappy Valley |volume=1–2 |publisher=Richard Bentley |location=London |year=1851 |language=en |url=https://burtoniana.org/books/1851-Scinde%20or%20the%20Unhappy%20Valley/index.htm }}</ref> ڪتاب ۾ برٽن سنڌ ۾ پنهنجي رهائش ۽ سفرن دوران ڏٺل جاگرافيائي، سماجي ۽ انتظامي حالتن بابت لکيو. ان ۾ سنڌ جي شهرن، [[سنڌو درياهه]]، مقامي ماڻهن جي رهڻي ڪهڻي، برطانوي فوجي ۽ انتظامي ماحول ۽ علائقي بابت سندس ذاتي مشاهدن جو احوال ملي ٿو. ڪتاب جو عنوان ''The Unhappy Valley'' يعني «ڏکويل وادي» برٽن جي ادبي انداز ۽ سنڌ بابت سندس ذاتي تاثر کي ظاهر ڪري ٿو. ان کي سنڌ جي ماڻهن يا تاريخ بابت غيرجانبدار علمي فيصلو سمجهڻ بدران سفرنامي جي عنوان طور پڙهڻ گهرجي. برٽن جي سفرنامن ۾ واقعاتي بيان سان گڏ ذاتي تبصرا، طنز ۽ ثقافتي مقابلا به ملن ٿا. اهو انداز سندس ٻين سفرنامن ۾ پڻ نمايان آهي.<ref name="Ghose2006"/> === سنڌ ۽ سنڌو ماٿريءَ ۾ رهندڙ قومون (1851ع) === ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus: With Notices of the Topography and History of the Province'' برٽن جي سنڌ بابت مشهور ۽ تفصيلي تصنيفن مان هڪ آهي. هي ڪتاب 1851ع ۾ لنڊن جي ناشر ڊبليو. ايڇ. ايلن اينڊ ڪمپني شايع ڪيو.<ref name="Burton1851"/> ڪتاب جو عنوان سنڌيءَ ۾ '''سنڌ ۽ سنڌو ماٿريءَ ۾ رهندڙ قومون: صوبي جي جاگرافي ۽ تاريخ بابت احوال''' ترجمو ڪري سگهجي ٿو. هن ڪتاب ۾ سنڌ جي جاگرافي، تاريخ، آبادي، ٻولين، سماجي زندگيءَ، مذهبي عقيدن، رسمن ۽ مقامي ثقافت بابت معلومات گڏ ڪئي وئي آهي. برٽن ڪتاب جي مهاڳ ۾ سنڌ بابت اهڙي تصنيف جي ضرورت بيان ڪئي، جيڪا مقامي ماڻهن جي روزمره زندگيءَ ۽ سماجي روايتن بابت جامع معلومات مهيا ڪري. هن ڪتاب جي اهميت جو هڪ سبب اهو آهي ته اهو سنڌ تي برطانوي قبضي کان ٿوري ئي عرصي پوءِ تيار ٿيو، جڏهن علائقي جي سياسي ۽ انتظامي نظام ۾ تبديليون اچي رهيون هيون. ==== ڪتاب جا اهم موضوع ==== ڪتاب ۾ هيٺيان موضوع نمايان آهن: * سنڌ جي جاگرافي ۽ تاريخي پسمنظر؛ * سنڌ جي آبادي ۽ مقامي برادريون؛ * سنڌي ۽ ڀرپاسي جي ٻولين بابت معلومات؛ * ماڻهن جي روزمره زندگي ۽ گهريلو رسمون؛ * مسلمانن ۽ هندن جون مذهبي روايتون؛ * مقامي سماجي ۽ ثقافتي رواج؛ * سنڌ جي ماڻهن بابت برٽن جا مشاهدا ۽ تعبيرون. برٽن جي هن تصنيف کي سنڌ جي تاريخ لاءِ ابتدائي ماخذ طور استعمال ڪري سگهجي ٿو. تنهن هوندي به ڪتاب ۾ پيش ڪيل قومن ۽ برادرين جي درجابندي، مذهبي بيانن ۽ سماجي تبصرن کي جديد تاريخي تحقيق سان ڀيٽڻ ضروري آهي.<ref name="Ghose2006"/> === سنڌو ماٿريءَ ۾ بازن سان شڪار (1852ع) === ''Falconry in the Valley of the Indus'' برٽن جو بازداري ۽ شڪار بابت ڪتاب آهي، جيڪو 1852ع ۾ لنڊن جي ناشر جان وان وورسٽ شايع ڪيو.<ref name="BurtonFalconry1852">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Falconry in the Valley of the Indus |publisher=John Van Voorst |location=London |year=1852 |language=en |url=https://archive.org/details/falconryinvalley00burt }}</ref> [[بازداري]] شڪاري پکين، خاص طور بازن ۽ شاهينن، کي تربيت ڏئي شڪار ڪرڻ جي روايتي فن کي چيو ويندو آهي. برٽن هن ڪتاب ۾ سنڌو ماٿريءَ جي بازداريءَ سان لاڳاپيل تجربن، شڪار جي طريقن ۽ شڪاري پکين بابت معلومات پيش ڪئي. ڪتاب سنڌ جي تاريخي سماج ۾ شڪار ۽ تفريحي سرگرمين جي مطالعي لاءِ مددگار ماخذ آهي. ان سان گڏ اهو برٽن جي دلچسپين جي وسعت کي پڻ ظاهر ڪري ٿو، ڇاڪاڻ ته سندس تحقيق صرف ٻولين، مذهب يا جاگرافيءَ تائين محدود نه هئي. === سنڌ جو ٻيهر سفر (1877ع) === [[فائل:Richard-Francis-Burton-by-Lock-&-Whitfield,-1876 (cropped).png|thumb|upright|رچرڊ فرانسس برٽن، 1876ع. انهيءَ عرصي ۾ هن سنڌ جو ٻيهر سفر ڪيو.]] برٽن سنڌ ڇڏڻ کان لڳ ڀڳ ٽن ڏهاڪن پوءِ 1875ع–1876ع جي سفر دوران پنهنجي گهرواري [[ازابيل برٽن]] سان گڏ سنڌ واپس آيو. هن سفر جا مشاهدا سندس ڪتاب ''Sind Revisited: With Notices of the Anglo-Indian Army; Railroads; Past, Present, and Future, etc.'' ۾ شامل آهن، جيڪو 1877ع ۾ لنڊن مان رچرڊ بينٽلي اينڊ سن ٻن جلدن ۾ شايع ڪيو.<ref name="Burton1877"/> ڪتاب جو عنوان سنڌيءَ ۾ '''سنڌ جو ٻيهر سفر: اينگلو-انڊين فوج، ريلوي، ماضي، حال ۽ مستقبل بابت احوال''' ترجمو ڪري سگهجي ٿو. برٽن هن ڪتاب ۾ سنڌ جي پنهنجي اڳوڻي تجربن کي نئين سفر دوران ڏٺل حالتن سان ڀيٽيو. سندس مشاهدي ۾ شهرن جي ترقي، آمدرفت، ريلوي، فوجي انتظام ۽ سماجي تبديليون شامل هيون. ==== سنڌ جي شهرن جو احوال ==== ''Sind Revisited'' ۾ [[ڪراچي]]، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۽ سنڌ جي ٻين شهرن ۽ علائقن جو ذڪر ملي ٿو. ڪتاب ۾ [[ڪوٽڙي]]، [[سيوهڻ]]، [[روهڙي]]، [[سکر]]، [[شڪارپور]]، [[خيرپور ميرس|خيرپور]] ۽ سنڌو درياهه سان لاڳاپيل سفرن جا احوال پڻ موجود آهن.<ref name="Burton1877"/> برٽن انهن هنڌن جي جاگرافيائي حالتن، تاريخي اهميت، آمدرفت ۽ ماڻهن جي سماجي زندگيءَ بابت پنهنجا مشاهدا پيش ڪيا. هن خاص طور انهن تبديلين تي ڌيان ڏنو، جيڪي سندس پهرين سنڌ واري رهائش کان پوءِ برطانوي انتظام هيٺ آيون هيون. ==== ڪراچي ۽ حيدرآباد ==== برٽن جي ٻيهر سنڌ واري سفر ۾ ڪراچي ۽ حيدرآباد اهم موضوع آهن. ڪراچي بابت سندس لکڻين ۾ بندرگاهه واري شهر جي اهميت، آمدرفت ۽ برطانوي دور جي تبديل ٿيندڙ شهري حالتن جو ذڪر ملي ٿو. حيدرآباد بابت هن تاريخي ۽ سماجي ماحول، مقامي آبادي ۽ شهر جي اهميت تي تبصرا ڪيا.<ref name="Burton1877"/> اهي بيان اڻويهين صديءَ جي پوئين اڌ ۾ سنڌ جي شهري تاريخ جي مطالعي لاءِ هڪ همعصر ماخذ فراهم ڪن ٿا. ==== سنڌو درياهه ۽ ڦليلي ==== برٽن جي ڪتاب ۾ [[سنڌو درياهه]] سان لاڳاپيل سفرن ۽ آبي رستن جو احوال پڻ شامل آهي. ٻئي جلد ۾ [[ڦليلي واهه|ڦليلي]] جي رستي سفر ۽ [[ڪوٽڙي]] ڏانهن سنڌو درياهه ذريعي واپسيءَ بابت جدا عنوان موجود آهن.<ref name="Burton1877"/> انهن احوالن مان سنڌ جي درياهي آمدرفت، آبي جاگرافي ۽ سفر جي روايتي طريقن بابت معلومات حاصل ٿئي ٿي. ==== سنڌو ماٿريءَ جي ريلوي ==== ''Sind Revisited'' جو هڪ اهم موضوع برطانوي دور جي ريلوي ۽ آمدرفت جو نظام آهي. برٽن سنڌ ۾ ريلوي جي ترقي، ان جي موجوده حالت ۽ مستقبل بابت تبصرا ڪيا. هن ريلويءَ کي سنڌ جي شهرن، فوجي ضرورتن ۽ آمدرفت جي نظام سان لاڳاپيل تبديليءَ جي هڪ اهم صورت طور ڏٺو.<ref name="Burton1877"/> برٽن جي ريلوي بابت لکڻين کي ان دور جي برطانوي انتظامي ۽ فوجي مفادن جي پسمنظر ۾ پڻ پڙهڻ گهرجي. ==== اينگلو-انڊين فوج ==== ڪتاب جي مڪمل عنوان مان ئي ظاهر ٿئي ٿو ته برٽن سنڌ جي سفر سان گڏ برطانوي هندستان جي فوج بابت به لکيو. هن فوجي تنظيم، سپاهين، انتظامي ضرورتن ۽ برطانوي فوجي نظام جي مختلف پهلوئن بابت پنهنجا مشاهدا پيش ڪيا.<ref name="Burton1877"/> سندس اڳوڻي فوجي ملازمت سبب اهي تبصرا ذاتي تجربي سان پڻ لاڳاپيل هئا. ==== مذهبي برادريون ۽ سماجي لاڳاپا ==== برٽن پنهنجي ٻيهر سفر واري ڪتاب ۾ سنڌ جي مسلمانن ۽ هندن جي سماجي لاڳاپن، مذهبي روايتن ۽ باهمي تعلقن بابت پڻ لکيو. ڪتاب ۾ مذهبي تبديليءَ ۽ مختلف برادرين جي سماجي حيثيت بابت سندس بيان ملن ٿا.<ref name="Burton1877"/> انهن بيانن کي برٽن جي ذاتي مشاهدي ۽ نوآبادياتي دور جي مذهبي ۽ سماجي تعبيرن طور پڙهڻ ضروري آهي؛ انهن مان ڪنهن به برادريءَ بابت غيرجانبدار ۽ حتمي نتيجا اخذ نٿا ڪري سگهجن. ==== مقامي قصا، ڏندڪٿائون ۽ شاعري ==== ''Sind Revisited'' ۾ مقامي قصن، روايتن، شاعريءَ جي ترجمن ۽ مذهبي ڏندڪٿائن جا احوال پڻ موجود آهن. انهن ۾ «ستن بي سر نبين» بابت هڪ مقامي روايت جو ذڪر پڻ اچي ٿو.<ref name="Burton1877"/> اهڙا بيان سنڌ جي زباني روايتن بابت تاريخي مواد فراهم ڪن ٿا. البت ڏندڪٿائن ۽ مذهبي روايتن کي ثابت ٿيل تاريخي واقعن کان الڳ رکڻ گهرجي. ==== جان بُل جو ادبي ڪردار ==== برٽن پنهنجي ڪتاب ۾ '''مسٽر جان بُل''' (''Mr. John Bull'') نالي هڪ خيالي همسفر کي ادبي وسيلي طور استعمال ڪيو. هو هن ڪردار سان مخاطب ٿي مختلف واقعن، ماڻهن ۽ حالتن بابت تبصرا ڪندو آهي.<ref name="Burton1877"/> جان بُل برطانوي قومي شخصيت جي هڪ روايتي علامت پڻ آهي. ڪتاب ۾ هن ڪردار جي استعمال سان برٽن پنهنجي مشاهدن کي گفتگو ۽ طنزيه تبصرن جي صورت ۾ پيش ڪري سگهيو. ==== برطانوي حڪومت بابت برٽن جا رايا ==== ''Sind Revisited'' جي پڇاڙيءَ ۾ برٽن سنڌ ۾ برطانوي حڪومت جي اثرن بابت پنهنجي راءِ پيش ڪئي. هن صحت ۽ تعليم جي ڪجهه سهولتن ۾ سڌارن کي برطانوي راڄ جي مثبت اثرن طور بيان ڪيو.<ref name="Burton1877"/> بهرحال، اهو برٽن جو تاريخي ۽ سياسي موقف هو. سنڌ ۾ برطانوي قبضي، معاشي تبديلين، سياسي اختيارن جي منتقلي ۽ مقامي آباديءَ تي پوندڙ اثرن جو جامع جائزو وٺڻ لاءِ ٻين تاريخي ماخذن کي پڻ نظر ۾ رکڻ ضروري آهي. == سنڌ بابت تصنيفن ۽ مقالن جي تاريخوار فهرست == {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#174a73;color:#ffffff;" | سال ! style="background:#174a73;color:#ffffff;" | تصنيف يا مقالو ! style="background:#174a73;color:#ffffff;" | موضوع ! style="background:#174a73;color:#ffffff;" | اشاعت |- | style="background:#eaf3fb;" | 1847ع | ''Notes Relative to the Population of the Sind; and the Customs, Language, and Literature of the People'' | سنڌ جي آبادي، رسم و رواج، ٻولي ۽ ادب | ''Bombay Government Records''، نئون سلسلو، نمبر 17، حصو 2، ص 637–657 |- | style="background:#f0f7ed;" | 1848ع | ''Brief Notes Relative to the Division of Time, and Articles of Cultivation in Sind'' | وقت جي حساب، زراعت ۽ نشي جي طريقن بابت نوٽس | ''Bombay Government Records''، نئون سلسلو، نمبر 17، حصو 2، ص 613–636 |- | style="background:#fff3e5;" | 1849ع | ''A Grammar of the Jataki or Belochki Dialect'' | جتڪي يا بيلوچڪي لهجي جي گرامر | ''Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society''، جلد 3، شمارو 12، ص 84–125 |- | style="background:#f3eafa;" | 1849ع | ''A Grammar of the Multani Language'' | ملتاني ٻوليءَ جي گرامر | ابتدائي سوانحي ماخذن ۾ ذڪر؛ مڪمل اصل اشاعتي تفصيلن جي وڌيڪ تصديق گهربل |- | style="background:#eaf3fb;" | 1849ع | ''Notes and Remarks on Dr. Dorn's Chrestomathy of the Pushtu or Afghan Language'' | پشتو بابت تنقيدي لساني اڀياس | ساڳيو رسالو، جلد 3، شمارو 12، ص 58–69 |- | style="background:#f0f7ed;" | 1851ع | ''Scinde; or, The Unhappy Valley'' | سنڌ جو سفرنامو ۽ سماجي مشاهدا | رچرڊ بينٽلي، لنڊن؛ ٻه جلد |- | style="background:#fff3e5;" | 1851ع | ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' | سنڌ جي قومن، تاريخ، جاگرافي، ٻولين ۽ ثقافت جو مطالعو | ڊبليو. ايڇ. ايلن اينڊ ڪمپني، لنڊن |- | style="background:#f3eafa;" | 1852ع | ''Falconry in the Valley of the Indus'' | بازداري ۽ شڪار جون روايتون | جان وان وورسٽ، لنڊن |- | style="background:#eaf3fb;" | 1877ع | ''Sind Revisited'' | سنڌ جو ٻيهر سفر، ريلوي، فوج ۽ سماجي تبديليون | رچرڊ بينٽلي اينڊ سن، لنڊن؛ ٻه جلد |} == سنڌ جي تاريخ ۽ ادب ۾ برٽن جي اهميت == رچرڊ فرانسس برٽن جي سنڌ بابت تصنيفن جي اهميت ان ڪري آهي جو انهن ۾ اڻويهين صديءَ جي وچ ۽ پوئين اڌ ۾ سنڌ جي سماجي، لساني ۽ ثقافتي زندگيءَ بابت همعصر مواد محفوظ ٿيل آهي. سندس 1847ع ۽ 1848ع جون رپورٽون، 1849ع جا لساني مقالا، 1851ع ۽ 1852ع جا ڪتاب ۽ 1877ع جو سفرنامو گڏجي سنڌ بابت سندس تحقيق جي مختلف مرحلن کي ظاهر ڪن ٿا. سنڌ جي تاريخ ۽ ادب جي مطالعي ۾ برٽن جي ڪم مان خاص طور هيٺين موضوعن بابت مواد حاصل ٿئي ٿو: * اڻويهين صديءَ ۾ سنڌ جي آبادي ۽ سماجي بناوت؛ * سنڌي ٻولي، مقامي لهجا ۽ پاڙيسري ٻولين جا لاڳاپا؛ * سنڌ جي زباني روايتن، قصن ۽ شاعريءَ جا احوال؛ * مذهبي عقيدا، رسمون ۽ سماجي لاڳاپا؛ * سنڌ جي شهرن، درياهن ۽ آمدرفت جي تاريخ؛ * زراعت، شڪار ۽ بازداريءَ جون روايتون؛ * برطانوي قبضي کان پوءِ فوجي ۽ انتظامي تبديليون؛ * ريلوي ۽ جديد آمدرفت جي شروعاتي ترقي. سنڌي ادب جي محقق موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ برٽن کي شامل ڪيو ۽ سندس سنڌ بابت تصنيفن جو ذڪر ڪيو.<ref name="Jotwani1996"/> === تاريخي ماخذ طور حدون === برٽن جون لکڻيون پنهنجي دور بابت قيمتي معلومات فراهم ڪن ٿيون، پر انهن کي مڪمل طور غيرجانبدار يا حتمي ماخذ نٿو سمجهي سگهجي. برٽن برطانوي فوج ۽ سفارتي نظام سان لاڳاپيل هو. سندس ڪتابن ۾ سنڌ جي ماڻهن، قومن، مذهبي برادرين ۽ برطانوي انتظام بابت ذاتي رايا ۽ اڻويهين صديءَ جي يورپي سوچ جا اثر موجود آهن.<ref name="Ghose2006"/><ref name="Kennedy2005"/> انهيءَ ڪري جديد تحقيق ۾ سندس تصنيفن کي سنڌي، فارسي، اردو ۽ ٻين مقامي ماخذن سان ڀيٽي پڙهڻ ضروري آهي. برٽن جي ڪتابن جي تاريخي اهميت سندس هر نتيجي جي درست هجڻ ۾ نه، پر ان ڳالهه ۾ آهي ته انهن ۾ سنڌ جي هڪ مخصوص دور بابت مشاهدا، بيان ۽ معلومات محفوظ ٿيل آهن. == عربستان جو سفر ۽ حج (1853ع) == سنڌ ۽ هندستان ۾ رهائش دوران رچرڊ فرانسس برٽن عربي، فارسي، هندستاني ٻولين ۽ اسلامي روايتن بابت ڄاڻ حاصل ڪئي. انهيءَ مطالعي سندس عربستان جي سفر ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1853ع ۾ هن [[مدينو|مديني]] ۽ [[مڪو|مڪي]] جو سفر ڪيو ۽ [[حج]] جا مناسڪ ادا ڪيا.<ref name="Kennedy2005"/><ref name="Lovell1998"/> ان وقت مڪي ۽ مديني جي مقدس مذهبي علائقن ۾ غيرمسلمانن جي داخلا تي پابندي هئي. برٽن پنهنجي سڃاڻپ لڪائي مسلمان مسافر جي حيثيت سان سفر ڪيو. سندس هن سفر کي اڻويهين صديءَ جي يورپي سفرناما نگاريءَ ۾ خاص شهرت حاصل ٿي.<ref name="BurtonPilgrimage1855">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Personal Narrative of a Pilgrimage to El-Medinah and Meccah |volume=1–3 |publisher=Longman, Brown, Green, and Longmans |location=London |year=1855–1856 |language=en |url=https://www.gutenberg.org/ebooks/4657 }}</ref> === سفر جي تياري === برٽن عربستان جي سفر کان اڳ عربي ٻوليءَ، اسلامي عبادتن، مذهبي اصطلاحن، لباس، سماجي آداب ۽ سفر جي روايتن جو مطالعو ڪيو. هن هندستان ۾ رهڻ دوران حاصل ڪيل ٻولين ۽ مذهبي رسمن جي ڄاڻ کي سفر جي تياريءَ ۾ استعمال ڪيو. سندس مقصد صرف مقدس شهرن جو دورو ڪرڻ نه، پر انهن جي مذهبي، سماجي ۽ ثقافتي زندگيءَ جو تفصيلي مشاهدو پڻ هو.<ref name="Rice1990"/><ref name="BurtonPilgrimage1855"/> برٽن پنهنجي سفر ۾ مختلف وقتن تي فارسي نسل جي مسلمان مسافر ۽ درويش يا شيخ جهڙيون سڃاڻپون اختيار ڪيون. سندس سفرنامي موجب، هن اهڙي لباس ۽ طرزِ گفتگو اختيار ڪئي، جيڪا مقامي ماحول ۾ سندس غيرملڪي هجڻ کي لڪائڻ ۾ مددگار ٿي سگهي.<ref name="BurtonPilgrimage1855"/> === مصر کان عربستان تائين === 1853ع ۾ برٽن انگلينڊ مان نڪري [[مصر]] پهتو. هن [[اسڪندريه]] ۽ [[قاهره]] ۾ وقت گذاريو ۽ پوءِ [[سوئيز]] جي رستي [[ڳاڙهو سمنڊ|ڳاڙهي سمنڊ]] ڏانهن روانو ٿيو. سفر دوران هن مسلمان مسافرن، واپارين ۽ حج تي ويندڙ ماڻهن سان گڏ سفر ڪيو. عربستان پهچڻ کان پوءِ هن [[ينبع]] جي رستي مديني ڏانهن سفر جاري رکيو.<ref name="BurtonPilgrimage1855"/> برٽن پنهنجي سفرنامي ۾ قافلن، رهائش، کاڌي، سفر جي ڏکيائين، رستن ۽ مقامي ماڻهن جي رسم و رواج بابت تفصيلي احوال ڏنو. === مديني جو سفر === برٽن جولاءِ 1853ع ۾ مديني پهتو. هن شهر ۾ رهائش دوران [[مسجد نبوي]]، مذهبي زندگيءَ، زيارت جي روايتن ۽ شهر جي سماجي حالتن جو مشاهدو ڪيو. سندس سفرنامي ۾ مديني جي گهٽين، بازارن، رهائشي علائقن، مذهبي عمارتن ۽ مقامي ماڻهن بابت تفصيل ملن ٿا.<ref name="BurtonPilgrimage1855"/> هن مديني جي تاريخي ۽ مذهبي اهميت سان گڏ شهر جي جاگرافي ۽ آباديءَ بابت پڻ لکيو. برٽن جا اهي بيان اڻويهين صديءَ جي وچ ڌاري مديني جي شهري ۽ سماجي تاريخ جي مطالعي لاءِ هڪ همعصر سفرنامي جو مواد فراهم ڪن ٿا. === مڪي جو سفر ۽ حج جا مناسڪ === مديني کان پوءِ برٽن حج جي قافلي سان گڏ مڪي ڏانهن روانو ٿيو. سيپٽمبر 1853ع ۾ هو مڪي پهتو. هن [[ڪعبو|ڪعبي]] جو طواف ڪيو ۽ حج جي ٻين مناسڪن ۾ شرڪت ڪئي. پنهنجي سفرنامي ۾ هن [[مسجد الحرام]]، ڪعبي، [[صفا ۽ مروه]]، [[عرفات]]، [[مزدلفه]] ۽ [[منى]] بابت تفصيلي بيان پيش ڪيا.<ref name="BurtonPilgrimage1855"/> برٽن مذهبي عبادتن سان گڏ حج جي انتظام، حاجين جي آمدرفت، مختلف علائقن مان ايندڙ ماڻهن، بازارن، رهائش ۽ سماجي ماحول بابت پڻ لکيو. سندس سفرنامي جي هڪ خاص ڳالهه اها آهي ته هن مقدس شهرن کي صرف مذهبي مرڪزن طور نه، پر رهائشي، واپاري ۽ ثقافتي شهرن طور پڻ بيان ڪيو. === ڇا برٽن مڪي پهچندڙ پهريون غيرمسلمان يورپي هو؟ === برٽن کي ڪڏهن ڪڏهن مڪي ۾ داخل ٿيندڙ پهريون غيرمسلمان يورپي چيو ويندو آهي، پر اها دعويٰ تاريخي طور درست نه آهي. هن کان اڳ اطالوي مسافر [[لودووڪو دي وارٿيما]] سورهين صديءَ جي شروعات ۾ مڪي پهتو هو. سوئس محقق [[يوهان لڊوگ برڪهارٽ]] پڻ 1814ع ۾ مڪي جو سفر ڪيو ۽ 1815ع ۾ حج ادا ڪيو.<ref name="Burckhardt1829">{{cite book |last=Burckhardt |first=John Lewis |title=Travels in Arabia: Comprehending an Account of Those Territories in Hedjaz Which the Mohammedans Regard as Sacred |publisher=Henry Colburn |location=London |year=1829 |language=en }}</ref> انهيءَ ڪري برٽن جي اهميت مڪي پهچندڙ پهريون غيرمسلمان هجڻ ۾ نه، پر سندس سفرنامي جي تفصيل، مشاهدي جي انداز ۽ يورپي پڙهندڙن ۾ ان جي اثر ۾ آهي. === سفرنامي جي اشاعت === برٽن عربستان جي سفر بابت ''Personal Narrative of a Pilgrimage to El-Medinah and Meccah'' (مديني ۽ مڪي جي زيارت جو ذاتي سفرنامو) لکيو. هي ڪتاب 1855ع ۽ 1856ع ۾ ٽن جلدن ۾ شايع ٿيو ۽ سندس مشهور تصنيفن مان هڪ بڻيو.<ref name="BurtonPilgrimage1855"/> ڪتاب ۾ عربستان جي جاگرافي، مذهبي زندگي، قافلن، سماجي روايتن، مقامي ماڻهن ۽ سفر جي مشڪلاتن بابت تفصيلي احوال موجود آهي. برٽن جي سفرنامي کي اڻويهين صديءَ جي عربستان بابت يورپي علمي ادب ۾ اهم جاءِ حاصل ٿي، جيتوڻيڪ ان ۾ سندس ذاتي رايا ۽ ان دور جون ثقافتي تعبيرون پڻ شامل آهن.<ref name="Kennedy2005"/> === سفر سان لاڳاپيل تڪراري دعوائون === برٽن جي حج واري سفر بابت ڪجهه سوانحي ڪتابن ۾ اهڙا قصا ملن ٿا، جن ۾ سندس سڃاڻپ ظاهر ٿيڻ جي خطري ۽ مبينا تشدد جو ذڪر ڪيو ويو آهي. انهن مان هڪ دعويٰ اها آهي ته هن پنهنجي سڃاڻپ بچائڻ لاءِ ڪنهن ماڻهوءَ کي قتل ڪيو. اهڙي واقعي جي آزاد ۽ قابلِ اعتماد تاريخي تصديق موجود نه آهي؛ برٽن پاڻ به اهڙي الزام کي رد ڪيو هو.<ref name="Lovell1998"/><ref name="Rice1990"/> تنهنڪري هن دعويٰ کي ثابت ٿيل واقعي بدران برٽن جي زندگيءَ سان لاڳاپيل هڪ غيرتصديق ٿيل روايت طور سمجهڻ گهرجي. == صوماليا ۽ هرر جون مهمون (1854ع–1855ع) == [[فائل:Harar Jugol, the Fortified Historic Town.jpg|thumb|[[هرر]] جو تاريخي شهر، جنهن جو برٽن 1855ع ۾ دورو ڪيو.]] عربستان جي سفر کان پوءِ برٽن جي دلچسپي آفريڪا جي اتر اوڀر وارن علائقن ڏانهن وڌي. هن [[صوماليا]]، [[جبوتي]] ۽ موجوده [[ايٿوپيا]] جي اوڀر وارن علائقن ۾ سفر ۽ تحقيق ڪئي. انهن سفرن ۾ [[هرر]] جو دورو سندس اهم ڪاميابين مان هڪ هو. برٽن پنهنجي سفرن جا احوال ''First Footsteps in East Africa'' نالي ڪتاب ۾ شايع ڪيا.<ref name="BurtonFirstFootsteps1856">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=First Footsteps in East Africa; or, An Exploration of Harar |publisher=Longman, Brown, Green, and Longmans |location=London |year=1856 |language=en }}</ref> === مهم جو پسمنظر === اڻويهين صديءَ جي وچ ڌاري يورپي جاگرافيدانن ۽ برطانوي اختيارين کي اوڀر آفريڪا جي اندرين علائقن بابت محدود سڌي ڄاڻ هئي. برٽن کي هن علائقي جي ٻولين، واپاري رستن، شهرن، سياسي حالتن ۽ جاگرافيءَ بابت معلومات گڏ ڪرڻ ۾ دلچسپي هئي. انهيءَ سلسلي ۾ هن [[عدن]] کي پنهنجي سفرن جو هڪ اهم مرڪز بڻايو.<ref name="Rice1990"/> === زيلع کان هرر تائين === 1854ع جي آخر ۾ برٽن [[زيلع]] کان هرر ڏانهن روانو ٿيو. سندس سفر ۾ مقامي رهنمائن، مترجمن، قافلي جي ماڻهن ۽ ٻين مددگارن جو اهم ڪردار هو. هو جنوري 1855ع ۾ هرر پهتو، جيڪو ان وقت هڪ اهم اسلامي، واپاري ۽ ثقافتي شهر هو.<ref name="BurtonFirstFootsteps1856"/> برٽن شهر جي حڪمران، بازارن، مذهبي زندگي، آبادي ۽ واپاري لاڳاپن بابت معلومات گڏ ڪئي. هن هرر جي سماجي ۽ سياسي حالتن کي پنهنجي سفرنامي ۾ بيان ڪيو ۽ شهر جي اهميت کي يورپي پڙهندڙن تائين پهچايو. === هرر پهچڻ جي تاريخي اهميت === برٽن کي عام طور هرر ۾ داخل ٿيندڙ اوائلي يورپي سياحن مان هڪ طور ياد ڪيو ويندو آهي. بهرحال، هرر اڳ ئي مقامي ۽ علائقائي مسلمان واپارين، عالمن ۽ مسافرن جي ڄاتل سڃاتل شهرن مان هو. تنهنڪري برٽن جي سفر کي شهر جي «دريافت» چوڻ بدران هڪ يورپي مسافر جي دستاويزي دوري طور بيان ڪرڻ وڌيڪ درست آهي. برٽن جي هرر بابت لکڻين جي اهميت سندس مشاهدي، جاگرافيائي بيان ۽ ان دور جي شهر بابت محفوظ ڪيل معلومات ۾ آهي.<ref name="Ghose2006"/> === بربرا واري مهم === 1855ع ۾ برٽن ٻين يورپي مهم جوئن سان گڏ [[بربرا]] واري علائقي ۾ هڪ نئين مهم ۾ شامل ٿيو. هن مهم ۾ [[جان هيننگ اسپيڪ]]، ليفٽيننٽ جي. اي. هرن ۽ وليم اسٽرويان پڻ شامل هئا. مهم دوران سندن ڪئمپ تي هٿياربند حملو ٿيو. وليم اسٽرويان مارجي ويو، جڏهن ته برٽن ۽ اسپيڪ زخمي ٿيا.<ref name="McLynn1990"/><ref name="Lovell1998"/> === برٽن جي چهري تي زخم === بربرا واري حملي دوران هڪ نيزو برٽن جي چهري مان گذريو ۽ کيس سخت زخم رسيو. هن زخم جو نشان سندس چهري تي باقي زندگي موجود رهيو. سندس پوءِ واري تصويرن ۽ سوانحي احوالن ۾ انهيءَ زخم جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Rice1990"/> حملي کان پوءِ مهم ختم ٿي وئي ۽ بچيل مهم جو واپس موٽيا. === پهريان قدم اوڀر آفريڪا ۾ === 1856ع ۾ برٽن ''First Footsteps in East Africa; or, An Exploration of Harar'' (اوڀر آفريڪا ۾ پهريان قدم، يا هرر جي ڳولا) شايع ڪيو. ڪتاب ۾ زيلع، هرر، صومالي علائقن، مقامي ماڻهن، ٻولين، واپار، مذهبي زندگي ۽ سفر جي حالتن بابت معلومات شامل آهي.<ref name="BurtonFirstFootsteps1856"/> هي ڪتاب برٽن جي آفريڪي سفرنامن جي سلسلي ۾ اهم جاءِ رکي ٿو. ان جي باوجود، مقامي ماڻهن ۽ سماجي گروهن بابت سندس ڪجهه بيان نوآبادياتي دور جي تعصبن کان آزاد نه آهن؛ تنهنڪري انهن کي جديد آفريڪي تاريخ ۽ انسانيات جي تحقيق سان ڀيٽڻ ضروري آهي. == ڪريميا جي جنگ سان لاڳاپو == 1850ع واري ڏهاڪي ۾ برٽن جي فوجي زندگيءَ جو هڪ ٻيو مرحلو [[ڪريميا جي جنگ]] سان لاڳاپيل هو. هن [[بيشي بازوق]] (''Bashi-bazouks'') نالي عثماني غيرباقاعده فوجي دستن سان لاڳاپيل ذميوارين ۾ حصو ورتو. اهي دستا عثماني فوجي نظام جو حصو هئا، پر سندن تنظيم ۽ نظم و ضبط باقاعده فوج کان مختلف هو.<ref name="Wright1906"/><ref name="McLynn1990"/> برٽن جي هن فوجي وابستگيءَ جو عرصو نسبتاً مختصر رهيو. انتظامي اختلافن ۽ تنظيم سان لاڳاپيل مسئلن سبب سندس خدمتون ڊگهي عرصي تائين جاري نه رهيون. سندس فوجي زندگيءَ ۾ هندستان ۽ سنڌ جي ملازمت کان پوءِ هي مرحلو اهم هو، ڇاڪاڻ ته ان کان پوءِ سندس ڌيان وڏي پيماني تي جاگرافيائي سفرن ۽ تحقيق ڏانهن وڌيو. == آفريڪا جي وڏين ڍنڍن جي ڳولا (1856ع–1859ع) == [[فائل:Lake Tanganyika.jpg|thumb|[[ڍنڍ ٽانگانيڪا]]، جنهن تائين برٽن ۽ اسپيڪ جي مهم فيبروري 1858ع ۾ پهتي.]] 1850ع واري ڏهاڪي ۾ آفريڪا جي اندروني جاگرافي ۽ [[نيل درياهه]] جي سرچشمي بابت يورپي جاگرافيدانن ۾ وڏي دلچسپي هئي. برٽن ۽ [[جان هيننگ اسپيڪ]] اوڀر آفريڪا جي اندرين علائقن ڏانهن هڪ مهم ڪئي، جنهن جو مقصد وڏين ڍنڍن، واپاري رستن ۽ نيل درياهه جي سرچشمي بابت معلومات حاصل ڪرڻ هو.<ref name="BurtonLakeRegions1860">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=The Lake Regions of Central Africa: A Picture of Exploration |volume=1–2 |publisher=Longman, Green, Longman, and Roberts |location=London |year=1860 |language=en }}</ref> === رائل جاگرافيائي سوسائٽيءَ جي مدد === برٽن جي آفريڪي مهم کي [[رائل جاگرافيائي سوسائٽي]] جي حمايت حاصل هئي. مهم ۾ برٽن اڳواڻ ۽ اسپيڪ سندس ساٿي هو. ٻنهي کي جاگرافيائي مشاهدي، سفر، رستن جي سڃاڻپ ۽ آفريڪا جي اندرين علائقن بابت معلومات گڏ ڪرڻ جي ذميواري هئي.<ref name="McLynn1990"/> ان وقت يورپي نقشن ۾ آفريڪا جي ڪيترن اندرين علائقن بابت معلومات نامڪمل هئي، جيتوڻيڪ اهي علائقا مقامي آباديءَ، واپارين ۽ مسافرن کي اڳ ئي ڄاتل هئا. === زنجبار کان اندروني آفريڪا ڏانهن === مهم جو اهم سامونڊي مرڪز [[زنجبار]] هو. برٽن ۽ اسپيڪ اوڀر آفريڪا جي ساحلي علائقي کان اندرين حصن ڏانهن روانا ٿيا. سندن سفر ۾ آفريڪي رهنمائن، باربردارن، واپارين، مترجمن ۽ قافلي جي ٻين ماڻهن اهم ڪردار ادا ڪيو. مقامي رستن، پاڻيءَ جي هنڌن، رهائش ۽ واپار بابت انهن ماڻهن جي ڄاڻ کان سواءِ اهڙو سفر ممڪن نه هو.<ref name="BurtonLakeRegions1860"/> === سيدي مبارڪ بمبئي ۽ مقامي ساٿي === [[سيدي مبارڪ بمبئي]] اوڀر آفريڪا جي مشهور رهنمائن مان هڪ هو، جنهن برٽن ۽ اسپيڪ جي مهم ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هو اڳتي هلي آفريڪا جي ٻين يورپي مهمن سان پڻ لاڳاپيل رهيو. برٽن ۽ اسپيڪ جي مهم جي تاريخ کي صرف ٻن يورپي سياحن جي ڪاميابيءَ طور پيش ڪرڻ نامڪمل آهي، ڇاڪاڻ ته ان ۾ مقامي آفريڪي ماڻهن جي ڄاڻ، محنت ۽ رهنمائي بنيادي اهميت رکي ٿي.<ref name="Jeal2011">{{cite book |last=Jeal |first=Tim |title=Explorers of the Nile: The Triumph and Tragedy of a Great Victorian Adventure |publisher=Yale University Press |location=New Haven |year=2011 |language=en |isbn=978-0-300-14935-7 }}</ref> === سفر جون ڏکيائون === آفريڪا جي اندروني سفر دوران برٽن ۽ اسپيڪ کي بيمارين، ٿڪاوٽ، موسمي حالتن، رسد جي مسئلن ۽ ٻين ڏکيائين کي منهن ڏيڻو پيو. ٻئي مهم جو مختلف وقتن تي سخت بيمار ٿيا. انهن حالتن سندن سفر جي رفتار ۽ جاگرافيائي مشاهدي جي صلاحيت تي اثر وڌو.<ref name="BurtonLakeRegions1860"/> مهم جي ڪاميابيءَ ۾ مقامي ماڻهن جي مدد، رستن بابت معلومات ۽ قافلي جي تنظيم اهم هئي. == ڍنڍ ٽانگانيڪا تائين پهچڻ (1858ع) == فيبروري 1858ع ۾ برٽن ۽ اسپيڪ جي مهم [[ڍنڍ ٽانگانيڪا]] تائين پهتي. هيءَ اوڀر آفريڪا جي وڏين ڍنڍن مان هڪ آهي ۽ موجوده تنزانيا، ڪانگو جي جمهوري جمهوريه، برونڊي ۽ زامبيا جي سرحدي علائقن سان لاڳاپيل آهي. برٽن ۽ اسپيڪ يورپي جاگرافيائي ادب ۾ ڍنڍ بابت تفصيلي مشاهدا پيش ڪندڙ اوائلي مهم جوئن مان هئا.<ref name="BurtonLakeRegions1860"/> === ڍنڍ جي جاگرافي === برٽن ڍنڍ ٽانگانيڪا جي پاڻيءَ، ڀرپاسي جي زمين، آباديءَ ۽ سفر جي رستن بابت معلومات گڏ ڪئي. هن ڍنڍ جي اهميت کي نيل درياهه جي سرچشمي بابت هلندڙ بحث سان ڳنڍيو. بهرحال، ان وقت موجود معلومات جي بنياد تي ڍنڍ ۽ نيل درياهه جي آبي نظام جو صحيح لاڳاپو طئي ڪرڻ آسان نه هو. === مقامي ڄاڻ جي اهميت === ڍنڍ ٽانگانيڪا برٽن ۽ اسپيڪ جي اچڻ کان اڳ ئي مقامي ماڻهن، واپارين ۽ علائقائي مسافرن کي معلوم هئي. انهيءَ ڪري «ڍنڍ جي دريافت» وارو اصطلاح صرف يورپي نقشن ۽ جاگرافيائي علم ۾ ان جي داخلا جي مخصوص معنيٰ ۾ استعمال ڪري سگهجي ٿو. جديد تاريخي مطالعي ۾ مقامي آفريڪي آباديءَ جي اڳوڻي ڄاڻ ۽ سفرن ۾ سندن ڪردار کي تسليم ڪيو وڃي ٿو.<ref name="Jeal2011"/> == جان هيننگ اسپيڪ ۽ ڍنڍ وڪٽوريا == [[فائل:John Hanning Speke.jpg|thumb|upright|[[جان هيننگ اسپيڪ]]، جيڪو برٽن سان گڏ آفريڪي مهم ۾ شامل هو ۽ پوءِ نيل درياهه جي سرچشمي بابت سندس مخالف ٿيو.]] 1858ع ۾ برٽن ۽ اسپيڪ جي مهم دوران ٻنهي جي تحقيق جا رستا ڪجهه وقت لاءِ جدا ٿيا. برٽن جي بيماريءَ ۽ ٻين حالتن سبب اسپيڪ اتر طرف هڪ جدا سفر ڪيو ۽ آگسٽ 1858ع ۾ [[ڍنڍ وڪٽوريا]] تائين پهتو. اسپيڪ هن ڍنڍ کي برطانوي راڻي [[راڻي وڪٽوريا|وڪٽوريا]] جي نالي سان منسوب ڪيو.<ref name="Jeal2011"/> === نيل درياهه جي سرچشمي بابت اسپيڪ جو نظريو === اسپيڪ جو خيال هو ته ڍنڍ وڪٽوريا نيل درياهه جي اهم سرچشمن مان هڪ آهي. هن پنهنجي مشاهدي ۽ مقامي معلومات جي بنياد تي اهو نتيجو پيش ڪيو، جيتوڻيڪ ان وقت هن ڍنڍ مان نيل درياهه جي نڪرڻ واري رستي جو مڪمل سڌو مشاهدو نه ڪيو هو. برٽن اسپيڪ جي نتيجي کي فوري طور قبول نه ڪيو ۽ وڌيڪ ثبوتن جي ضرورت تي زور ڏنو.<ref name="McLynn1990"/><ref name="Jeal2011"/> === برٽن ۽ اسپيڪ جو اختلاف === برٽن ۽ اسپيڪ جي وچ ۾ اختلاف جا ڪيترائي سبب هئا، جن ۾ نيل درياهه جي سرچشمي بابت مختلف نظريا، مهم جي اڳواڻي، علمي شهرت ۽ دريافتن جو اعزاز شامل هئا. اسپيڪ جي انگلينڊ واپسيءَ کان پوءِ سندس نتيجن کي وڏي توجهه ملي. برٽن ان ڳالهه تي ناراض ٿيو ته سندس خيال ۾ مهم جي گڏيل ڪم ۽ اڳواڻيءَ کي مناسب اهميت نه ڏني وئي هئي.<ref name="McLynn1990"/> اختلاف آهستي آهستي علمي بحث کان ذاتي ۽ عوامي تڪرار ۾ تبديل ٿي ويو. === ٻي آفريڪي مهم === اسپيڪ پوءِ [[جيمس آگسٽس گرانٽ]] سان گڏ اوڀر آفريڪا جي هڪ ٻي مهم ڪئي. هن مهم دوران اسپيڪ ڍنڍ وڪٽوريا جي اترئين حصي ۽ نيل درياهه سان ان جي لاڳاپي بابت وڌيڪ معلومات حاصل ڪئي. 1862ع ۾ هن ڍنڍ وڪٽوريا مان نڪرندڙ پاڻيءَ جي رستي جو مشاهدو ڪيو، جنهن سندس اڳوڻي نظريي کي وڌيڪ مضبوط ڪيو.<ref name="Jeal2011"/> == نيل درياهه جي سرچشمي بابت بحث == [[نيل درياهه]] جي سرچشمي بابت سوال اڻويهين صديءَ جي جاگرافيائي تحقيق جي اهم مسئلن مان هڪ هو. برٽن، اسپيڪ ۽ ٻين محققن وٽ ان بابت مختلف نظريا هئا. برٽن وڌيڪ احتياط سان جاگرافيائي ثبوت گڏ ڪرڻ جو حامي هو، جڏهن ته اسپيڪ ڍنڍ وڪٽوريا کي نيل درياهه جي اهم سرچشمي طور پيش ڪيو.<ref name="Jeal2011"/> === علمي بحث جي تياري === 1864ع ۾ برٽن ۽ اسپيڪ جي وچ ۾ نيل درياهه جي سرچشمي بابت هڪ عوامي علمي بحث ٿيڻ جو امڪان هو. ٻنهي جي اختلافن سبب اهو بحث وڏي دلچسپيءَ جو موضوع بڻجي چڪو هو. پر بحث کان ٿورو اڳ اسپيڪ جي وفات ٿي وئي. === اسپيڪ جي وفات (1864ع) === جان هيننگ اسپيڪ 15 سيپٽمبر 1864ع تي انگلينڊ ۾ شڪار دوران بندوق جي گولي لڳڻ سبب فوت ٿيو. سرڪاري جاچ ۾ سندس موت کي حادثاتي قرار ڏنو ويو، جيتوڻيڪ پوءِ جي ڪجهه سوانحي بحثن ۾ واقعي جي حالتن بابت سوال اٿاريا ويا.<ref name="Jeal2011"/><ref name="McLynn1990"/> اسپيڪ جي وفات سبب برٽن ۽ اسپيڪ جي وچ ۾ طئي ٿيل عوامي بحث ٿي نه سگهيو. === جديد جاگرافيائي سمجهاڻي === جديد جاگرافيءَ موجب ڍنڍ وڪٽوريا [[اڇي نيل]] جي آبي نظام جو اهم ذريعو آهي. تنهن هوندي به نيل درياهه جي سڀ کان پري سرچشمي جي سڃاڻپ وڌيڪ پيچيده سوال آهي، ڇاڪاڻ ته ڍنڍ وڪٽوريا ۾ ڪيترائي درياهه ڇوڙ ڪن ٿا. انهيءَ ڪري اسپيڪ جي نتيجي کي نيل جي آبي نظام بابت هڪ اهم تاريخي اڳڀرائي طور سمجهڻ گهرجي، نه ته نيل جي سڀني سرچشمن بابت آخري ۽ مڪمل وضاحت طور. == آفريڪا جي ڍنڍن بابت برٽن جو ڪتاب == 1860ع ۾ برٽن ''The Lake Regions of Central Africa: A Picture of Exploration'' (وچ آفريڪا جي ڍنڍن وارا علائقا: ڳولا جي هڪ تصوير) ٻن جلدن ۾ شايع ڪيو. هي ڪتاب سندس آفريڪي مهم، سفر جي رستن، ڍنڍ ٽانگانيڪا، مقامي آبادي، واپار، جاگرافي ۽ سفر جي ڏکيائين بابت تفصيلي احوال تي ٻڌل آهي.<ref name="BurtonLakeRegions1860"/> ڪتاب ۾ برٽن آفريڪا جي سماجي ۽ ثقافتي زندگيءَ بابت پڻ لکيو، پر سندس ڪجهه تبصرا اڻويهين صديءَ جي يورپي نسلي ۽ نوآبادياتي سوچ جي اثر هيٺ هئا. انهيءَ ڪري جديد تاريخي تحقيق ۾ سندس ڪتاب کي همعصر سفرنامي ۽ نوآبادياتي علمي دستاويز ٻنهي حيثيتن سان پڙهيو وڃي ٿو.<ref name="Ghose2006"/> == آفريڪي مهمن جي تاريخي اهميت == برٽن جون آفريڪي مهمون يورپي جاگرافيائي تحقيق جي تاريخ ۾ اهم آهن. هن هرر، صومالي علائقن، اوڀر آفريڪا جي واپاري رستن ۽ ڍنڍ ٽانگانيڪا بابت تفصيلي معلومات شايع ڪئي. انهن سفرن سان گڏ برٽن ۽ اسپيڪ جي وچ ۾ نيل درياهه جي سرچشمي بابت اختلاف به جاگرافيائي تحقيق جي تاريخ جو مشهور واقعو بڻيو. جديد مطالعي ۾ انهن مهمن جي اهميت کي مقامي آفريڪي رهنمائن، مترجمن، باربردارن، واپارين ۽ ڄاڻ رکندڙ ماڻهن جي ڪردار کان الڳ نٿو ڪري سگهجي. === اهم سفرن جي تاريخوار فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#174a73;color:white;" | سال ! style="background:#174a73;color:white;" | سفر يا واقعو ! style="background:#174a73;color:white;" | هنڌ ! style="background:#174a73;color:white;" | تاريخي اهميت |- | style="background:#eaf3fb;" | 1853ع | عربستان جو سفر ۽ حج | مصر، مدينو ۽ مڪو | مقدس شهرن جي مذهبي ۽ سماجي زندگيءَ بابت تفصيلي سفرنامو |- | style="background:#edf6eb;" | 1854ع–1855ع | صومالي علائقن جي مهم | زيلع ۽ هرر | اوڀر آفريڪا جي شهرن، ٻولين ۽ واپاري رستن بابت تحقيق |- | style="background:#fff1e2;" | 1855ع | بربرا واري مهم | بربرا | هٿياربند حملي ۾ برٽن زخمي ٿيو ۽ مهم ختم ٿي |- | style="background:#f3eafa;" | 1855ع–1856ع | ڪريميا جي جنگ سان لاڳاپيل فوجي خدمت | عثماني فوجي انتظام سان لاڳاپيل علائقا | بيشي بازوق دستن سان فوجي وابستگي |- | style="background:#eaf3fb;" | 1856ع–1859ع | اوڀر آفريڪا جي اندروني مهم | زنجبار ۽ اندروني آفريڪا | آفريڪا جي وڏين ڍنڍن ۽ نيل جي سرچشمي بابت تحقيق |- | style="background:#edf6eb;" | 1858ع | ڍنڍ ٽانگانيڪا تائين پهچڻ | ڍنڍ ٽانگانيڪا | يورپي جاگرافيائي ادب ۾ ڍنڍ بابت تفصيلي مشاهدا |- | style="background:#fff1e2;" | 1858ع | اسپيڪ جو ڍنڍ وڪٽوريا تائين سفر | ڍنڍ وڪٽوريا | نيل جي سرچشمي بابت اسپيڪ جو نظريو |- | style="background:#f3eafa;" | 1864ع | برٽن ۽ اسپيڪ جي طئي ٿيل بحث جو نه ٿيڻ | انگلينڊ | اسپيڪ جي اوچتي وفات سبب علمي بحث ملتوي ٿي ويو |} == عربستان ۽ آفريڪا بابت اهم تصنيفون == {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#22577a;color:white;" | سال ! style="background:#22577a;color:white;" | ڪتاب ! style="background:#22577a;color:white;" | سنڌي عنوان ! style="background:#22577a;color:white;" | موضوع |- | 1855ع–1856ع | ''Personal Narrative of a Pilgrimage to El-Medinah and Meccah'' | '''مديني ۽ مڪي جي زيارت جو ذاتي سفرنامو''' | حج، عربستان، اسلامي روايتون ۽ مقدس شهرن جي زندگي |- | 1856ع | ''First Footsteps in East Africa; or, An Exploration of Harar'' | '''اوڀر آفريڪا ۾ پهريان قدم، يا هرر جي ڳولا''' | صوماليا، هرر، مقامي سماج ۽ واپاري رستا |- | 1860ع | ''The Lake Regions of Central Africa: A Picture of Exploration'' | '''وچ آفريڪا جي ڍنڍن وارا علائقا: ڳولا جي هڪ تصوير''' | ڍنڍ ٽانگانيڪا، اوڀر آفريڪا ۽ جاگرافيائي تحقيق |} == آمريڪا جو سفر (1860ع) == [[فائل:Richard Francis Burton by Rischgitz, 1864.jpg|thumb|upright|رچرڊ فرانسس برٽن جي تصوير، لڳ ڀڳ 1864ع.]] آفريڪا جي مهمن کان پوءِ رچرڊ فرانسس برٽن 1860ع ۾ [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] جو سفر ڪيو. هن سفر ۾ سندس خاص دلچسپي آمريڪا جي اولهه وارن علائقن، مقامي آباديءَ، مذهبي تحريڪن ۽ [[مورمن ازم|مورمن]] برادريءَ جي سماجي ۽ مذهبي زندگيءَ سان هئي.<ref name="BurtonCitySaints1861">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=The City of the Saints, and Across the Rocky Mountains to California |publisher=Longman, Green, Longman, and Roberts |location=London |year=1861 |language=en |url=https://archive.org/search?query=Richard+Francis+Burton+City+of+the+Saints+1861 }}</ref> برٽن آمريڪا جي اوڀر وارن علائقن کان اولهه ڏانهن سفر ڪندي [[راڪي جبل]] پار ڪيا ۽ [[يوٽا]] جي گاديءَ واري شهر [[سالٽ ليڪ سٽي]] پهتو. ان کان پوءِ هن [[ڪيليفورنيا]] جو پڻ دورو ڪيو. === سالٽ ليڪ سٽي ۽ مورمن برادري === سالٽ ليڪ سٽي ۾ برٽن مورمن مذهبي تحريڪ جي اڳواڻن، عقيدن، سماجي تنظيم ۽ گهريلو زندگيءَ بابت معلومات گڏ ڪئي. هن [[برگهم ينگ]] سان ملاقات ڪئي، جيڪو ان وقت [[چرچ آف جيسس ڪرائسٽ آف ليٽر ڊي سينٽس]] جو صدر ۽ مورمن برادريءَ جو اهم اڳواڻ هو.<ref name="BurtonCitySaints1861"/> برٽن مورمن برادريءَ جي مذهبي عقيدن، اجتماعي زندگيءَ، گهڻ زاليت جي رواج ۽ آمريڪي سماج سان سندن لاڳاپن بابت تفصيلي مشاهدا پيش ڪيا. هن برادريءَ جي ڪجهه روايتن بابت تنقيدي تبصرا ڪيا، پر ساڳئي وقت ٻين يورپي ليکڪن جي ڀيٽ ۾ ان جي عقيدن ۽ سماجي نظام کي سمجهڻ جي ڪوشش پڻ ڪئي.<ref name="Rice1990"/> === راڪي جبلن کان ڪيليفورنيا تائين === برٽن پنهنجي سفر دوران آمريڪا جي اولهه وارن علائقن جي جاگرافي، آمدرفت، رهائش، واپاري رستن ۽ آبادڪاريءَ بابت معلومات گڏ ڪئي. هن زميني سفر جي مشڪلاتن، رستن جي حالتن ۽ ان دور جي آمريڪي سماج بابت مشاهدا لکيا. سندس سفر ان زماني ۾ ٿيو، جڏهن آمريڪا جي اولهه طرف آبادڪاري، مقامي آمريڪي قومن جي زمينن تي قبضي ۽ سياسي توسيع جو عمل جاري هو. برٽن جا بيان انهيءَ تاريخي پسمنظر ۾ پڙهڻ گهرجن. === بزرگن جو شهر (1861ع) === 1861ع ۾ برٽن پنهنجي آمريڪي سفر بابت ڪتاب ''The City of the Saints, and Across the Rocky Mountains to California'' شايع ڪيو. ڪتاب جو سنڌي عنوان '''بزرگن جو شهر ۽ راڪي جبلن کان ڪيليفورنيا تائين''' ترجمو ڪري سگهجي ٿو. هن تصنيف ۾ مورمن برادريءَ جي تاريخ، عقيدن، سماجي زندگيءَ، سالٽ ليڪ سٽي ۽ آمريڪا جي اولهه وارن علائقن بابت تفصيلي مواد موجود آهي.<ref name="BurtonCitySaints1861"/> هي ڪتاب اڻويهين صديءَ جي آمريڪي مذهبي ۽ سماجي تاريخ بابت برٽن جي اهم سفرنامن مان هڪ آهي. == ازابيل ارنڊيل سان شادي == [[فائل:Isabel Burton.jpg|thumb|upright|[[ازابيل برٽن]]، رچرڊ فرانسس برٽن جي گهرواري، ليکڪا ۽ سندس زندگيءَ بابت اهم سوانحي ماخذن مان هڪ.]] رچرڊ فرانسس برٽن 22 جنوري 1861ع تي [[ازابيل برٽن|ازابيل ارنڊيل]] (''Isabel Arundell'') سان شادي ڪئي.<ref name="Lovell1998"/><ref name="Wright1906"/> ازابيل جو جنم 1831ع ۾ ٿيو. هوءَ هڪ انگريز رومن ڪيٿولڪ خاندان سان تعلق رکندي هئي ۽ اڳتي هلي سفرناما نگار، ليکڪا ۽ برٽن جي زندگيءَ جي سوانح نگار طور مشهور ٿي. === ملاقات ۽ شاديءَ جو پسمنظر === برٽن ۽ ازابيل جي پهرين ملاقات 1850ع واري ڏهاڪي ۾ ٿي هئي. ٻنهي جي شاديءَ ۾ ڪجهه وقت لڳو، جنهن جا سبب خانداني، مذهبي ۽ سماجي حالتن سان لاڳاپيل هئا. برٽن جي غيرروايتي زندگيءَ، مسلسل سفرن ۽ مذهبي موضوعن بابت سندس خيالن سبب هن شاديءَ بابت خاندانن ۾ تحفظات موجود هئا.<ref name="Lovell1998"/> ان جي باوجود ٻنهي شادي ڪئي ۽ ازابيل پنهنجي مڙس جي سفارتي ۽ ادبي زندگيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. === ازدواجي زندگي ۽ گڏيل سفر === ازابيل برٽن پنهنجي مڙس سان گڏ مختلف ملڪن ۾ رهي ۽ ڪيترن سفرن ۾ سندس ساٿ ڏنو. هن برٽن جي سفارتي مقررين دوران گهريلو انتظام، سماجي ملاقاتن ۽ سفرن جي تنظيم ۾ مدد ڪئي. ازابيل پنهنجي لکڻين ۾ انهن ملڪن جي سماجي زندگيءَ، مذهبي روايتن ۽ سفر جي تجربن بابت تفصيل محفوظ ڪيا.<ref name="IsabelInnerLife1893">{{cite book |last=Burton |first=Isabel |title=The Life of Captain Sir Richard F. Burton |volume=1–2 |publisher=Chapman and Hall |location=London |year=1893 |language=en }}</ref> برٽن ۽ ازابيل کي ڪو اولاد نه ٿيو. === مذهبي اختلاف === ازابيل رومن ڪيٿولڪ مذهب سان گهري وابستگي رکندي هئي، جڏهن ته برٽن جا مذهبي خيال پيچيده ۽ غيرروايتي هئا. برٽن اسلام، عيسائيت، هندومت ۽ ٻين مذهبي روايتن جو مطالعو ڪيو، پر سندس ذاتي مذهبي سڃاڻپ بابت سوانح نگارن ۾ اختلاف موجود آهن.<ref name="Kennedy2005"/><ref name="Rice1990"/> انهيءَ ڪري برٽن کي بنا واضح ثبوت جي ڪنهن هڪ مذهب جو مستقل پيروڪار قرار ڏيڻ مناسب نه آهي. == برطانوي سفارتي ملازمت == 1861ع کان پوءِ برٽن جي زندگيءَ جو وڏو حصو [[برطانيا]] جي سفارتي خدمت ۾ گذريو. هن مختلف ملڪن ۾ برطانوي قونصل جي حيثيت سان ڪم ڪيو. سندس اهم مقرريون فرنانڊو پو، سانتوس، دمشق ۽ ٽريسٽي ۾ ٿيون.<ref name="Wright1906"/><ref name="Lovell1998"/> سفارتي ملازمت دوران به برٽن سفر، ٻولين جي مطالعي، تاريخي تحقيق ۽ ڪتابن جي تصنيف جاري رکي. === سفارتي مقررين جي تاريخوار فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#194d72;color:white;" | دور ! style="background:#194d72;color:white;" | عهدو ! style="background:#194d72;color:white;" | مقرريءَ جو هنڌ ! style="background:#194d72;color:white;" | اهم سرگرميون |- | style="background:#eaf3fb;" | 1861ع–1864ع | برطانوي قونصل | [[فرنانڊو پو]]، موجوده [[بيئوڪو]]، استوائي گني | اولهه آفريڪا بابت تحقيق، سفر ۽ سماجي مشاهدا |- | style="background:#edf6eb;" | 1865ع–1868ع | برطانوي قونصل | [[سانتوس، برازيل|سانتوس]]، برازيل | برازيل جي تاريخ، جاگرافي، معيشت ۽ سماج بابت سفر |- | style="background:#fff2e4;" | 1869ع–1871ع | برطانوي قونصل | [[دمشق]]، عثماني شام | شام، فلسطين ۽ علائقائي سياسي ۽ مذهبي حالتن بابت مشاهدا |- | style="background:#f3eafa;" | 1872ع–1890ع | برطانوي قونصل | [[ٽريسٽي]]، آسٽريا-هنگري | ادبي ترجما، تصنيفون، علمي تحقيق ۽ آخري زندگي |} == فرنانڊو پو ۾ قونصل (1861ع–1864ع) == [[فائل:Bioko island map.png|thumb|[[بيئوڪو]] ٻيٽ جو نقشو. برٽن جي دور ۾ هن ٻيٽ کي فرنانڊو پو سڏيو ويندو هو.]] 1861ع ۾ برٽن کي اولهه آفريڪا جي ٻيٽ [[فرنانڊو پو]] تي برطانوي قونصل مقرر ڪيو ويو. فرنانڊو پو موجوده [[استوائي گني]] جو حصو آهي ۽ هاڻي عام طور بيئوڪو سڏيو وڃي ٿو. ان وقت هي ٻيٽ اسپيني نوآبادياتي انتظام سان لاڳاپيل هو، جڏهن ته برطانيا جا واپاري ۽ سفارتي مفاد پڻ هن علائقي ۾ موجود هئا.<ref name="Rice1990"/> === قونصل خاني جون ذميواريون === برٽن جون ذميواريون برطانوي واپارين جي مفادن، سفارتي لاڳاپن ۽ علائقي جي سياسي ۽ معاشي حالتن بابت رپورٽون تيار ڪرڻ سان لاڳاپيل هيون. هن پنهنجي مقرريءَ دوران ٻيٽ ۽ ڀرپاسي جي آفريڪي علائقن جو سفر ڪيو. برٽن کي اولهه آفريڪا جي ٻولين، مقامي حڪمرانن، واپار، مذهبي روايتن ۽ سماجي تنظيم ۾ دلچسپي هئي. === داهومي جو سفر === فرنانڊو پو ۾ مقرريءَ دوران برٽن [[داهومي سلطنت]] جو دورو ڪيو. داهومي موجوده [[بينن]] جي علائقي ۾ قائم هڪ تاريخي آفريڪي رياست هئي. برٽن داهومي جي حڪمران، درٻاري روايتن، فوجي تنظيم ۽ سماجي حالتن بابت لکيو.<ref name="BurtonDahome1864">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=A Mission to Gelele, King of Dahome |volume=1–2 |publisher=Tinsley Brothers |location=London |year=1864 |language=en }}</ref> هن داهومي جي فوج، عورت سپاهين ۽ مذهبي رسمن بابت پڻ احوال ڏنو. داهومي بابت سندس بيان تاريخي لحاظ کان اهم آهن، پر انهن ۾ نوآبادياتي دور جي يورپي تعبيرن ۽ قدرائتن فيصلن جا اثر موجود آهن. === داهومي جي بادشاهه گليلي ڏانهن مشن === 1864ع ۾ برٽن ''A Mission to Gelele, King of Dahome'' (داهومي جي بادشاهه گليلي ڏانهن هڪ مشن) شايع ڪيو. هي ڪتاب ٻن جلدن ۾ ڇپيو ۽ ان ۾ داهومي جي سياسي، فوجي، سماجي ۽ مذهبي زندگيءَ بابت تفصيل شامل آهن.<ref name="BurtonDahome1864"/> برٽن جي آفريڪا بابت تصنيفن ۾ هي ڪتاب خاص اهميت رکي ٿو. === اولهه آفريڪا جا ٻيا سفر === فرنانڊو پو ۾ رهائش دوران برٽن [[گبون]] ۽ اولهه آفريڪا جي ٻين علائقن بابت پڻ معلومات گڏ ڪئي. هن سامونڊي ڪنارن، واپاري رستن، مقامي آبادي ۽ علائقي جي جاگرافيءَ بابت لکيو. 1863ع ۾ سندس ڪتاب ''Wanderings in West Africa'' (اولهه آفريڪا ۾ رولاڪيون) شايع ٿيو.<ref name="BurtonWanderings1863">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Wanderings in West Africa: From Liverpool to Fernando Po |volume=1–2 |publisher=Tinsley Brothers |location=London |year=1863 |language=en }}</ref> == برازيل ۾ قونصل (1865ع–1868ع) == [[فائل:Santos Brazil.jpg|thumb|برازيل جو سامونڊي شهر [[سانتوس، برازيل|سانتوس]]، جتي برٽن برطانوي قونصل طور مقرر رهيو.]] 1865ع ۾ برٽن کي [[برازيل]] جي بندرگاهه واري شهر [[سانتوس، برازيل|سانتوس]] ۾ برطانوي قونصل مقرر ڪيو ويو. برازيل ۾ رهائش دوران هن ملڪ جي جاگرافي، معاشي سرگرمين، غلاميءَ جي تاريخ، مقامي سماج ۽ اندروني علائقن بابت معلومات گڏ ڪئي.<ref name="BurtonBrazil1869">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Explorations of the Highlands of the Brazil |volume=1–2 |publisher=Tinsley Brothers |location=London |year=1869 |language=en }}</ref> === برازيل جي اندرين علائقن جا سفر === برٽن سانتوس کان ٻاهر برازيل جي مختلف علائقن جو سفر ڪيو. L هن [[ميناس جيرائس]] ۽ ٻين علائقن جي جاگرافي، معدنيات، زراعت، واپار ۽ آبادڪاريءَ بابت لکيو. برازيل جي اندرين علائقن ۾ سندس سفرن دوران درياهه، جبل، رستا ۽ مقامي آبادي سندس مشاهدي جا اهم موضوع هئا. === برازيل جي سماجي ۽ معاشي زندگي === برٽن برازيل جي غلاميءَ تي ٻڌل معاشي نظام، زرعي پيداوار، کاڻين ۽ واپاري سرگرمين بابت تبصرا ڪيا. برازيل ۾ غلاميءَ جو خاتمو 1888ع ۾ ٿيو؛ تنهنڪري برٽن جي 1860ع واري ڏهاڪي جي سفرن دوران اها سماجي ۽ معاشي حقيقت موجود هئي. برٽن جي لکڻين کي ان وقت جي برازيل جي سماجي ۽ معاشي تاريخ بابت هڪ يورپي مسافر جي مشاهدي طور پڙهڻ گهرجي. === برازيل جي بلند علائقن جي ڳولا === 1869ع ۾ برٽن ''Explorations of the Highlands of the Brazil'' (برازيل جي بلند علائقن جي ڳولا) شايع ڪيو. هي ڪتاب ٻن جلدن ۾ ڇپيو ۽ برازيل جي جاگرافي، معاشي زندگي، سفرن ۽ مقامي حالتن بابت تفصيلي احوال تي ٻڌل آهي.<ref name="BurtonBrazil1869"/> == پيراگوئي جو سفر ۽ جنگ بابت تحقيق == برازيل ۾ رهائش دوران برٽن [[پيراگوئي]] ۽ ڏکڻ آمريڪا جي سياسي حالتن ۾ پڻ دلچسپي ورتي. ان وقت [[پيراگوئي جي جنگ]] (1864ع–1870ع) جاري هئي، جنهن ۾ پيراگوئيءَ جو مقابلو برازيل، ارجنٽينا ۽ يوراگوئي جي اتحاد سان هو. برٽن جنگ سان لاڳاپيل علائقن جو سفر ڪيو ۽ فوجي ۽ سياسي حالتن بابت معلومات گڏ ڪئي. === پيراگوئي جي جنگ جي ميدانن مان خط === 1870ع ۾ سندس ڪتاب ''Letters from the Battle-Fields of Paraguay'' (پيراگوئي جي جنگ جي ميدانن مان خط) شايع ٿيو.<ref name="BurtonParaguay1870">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Letters from the Battle-Fields of Paraguay |publisher=Tinsley Brothers |location=London |year=1870 |language=en }}</ref> ڪتاب ۾ جنگ جي حالتن، فوجي تنظيم، سياسي معاملن ۽ سفر جي مشاهدن بابت احوال موجود آهي. هي تصنيف ڏکڻ آمريڪا جي اڻويهين صديءَ واري فوجي تاريخ بابت برٽن جي اهم لکڻين مان هڪ آهي. == دمشق ۾ برطانوي قونصل (1869ع–1871ع) == [[فائل:Umayyad Mosque, Damascus.jpg|thumb|[[دمشق جي اموي مسجد]]، شام جي اهم تاريخي ۽ مذهبي عمارتن مان هڪ.]] 1869ع ۾ برٽن کي [[دمشق]] ۾ برطانوي قونصل مقرر ڪيو ويو. ان وقت دمشق [[عثماني سلطنت]] جي انتظام هيٺ هو ۽ شام جي سياسي، مذهبي، واپاري ۽ ثقافتي زندگيءَ جو اهم مرڪز هو. برٽن جي دمشق واري مقرري سندس سفارتي زندگيءَ جي سڀ کان وڌيڪ تڪراري مرحلن مان هڪ بڻجي وئي.<ref name="Lovell1998"/><ref name="Rice1990"/> === شام جو سياسي ۽ مذهبي ماحول === اڻويهين صديءَ جي پوئين اڌ ۾ شام ۾ مختلف مذهبي برادريون، واپاري گروهه ۽ مقامي سياسي قوتون موجود هيون. برٽن پنهنجي سفارتي ذميوارين دوران مقامي حڪمرانن، مذهبي اڳواڻن، واپارين ۽ مختلف برادرين سان رابطا رکيا. هن شام جي تاريخ، ٻولين، مذهبي روايتن ۽ سماجي زندگيءَ بابت پڻ معلومات گڏ ڪئي. === ازابيل برٽن جو ڪردار === دمشق ۾ ازابيل برٽن پڻ پنهنجي مڙس سان گڏ رهي. هن مقامي سماجي زندگيءَ ۾ حصو ورتو ۽ مختلف ماڻهن سان ملاقاتون ڪيون. ازابيل پنهنجي لکڻين ۾ شام، فلسطين ۽ ڀرپاسي جي علائقن بابت سفرن ۽ مشاهدن جو احوال ڏنو.<ref name="IsabelInnerLife1893"/> === سفارتي تڪرار === برٽن جي دمشق واري مقرري دوران مقامي سياسي ۽ مذهبي معاملن بابت سندس روين ۽ فيصلن سبب اختلاف پيدا ٿيا. انهن اختلافن ۾ عثماني اختيارين، مقامي برادرين ۽ برطانوي سفارتي انتظام سان لاڳاپيل مسئلا شامل هئا. برٽن جي ڪجهه قدمن ۽ بيانن بابت شڪايتون ٿيون، جنهن کان پوءِ 1871ع ۾ کيس دمشق جي عهدي تان هٽايو ويو.<ref name="Lovell1998"/><ref name="Kennedy2005"/> سندس برطرفيءَ جي سببن بابت سوانح نگارن ۾ مختلف تشريحون ملن ٿيون. انهن کي ڪنهن هڪ مذهبي يا نسلي برادريءَ جي سازش طور بيان ڪرڻ تاريخي لحاظ کان غيرمحتاط ٿيندو. === شام بابت تصنيفون === برٽن ۽ ازابيل جي شام واري دور سان ڪيترائي سفرناما ۽ تحقيقي ڪتاب لاڳاپيل آهن. 1872ع ۾ ''Unexplored Syria'' (اڻڳوليل شام) نالي ڪتاب شايع ٿيو، جنهن ۾ برٽن ۽ چارلس فريڊرڪ ٽائر ويڪ ڊريڪ جي تحقيق شامل هئي.<ref name="BurtonSyria1872">{{cite book |last1=Burton |first1=Richard F. |last2=Drake |first2=Charles F. Tyrwhitt |title=Unexplored Syria |volume=1–2 |publisher=Tinsley Brothers |location=London |year=1872 |language=en }}</ref> ڪتاب ۾ شام ۽ فلسطين جي جاگرافي، آثار قديمه، مقامي روايتن ۽ سفرن بابت معلومات موجود آهي. == ٽريسٽي ۾ آخري سفارتي مقرري (1872ع–1890ع) == [[فائل:Trieste, Italy.jpg|thumb|[[ٽريسٽي]] جو شهر، جتي برٽن پنهنجي زندگيءَ جا آخري سال گذاريا.]] 1872ع ۾ برٽن کي [[ٽريسٽي]] ۾ برطانوي قونصل مقرر ڪيو ويو. ان وقت ٽريسٽي [[آسٽريا-هنگري]] جي سلطنت جو هڪ اهم بندرگاهه هو. موجوده دور ۾ هي شهر [[اٽلي]] جو حصو آهي. برٽن پنهنجي زندگيءَ جا آخري ارڙهن سال هن شهر ۾ گذاريا ۽ وفات تائين برطانوي قونصل جي عهدي تي رهيو.<ref name="Wright1906"/> === ٽريسٽي ۾ ادبي ۽ علمي سرگرميون === ٽريسٽي ۾ برٽن کي نسبتاً مستحڪم رهائش ۽ مطالعي جو ماحول مليو. هن پنهنجي اڳوڻن سفرن بابت مواد ترتيب ڏنو، ٻولين جو مطالعو جاري رکيو ۽ مختلف ادبي ۽ تاريخي تصنيفن تي ڪم ڪيو. هن دور ۾ سندس ڌيان خاص طور مشرقي ادب، ترجمن، تاريخي ڪتابن ۽ ثقافتي تحقيق ڏانهن وڌيو.<ref name="Kennedy2005"/> === عربي، فارسي ۽ هندستاني ادب جو مطالعو === برٽن کي عربي، فارسي، هندستاني ۽ ٻين ٻولين جي ادب سان ڊگهي عرصي کان دلچسپي هئي. ٽريسٽي ۾ هن انهن ادبي روايتن بابت پنهنجي مطالعي کي جاري رکيو ۽ ڪيترن اهم ڪتابن جا انگريزي ترجما يا ترتيب ڏنل نسخا شايع ڪيا. انهن ۾ ''The Kama Sutra of Vatsyayana''، ''The Book of the Thousand Nights and a Night'' ۽ ٻين تصنيفن جا نالا شامل آهن. انهن ترجمن جي تياريءَ ۾ ٻين عالمن، مترجمن ۽ ساٿين جي ڪردار کي پڻ تسليم ڪرڻ ضروري آهي؛ سڀني ڪتابن کي برٽن جا اڪيلا ۽ سڌا اصل ٻولين مان ڪيل ترجما سمجهڻ درست نه آهي.<ref name="Kennedy2005"/> === برطانوي اعزاز === 1886ع ۾ برٽن کي برطانوي سلطنت طرفان [[آرڊر آف سينٽ مائيڪل ۽ سينٽ جارج]] جو نائيٽ ڪمانڊر (''Knight Commander of the Order of St Michael and St George''، مختصر ''KCMG'') مقرر ڪيو ويو.<ref name="LondonGazette1886"/> ان اعزاز کان پوءِ کيس '''سر رچرڊ فرانسس برٽن''' چيو وڃڻ لڳو. === آخري سال === ٽريسٽي ۾ برٽن جي صحت عمر وڌڻ سان متاثر ٿيڻ لڳي، پر هن ادبي ۽ علمي سرگرميون جاري رکيون. سندس گهرواري ازابيل سندس ڪم، خط و ڪتابت ۽ ذاتي معاملن ۾ ساٿ ڏيندي رهي. برٽن 20 آڪٽوبر 1890ع تي ٽريسٽي ۾ وفات ڪئي.<ref name="Lovell1998"/> == سفارتي دور ۾ اهم تصنيفون == برٽن جي سفارتي ملازمت دوران مختلف ملڪن بابت ڪيترائي ڪتاب شايع ٿيا. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border:1px solid #91abc4;" ! style="background:#194d72;color:white;" | سال ! style="background:#194d72;color:white;" | اصل عنوان ! style="background:#194d72;color:white;" | سنڌي ترجمو ! style="background:#194d72;color:white;" | موضوع |- | style="background:#eaf3fb;" | 1861ع | ''The City of the Saints, and Across the Rocky Mountains to California'' | '''بزرگن جو شهر ۽ راڪي جبلن کان ڪيليفورنيا تائين''' | آمريڪا، مورمن برادري ۽ اولهه وارن علائقن جو سفر |- | style="background:#edf6eb;" | 1863ع | ''Wanderings in West Africa'' | '''اولهه آفريڪا ۾ رولاڪيون''' | اولهه آفريڪا، فرنانڊو پو ۽ سامونڊي علائقا |- | style="background:#fff2e4;" | 1864ع | ''A Mission to Gelele, King of Dahome'' | '''داهومي جي بادشاهه گليلي ڏانهن هڪ مشن''' | داهومي جي سياسي، سماجي ۽ فوجي زندگي |- | style="background:#f3eafa;" | 1869ع | ''Explorations of the Highlands of the Brazil'' | '''برازيل جي بلند علائقن جي ڳولا''' | برازيل جي جاگرافي، معيشت ۽ سماج |- | style="background:#eaf3fb;" | 1870ع | ''Letters from the Battle-Fields of Paraguay'' | '''پيراگوئي جي جنگ جي ميدانن مان خط''' | پيراگوئي جي جنگ ۽ ڏکڻ آمريڪا |- | style="background:#edf6eb;" | 1872ع | ''Unexplored Syria'' | '''اڻڳوليل شام''' | شام، فلسطين، جاگرافي ۽ آثار قديمه |- | style="background:#fff2e4;" | 1877ع | ''Sind Revisited'' | '''سنڌ جو ٻيهر سفر''' | سنڌ، ريلوي، فوج ۽ سماجي تبديليون |} == برٽن جي سفارتي ۽ علمي زندگيءَ جو جائزو == رچرڊ فرانسس برٽن جي سفارتي زندگيءَ ۾ سفر، تحقيق ۽ سرڪاري ذميواريون هڪٻئي سان ڳنڍيل رهيون. فرنانڊو پو ۾ هن اولهه آفريڪا بابت لکيو؛ برازيل ۾ ڏکڻ آمريڪا جي جاگرافي ۽ سماج جو مطالعو ڪيو؛ دمشق ۾ شام ۽ فلسطين جي تاريخي ۽ مذهبي ماحول بابت معلومات گڏ ڪئي؛ ۽ ٽريسٽي ۾ پنهنجي ادبي ۽ ترجمي واري ڪم کي وڌيڪ وقت ڏنو. سندس سفارتي خدمتون هميشه تڪرارن کان پاڪ نه رهيون. خاص طور دمشق واري مقرريءَ دوران سندس رويي ۽ فيصلن بابت اختلاف پيدا ٿيا. برٽن جي تصنيفن جي تاريخي اهميت سندس سفرن جي وسعت، ٻولين سان دلچسپي ۽ مختلف سماجن بابت محفوظ ڪيل معلومات ۾ آهي. ساڳئي وقت سندس لکڻين ۾ برطانوي سامراجي مفادن، ذاتي تعبيرن ۽ اڻويهين صديءَ جي يورپي سماجي سوچ جا اثر پڻ موجود آهن.<ref name="Ghose2006"/><ref name="Kennedy2005"/> انهيءَ ڪري سندس سفارتي ۽ تحقيقي زندگيءَ جو مطالعو ٻنهي پهلوئن، يعني علمي خدمتن ۽ تاريخي حدن، کي نظر ۾ رکي ڪرڻ گهرجي. == ادبي تصنيفون ۽ ترجما == [[فائل:Richard Francis Burton by Rischgitz, 1864.jpg|thumb|upright|رچرڊ فرانسس برٽن، جنهن سفرنامن سان گڏ عربي، فارسي، هندستاني ۽ ٻين ادبي روايتن بابت ڪتاب ۽ ترجما شايع ڪيا.]] رچرڊ فرانسس برٽن پنهنجي سفرنامن، جاگرافيائي تحقيق ۽ سفارتي خدمتن سان گڏ هڪ گهڻ رخي ليکڪ ۽ مترجم پڻ هو. سندس علمي دلچسپين ۾ [[عربي ادب]]، [[فارسي ادب]]، [[سنسڪرت ادب]]، [[پرتگالي ادب]]، مذهبي روايتون، لوڪ ڪهاڻيون، شاعري، انساني سماج ۽ تاريخي هٿيار شامل هئا.<ref name="Kennedy2005"/><ref name="Rice1990"/> برٽن جي نالي سان پنجاهه کان وڌيڪ ڪتاب ۽ ٻيون تصنيفون منسوب ڪيون وڃن ٿيون، جيتوڻيڪ صحيح تعداد جو دارومدار انهيءَ ڳالهه تي آهي ته مختلف جلدن، ٻيهر ڇپيل نسخن، ترجمن ۽ گڏيل تصنيفن کي ڪيئن ڳڻيو وڃي.<ref name="BurtonBibliography"/> سندس ادبي زندگيءَ جي اهم خصوصيت اها هئي ته هن مختلف ٻولين جي ادب کي انگريزي پڙهندڙن تائين پهچائڻ جي ڪوشش ڪئي. البت سندس ڪيترن ترجمن ۾ ٻين عالمن ۽ ساٿين جي مدد شامل هئي، ۽ ڪجهه ڪتاب اصل ٻوليءَ مان سڌي ترجمي بدران اڳوڻن ترجمن ۽ نسخن تي ٻڌل هئا. === ترجمي جو انداز === برٽن جا ترجما اڪثر روايتي وڪٽورين انگريزيءَ کان مختلف انداز ۾ لکيل آهن. هن پراڻن لفظن، غيرمعمولي اصطلاحن، عربي ۽ فارسي لفظن جي نقل، تفصيلي حاشين ۽ ثقافتي تشريحن کي وڏي اهميت ڏني. هن جو مقصد صرف ڪهاڻين يا شعرن جو مطلب منتقل ڪرڻ نه هو، پر انهن سان لاڳاپيل سماجي، مذهبي، لساني ۽ تاريخي پسمنظر پڻ پيش ڪرڻ هو.<ref name="Kennedy2005"/> تنهن هوندي به سندس ترجمن ۾ ڪڏهن ڪڏهن اهڙا اضافا، تشريحون ۽ ذاتي تبصرا ملن ٿا، جيڪي اصل متن جو سڌو حصو نه آهن. انهيءَ ڪري برٽن جي ترجمن کي ادبي ۽ تاريخي اهميت حاصل هجڻ باوجود جديد تنقيدي ترجمن سان ڀيٽي پڙهڻ گهرجي. == وڪرم ۽ ويمپائر (1870ع) == 1870ع ۾ برٽن ''Vikram and the Vampire; or, Tales of Hindu Devilry'' نالي ڪتاب شايع ڪيو. ڪتاب جو سنڌي عنوان '''وڪرم ۽ ويمپائر، يا هندو ڏندڪٿائن جون ڪهاڻيون''' ڪري سگهجي ٿو.<ref name="BurtonVikram1870">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Vikram and the Vampire; or, Tales of Hindu Devilry |publisher=Longmans, Green, and Co. |location=London |year=1870 |language=en }}</ref> هي ڪتاب هندستان جي مشهور [[ويتال پنچويشتي]] يا ''بيتـال پچيسي'' جي قصن سان لاڳاپيل آهي. انهن ڪهاڻين ۾ راجا وڪرمادتيه ۽ هڪ وِيتال يا مافوق الفطرت هستيءَ جي وچ ۾ سوالن ۽ جوابن جو سلسلو بيان ٿئي ٿو. === ڪهاڻين جو پسمنظر === هندستاني روايت ۾ راجا وڪرمادتيه کي دانائي، بهادري ۽ انصاف سان لاڳاپيل هڪ مثالي حڪمران طور پيش ڪيو ويندو آهي. ويتال جي ڪهاڻين ۾ اخلاقي سوال، ذهانت جا امتحان، انصاف، انساني رويي ۽ فيصلي ڪرڻ بابت مسئلا شامل آهن. برٽن انهن قصن کي انگريزي پڙهندڙن لاءِ پنهنجي مخصوص ادبي انداز ۾ پيش ڪيو. === ترجمي جي نوعيت === ''Vikram and the Vampire'' کي سنسڪرت جي ڪنهن هڪ قديم متن جو مڪمل لفظي ترجمو سمجهڻ درست نه آهي. برٽن اڳوڻين هندستاني روايتن ۽ دستياب متنن کي بنياد بڻائي ڪهاڻين کي ترتيب ڏنو ۽ انهن ۾ پنهنجو ادبي انداز شامل ڪيو.<ref name="Kennedy2005"/> ڪتاب هندستاني قصه گوئيءَ جي يورپي ادبي قبوليت جي تاريخ ۾ اهم جاءِ رکي ٿو. == ڪاسيده (1880ع) == [[فائل:Richard Francis Burton.jpg|thumb|upright|برٽن پنهنجي شاعراڻي تصنيف ''The Kasidah'' کي حاجي عبدو اليزدي جي نالي سان پيش ڪيو.]] 1880ع ۾ برٽن ''The Kasidah of Haji Abdu El-Yezdi'' شايع ڪيو. ان جو سنڌي عنوان '''حاجي عبدو اليزدي جو قصيدو''' آهي.<ref name="BurtonKasidah1880">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=The Kasidah of Haji Abdu El-Yezdi |publisher=Bernard Quaritch |location=London |year=1880 |language=en }}</ref> هي ڪتاب هڪ فلسفياڻي نظم آهي، جنهن ۾ انساني زندگي، موت، تقدير، اخلاق، مذهب ۽ علم بابت خيالن جو اظهار ڪيو ويو آهي. === حاجي عبدو اليزدي جي ادبي شخصيت === برٽن نظم کي حاجي عبدو اليزدي نالي هڪ فرضي شاعر جي تصنيف طور پيش ڪيو ۽ پاڻ کي ان جو مترجم ڄاڻايو. حقيقت ۾ هي نظم برٽن جي پنهنجي ادبي تخليق سمجهيو وڃي ٿو. حاجي عبدو اليزدي ان نظم لاءِ اختيار ڪيل ادبي شخصيت هئي.<ref name="Rice1990"/> انهيءَ ڪري ''The Kasidah'' کي ڪنهن تاريخي فارسي شاعر جو مستند ترجمو قرار ڏيڻ درست نه آهي. === فلسفياڻو موضوع === نظم ۾ مختلف مذهبي ۽ فلسفياڻن خيالن جي ڀيٽ ڪئي وئي آهي. برٽن زندگيءَ جي غيريقيني، انساني عقل جي حدن، اخلاقي ذميوارين ۽ موت بابت سوال اٿاريا. ''The Kasidah'' سندس سفرنامن کان مختلف ادبي حيثيت رکي ٿو، ڇاڪاڻ ته اهو بنيادي طور هڪ تخليقي فلسفياڻو نظم آهي. == پورچوگالي شاعر ڪاموئش جا ترجما == برٽن کي پورچوگالي ادب، خاص طور شاعر [[لوئس دي ڪاموئش]] (''Luís de Camões'') سان گهري دلچسپي هئي. هن ڪاموئش جي مشهور رزميه نظم ''Os Lusíadas'' جو انگريزي ترجمو تيار ڪيو. === لوزيئڊس (1880ع) === 1880ع ۾ برٽن جو ترجمو ''The Lusiads'' شايع ٿيو.<ref name="BurtonLusiads1880">{{cite book |last=Camões |first=Luís de |translator-last=Burton |translator-first=Richard F. |title=The Lusiads |publisher=Bernard Quaritch |location=London |year=1880 |language=en }}</ref> ڪتاب جو سنڌي عنوان '''لوزيئڊس''' يا '''پورچوگالين جو رزميه نظم''' ڪري سگهجي ٿو. اصل پورچوگالي نظم 1572ع ۾ شايع ٿيو هو ۽ ان ۾ پورچوگالي سامونڊي سفرن، خاص طور [[واسڪو ڊي گاما]] جي هندستان ڏانهن سفر، کي رزميه انداز ۾ پيش ڪيو ويو آهي. برٽن پنهنجي ترجمي ۾ اصل نظم جي ادبي صورت، تاريخي اشارن ۽ پرتگالي قومي روايتن کي انگريزيءَ ۾ منتقل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. === ڪاموئش جي زندگي ۽ ادبي تحقيق === برٽن ڪاموئش جي زندگي، ادبي پسمنظر ۽ سندس تصنيفن بابت پڻ لکيو. هن پرتگالي شاعر جي زندگيءَ کي يورپي سامونڊي توسيع ۽ هندستان سان پورچوگالي لاڳاپن جي تاريخي پسمنظر ۾ سمجهڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="Kennedy2005"/> ڪاموئش بابت سندس ڪم برٽن جي ادبي دلچسپين جي وسعت کي ظاهر ڪري ٿو. == ڪاما شاسترا سوسائٽي == 1880ع واري ڏهاڪي ۾ برٽن ۽ سندس ساٿي [[فورسٽر فٽزجيرالڊ آربٿناٽ]] (''Forster Fitzgerald Arbuthnot'') هندستاني ۽ مشرقي جنسيات سان لاڳاپيل قديم ادبي متنن جي اشاعت لاءِ هڪ نجي اشاعتي انتظام قائم ڪيو، جيڪو '''ڪاما شاسترا سوسائٽي''' (''Kama Shastra Society'') جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref name="Kennedy2005"/><ref name="Lovell1998"/> ان جو مقصد اهڙا متن محدود خانگي اشاعت ذريعي انگريزي پڙهندڙن تائين پهچائڻ هو، جن جي عام اشاعت وڪٽورين برطانيا ۾ فحاشيءَ بابت قانونن ۽ سماجي پابندين سبب ڏکي ٿي سگهي ٿي. === قانوني ۽ سماجي پسمنظر === 1857ع ۾ برطانيا ۾ ''Obscene Publications Act'' لاڳو ٿيو، جنهن تحت ڪجهه قسم جي اشاعتي مواد تي قانوني ڪارروائي ٿي سگهي ٿي. وڪٽورين دور ۾ جنسيات بابت ادبي ۽ علمي متنن جي اشاعت حساس مسئلو هو. برٽن ۽ آربٿناٽ ڪجهه ڪتابن کي محدود نجي ڇپائيءَ ۽ مخصوص رڪنن تائين ورهائڻ جو طريقو اختيار ڪيو.<ref name="Kennedy2005"/> اهڙي اشاعتي صورت انهن ڪتابن کي قانوني جاچ کان مڪمل ڇوٽ نه ڏيندي هئي، پر عام تجارتي اشاعت کان مختلف انتظام فراهم ڪندي هئي. === آربٿناٽ جو ڪردار === فورسٽر فٽزجيرالڊ آربٿناٽ هندستاني ٻولين ۽ ادب ۾ دلچسپي رکندڙ برطانوي محقق هو. هن برٽن سان گڏ هندستاني جنسيات بابت متنن جي اشاعت ۽ ترجمي ۾ ڪم ڪيو. ڪاما شاسترا سوسائٽيءَ جي ڪتابن کي صرف برٽن جي ذاتي علمي محنت جو نتيجو سمجهڻ درست نه آهي؛ انهن جي تياريءَ ۾ آربٿناٽ ۽ ٻين هندستاني عالمن جو پڻ ڪردار هو.<ref name="Kennedy2005"/> == ڪام سوترا جو انگريزي ترجمو (1883ع) == [[فائل:Kama Sutra title page 1883.jpg|thumb|''The Kama Sutra of Vatsyayana'' جي 1883ع واري انگريزي اشاعت جو عنواني صفحو.]] 1883ع ۾ ''The Kama Sutra of Vatsyayana'' نالي انگريزي ڪتاب شايع ٿيو. هي ڪتاب قديم هندستاني مصنف [[واتسياين]] سان منسوب [[ڪام سوترا]] جي انگريزي ترجمي جي صورت ۾ پيش ڪيو ويو.<ref name="KamaSutra1883">{{cite book |author=Vatsyayana |title=The Kama Sutra of Vatsyayana |publisher=Kama Shastra Society |location=London and Benares |year=1883 |language=en }}</ref> === اصل ڪتاب جو موضوع === ''ڪام سوترا'' قديم هندستاني ادب جو هڪ مشهور متن آهي، جنهن ۾ محبت، ازدواجي لاڳاپن، انساني خواهشن، سماجي زندگيءَ ۽ جنسي روين بابت بحث موجود آهي. اصل ڪتاب کي صرف جنسي عملن جي هدايتن جو مجموعو سمجهڻ نامڪمل آهي، ڇاڪاڻ ته ان ۾ ان دور جي سماجي ۽ ثقافتي زندگيءَ بابت پڻ مواد شامل آهي. === ترجمي ۾ برٽن جو اصل ڪردار === 1883ع واري انگريزي اشاعت کي عام طور برٽن جي نالي سان مشهور ڪيو ويندو آهي، پر جديد تحقيق موجب برٽن ان جو اڪيلو يا سڌو سنسڪرت مان ترجمو ڪندڙ نه هو. ترجمي جي تياريءَ ۾ هندستاني عالمن ۽ مترجمن، خاص طور [[ڀڳوان لال اندراجي]]، شيوارام پرشورام ڀيڙي ۽ ٻين ساٿين جو ڪردار هو. آربٿناٽ پڻ منصوبي سان لاڳاپيل هو، جڏهن ته برٽن متن جي تدوين، اشاعت ۽ انگريزي پڙهندڙن لاءِ پيشڪش ۾ حصو ورتو.<ref name="DonigerKakar2002">{{cite book |author1=Vatsyayana |translator-last1=Doniger |translator-first1=Wendy |translator-last2=Kakar |translator-first2=Sudhir |title=Kamasutra |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |year=2002 |language=en |isbn=978-0-19-283982-4 }}</ref> انهيءَ ڪري انسائيڪلوپيڊيا ۾ هن ڪتاب کي «برٽن سان لاڳاپيل انگريزي ترجمو» چوڻ وڌيڪ درست آهي. === اشاعت جي اهميت === 1883ع واري اشاعت انگريزي پڙهندڙن ۾ ڪام سوترا جي شهرت وڌائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. تنهن هوندي به ترجمي جي زبان، تشريح ۽ اصل سنسڪرت متن سان مطابقت بابت جديد محققن مختلف سوال اٿاريا آهن. اصل متن جي جديد مطالعي لاءِ سنسڪرت مان تيار ڪيل جديد علمي ترجما پڻ استعمال ڪيا وڃن ٿا. == الف ليليٰ جا ترجما (1885ع–1888ع) == [[فائل:Arabian Nights Entertainments illustration.jpg|thumb|''الف ليليٰ'' جي ڪهاڻين سان لاڳاپيل هڪ تاريخي تصوير.]] برٽن جي مشهور ادبي ڪمن مان هڪ عربي قصن جي مجموعي [[الف ليليٰ]] جو انگريزي ترجمو آهي. هن اهو ترجمو ''The Book of the Thousand Nights and a Night'' جي عنوان سان شايع ڪيو.<ref name="BurtonNights1885">{{cite book |translator-last=Burton |translator-first=Richard F. |title=The Book of the Thousand Nights and a Night |volume=1–10 |publisher=Kama Shastra Society |year=1885 |language=en }}</ref> === ڏهن جلدن واري اشاعت === 1885ع ۾ برٽن جو ''الف ليليٰ'' وارو بنيادي ترجمو ڏهن جلدن ۾ شايع ٿيو. ان کان پوءِ 1886ع کان 1888ع تائين ڇهن اضافي جلدن ۾ وڌيڪ قصا ۽ مواد شايع ڪيو ويو.<ref name="BurtonSupplementalNights">{{cite book |translator-last=Burton |translator-first=Richard F. |title=Supplemental Nights to the Book of the Thousand Nights and a Night |volume=1–6 |year=1886–1888 |language=en }}</ref> انهيءَ ريت برٽن جي هن اشاعتي منصوبي جا مجموعي طور سورهن جلد ٿيا. === عربي قصن جي ادبي روايت === ''الف ليليٰ'' عربي، فارسي، هندستاني ۽ ٻين علائقائي قصه گوئيءَ جي روايتن سان لاڳاپيل ڪهاڻين جو مجموعو آهي. ان ۾ [[شهريار]]، [[شهرزاد]] ۽ ٻين ڪردارن ذريعي محبت، سياست، اخلاق، حڪمت، سفر، جادو ۽ انساني زندگيءَ بابت قصا بيان ٿين ٿا. ڪهاڻين جا مختلف عربي نسخا ۽ تاريخي روايتون موجود آهن؛ تنهنڪري ''الف ليليٰ'' کي ڪنهن هڪ دور يا هڪ مصنف جي مڪمل تصنيف قرار ڏيڻ درست نه آهي. === برٽن جو ترجمي وارو انداز === برٽن پنهنجي ترجمي ۾ قديم ۽ غيرمعمولي انگريزي لفظن، عربي اصطلاحن ۽ تفصيلي حاشين کي استعمال ڪيو. هن ڪجهه اهڙن حصن کي پڻ برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي، جيڪي ٻين وڪٽورين انگريزي ترجمن ۾ نرم يا حذف ڪيا ويندا هئا.<ref name="Kennedy2005"/> انهيءَ ڪري سندس ترجمو ادبي شهرت سان گڏ تڪرار جو موضوع پڻ بڻيو. === ايڊورڊ وليم لين ۽ جان پين سان ڀيٽ === برٽن کان اڳ [[ايڊورڊ وليم لين]] ''الف ليليٰ'' جو انگريزي ترجمو تيار ڪيو هو. برٽن جي دور ۾ [[جان پين]] پڻ هن مجموعي جو انگريزي ترجمو شايع ڪيو. برٽن جي ترجمي ۽ جان پين جي ڪم جي وچ ۾ متن جي چونڊ، زبان ۽ اڳوڻن ترجمن مان فائدي وٺڻ بابت علمي بحث موجود آهي.<ref name="Kennedy2005"/> برٽن جي ترجمي کي ٻين سڀني نسخن کان وڌيڪ صحيح قرار ڏيڻ مناسب نه آهي، ڇاڪاڻ ته مختلف ترجمن جا متن، مقصد ۽ ادبي طريقا هڪجهڙا نه آهن. === حاشيا ۽ ثقافتي تبصرا === برٽن جي ''الف ليليٰ'' واري ترجمي ۾ ڊگها حاشيا ۽ تشريحي نوٽس شامل آهن. انهن ۾ تاريخ، جاگرافي، مذهبي روايتن، جنسيات، ٻولين ۽ سماجي رسمن بابت سندس رايا ملن ٿا. اهي حاشيا برٽن جي مطالعي ۽ سوچ بابت اهم مواد فراهم ڪن ٿا، پر انهن ۾ ڪجهه اهڙا نظريا پڻ موجود آهن، جيڪي جديد علمي معيارن موجب غيرثابت ٿيل يا تعصب تي ٻڌل سمجهيا وڃن ٿا. == سوٽاڊڪ زون جو نظريو == برٽن ''الف ليليٰ'' جي ترجمي سان لاڳاپيل هڪ مضمون ۾ ''Sotadic Zone'' يا '''سوٽاڊڪ خطي''' جو نظريو پيش ڪيو. هن نظريي موجب دنيا جي ڪجهه جاگرافيائي علائقن ۾ هم جنس جنسي روين جي موجودگيءَ کي آبهوا ۽ جاگرافيءَ سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي وئي.<ref name="BurtonNights1885"/> === نظريي جو تاريخي پسمنظر === برٽن جو هي نظريو اڻويهين صديءَ جي يورپي جنسيات ۽ انسانيات جي ابتدائي بحثن سان لاڳاپيل هو. هن مختلف ملڪن بابت پنهنجي سفرن ۽ پڙهيل مواد مان عام نتيجا اخذ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. بهرحال، جديد انسانيات، نفسيات ۽ جنسيات جي تحقيق ۾ هن جاگرافيائي نظريي کي سائنسي طور ثابت ٿيل وضاحت تسليم نٿو ڪيو وڃي. === جديد علمي جائزو === برٽن جي سوٽاڊڪ خطي واري تصور کي سندس دور جي سماجي ۽ علمي تاريخ جي حصي طور پڙهڻ گهرجي. ان کي انساني جنسي رجحانن جي جديد سائنسي وضاحت يا ڪنهن مخصوص قوم يا علائقي بابت ثابت ٿيل حقيقت طور پيش ڪرڻ درست نه آهي. == عطر وارو باغ (1886ع) == 1886ع ۾ برٽن ''The Perfumed Garden of the Cheikh Nefzaoui'' نالي ڪتاب جو انگريزي ترجمو شايع ڪيو. هن ڪتاب جو سنڌي عنوان '''شيخ نفزاويءَ جو عطر وارو باغ''' ڪري سگهجي ٿو.<ref name="BurtonPerfumedGarden1886">{{cite book |author=Nefzaoui |translator-last=Burton |translator-first=Richard F. |title=The Perfumed Garden of the Cheikh Nefzaoui |year=1886 |language=en }}</ref> هي ڪتاب اتر آفريڪا جي عربي ادبي روايت سان لاڳاپيل آهي ۽ محبت، ازدواجي زندگي ۽ جنسيات بابت مواد تي مشتمل آهي. === اصل تصنيف === ''عطر وارو باغ'' عربي ادب جي هڪ تاريخي تصنيف آهي، جيڪا عام طور محمد بن محمد النفزاوي سان منسوب ڪئي وڃي ٿي. ڪتاب جي تصنيف ۽ نسخن جي تاريخ بابت مختلف علمي رايا موجود آهن. برٽن جو انگريزي نسخو عربي متن جي هڪ سڌي ۽ مڪمل جديد تنقيدي اشاعت نه هو؛ سندس ڪم ۾ اڳوڻن يورپي ترجمن ۽ دستياب متنن جو اثر موجود هو.<ref name="Kennedy2005"/> === وسيع نسخي تي ڪم === برٽن پنهنجي زندگيءَ جي آخري سالن ۾ هن ڪتاب جي هڪ وڌيڪ وسيع انگريزي نسخي تي ڪم ڪري رهيو هو. سوانحي احوالن موجب، هن نسخي ۾ اضافي مواد ۽ وڌيڪ تفصيلي تشريحون شامل ڪرڻ جو ارادو هو.<ref name="Lovell1998"/> برٽن جي وفات کان پوءِ سندس گهرواري ازابيل سندس ڪجهه غيرشايع ٿيل مسودا تباهه ڪيا. انهن ۾ ''عطر وارو باغ'' جي وسيع نسخي سان لاڳاپيل مواد پڻ شامل هجڻ جو ذڪر ملي ٿو. === مسودن جي تباهيءَ بابت اختلاف === ازابيل برٽن جي بيانن موجب، هن ڪجهه مسودا مذهبي ۽ اخلاقي سببن جي ڪري تباهه ڪيا. سوانح نگارن ۾ ان ڳالهه بابت اختلاف آهي ته ڪهڙا مسودا تباهه ٿيا، انهن جي اصل مواد جي نوعيت ڪهڙي هئي ۽ ان نقصان جو اندازو ڪيترو ٿي سگهي ٿو.<ref name="Lovell1998"/><ref name="Rice1990"/> انهيءَ ڪري ڪنهن غيرموجود مسودي جي مڪمل مواد بابت يقيني دعويٰ ڪرڻ مناسب نه آهي. == تلوار جو ڪتاب (1884ع) == 1884ع ۾ برٽن ''The Book of the Sword'' نالي ڪتاب شايع ڪيو. ان جو سنڌي عنوان '''تلوار جو ڪتاب''' آهي.<ref name="BurtonSword1884">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=The Book of the Sword |publisher=Chatto and Windus |location=London |year=1884 |language=en }}</ref> هي ڪتاب تلوار جي تاريخ، هٿيارن جي ارتقا، مختلف قومن جي جنگي روايتن ۽ ڌاتوءَ مان هٿيار ٺاهڻ جي تاريخ بابت آهي. === هٿيارن جي تاريخ === برٽن مختلف تهذيبن ۾ تلوارن جي استعمال، بناوت ۽ تاريخي اهميت بابت مواد گڏ ڪيو. هن تلوار کي صرف جنگي هٿيار نه، پر سماجي، ثقافتي ۽ تاريخي شئي طور پڻ ڏٺو. ڪتاب ۾ قديم هٿيارن، ڌاتوءَ جي ڪم ۽ مختلف علائقن جي جنگي روايتن بابت بحث موجود آهي. === اڻپورو منصوبو === برٽن جو ارادو تلوار ۽ هٿيارن جي تاريخ بابت وڌيڪ وسيع ڪم ڪرڻ جو هو. ''The Book of the Sword'' ان منصوبي جو پهريون جلد هو، پر رٿيل وڌيڪ جلد سندس زندگيءَ ۾ مڪمل نه ٿيا.<ref name="Wright1906"/> == برٽن جي ترجمن بابت علمي بحث == رچرڊ فرانسس برٽن جي ادبي ڪم کي اڻويهين صديءَ جي ترجمي ۽ مشرقيات جي تاريخ ۾ اهم جاءِ حاصل آهي. هن ڪيترن اهڙن متنن کي انگريزي پڙهندڙن تائين پهچايو، جيڪي ان وقت محدود حلقن ۾ مشهور هئا. تنهن هوندي به سندس ترجمن بابت ڪيترائي علمي سوال موجود آهن. === اصل ٻولين مان ترجمي جو سوال === برٽن ڪيترين ٻولين جي ڄاڻ رکندو هو، پر سندس نالي سان شايع ٿيل هر ڪتاب لازمي طور اصل ٻوليءَ مان سندس اڪيلي سر ڪيل ترجمو نه هو. ڪجهه تصنيفن ۾ هن اڳوڻن ترجمن، مقامي عالمن جي مدد، گڏيل مسودن يا ٻين موجود نسخن کي استعمال ڪيو. خاص طور ''ڪام سوترا'' جي 1883ع واري اشاعت ۾ هندستاني عالمن ۽ آربٿناٽ جي ڪردار کي نظرانداز ڪرڻ تاريخي طور غلط ٿيندو.<ref name="DonigerKakar2002"/> === ترجمي ۾ اضافا ۽ تبديليون === برٽن جي ترجمن ۾ حاشيا، تشريحون، ذاتي تبصرا ۽ غيرمعمولي انگريزي اصطلاح گهڻي تعداد ۾ موجود آهن. انهن مان ڪجهه سندس ڪتابن کي تاريخي ۽ ثقافتي معلومات سان مالا مال ڪن ٿا، جڏهن ته ٻيا اصل متن جي مفهوم ۽ ادبي انداز بابت اختلاف پيدا ڪن ٿا. انهيءَ ڪري جديد تحقيق ۾ سندس ترجمن کي اصل متنن ۽ ٻين ترجمن سان ڀيٽي پڙهيو وڃي ٿو. === مشرقيات ۽ نوآبادياتي پسمنظر === برٽن جي ادبي ۽ ثقافتي تحقيق برطانوي سامراجي دور ۾ ٿي. هن ڪيترن غيريورپي سماجن بابت معلومات گڏ ڪئي، پر سندس لکڻين ۾ ڪڏهن ڪڏهن يورپي برتريءَ جا مفروضا، نسلي درجابنديون ۽ ثقافتي عام نتيجا پڻ ملن ٿا.<ref name="Ghose2006"/><ref name="Kennedy2005"/> تنهنڪري سندس ڪم جي اهميت کي تسليم ڪرڻ سان گڏ ان جي تاريخي ۽ نظرياتي حدن جو تنقيدي جائزو وٺڻ پڻ ضروري آهي. == ادبي تصنيفن ۽ ترجمن جي تاريخوار فهرست == {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border:1px solid #9ab3c8;" ! style="background:#174a73;color:white;" | سال ! style="background:#174a73;color:white;" | اصل عنوان ! style="background:#174a73;color:white;" | سنڌي عنوان ! style="background:#174a73;color:white;" | نوعيت |- | style="background:#eaf3fb;" | 1870ع | ''Vikram and the Vampire'' | '''وڪرم ۽ ويمپائر''' | هندستاني لوڪ ڪهاڻين جي انگريزي ترتيب |- | style="background:#edf6eb;" | 1880ع | ''The Kasidah of Haji Abdu El-Yezdi'' | '''حاجي عبدو اليزدي جو قصيدو''' | برٽن جو فلسفياڻو نظم |- | style="background:#fff2e4;" | 1880ع | ''The Lusiads'' | '''لوزيئڊس''' | ڪاموئش جي پرتگالي رزميه نظم جو ترجمو |- | style="background:#f3eafa;" | 1883ع | ''The Kama Sutra of Vatsyayana'' | '''واتسياين جو ڪام سوترا''' | گڏيل علمي ڪم سان تيار ڪيل انگريزي ترجمو |- | style="background:#eaf3fb;" | 1884ع | ''The Book of the Sword'' | '''تلوار جو ڪتاب''' | هٿيارن جي تاريخ بابت تحقيق |- | style="background:#edf6eb;" | 1885ع | ''The Book of the Thousand Nights and a Night'' | '''الف ليليٰ''' | عربي قصن جو انگريزي ترجمو، ڏهه جلد |- | style="background:#fff2e4;" | 1886ع | ''The Perfumed Garden of the Cheikh Nefzaoui'' | '''شيخ نفزاويءَ جو عطر وارو باغ''' | عربي جنسياتي ادب سان لاڳاپيل ترجمو |- | style="background:#f3eafa;" | 1886ع–1888ع | ''Supplemental Nights to the Book of the Thousand Nights and a Night'' | '''الف ليليٰ جا اضافي قصا''' | ڇهه اضافي جلد |} == برٽن جي ادبي ورثي جي اهميت == رچرڊ فرانسس برٽن جو ادبي ورثو سفرنامن، تاريخي تحقيق، ترجمن، شاعريءَ ۽ ثقافتي مطالعي تي مشتمل آهي. هن عربي، فارسي، هندستاني ۽ ٻين ادبي روايتن کي انگريزي پڙهندڙن تائين پهچائڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو. سندس ڪتابن ۾ وڏي مقدار ۾ تاريخي، لساني ۽ سماجي معلومات محفوظ ٿيل آهي، جيڪا اڻويهين صديءَ جي علمي تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم آهي. ان سان گڏ سندس ڪم ۾ غيريورپي ثقافتن بابت ذاتي تشريحون، نوآبادياتي دور جا تعصب ۽ ڪجهه غيرثابت ٿيل نظريا پڻ موجود آهن. انهيءَ ڪري برٽن جي ادبي خدمتن جو جائزو سندس تصنيفن جي اهميت ۽ انهن جي علمي حدن، ٻنهي کي نظر ۾ رکي ڪرڻ گهرجي. == وفات ۽ آخري ڏينهن == [[فائل:Richard Francis Burton by Rischgitz, 1864.jpg|thumb|upright|سر رچرڊ فرانسس برٽن، جيڪو 20 آڪٽوبر 1890ع تي ٽريسٽي ۾ وفات ڪري ويو.]] سر رچرڊ فرانسس برٽن 20 آڪٽوبر 1890ع تي [[ٽريسٽي]] ۾ وفات ڪئي. ان وقت سندس عمر 69 سال هئي. سندس وفات جو عام طور بيان ڪيل سبب دل جو دورو هو. زندگيءَ جي آخري سالن ۾ هو مختلف بيمارين ۽ ڪمزور ٿيندڙ صحت سبب تڪليف ۾ رهيو، پر ادبي ۽ تحقيقي سرگرميون جاري رکيائين.<ref name="DNB"/><ref name="Lovell1998"/> برٽن جي آخري ڏينهن ۾ سندس گهرواري [[ازابيل برٽن]] سندس سنڀال ڪندي رهي. برٽن جي وفات وقت رومن ڪيٿولڪ پادريءَ جي موجودگي ۽ آخري مذهبي رسمن جي ادائيگيءَ بابت مختلف سوانحي بيان موجود آهن. ازابيل جي بيانن ۽ برٽن جي ٻين ساٿين جي راءِ ۾ اختلاف سبب اهو واقعو سندس مذهبي سڃاڻپ بابت بحث جو حصو بڻيو.<ref name="Rice1990"/> === آخري مذهبي رسمون === ازابيل برٽن رومن ڪيٿولڪ عقيدي جي پيروڪار هئي. برٽن جي وفات وقت هن پادريءَ کي گهرايو ته جيئن آخري مذهبي رسمون ادا ڪري سگهي. ڪجهه سوانحي احوالن موجب، برٽن جي وفات ۽ انهن رسمن جي ادائيگيءَ جي صحيح ترتيب بابت اختلاف آهي. تنهنڪري هن واقعي کي برٽن جي زندگيءَ ۾ رومن ڪيٿولڪ مذهب قبول ڪرڻ جو حتمي ثبوت قرار ڏيڻ مناسب نه آهي.<ref name="Lovell1998"/> برٽن جي مذهبي خيالن بابت سندس پنهنجين لکڻين ۽ ٻين همعصر بيانن ۾ پڻ مختلف اظهار ملن ٿا. == تدفين ۽ مقبرو == [[فائل:Richard Burton's tomb, Mortlake.jpg|thumb|برٽن جي مقبري جي تصوير؛ اصل فائيل نالو وڪيميڊيا ڪامنز تي جانچڻ گهرجي.]] برٽن جو لاش ٽريسٽي مان انگلينڊ آندو ويو. کيس 15 جون 1891ع تي ڏکڻ اولهه [[لنڊن]] جي [[مورٽليڪ]] واري علائقي ۾ سينٽ ميري مئگڊلين رومن ڪيٿولڪ چرچ جي قبرستان ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="DNB"/> سندس مقبرو هڪ عرب بدوي خيمي جي شڪل ۾ تعمير ڪيو ويو. مقبري جي ڊزائن ۽ تعمير ۾ ازابيل برٽن جو اهم ڪردار هو.<ref name="BurtonTomb">{{cite web |title=The Burton Tomb |url=https://burtoniana.org/tomb/ |website=Burtoniana |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> === بدوي خيمي جي شڪل وارو مقبرو === برٽن جي مقبري جي خاص ڳالهه ان جي بناوت آهي. اهو پٿر ۽ سنگ مرمر مان ٺهيل آهي، پر ظاهري شڪل ۾ عرب بدوين جي خيمي سان مشابهت رکي ٿو. مقبري جي هن بناوت کي برٽن جي عربستان ۽ اسلامي دنيا جي سفرن سان لاڳاپيل يادگار طور سمجهيو ويندو آهي. مقبري جي پوئين حصي ۾ هڪ دري آهي، جنهن مان اندر رکيل تابوت ڏسي سگهجن ٿا.<ref name="BurtonTomb"/> === ازابيل برٽن جي تدفين === ازابيل برٽن 1896ع ۾ وفات ڪئي. کيس پڻ پنهنجي مڙس سان گڏ مورٽليڪ جي ساڳئي مقبري ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="RASBurton">{{cite web |title=Richard Francis Burton (1821–1890) |url=https://royalasiaticsociety.org/richard-francis-burton-1821-1890/ |website=Royal Asiatic Society |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> مقبرو ٻنهي جي زندگيءَ ۽ سندن گڏيل سفرن جي يادگار طور مشهور آهي. == ازابيل برٽن ۽ مسودن جي تباهي == برٽن جي وفات کان پوءِ ازابيل برٽن سندس ادبي ورثي جي حفاظت، ترتيب ۽ اشاعت ۾ مصروف ٿي وئي. تنهن هوندي به سندس هڪ عمل، يعني برٽن جي ڪجهه اڻڇپيل مسودن ۽ ڪاغذن کي ساڙڻ، تاريخي ۽ ادبي تڪرار جو سبب بڻيو.<ref name="Lovell1998"/> === عطر واري باغ جو اڻڇپيل نسخو === برٽن پنهنجي آخري سالن ۾ عربي ڪتاب ''The Perfumed Garden'' جي وڌيڪ وسيع انگريزي نسخي تي ڪم ڪري رهيو هو. ان منصوبي کي ''The Scented Garden'' جي عنوان سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو. برٽن جي وفات کان پوءِ ازابيل انهيءَ ڪم سان لاڳاپيل مسودو ساڙي ڇڏيو. سندس خيال ۾ اهڙي مواد جي اشاعت برٽن جي اخلاقي ۽ سماجي شهرت کي نقصان پهچائي سگهي ٿي.<ref name="DNB"/><ref name="Lovell1998"/> === مسودن جي نقصان بابت اختلاف === ازابيل جي عمل تي برٽن جي ڪجهه دوستن ۽ پوءِ جي سوانح نگارن سخت تنقيد ڪئي. سندن خيال ۾ مسودن جي تباهيءَ سبب ادبي ۽ علمي تاريخ جو اهم مواد ضايع ٿيو. ٻئي طرف ازابيل پنهنجي عمل کي مڙس جي شهرت جي حفاظت ۽ مذهبي ذميواريءَ سان ڳنڍيو. تباهه ٿيل مواد جي مڪمل فهرست موجود نه هجڻ سبب ان جي اصل علمي اهميت ۽ مواد بابت يقيني نتيجا ڪڍڻ ممڪن نه آهن.<ref name="Rice1990"/> === محفوظ ٿيل مسودا ۽ خط === ازابيل طرفان ڪجهه مواد ساڙڻ باوجود برٽن جا ڪيترائي خط، مسودا، نوٽس ۽ ڪتاب محفوظ رهيا. انهن مان هڪ اهم مجموعو آمريڪا جي رياست ڪيليفورنيا ۾ واقع [[هنٽنگٽن لائبريري]] وٽ موجود آهي.<ref name="HuntingtonBurton">{{cite web |title=Richard Francis Burton Library Manuscripts Collection |url=https://www.huntington.org/collections/lib-mssrbl |website=The Huntington |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> هن مجموعي ۾ برٽن جي خط و ڪتابت، ذاتي ڪاغذن، ڪتابن ۽ ٻين علمي مواد جا اهم حصا شامل آهن. == برٽن جا مذهبي خيال == رچرڊ فرانسس برٽن جي مذهبي سڃاڻپ ۽ عقيدن بابت سوانح نگارن ۾ اختلاف موجود آهن. هن پنهنجي زندگيءَ دوران اسلام، عيسائيت، هندومت، صوفي فڪر ۽ ٻين مذهبي روايتن جو مطالعو ڪيو. برٽن جي لکڻين مان ظاهر ٿئي ٿو ته هو مذهبي عقيدن ۽ رسمن کي تاريخي، لساني ۽ سماجي نقطه نظر سان پڻ سمجهڻ چاهيندو هو.<ref name="Kennedy2005"/> === اسلام سان لاڳاپو === برٽن عربي ٻولي، اسلامي تاريخ، حج ۽ مسلمان سماجن بابت تفصيلي تحقيق ڪئي. 1853ع ۾ هن مسلمان مسافر جي سڃاڻپ اختيار ڪري مڪي ۽ مديني جو سفر ڪيو ۽ حج جا مناسڪ ادا ڪيا. تنهن هوندي به سندس حج جي ادائيگيءَ مان اهو لازمي نتيجو نٿو نڪري ته هو باقي زندگيءَ لاءِ اسلام جو پيروڪار بڻجي ويو هو. سندس مذهبي عقيدن بابت مختلف وقتن تي ڏنل بيان هڪجهڙا نه آهن.<ref name="BurtonPilgrimage1855"/><ref name="Rice1990"/> === عيسائيت سان لاڳاپو === برٽن جو خانداني پسمنظر انگريزي عيسائي سماج سان لاڳاپيل هو. سندس گهرواري ازابيل رومن ڪيٿولڪ هئي، پر برٽن جي ذاتي مذهبي عقيدن کي ازابيل جي عقيدي سان هڪجهڙو سمجهڻ درست نه آهي. برٽن پنهنجي ڪجهه بيانن ۾ مذهبي شڪ، آزاد خيالي ۽ الحاد سان لاڳاپيل موقف پڻ اختيار ڪيا.<ref name="Kennedy2005"/> === صوفي فڪر ۽ مشرقي فلسفو === برٽن کي صوفي شاعري، فارسي ادب ۽ مشرقي فلسفي سان خاص دلچسپي هئي. سندس تصنيف ''The Kasidah of Haji Abdu El-Yezdi'' ۾ زندگي، موت، اخلاق ۽ مذهبي عقيدن بابت فلسفياڻا سوال اٿاريا ويا آهن. هي نظم برٽن جي ذاتي فڪري جستجوءَ جو اهم مثال آهي، پر ان کي ڪنهن هڪ مذهبي مذهب نامي جي صورت ۾ پڙهڻ مناسب نه آهي. == شخصيت ۽ علمي شهرت == برٽن پنهنجي دور جي مشهور سياحن، ٻولين جي ڄاڻ رکندڙن، ليکڪن ۽ مترجمن مان هو. سندس شهرت جو بنياد سنڌ ۽ هندستان ۾ ملازمت، مڪي ۽ مديني جو سفر، آفريڪا جي مهمن، مختلف ملڪن ۾ سفارتي خدمتن ۽ ادبي ترجمن تي هو.<ref name="DNB"/> سوانح نگارن سندس غيرمعمولي ٻولي سکڻ جي صلاحيت، جسماني همت، تجسس ۽ وسيع مطالعي جو ذڪر ڪيو آهي. تنهن هوندي به سندس شخصيت ۾ سخت مزاجي، تڪراري تبصرا ۽ ٻين محققن سان اختلاف پڻ موجود هئا. === ٻولين جي ڄاڻ === برٽن ڪيترين يورپي، ايشيائي ۽ آفريڪي ٻولين جو مطالعو ڪيو. سندس سوانحي احوالن ۾ ٻولين جو تعداد مختلف ڄاڻايو ويو آهي. ڪڏهن کيس ڪيترين ڏهاڪن ٻولين ۽ لهجن جو ڄاڻو چيو وڃي ٿو، پر انهن سڀني ۾ سندس مهارت هڪجهڙي يا آزاد نموني تصديق ٿيل نه آهي. انهيءَ ڪري «فلاڻين ٻولين تي مڪمل عبور» جهڙي دعويٰ ڪرڻ بدران اهو چوڻ وڌيڪ درست آهي ته برٽن ڪيترين ٻولين جو مطالعو ڪيو ۽ مختلف سطحن تي انهن کي استعمال ڪندو هو.<ref name="McLynn1990"/> === جسماني همت ۽ سفر === برٽن پنهنجي زندگيءَ ۾ ڏکين زميني ۽ سامونڊي سفرن ۾ حصو ورتو. بربرا واري حملي ۾ زخمي ٿيڻ، آفريڪا جي اندرين علائقن ۾ بيمارين کي منهن ڏيڻ ۽ ڊگهن سفرن جي باوجود تحقيق جاري رکڻ سندس زندگيءَ جا اهم واقعا آهن. انهن واقعن سندس همعصر شهرت کي وڌايو، پر سفرن جي ڪاميابيءَ ۾ مقامي رهنمائن، مترجمن ۽ ساٿين جو ڪردار پڻ بنيادي هو. == تاريخي تڪرار ۽ تنقيدي جائزو == برٽن جي زندگيءَ ۽ تصنيفن سان ڪيترائي تڪرار لاڳاپيل آهن. انهن ۾ برطانوي سامراجي نظام سان سندس لاڳاپا، مقامي ماڻهن بابت تعبيرون، جنسيات بابت تحقيق، مذهبي عقيدا، نسلي درجابنديون ۽ ڪجهه غيرتصديق ٿيل ذاتي قصا شامل آهن. جديد تاريخي مطالعي ۾ انهن موضوعن کي سندس علمي خدمتن کان الڳ ڪرڻ بدران ساڳئي تاريخي پسمنظر ۾ ڏٺو وڃي ٿو. === نوآبادياتي دور جي نسلي درجابندي === برٽن جي سنڌ، هندستان ۽ آفريڪا بابت تصنيفن ۾ اڻويهين صديءَ جي يورپي علمي اصطلاحن جو استعمال ملي ٿو. انهن ۾ ''race''، ''tribe'' ۽ ٻين سماجي درجابندين جا اهڙا تصور شامل آهن، جيڪي جديد انسانيات ۽ تاريخ جي معيارن سان هميشه مطابقت نٿا رکن. برٽن جي ڪجهه بيانن ۾ مقامي ماڻهن بابت عام نتيجا ۽ نسلي تعصب پڻ موجود آهن.<ref name="Ghose2006"/><ref name="Kennedy2005"/> انهيءَ ڪري سندس لکڻين کي تاريخي ماخذ طور استعمال ڪندي انهن جي نوآبادياتي پسمنظر کي واضح ڪرڻ ضروري آهي. === جنسيات بابت تحقيق === برٽن انساني جنسي روين، ازدواجي روايتن ۽ جنسيات سان لاڳاپيل ادبي متنن بابت وڏي دلچسپي رکندو هو. سندس ''الف ليليٰ'' جي ترجمي جا حاشيا، ''ڪام سوترا'' سان لاڳاپيل اشاعت ۽ ''عطر واري باغ'' جو ترجمو انهيءَ دلچسپيءَ جا مثال آهن. انهن ڪمن وڪٽورين برطانيا ۾ ادبي ۽ اخلاقي تڪرار پيدا ڪيا. جديد مطالعي ۾ انهن تصنيفن کي جنسيات جي تاريخ ۽ وڪٽورين دور جي ثقافتي روين جي مطالعي لاءِ استعمال ڪيو وڃي ٿو. === سوٽاڊڪ خطي جو غيرثابت ٿيل نظريو === برٽن پنهنجي هڪ مشهور مضمون ۾ دنيا جي ڪجهه علائقن جي آبهوا ۽ جاگرافيءَ کي هم جنس جنسي روين سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي. اهو تصور ''Sotadic Zone'' جي نالي سان مشهور ٿيو. هي نظريو جديد سائنسي تحقيق ۾ ثابت ٿيل وضاحت طور قبول نٿو ڪيو وڃي. ان کي برٽن جي دور جي جنسيات ۽ انسانيات جي تاريخي نظريي طور بيان ڪرڻ گهرجي، نه ته ڪنهن قوم يا علائقي بابت ثابت ٿيل حقيقت طور. === دمشق ۾ يهودين بابت سامي مخالف بيان === برٽن جي دمشق واري سفارتي دور ۽ ان کان پوءِ جي لکڻين ۾ يهودين بابت سخت تعصب ۽ سامي مخالف بيان موجود آهن. سندس وفات کان پوءِ 1898ع ۾ ''The Jew, the Gipsy and El-Islam'' نالي ڪتاب شايع ٿيو. هن ڪتاب ۾ شامل مواد بابت محقق اينڊريو ونسنٽ تفصيلي اڀياس ڪيو آهي. سندس تحقيق موجب، برٽن جي ڪجهه اڻڇپيل لکڻين ۾ يهودين خلاف انتهائي جارحاڻيون دعوائون موجود هيون.<ref name="Vincent1985">{{cite journal |last=Vincent |first=Andrew |title=The Jew, the Gipsy and El-Islam: An Examination of Richard Burton's Consulship in Damascus and His Premature Recall, 1868–1871 |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |volume=117 |issue=2 |pages=155–173 |year=1985 |doi=10.1017/S0035869X00138377 |language=en }}</ref> برٽن سان منسوب انهن بيانن ۾ يهودين خلاف رت جي ڪوڙي الزام واري تاريخي بدناميءَ جو ذڪر پڻ ملي ٿو. اهو الزام هڪ بي بنياد ۽ سامي مخالف سازشي روايت آهي؛ ان جي حق ۾ ڪو معتبر تاريخي ثبوت موجود نه آهي. برٽن جي اهڙين لکڻين کي سندس تعصب جي تاريخي شاهدي طور پڙهڻ گهرجي، نه ته انهن الزامن جي سچائيءَ جي شاهدي طور. === دمشق مان واپسيءَ بابت اختلاف === برٽن کي 1871ع ۾ دمشق جي قونصل واري عهدي تان هٽايو ويو. سندس برطرفيءَ جا سبب مقامي سياسي حالتن، سفارتي اختلافن، مذهبي ۽ سماجي تڪرارن ۽ سندس پنهنجي رويي سان لاڳاپيل هئا. اينڊريو ونسنٽ جي تحقيق ۾ برٽن جي دمشق واري مقرريءَ ۽ وقت کان اڳ واپسيءَ جو تنقيدي جائزو ورتو ويو آهي.<ref name="Vincent1985"/> انهيءَ واقعي کي ڪنهن هڪ مذهبي برادريءَ جي سازش جو نتيجو قرار ڏيڻ تاريخي لحاظ کان غيرمحتاط آهي. === هندستان ۾ مبينا ڳجهي تحقيق === برٽن جي هندستان ۽ سنڌ واري فوجي دور بابت ڪجهه سوانحي احوالن ۾ هڪ مبينا ڳجهي تحقيق جو ذڪر ملي ٿو، جيڪا ڪراچيءَ ۾ مردن جي جنسي سرگرمين سان لاڳاپيل هنڌن بابت هئي. ان واقعي جي تفصيلن، سرڪاري حڪمن ۽ برٽن جي سڌي شرڪت بابت دستاويزي ثبوت محدود ۽ اختلاف جوڳا آهن.<ref name="McLynn1990"/><ref name="Lovell1998"/> تنهنڪري هن قصي کي ثابت ٿيل سرڪاري مهم يا برٽن جي فوجي ملازمت ختم ٿيڻ جو يقيني سبب قرار ڏيڻ مناسب نه آهي. === حج واري سفر ۾ مبينا قتل === برٽن جي حج واري سفر بابت ڪجهه روايتن ۾ سندس سڃاڻپ ظاهر ٿيڻ جي خطري ۽ مبينا قتل جو ذڪر ڪيو ويو آهي. ان واقعي جي آزاد ۽ معتبر تاريخي تصديق موجود نه آهي. انهيءَ ڪري اهڙي دعويٰ کي برٽن جي زندگيءَ سان لاڳاپيل غيرتصديق ٿيل قصي طور ئي بيان ڪرڻ گهرجي. == برٽن بابت سوانحي تحقيق == برٽن جي وفات کان پوءِ سندس زندگيءَ بابت ڪيترائي سوانحي ڪتاب ۽ تحقيقي مقالا شايع ٿيا. انهن ۾ ڪجهه ڪتاب سندس همعصر ماڻهن جي لکڻين تي ٻڌل آهن، جڏهن ته جديد تحقيق ۾ سندس خط، مسودا، سفارتي رڪارڊ ۽ ٻين تاريخي ماخذن جو استعمال ڪيو ويو آهي. === ازابيل برٽن جي سوانح === 1893ع ۾ ازابيل برٽن پنهنجي مڙس جي زندگيءَ بابت ٻن جلدن ۾ ''The Life of Captain Sir Richard F. Burton'' شايع ڪيو.<ref name="IsabelInnerLife1893"/> هي ڪتاب برٽن جي گهريلو زندگيءَ، سفرن ۽ شخصيت بابت اهم معلومات فراهم ڪري ٿو. تنهن هوندي به ازابيل پنهنجي مڙس جي حمايت ۾ لکيو، تنهنڪري سندس سوانح کي مڪمل طور غيرجانبدار ماخذ نٿو سمجهي سگهجي. === ٿامس رائيٽ جي سوانح === 1906ع ۾ [[ٿامس رائيٽ]] برٽن بابت ''The Life of Sir Richard Burton'' شايع ڪيو.<ref name="Wright1906"/> هن ڪتاب ۾ برٽن جي سفرن، تصنيفن، شخصيت ۽ ازابيل جي بيانن بابت تفصيل موجود آهن. رائيٽ جو ڪم برٽن بابت شروعاتي تفصيلي سوانحي تحقيقن مان هڪ آهي. === جديد سوانح نگار === ويهين ۽ ايڪويهين صديءَ ۾ برٽن بابت ڪيترن محققن نئين سر تحقيق ڪئي. انهن ۾ ايف. ايم. بروڊي، بائرن فارويل، ايڊورڊ رائس، فرينڪ ميڪلن، ميري ايس. لوويل، ڊين ڪينيڊي ۽ ٻين جا ڪتاب شامل آهن. انهن محققن برٽن جي زندگيءَ جي مختلف پهلوئن، سندس سفرن، مذهبي خيالن، جنسيات بابت تحقيق، نوآبادياتي پسمنظر ۽ ادبي ورثي جو جائزو ورتو. == علمي ادارن ۾ محفوظ ورثو == برٽن جا ڪتاب، خط، مسودا، نقشا ۽ ٻيا تاريخي ڪاغذ مختلف علمي ادارن ۽ مجموعن ۾ محفوظ آهن. === هنٽنگٽن لائبريري === [[هنٽنگٽن لائبريري]]، سين مارينو، ڪيليفورنيا، برٽن جي محفوظ ٿيل مسودن ۽ ذاتي لائبريريءَ جو هڪ اهم مجموعو رکي ٿي. ان مجموعي ۾ برٽن جي خط و ڪتابت، مسودن ۽ ڪتابن سان گڏ ٻين محققن ۽ ناشرن سان سندس لاڳاپن بابت مواد شامل آهي.<ref name="HuntingtonBurton"/> === رائل ايشياٽڪ سوسائٽي === [[رائل ايشياٽڪ سوسائٽي]] وٽ پڻ برٽن سان لاڳاپيل ڪتاب ۽ تاريخي مواد موجود آهي. سوسائٽيءَ جي مجموعي ۾ برٽن جي لکڻين ۽ سندس علمي لاڳاپن بابت دستاويز شامل آهن.<ref name="RASBurton"/> === اورلينز هائوس گيلري === [[ٽوئڪنهم]] ۾ واقع [[اورلينز هائوس گيلري]] سان پڻ برٽن جي ذاتي شين، تصويرن ۽ يادگارن جو هڪ مجموعو لاڳاپيل آهي. اهي مجموعا برٽن جي زندگيءَ ۽ سفرن بابت تحقيق لاءِ اهم آهن. == ادب ۾ رچرڊ فرانسس برٽن == رچرڊ فرانسس برٽن جي غيرمعمولي زندگيءَ سبب کيس ڪيترن ناولن، ڪهاڻين ۽ ٻين ادبي تصنيفن ۾ ڪردار طور پيش ڪيو ويو آهي. انهن ادبي تصويرن ۾ سندس حقيقي تاريخي زندگيءَ سان گڏ تخيلاتي عنصر پڻ شامل هوندا آهن. === بورخيس جي ڪهاڻي «الف» === ارجنٽائن جي مشهور ليکڪ [[خورخي لوئس بورخيس]] جي ڪهاڻي ''The Aleph'' (الف) ۾ برٽن جي نالي ۽ مشرقي ادب بابت سندس علم سان لاڳاپيل حوالو ملي ٿو. بورخيس پنهنجي ادبي تخليقن ۾ تاريخي ڪتابن، فرضي حوالن ۽ علمي شخصيتن کي گڏ ڪرڻ لاءِ مشهور هو. === ريورورلڊ ناولن جو سلسلو === آمريڪي سائنس فڪشن ليکڪ [[فلپ خوسيه فارمر]] جي ''Riverworld'' (درياهي دنيا) ناولن ۾ رچرڊ فرانسس برٽن هڪ اهم ڪردار آهي. هن تخيلاتي دنيا ۾ مختلف تاريخي دورن جا ماڻهو هڪ غيرمعمولي درياهي جهان ۾ ٻيهر جيئرا ٿين ٿا. برٽن کي اتي هڪ تجسس رکندڙ، مهم جو ۽ علم جي ڳولا ڪندڙ شخصيت طور پيش ڪيو ويو آهي. === برٽن ۽ اسپيڪ === وليم هيريسن جو تاريخي ناول ''Burton and Speke'' برٽن ۽ جان هيننگ اسپيڪ جي آفريڪي مهمن ۽ سندن اختلافن تي ٻڌل آهي. هن ناول کي پوءِ فلم ''Mountains of the Moon'' جي ڪهاڻيءَ لاءِ بنياد بڻايو ويو. === دنيا جو گڏ ڪندڙ === جرمن ٻوليءَ جي ليکڪ [[اليا ٽرويانوف]] جو ناول ''Der Weltensammler''، جنهن جو انگريزي عنوان ''The Collector of Worlds'' آهي، برٽن جي سفرن ۽ مختلف ثقافتن سان سندس لاڳاپن کي ادبي انداز ۾ پيش ڪري ٿو. هن ناول ۾ هندستان، عربستان ۽ آفريڪا سان لاڳاپيل برٽن جي زندگيءَ جا پهلو نمايان آهن. === دي رومانٽڪ === انگريز ناول نگار [[وليم بوئڊ]] جي 2022ع واري ناول ''The Romantic'' ۾ پڻ برٽن ۽ اسپيڪ تاريخي ڪردارن طور ظاهر ٿين ٿا. == فلمن ۽ ٽيليويزن ۾ برٽن == برٽن جي زندگيءَ، خاص طور آفريڪا جي مهمن ۽ اسپيڪ سان اختلافن، ڪيترن فلمن ۽ ٽيليويزن پروگرامن کي متاثر ڪيو آهي. {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#194d72;color:white;" | سال ! style="background:#194d72;color:white;" | عنوان ! style="background:#194d72;color:white;" | نوعيت ! style="background:#194d72;color:white;" | برٽن سان لاڳاپو |- | style="background:#eaf3fb;" | 1971ع | ''The Search for the Nile'' | بي بي سي ٽيليويزن سلسلو | نيل درياهه جي سرچشمي جي ڳولا؛ ڪينيٿ هيگ برٽن جو ڪردار ادا ڪيو |- | style="background:#edf6eb;" | 1990ع | ''Mountains of the Moon'' | تاريخي سوانحي فلم | برٽن ۽ اسپيڪ جون آفريڪي مهمون؛ پيٽرڪ برگن برٽن جو ڪردار ادا ڪيو |- | style="background:#fff2e4;" | 1993ع | ''Zero Patience'' | موسيقيءَ تي ٻڌل تخيلاتي فلم | برٽن جي تاريخي شخصيت جو فرضي ۽ طنزيه استعمال |- | style="background:#f3eafa;" | 2008ع | ''The Victorian Sex Explorer'' | دستاويزي پروگرام | برٽن جي سفرن ۽ جنسيات بابت تحقيق جو جائزو |} === مائونٽنز آف دي مون (1990ع) === 1990ع ۾ هدايتڪار [[باب رافيلسن]] جي فلم ''Mountains of the Moon'' (چنڊ جا جبل) رليز ٿي. فلم ۾ [[پيٽرڪ برگن]] رچرڊ فرانسس برٽن ۽ [[آئين گلين]] جان هيننگ اسپيڪ جو ڪردار ادا ڪيو. ڪهاڻيءَ جو بنياد ٻنهي مهم جوئن جي آفريڪي سفرن، نيل درياهه جي سرچشمي بابت تحقيق ۽ سندن ذاتي اختلافن تي آهي.<ref name="MountainsFilm">{{cite web |title=Mountains of the Moon |url=https://www.imdb.com/title/tt0100196/ |website=IMDb |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> فلم تاريخي واقعن مان متاثر آهي، پر ان کي مڪمل دستاويزي تاريخ بدران ڊرامائي تخليق طور سمجهڻ گهرجي. == تاريخي اهميت ۽ ورثو == رچرڊ فرانسس برٽن جي زندگي اڻويهين صديءَ جي عالمي سفرن، برطانوي سامراجي توسيع، لساني تحقيق ۽ ادبي ترجمن جي تاريخ سان ڳنڍيل آهي. هن سنڌ، هندستان، عربستان، آفريڪا، آمريڪا، برازيل ۽ ٻين علائقن بابت ڪتاب لکيا. سندس اهم خدمتن ۾ سنڌ بابت شروعاتي سماجي ۽ لساني تحقيق، مڪي ۽ مديني جو سفر، هرر ۽ آفريڪا جي وڏين ڍنڍن بابت مهمون ۽ عربي ۽ هندستاني ادب جي انگريزي اشاعت شامل آهن. تنهن هوندي به برٽن جي تاريخي حيثيت صرف سندس ڪاميابين تائين محدود نه آهي. سندس تصنيفن ۾ نوآبادياتي سوچ، نسلي تعصب، مذهبي اختلاف ۽ غيرثابت ٿيل سماجي نظريا پڻ موجود آهن. جديد تحقيق ۾ سندس ڪم کي تاريخي اهميت ۽ تنقيدي احتياط، ٻنهي سان پڙهيو وڃي ٿو. === سنڌ جي تاريخ لاءِ اهميت === سنڌ جي تاريخ جي حوالي سان برٽن جي اهميت خاص طور سندس 1847ع ۽ 1848ع وارين رپورٽن، 1849ع جي لساني مقالن، 1851ع جي ڪتابن، 1852ع جي بازداري بابت تصنيف ۽ 1877ع جي ''Sind Revisited'' ۾ آهي. اهي تصنيفون سنڌ جي ٻولين، سماجي روايتن، مذهبي زندگي، شهرن، آمدرفت ۽ برطانوي دور جي تبديلين بابت همعصر معلومات فراهم ڪن ٿيون. سندس لکڻين ۾ موجود تعصب ۽ نوآبادياتي تشريحن باوجود اهي سنڌ جي اڻويهين صديءَ واري تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم ابتدائي ماخذ آهن. == چونڊ سوانحي ۽ تحقيقي ڪتاب == * Brodie, Fawn M. (1967). ''The Devil Drives: A Life of Sir Richard Burton''. New York: W. W. Norton. * Farwell, Byron (1963). ''Burton: A Biography of Sir Richard Francis Burton''. London: Longmans. * Kennedy, Dane (2005). ''The Highly Civilized Man: Richard Burton and the Victorian World''. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press. * Lovell, Mary S. (1998). ''A Rage to Live: A Biography of Richard and Isabel Burton''. London: Little, Brown. * McLynn, Frank (1990). ''Burton: Snow upon the Desert''. London: John Murray. * Rice, Edward (1990). ''Captain Sir Richard Francis Burton: The Secret Agent Who Made the Pilgrimage to Mecca, Discovered the Kama Sutra, and Brought the Arabian Nights to the West''. New York: Charles Scribner's Sons. * Wright, Thomas (1906). ''The Life of Sir Richard Burton''. London: Everett & Co. * Jeal, Tim (2011). ''Explorers of the Nile: The Triumph and Tragedy of a Great Victorian Adventure''. New Haven: Yale University Press. * Vincent, Andrew (1985). “The Jew, the Gipsy and El-Islam: An Examination of Richard Burton's Consulship in Damascus and His Premature Recall, 1868–1871”. ''Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland''. 117 (2): 155–173. == وڌيڪ پڙهڻ لاءِ == * {{cite book |last=Burton |first=Isabel |title=The Life of Captain Sir Richard F. Burton |volume=1–2 |publisher=Chapman and Hall |location=London |year=1893 |language=en }} * {{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus |publisher=W. H. Allen & Co. |location=London |year=1851 |language=en |url=https://archive.org/details/sindhadnracestha00rich }} * {{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Sind Revisited |volume=1–2 |publisher=Richard Bentley and Son |location=London |year=1877 |language=en }} * {{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://burtoniana.org/ Burtoniana] — برٽن جي ڪتابن، سوانحن ۽ تاريخي دستاويزن جو مجموعو * [https://www.huntington.org/collections/lib-mssrbl هنٽنگٽن لائبريريءَ ۾ برٽن جا مسودا] * [https://royalasiaticsociety.org/richard-francis-burton-1821-1890/ رائل ايشياٽڪ سوسائٽيءَ ۾ برٽن بابت معلومات] * [https://www.gutenberg.org/ebooks/author/898 پروجيڪٽ گٽنبرگ تي برٽن جا ڪتاب] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Richard_Francis_Burton وڪيميڊيا ڪامنز تي رچرڊ فرانسس برٽن جون تصويرون] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:1821ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:1890ع ۾ وفات ڪيل]] [[زمرو:برطانوي سياح]] [[زمرو:برطانوي ليکڪ]] [[زمرو:برطانوي مترجم]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:سنڌ جا سفرناما]] [[زمرو:مشرقيات جا ماهر]] [[زمرو:آفريڪا جا محقق]] 3woxmb8mq8j4m19itlqw7b8s17t2x4k 422546 422545 2026-10-18T00:07:08Z Intisar Ali 8681 422546 wikitext text/x-wiki {{Short description|برطانوي سياح، فوجي آفيسر، محقق، لسانيات جو ماهر، مترجم ۽ سفارتڪار (1821ع–1890ع)}} {{Infobox officeholder | honorific_prefix = سر | name = رچرڊ فرانسس برٽن | native_name = Richard Francis Burton | honorific_suffix = KCMG، FRGS، FRAS | image = Richard Francis Burton by Rischgitz, 1864.jpg | image_size = 240px | caption = رچرڊ فرانسس برٽن، 1864ع | office = برطانوي قونصل، فرنانڊو پو | office2 = برطانوي قونصل، سانتوس | office3 = برطانوي قونصل، دمشق | office4 = برطانوي قونصل، ٽريسٽي | birth_date = {{Birth date|1821|3|19|df=yes}} | birth_place = [[ٽورڪي]]، ڊيون، انگلينڊ | death_date = {{Death date and age|1890|10|20|1821|3|19|df=yes}} | death_place = [[ٽريسٽي]]، آسٽريا-هنگري | resting_place = سينٽ ميري مئگڊلين رومن ڪيٿولڪ چرچ جو قبرستان، مورٽليڪ، لنڊن | nationality = برطانوي | education = [[ٽرنٽي ڪاليج، آڪسفرڊ]] | spouse = [[ازابيل برٽن]] (شادي: 22 جنوري 1861ع) | occupation = سياح، فوجي آفيسر، محقق، لسانيات جو ماهر، مترجم، ليکڪ ۽ سفارتڪار | known_for = سنڌ بابت تاريخي ۽ سماجي تحقيق، مڪي ۽ مديني جو سفر، آفريڪا جون جاگرافيائي مهمون ۽ عربي ادب جا ترجما | notable_works = ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus''؛ ''Sind Revisited''؛ ''Personal Narrative of a Pilgrimage to Al-Madinah and Meccah''؛ ''The Book of the Thousand Nights and a Night''؛ ''The Kasidah'' | pen_name = مرزا عبدالله البشري؛ حاجي عبدو اليزدي؛ فرينڪ بيڪر | allegiance = [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] | branch = بمبئي فوج | unit = 18هين مقامي پيادل فوجي ريجمينٽ | nickname = رفئين ڊڪ (Ruffian Dick) | service_years = 1842ع–1861ع | rank = ڪئپٽن | battles = [[ڪريميا جي جنگ]] | awards = نائٽ ڪمانڊر آف دي آرڊر آف سينٽ مائيڪل اينڊ سينٽ جارج؛ ڪريميا ميڊل | signature = Richard Francis Burton signature.svg }} '''سر رچرڊ فرانسس برٽن''' (انگريزي: ''Sir Richard Francis Burton''؛ 19 مارچ 1821ع – 20 آڪٽوبر 1890ع) هڪ مشهور [[برطانيا|برطانوي]] سياح، جاگرافيدان، فوجي آفيسر، [[لسانيات|لسانيات جو ماهر]]، محقق، [[مترجم]]، ليکڪ، [[بشرشناسي|بشرشناس]] ۽ سفارتڪار هو. هن [[ايشيا]]، [[آفريڪا]]، [[ڏکڻ آمريڪا]] ۽ ٻين علائقن جا سفر ڪيا ۽ مختلف قومن جي ٻولين، ثقافتن، مذهبي عقيدن، سماجي رسمن، تاريخ ۽ جاگرافيءَ بابت وسيع تحقيق ڪئي.<ref name="Kennedy2005">{{cite book |last=Kennedy |first=Dane |title=The Highly Civilized Man: Richard Burton and the Victorian World |publisher=Harvard University Press |location=Cambridge, Massachusetts |year=2005 |isbn=9780674018624 |language=en }}</ref><ref name="Young2006">{{cite book |last=Young |first=S. |title=Richard Francis Burton: Explorer, Scholar, Spy |publisher=Marshall Cavendish |location=New York |year=2006 |isbn=9780761422228 |language=en }}</ref> برٽن پنهنجي غيرمعمولي لساني صلاحيتن سبب مشهور هو. سندس سوانح نگارن موجب، هو ڪيترين يورپي، ايشيائي ۽ آفريقي ٻولين ۽ لهجن کان واقف هو. سندس ڄاڻ ۾ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]، [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]، [[اطالوي ٻولي|اطالوي]]، [[عربي ٻولي|عربي]]، [[فارسي ٻولي|فارسي]]، [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]]، [[هندوستاني ٻولي|هندوستاني]]، [[گجراتي ٻولي|گجراتي]]، [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] ۽ ٻيون ٻوليون شامل هيون. سندس ٻولين جي ڄاڻ بابت سوانح نگارن جا انگ مختلف آهن، ڇاڪاڻ ته ڪجهه ليکڪ جدا جدا لهجن کي به مستقل ٻولين طور شمار ڪن ٿا.<ref name="McLynn1990">{{cite book |last=McLynn |first=Frank |title=Of No Country: An Anthology of the Works of Sir Richard Burton |publisher=Charles Scribner's Sons |location=New York |year=1990 |language=en }}</ref> برٽن 1842ع ۾ [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي بمبئي فوج ۾ شامل ٿيو. سندس فوجي زندگيءَ جو اهم حصو هندستان ۽ [[سنڌ]] ۾ گذريو، جتي هن مقامي ٻولين، قومن، مذهبي روايتن ۽ سماجي زندگيءَ جو مطالعو ڪيو. هن سنڌ بابت ڪيترائي ڪتاب لکيا، جن مان ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' (1851ع) ۽ ''Sind Revisited'' (1877ع) سنڌ جي اڻويهين صديءَ جي تاريخ جا اهم ماخذ سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="Burton1851">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus: With Notices of the Topography and History of the Province |publisher=W. H. Allen & Co. |location=London |year=1851 |language=en |url=https://archive.org/details/sindhadnracestha00rich }}</ref><ref name="Burton1877">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Sind Revisited: With Notices of the Anglo-Indian Army; Railroads; Past, Present, and Future, etc. |volume=1–2 |publisher=Richard Bentley and Son |location=London |year=1877 |language=en |url=https://books.google.com/books?id=GwREAQAAMAAJ }}</ref> برٽن جي شهرت جو هڪ اهم سبب 1853ع ۾ مسلمان حاجيءَ جو ويس اختيار ڪري [[مڪو|مڪي]] ۽ [[مدينو|مديني]] جو سفر ڪرڻ هو. ان کان پوءِ هن [[جان هيننگ اسپيڪ]] سان گڏ اوڀر آفريڪا جي جاگرافيائي مهمن ۾ حصو ورتو ۽ 1858ع ۾ [[ڍنڍ ٽانگانيڪا]] تائين پهتو. هو [[رائل جاگرافيائي سوسائٽي]] جو فيلو پڻ هو.<ref name="BBCBurton">{{cite web |title=Historic Figures: Sir Richard Burton |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/burton_sir_richard.shtml |website=BBC History |publisher=BBC |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> سندس ٻين مشهور علمي ۽ ادبي خدمتن ۾ عربي داستانن جي مجموعي ''The Book of the Thousand Nights and a Night'' جو انگريزي ترجمو، ''The Perfumed Garden'' جو ترجمو ۽ ''Kama Sutra'' جي انگريزي اشاعت سان وابستگي شامل آهن. هن سفرنامن، تاريخ، انساني روين، تلواربازي، بازداري، مذهبي مطالعي ۽ بشرشناسيءَ بابت پڻ لکيو.<ref name="Kennedy2005"/> 1861ع کان پوءِ برٽن برطانوي سفارتي ملازمت ۾ رهيو ۽ فرنانڊو پو، برازيل جي سانتوس، [[دمشق]] ۽ ٽريسٽي ۾ قونصل طور خدمتون سرانجام ڏنيون. 1886ع ۾ [[راڻي وڪٽوريا]] کيس نائٽ ڪمانڊر آف دي آرڊر آف سينٽ مائيڪل اينڊ سينٽ جارج جو اعزاز عطا ڪيو.<ref name="LondonGazette1886">{{cite journal |title=The London Gazette |issue=25559 |date=16 February 1886 |page=743 |language=en }}</ref> سنڌي ادب جي محقق [[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع) ۾ برٽن جو ذڪر ڪيو آهي. جوتواڻيءَ موجب، برٽن پنجاهه کان وڌيڪ تصنيفن جو ليکڪ هو، جن مان گهڻيون سفرنامن سان لاڳاپيل هيون.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> == سوانح عمري == === شروعاتي زندگي ۽ خاندان === رچرڊ فرانسس برٽن 19 مارچ 1821ع تي انگلينڊ جي ڊيون علائقي جي سامونڊي شهر [[ٽورڪي]] ۾ ڄائو. سندس ڄمڻ جي هنڌ بابت تاريخي ماخذن ۾ اختلاف ملي ٿو. برٽن پنهنجي سوانحي بيانن ۾ هارٽفورڊشائر جي ايلسٽري ۾ واقع خانداني گهر ''Barham House'' کي پنهنجي ڄمڻ جو هنڌ ڄاڻايو، پر سندس جديد سوانح نگار [[ميري ايس. لوويل]] جي تحقيق موجب، سندس اصل ڄمڻ جو هنڌ ٽورڪي هو.<ref name="Lovell1998">{{cite book |last=Lovell |first=Mary S. |title=A Rage to Live: A Biography of Richard and Isabel Burton |publisher=W. W. Norton & Company |location=New York |year=1998 |isbn=9780393046724 |language=en }}</ref> سندس بپتسما 2 سيپٽمبر 1821ع تي هارٽفورڊشائر جي ايلسٽري چرچ ۾ ٿي.<ref name="HertfordHistory">{{cite book |last=Page |first=William |title=A History of the County of Hertford |volume=2 |publisher=Constable |year=1908 |pages=349–351 |language=en |url=https://www.british-history.ac.uk/vch/herts/vol2/pp349-351 }}</ref> برٽن جو پيءُ ليفٽيننٽ ڪرنل '''جوزف نيٽروِل برٽن''' (Joseph Netterville Burton) اينگلو-آئرش نسل جو برطانوي فوجي آفيسر هو، جيڪو برطانوي فوج جي 36هين پيادل ريجمينٽ سان لاڳاپيل رهيو. سندس ماءُ '''مارٿا بيڪر''' (Martha Baker) هارٽفورڊشائر جي مالدار زميندار رچرڊ بيڪر جي ڌيءَ ۽ وارثن مان هڪ هئي. برٽن جو نالو پڻ سندس ناني واري خاندان جي رچرڊ بيڪر جي نسبت سان رکيو ويو.<ref name="Wright1906">{{cite book |last=Wright |first=Thomas |title=The Life of Sir Richard Burton |volume=1–2 |publisher=Everett & Co. |location=London |year=1906 |language=en |url=https://burtoniana.org/biography/1906-The%20Life%20of%20Sir%20Richard%20Burton%20-%20Wright/HTML/index.html }}</ref> برٽن کي ٻه ڀائر ڀينر هئا: '''ماريا ڪيٿرين ايلزبيٿ برٽن''' ۽ '''ايڊورڊ جوزف نيٽروِل برٽن'''. سندس ڀيڻ ماريا بعد ۾ برطانوي فوجي آفيسر سر هينري وليم اسٽسٽڊ سان شادي ڪئي.<ref name="Wright1906"/> === يورپ ۾ ننڍپڻ ۽ پرورش === برٽن جي ننڍپڻ جو وڏو حصو انگلينڊ، فرانس ۽ اٽليءَ جي مختلف شهرن ۾ گذريو. سندس پيءُ دم جي بيماريءَ سبب نسبتاً سازگار آبهوا جي ڳولا ۾ خاندان کي يورپ جي مختلف علائقن ۾ منتقل ڪندو رهيو.<ref name="Wright1906"/> شروعات ۾ برٽن جو خاندان انگلينڊ جي ايلسٽري ۽ فرانس جي [[ٽورز]] شهر جي وچ ۾ رهندو هو. ٽورز ۾ برٽن ۽ سندس ڀاءُ جي سنڀال هڪ انگريز عورت مسز لنگ ڪندي هئي. سندن شروعاتي تعليم هڪ آئرش استاد ڪلاف جي نگرانيءَ ۾ ٿي. ان کان پوءِ خاندان ٽورز جي ''Rue de l'Archevêché'' واري علائقي ۾ منتقل ٿيو، جتي ٻارن کي جان گلڪرسٽ جي تعليمي اداري ۾ داخل ڪرايو ويو. اتي برٽن کي [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] ۽ [[قديم يوناني ٻولي|قديم يوناني]] ٻولين جي ابتدائي تعليم ملي.<ref name="Wright1906"/> 1829ع ۾ خاندان انگلينڊ موٽيو ۽ برٽن ۽ سندس ڀاءُ کي رچمنڊ گرين جي هڪ ابتدائي اسڪول ۾ داخل ڪرايو ويو. اهو اسڪول ريورنڊ چارلس ڊيلافوس هلائيندو هو. سوانح نگار ٿامس رائيٽ موجب، اسڪول ۾ تعليم ۽ شاگردن جي رهائش جا انتظام اطمينان بخش نه هئا.<ref name="Wright1906"/> بعد ۾ خاندان فرانس جي [[بلوا]] شهر ۾ منتقل ٿيو، جتي ٻارن جي تعليم لاءِ خانگي استادن جو بندوبست ڪيو ويو. برٽن ۽ سندس ڀاءُ کي ريورنڊ ايڇ. آر. ڊو پري پڙهائيندو هو. خاندان ڪجهه عرصي کان پوءِ فرانس مان اٽليءَ ڏانهن ويو. هنن [[مارسي]]، [[ليورنو]]، [[پيسا]]، [[سيئنا]]، [[پيروگيا]]، [[فلورينس]]، [[روم]]، [[نيپلز]]، [[سورينٽو]] ۽ [[ڪاپري]] جهڙن هنڌن تي وقت گذاريو.<ref name="Wright1906"/> اٽليءَ ۾ رهائش دوران برٽن کي اطالوي ٻولي، مصوري ۽ موسيقيءَ سان واقفيت حاصل ٿي. سندس ڀاءُ ايڊورڊ وائلن وڄائڻ ۾ دلچسپي ورتي، جڏهن ته رچرڊ جي دلچسپي ٻولين، سفرن ۽ جسماني سرگرمين ۾ وڌيڪ هئي. 1836ع ۾ خاندان فرانس جي ڏاکڻي شهر [[پو، فرانس|پو]] ڏانهن منتقل ٿيو ۽ پوءِ وري اٽليءَ جي پيسا ۽ لوڪا شهرن ۾ رهيو. هن عرصي ۾ برٽن مختلف يورپي سماجي ۽ ثقافتي ماحولن سان واقفيت حاصل ڪئي.<ref name="Wright1906"/> === ٻولين سان شروعاتي دلچسپي === برٽن ننڍپڻ کان ئي ٻولين سکڻ جي غيرمعمولي صلاحيت ڏيکاري. يورپ جي مختلف علائقن ۾ رهائش سبب هن فرانسيسي، اطالوي ۽ جديد يوناني ٻوليون سکڻ جا موقعا حاصل ڪيا. هن لاطيني ۽ قديم يوناني ٻولين جي تعليم پڻ حاصل ڪئي. سوانح نگار ايڊورڊ رائس موجب، برٽن کي ٻولين جي آوازن، لهجن ۽ تلفظن ۾ فرق سڃاڻڻ جي خاص صلاحيت هئي. هو يورپي ٻولين جي مختلف لهجن جي نقل ڪرڻ ۽ انهن کي ڳالهائڻ ۾ مهارت حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪندو هو.<ref name="Rice1990">{{cite book |last=Rice |first=Edward |title=Captain Sir Richard Francis Burton: The Secret Agent Who Made the Pilgrimage to Mecca, Discovered the Kama Sutra, and Brought the Arabian Nights to the West |publisher=Charles Scribner's Sons |location=New York |year=1990 |isbn=9780684191379 |language=en }}</ref> برٽن جي شروعاتي لساني تعليم سندس مستقبل جي سفرن، فوجي خدمتن ۽ مختلف سماجن بابت تحقيق ۾ مددگار ثابت ٿي. === آڪسفرڊ يونيورسٽيءَ ۾ تعليم === آڪٽوبر 1840ع ۾ برٽن [[آڪسفرڊ يونيورسٽي]] جي [[ٽرنٽي ڪاليج، آڪسفرڊ|ٽرنٽي ڪاليج]] ۾ داخل ٿيو. يونيورسٽيءَ ۾ داخلا کان اڳ هن وليم اليگزينڊر گرينهل ۽ ڊاڪٽر اوگل کان تعليمي رهنمائي حاصل ڪئي هئي.<ref name="Wright1906"/> آڪسفرڊ ۾ برٽن جي دلچسپي روايتي نصابي تعليم کان وڌيڪ ٻولين، تلواربازي، ٻيڙين هلائڻ، شڪار ۽ ٻين جسماني سرگرمين ۾ هئي. هو عربي ۽ ٻين مشرقي ٻولين جي تعليم حاصل ڪرڻ جو خواهشمند هو. هن عربي سکڻ لاءِ يونيورسٽيءَ ۾ موجود ماهرن سان رابطو ڪيو، پر سندس خواهش مطابق انفرادي تعليم جو بندوبست نه ٿي سگهيو. ان کان پوءِ هن پنهنجي ڪوششن سان عربي پڙهڻ شروع ڪئي ۽ اسپيني مستشرق پاسڪوال ڊي گايانگوس کان ڪجهه رهنمائي حاصل ڪئي.<ref name="Wright1906"/> برٽن آڪسفرڊ جي تعليمي نظام ۽ ضابطن تي تنقيد ڪندو هو. سندس خيال ۾ يونيورسٽيءَ جي روايتي تعليم عملي ڄاڻ ۽ آزاد تحقيق جي تقاضائن کي پورو نه ڪندي هئي. اپريل 1842ع ۾ برٽن يونيورسٽيءَ جي منع باوجود گهوڙن جي هڪ مقابلي ۾ شرڪت ڪئي. جڏهن ضابطن جي ڀڃڪڙي ڪندڙ شاگردن خلاف ڪارروائي ڪئي وئي، تڏهن برٽن يونيورسٽيءَ جي اختيارين سان بحث ڪيو. ٻين شاگردن کي عارضي طور ڪاليج مان معطل ڪيو ويو، پر برٽن کي مستقل طور خارج ڪيو ويو.<ref name="Wright1906"/> آڪسفرڊ مان نيڪالي سندس زندگيءَ جو اهم موڙ ثابت ٿي. ان کان پوءِ هن فوجي ملازمت اختيار ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. === بمبئي فوج ۾ شموليت === 1842ع ۾ برٽن [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي بمبئي فوج ۾ آفيسر طور شامل ٿيو. کيس بمبئي فوج جي '''18هين مقامي پيادل فوجي ريجمينٽ''' ۾ مقرر ڪيو ويو. برٽن شروعات ۾ پهرين اينگلو-افغان جنگ ۾ حصو وٺڻ جو خواهشمند هو، پر سندس هندستان پهچڻ تائين اها جنگ ختم ٿي چڪي هئي.<ref name="Rice1990"/> هن کي [[گجرات]] ۾ مقرر ڪيو ويو، جتي سندس فوجي دستو جنرل [[چارلس جيمس نيپيئر]] جي ڪمانڊ هيٺ هو. فوجي ملازمت دوران برٽن مقامي ٻولين، مذهبي روايتن ۽ سماجي زندگيءَ جي مطالعي ۾ گهري دلچسپي ورتي.<ref name="Ghose2006">{{cite book |last=Ghose |first=Indira |chapter=Imperial Player: Richard Burton in Sindh |title=Travel Writing in the Nineteenth Century |editor-last=Youngs |editor-first=Tim |publisher=Anthem Press |year=2006 |pages=71–86 |isbn=9781843317692 |doi=10.7135/upo9781843317692.005 |language=en }}</ref> سندس غيرروايتي روين، تلواربازيءَ جي مهارت ۽ جرئتمند طبيعت سبب کيس '''رفئين ڊڪ''' (''Ruffian Dick'') جي لقب سان پڻ سڏيو ويندو هو.<ref name="Rice1990"/> === هندستان ۾ لساني ۽ ثقافتي مطالعو === هندستان ۾ رهائش دوران برٽن مقامي ٻولين سکڻ لاءِ باقاعدي محنت ڪئي. هن هندوستاني، فارسي، عربي، گجراتي، مراٺي، پنجابي، سنڌي ۽ سرائڪي ٻولين جو مطالعو ڪيو. سندس لساني مهارت بابت مختلف سوانح نگارن جا بيان ملن ٿا. ايڊورڊ رائس موجب، برٽن ڪيترن سرڪاري لساني امتحانن ۾ ڪاميابي حاصل ڪئي هئي ۽ وڌيڪ امتحانن جي تياري پڻ ڪري رهيو هو.<ref name="Rice1990"/> برٽن مقامي ماڻهن سان سڌي رابطي کي ٻولين ۽ ثقافتن جي مطالعي جو اهم ذريعو سمجهندو هو. هو مقامي لباس، ڳالهائڻ جي انداز، رسمن ۽ سماجي آداب جو مشاهدو ڪندو هو. هن هندو، مسلمان ۽ ٻين مذهبي برادرين جي عقيدن ۽ رسمن بابت پڻ ڄاڻ حاصل ڪئي. سندس مذهبي تجربن بابت سوانح نگارن جا مختلف بيان ملن ٿا، جن ۾ هندو مذهبي رسمن ۾ شرڪت، سک روايتن جو مطالعو ۽ صوفي طريقن سان واقفيت شامل آهي.<ref name="Rice1990"/> بهرحال، برٽن جي ذاتي مذهبي وابستگيءَ بابت مختلف روايتن کي هڪجهڙو معتبر نٿو سمجهي سگهجي. سندس ڪجهه دعوائون ذاتي بيانن تي ٻڌل آهن ۽ انهن جي آزاد تاريخي تصديق محدود آهي. === سنڌ ۾ آمد ۽ فوجي خدمتون === [[سنڌ تي انگريزن جو قبضو|1843ع ۾ سنڌ تي برطانوي قبضي]] کان پوءِ علائقي ۾ برطانوي فوجي ۽ انتظامي سرگرميون وڌيون. انهيءَ پسمنظر ۾ 1844ع ۾ برٽن کي سنڌ موڪليو ويو. سنڌ ۾ سندس فوجي خدمتن جو تعلق برطانوي فوج جي مقامي انتظام، جاگرافيائي ڄاڻ ۽ سروي سان هو. هن فوجي ذميوارين سان گڏ سنڌ جي ماڻهن، ٻولين، تاريخ، مذهب ۽ سماجي روايتن بابت معلومات گڏ ڪرڻ شروع ڪئي.<ref name="Ghose2006"/> سنڌ ۾ برٽن جي رهائش سندس علمي ۽ ادبي زندگيءَ جو اهم مرحلو ثابت ٿي. هن سنڌي ٻولي، مقامي برادرين، مذهبي ادارن ۽ سماجي رسمن جو مشاهدو ڪيو. برٽن سنڌ جي مختلف علائقن ۾ سفر ڪندي مقامي ماڻهن سان رابطا قائم ڪيا ۽ سنڌ جي روزمره زندگيءَ بابت نوٽس تيار ڪيا. انهن مشاهدن جي بنياد تي هن بعد ۾ سنڌ بابت ڪيترائي ڪتاب لکيا.<ref name="Burton1851"/> سندس ڪتاب ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' جي مهاڳ موجب، سنڌ ۾ لڳ ڀڳ پنجن سالن جي رهائش دوران کيس اهڙي جامع ڪتاب جي کوٽ محسوس ٿي، جنهن ۾ مقامي ماڻهن جي گهريلو زندگي، مذهبي عقيدن، رسم و رواج ۽ سماجي حالتن بابت تفصيلي ڄاڻ موجود هجي.<ref name="Burton1851"/> برٽن جي سنڌ بابت تحقيق کي جديد تاريخنگاريءَ ۾ نوآبادياتي علم جي پيداوار جي پسمنظر ۾ پڻ ڏٺو ويو آهي. محقق اندرا گهوش پنهنجي مطالعي ''Imperial Player: Richard Burton in Sindh'' ۾ برٽن جي سنڌ واري تجربي ۽ سندس سفرنامن کي برطانوي سامراجي طاقت، ثقافتي مشاهدي ۽ ليکڪ جي شخصيت جي لاڳاپن جي روشنيءَ ۾ بحث هيٺ آندو آهي.<ref name="Ghose2006"/> === سنڌ مان واپسي ۽ ابتدائي تصنيفون === برٽن 1848ع ۾ سنڌ ڇڏي. سنڌ ۾ رهائش دوران گڏ ڪيل مواد بعد ۾ سندس ڪيترين تصنيفن جو بنياد بڻيو. 1851ع ۾ سندس سنڌ بابت ٻه اهم ڪتاب شايع ٿيا: * ''Scinde; or, The Unhappy Valley'' (سنڌ يا ڏکويل وادي)، ٻن جلدن ۾؛ * ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' (سنڌ ۽ سنڌو ماٿريءَ ۾ رهندڙ قومون). 1852ع ۾ سندس ڪتاب ''Falconry in the Valley of the Indus'' (سنڌو ماٿريءَ ۾ بازن سان شڪار) شايع ٿيو، جنهن ۾ بازداري ۽ شڪار سان لاڳاپيل روايتن جو احوال ڏنل آهي.<ref name="BurtonBibliography">{{cite web |title=Major Works of Richard Francis Burton |url=https://static.burtoniana.org/books/index.htm |website=Burtoniana |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> اهي ڪتاب سنڌ جي اڻويهين صديءَ جي سماجي، لساني ۽ ثقافتي تاريخ بابت اهم ابتدائي ماخذ آهن. انهن جي مطالعي وقت برٽن جي ذاتي مشاهدن، ٻڌل روايتن ۽ نوآبادياتي تعبيرن جي وچ ۾ فرق رکڻ ضروري آهي. == سنڌ بابت علمي ۽ تحقيقي خدمتون == [[فائل:Richard-Francis-Burton-by-Lock-&-Whitfield,-1876.png|thumb|upright|رچرڊ فرانسس برٽن جي 1876ع واري تصوير، جيڪا لاڪ ۽ وِٽفيلڊ جي فوٽوگرافي اسٽوڊيو ۾ ورتي وئي.]] [[سنڌ]] ۾ رهائش دوران رچرڊ فرانسس برٽن فوجي ذميوارين سان گڏ تاريخ، جاگرافي، ٻولين، مقامي ادب، مذهبي عقيدن، سماجي رسمن ۽ ماڻهن جي روزمره زندگيءَ بابت مواد گڏ ڪيو. سندس سنڌ بابت تحقيق جا نتيجا سرڪاري رپورٽن، علمي مقالن ۽ سفرنامن جي صورت ۾ شايع ٿيا. برٽن جي سنڌ بابت لکڻين ۾ ٻن قسمن جو مواد نمايان آهي: پهريون، سندس ذاتي سفرن ۽ مشاهدن تي ٻڌل احوال؛ ٻيو، مقامي ماڻهن، عالمن، استادن ۽ ٻين ڄاڻ رکندڙ شخصيتن کان حاصل ڪيل روايتون ۽ معلومات. انهيءَ ڪري سندس تصنيفون تاريخي ماخذ هجڻ سان گڏ برطانوي نوآبادياتي دور جي علمي سوچ جو پڻ اظهار ڪن ٿيون.<ref name="Ghose2006"/><ref name="Kennedy2005"/> === سنڌ بابت شروعاتي سرڪاري رپورٽون === برٽن جي سنڌ بابت تحقيق صرف سندس مشهور ڪتابن تائين محدود نه هئي. 1847ع ۽ 1848ع ۾ هن سنڌ جي آبادي، رسم و رواج، ٻولين، ادب، زراعت ۽ وقت جي حساب بابت ٻه اهم رپورٽون پڻ تيار ڪيون، جيڪي بمبئي حڪومت جي سرڪاري رڪارڊن ۾ شايع ٿيون.<ref name="BurtonMinorWorks">{{cite web |title=Shorter Works by Richard Francis Burton |url=https://burtoniana.org/minor/by-year/index.htm |website=Burtoniana |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> ==== سنڌ جي آبادي، رسم و رواج، ٻولي ۽ ادب بابت نوٽس (1847ع) ==== 1847ع ۾ برٽن جو مقالو ''Notes Relative to the Population of the Sind; and the Customs, Language, and Literature of the People'' (سنڌ جي آبادي، ماڻهن جي رسم و رواج، ٻولي ۽ ادب بابت نوٽس) شايع ٿيو. هي مقالو ''Bombay Government Records'' جي نئين سلسلي جي سترهين نمبر، ٻئي حصي، صفحن 637 کان 657 تائين شايع ٿيو.<ref name="Burton1847">{{cite report |last=Burton |first=Richard F. |title=Notes Relative to the Population of the Sind; and the Customs, Language, and Literature of the People |work=Bombay Government Records |series=New Series |number=17 |volume=Part 2 |pages=637–657 |year=1847 |language=en }}</ref> هن رپورٽ جو موضوع سنڌ جي آبادي ۽ ماڻهن جي سماجي ۽ لساني زندگي هو. ان ۾ مقامي ماڻهن جي روايتن، ٻوليءَ ۽ ادب بابت گڏ ڪيل معلومات پيش ڪئي وئي. اها رپورٽ برٽن جي پوءِ شايع ٿيل ڪتاب ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' جي موضوعاتي پسمنظر کي سمجهڻ لاءِ اهم آهي. ==== سنڌ ۾ وقت جي ورهاست، زراعت ۽ نشي آور شين بابت نوٽس (1848ع) ==== 1848ع ۾ برٽن جو ٻيو مقالو ''Brief Notes Relative to the Division of Time, and Articles of Cultivation in Sind; to Which Are Appended Remarks on the Modes of Intoxication in That Province'' شايع ٿيو. ان جي عنوان جو سنڌي ترجمو '''سنڌ ۾ وقت جي ورهاست، پوکيل فصلن ۽ نشي جي طريقن بابت مختصر نوٽس''' ڪري سگهجي ٿو. هي مقالو ''Bombay Government Records'' جي نئين سلسلي جي سترهين نمبر، ٻئي حصي، صفحن 613 کان 636 تائين شايع ٿيو.<ref name="Burton1848">{{cite report |last=Burton |first=Richard F. |title=Brief Notes Relative to the Division of Time, and Articles of Cultivation in Sind; to Which Are Appended Remarks on the Modes of Intoxication in That Province |work=Bombay Government Records |series=New Series |number=17 |volume=Part 2 |pages=613–636 |year=1848 |language=en }}</ref> هن رپورٽ ۾ سنڌ ۾ وقت جي روايتي حساب، زراعت سان لاڳاپيل موضوعن ۽ نشي آور شين جي استعمال بابت احوال ڏنو ويو. رپورٽ جي تياريءَ سان اسسٽنٽ سرجن جان ايلرٽن اسٽاڪس جو نالو پڻ لاڳاپيل آهي. تحقيق موجب، رپورٽ جي ڪجهه حصن ۾ اسٽاڪس جي شرڪت هئي، جڏهن ته نشي جي طريقن بابت اضافي تبصرا برٽن جي ڪم سان منسوب ڪيا ويا آهن.<ref name="BurtonMinorWorks"/> === سنڌي ٻولي ۽ مقامي لساني روايتون === برٽن کي سنڌي ٻولي ۽ ان جي پاڙيسري ٻولين سان لاڳاپن ۾ خاص دلچسپي هئي. هن سنڌ ۾ رهائش دوران مقامي ماڻهن جي ڳالهائڻ جا طريقا، مختلف لهجا، ٻولين جا لفظ ۽ ادبي روايتون سمجهڻ جي ڪوشش ڪئي. سندس 1851ع واري ڪتاب ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' ۾ سنڌ جي ٻولين ۽ ادب بابت بحث موجود آهي. هن مقامي سماجي ۽ مذهبي زندگيءَ کي سمجهڻ لاءِ ٻوليءَ جي ڄاڻ کي اهميت ڏني.<ref name="Burton1851"/> برٽن جو لساني ڪم اڻويهين صديءَ جي وچ ڌاري سنڌ ۽ ڀرپاسي جي علائقن جي ٻولين بابت يورپي تحقيق جي شروعاتي مثالن مان هڪ آهي. البت سندس دور جي ٻولين جي درجابندي ۽ اصطلاحن کي جديد لسانيات جي درجابنديءَ کان الڳ سمجهڻ گهرجي. === جتڪي، ملتاني ۽ پشتو بابت مقالا === 1849ع ۾ برٽن جا لسانيات بابت مقالا بمبئي شاخ جي رائل ايشياٽڪ سوسائٽيءَ جي رسالي ''Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society'' ۾ شايع ٿيا. انهن ۾ جتڪي يا بيلوچڪي لهجي جي گرامر، ملتاني ٻوليءَ جي گرامر ۽ پشتو ٻوليءَ جي هڪ درسي مجموعي بابت تنقيدي اڀياس شامل هئا.<ref name="DNB"/> ==== جتڪي يا بيلوچڪي لهجي جي گرامر ==== ''A Grammar of the Jataki or Belochki Dialect'' (جتڪي يا بيلوچڪي لهجي جي گرامر) جنوري 1849ع ۾ شايع ٿيو. هي مقالو ''Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society'' جي ٽئين جلد، ٻارهين شماري، صفحن 84 کان 125 تائين شايع ٿيو.<ref name="BurtonJataki1849">{{cite journal |last=Burton |first=Richard F. |title=A Grammar of the Jataki or Belochki Dialect |journal=Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society |volume=3 |issue=12 |pages=84–125 |date=January 1849 |language=en }}</ref> مقالي جي عنوان ۾ استعمال ٿيل ''Jataki'' ۽ ''Belochki'' تاريخي لساني اصطلاح آهن. انهن کي جديد ٻولين جي نالن يا حدن سان بنا تحقيق جي هڪجهڙو سمجهڻ مناسب نه آهي. ==== ملتاني ٻوليءَ جي گرامر ==== برٽن جي شروعاتي تصنيفن بابت ''Dictionary of National Biography'' ۾ ''A Grammar of the Multani Language'' (ملتاني ٻوليءَ جي گرامر) جو ذڪر ملي ٿو ۽ ان کي 1849ع جي لساني مقالن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.<ref name="DNB"/> ملتاني ٻوليءَ جو تعلق موجوده سرائڪي لساني روايت سان آهي. تنهن هوندي به برٽن جي اصل مقالي ۾ استعمال ٿيل اصطلاحن ۽ درجابنديءَ کي انهيءَ دور جي لساني ماحول جي روشنيءَ ۾ سمجهڻ گهرجي. ==== پشتو بابت تنقيدي نوٽس ==== ''Notes and Remarks on Dr. Dorn's Chrestomathy of the Pushtu or Afghan Language'' (ڊاڪٽر ڊورن جي پشتو يا افغان ٻوليءَ جي درسي مجموعي بابت نوٽس ۽ تبصرا) جنوري 1849ع ۾ شايع ٿيو. هي مقالو ''Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society'' جي ٽئين جلد، ٻارهين شماري، صفحن 58 کان 69 تائين موجود آهي.<ref name="BurtonPushtu1849">{{cite journal |last=Burton |first=Richard F. |title=Notes and Remarks on Dr. Dorn's Chrestomathy of the Pushtu or Afghan Language |journal=Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society |volume=3 |issue=12 |pages=58–69 |date=January 1849 |language=en }}</ref> هن مقالي ۾ برٽن پشتو ٻوليءَ بابت ڊاڪٽر ڊورن جي علمي ڪم جو جائزو ورتو. === سنڌي ادب ۽ زباني روايتون === برٽن جي سنڌ بابت ڪتابن ۾ مقامي ٻولين ۽ ادب سان گڏ زباني روايتن، قصن، مذهبي بيانن ۽ سماجي رسمن بابت مواد پڻ موجود آهي. سندس تحقيق جو هڪ اهم پهلو اهو هو ته هن صرف سياسي واقعن يا حڪمرانن جي تاريخ تائين پاڻ کي محدود نه رکيو، پر ماڻهن جي روزمره زندگيءَ، ٻوليءَ ۽ ثقافتي اظهار کي پڻ موضوع بڻايو.<ref name="Burton1851"/> ''Sind Revisited'' ۾ پڻ مقامي قصن ۽ ڏندڪٿائن جا احوال، شاعريءَ جا ترجما ۽ مذهبي روايتن جا بيان ملن ٿا.<ref name="Burton1877"/> انهن لکڻين کي سنڌ جي لوڪ ادب ۽ ثقافتي تاريخ جي مطالعي ۾ مددگار مواد طور استعمال ڪري سگهجي ٿو، پر برٽن جي ترجمن ۽ تشريحن کي اصل سنڌي متنن جو مڪمل متبادل نٿو سمجهي سگهجي. === سنڌ جون قومون، برادريون ۽ سماجي بناوت === برٽن پنهنجي 1851ع واري ڪتاب ۾ سنڌ جي آباديءَ جي مختلف گروهن، مذهبي برادرين ۽ سماجي رسمن بابت معلومات گڏ ڪئي. سندس تحقيق ۾ سنڌ جي ماڻهن جي لباس، رهڻي ڪهڻي، پيشَن، مذهبي روايتن ۽ روزمره لاڳاپن بابت احوال موجود آهن.<ref name="Burton1851"/> ڪتاب جي عنوان ۾ استعمال ٿيل لفظ ''Races'' اڻويهين صديءَ جي يورپي علمي اصطلاحات جو حصو هو. جديد علمي مطالعي ۾ ان کي حياتياتي نسلن جي ثابت ٿيل درجابنديءَ بدران تاريخي ۽ نوآبادياتي اصطلاح طور پڙهڻ ضروري آهي. برٽن جي بيانن ۾ ڪڏهن ڪڏهن ماڻهن ۽ برادرين بابت اهڙا عام نتيجا ۽ قدرائتا فيصلا ملن ٿا، جيڪي سندس دور جي برطانوي سامراجي سوچ سان لاڳاپيل هئا. تنهنڪري سندس لکڻين کي ٻين مقامي ۽ تاريخي ماخذن سان ڀيٽي استعمال ڪرڻ گهرجي.<ref name="Kennedy2005"/><ref name="Ghose2006"/> === سنڌ جي مذهبي زندگي === برٽن سنڌ جي مسلمانن ۽ هندن جي مذهبي روايتن، عبادتگاهن، مذهبي شخصيتن ۽ سماجي رسمن بابت لکيو. هن جي مشاهدي ۾ مذهبي عقيدن سان گڏ انهن جو روزمره زندگيءَ، سماجي لاڳاپن ۽ مقامي ثقافت تي اثر پڻ شامل هو.<ref name="Burton1851"/> سنڌ بابت سندس تصنيفون اڻويهين صديءَ ۾ مذهبي زندگيءَ جي مطالعي لاءِ هڪ همعصر برطانوي ليکڪ جو احوال فراهم ڪن ٿيون. انهن ۾ موجود مذهبي تعبيرون ۽ مختلف برادرين بابت تبصرا برٽن جا ذاتي يا ٻڌل بيان ٿي سگهن ٿا؛ تنهنڪري انهن کي سمورن سنڌ واسين جي گڏيل راءِ يا ثابت ٿيل تاريخي حقيقت طور پيش ڪرڻ مناسب نه آهي. == سنڌ بابت اهم ڪتاب == برٽن سنڌ جي سفرن ۽ تحقيق تي ٻڌل گهٽ ۾ گهٽ چار اهم ڪتاب شايع ڪيا. انهن مان ٽي 1851ع ۽ 1852ع ۾، جڏهن ته چوٿون 1877ع ۾ شايع ٿيو.<ref name="BurtonBibliography"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border:1px solid #8aaac5;" ! style="background:#194d72;color:white;" | سال ! style="background:#194d72;color:white;" | اصل عنوان ۽ سنڌي ترجمو ! style="background:#194d72;color:white;" | بنيادي موضوع ! style="background:#194d72;color:white;" | اشاعتي تفصيل |- | style="background:#e9f3fc;" | 1851ع | ''Scinde; or, The Unhappy Valley'' '''سنڌ يا ڏکويل وادي''' | سنڌ جا سفر، جاگرافي، شهر، سماج ۽ برطانوي انتظام | رچرڊ بينٽلي، لنڊن؛ ٻه جلد |- | style="background:#edf6eb;" | 1851ع | ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' '''سنڌ ۽ سنڌو ماٿريءَ ۾ رهندڙ قومون''' | سنڌ جي آبادي، تاريخ، ٻوليون، مذهبي روايتون ۽ رسم و رواج | ڊبليو. ايڇ. ايلن اينڊ ڪمپني، لنڊن |- | style="background:#fff2e4;" | 1852ع | ''Falconry in the Valley of the Indus'' '''سنڌو ماٿريءَ ۾ بازن سان شڪار''' | بازداري، شڪار جا طريقا ۽ انهن سان لاڳاپيل روايتون | جان وان وورسٽ، لنڊن |- | style="background:#f2eafb;" | 1877ع | ''Sind Revisited'' '''سنڌ جو ٻيهر سفر''' | سنڌ جو ٻيهر مشاهدو، شهر، ريلوي، فوج ۽ سماجي تبديليون | رچرڊ بينٽلي اينڊ سن، لنڊن؛ ٻه جلد |} === سنڌ يا ڏکويل وادي (1851ع) === ''Scinde; or, The Unhappy Valley'' برٽن جي سنڌ بابت شروعاتي سفرنامن مان هڪ آهي. اهو 1851ع ۾ لنڊن مان رچرڊ بينٽليءَ ٻن جلدن ۾ شايع ڪيو.<ref name="BurtonUnhappy">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Scinde; or, The Unhappy Valley |volume=1–2 |publisher=Richard Bentley |location=London |year=1851 |language=en |url=https://burtoniana.org/books/1851-Scinde%20or%20the%20Unhappy%20Valley/index.htm }}</ref> ڪتاب ۾ برٽن سنڌ ۾ پنهنجي رهائش ۽ سفرن دوران ڏٺل جاگرافيائي، سماجي ۽ انتظامي حالتن بابت لکيو. ان ۾ سنڌ جي شهرن، [[سنڌو درياهه]]، مقامي ماڻهن جي رهڻي ڪهڻي، برطانوي فوجي ۽ انتظامي ماحول ۽ علائقي بابت سندس ذاتي مشاهدن جو احوال ملي ٿو. ڪتاب جو عنوان ''The Unhappy Valley'' يعني «ڏکويل وادي» برٽن جي ادبي انداز ۽ سنڌ بابت سندس ذاتي تاثر کي ظاهر ڪري ٿو. ان کي سنڌ جي ماڻهن يا تاريخ بابت غيرجانبدار علمي فيصلو سمجهڻ بدران سفرنامي جي عنوان طور پڙهڻ گهرجي. برٽن جي سفرنامن ۾ واقعاتي بيان سان گڏ ذاتي تبصرا، طنز ۽ ثقافتي مقابلا به ملن ٿا. اهو انداز سندس ٻين سفرنامن ۾ پڻ نمايان آهي.<ref name="Ghose2006"/> === سنڌ ۽ سنڌو ماٿريءَ ۾ رهندڙ قومون (1851ع) === ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus: With Notices of the Topography and History of the Province'' برٽن جي سنڌ بابت مشهور ۽ تفصيلي تصنيفن مان هڪ آهي. هي ڪتاب 1851ع ۾ لنڊن جي ناشر ڊبليو. ايڇ. ايلن اينڊ ڪمپني شايع ڪيو.<ref name="Burton1851"/> ڪتاب جو عنوان سنڌيءَ ۾ '''سنڌ ۽ سنڌو ماٿريءَ ۾ رهندڙ قومون: صوبي جي جاگرافي ۽ تاريخ بابت احوال''' ترجمو ڪري سگهجي ٿو. هن ڪتاب ۾ سنڌ جي جاگرافي، تاريخ، آبادي، ٻولين، سماجي زندگيءَ، مذهبي عقيدن، رسمن ۽ مقامي ثقافت بابت معلومات گڏ ڪئي وئي آهي. برٽن ڪتاب جي مهاڳ ۾ سنڌ بابت اهڙي تصنيف جي ضرورت بيان ڪئي، جيڪا مقامي ماڻهن جي روزمره زندگيءَ ۽ سماجي روايتن بابت جامع معلومات مهيا ڪري. هن ڪتاب جي اهميت جو هڪ سبب اهو آهي ته اهو سنڌ تي برطانوي قبضي کان ٿوري ئي عرصي پوءِ تيار ٿيو، جڏهن علائقي جي سياسي ۽ انتظامي نظام ۾ تبديليون اچي رهيون هيون. ==== ڪتاب جا اهم موضوع ==== ڪتاب ۾ هيٺيان موضوع نمايان آهن: * سنڌ جي جاگرافي ۽ تاريخي پسمنظر؛ * سنڌ جي آبادي ۽ مقامي برادريون؛ * سنڌي ۽ ڀرپاسي جي ٻولين بابت معلومات؛ * ماڻهن جي روزمره زندگي ۽ گهريلو رسمون؛ * مسلمانن ۽ هندن جون مذهبي روايتون؛ * مقامي سماجي ۽ ثقافتي رواج؛ * سنڌ جي ماڻهن بابت برٽن جا مشاهدا ۽ تعبيرون. برٽن جي هن تصنيف کي سنڌ جي تاريخ لاءِ ابتدائي ماخذ طور استعمال ڪري سگهجي ٿو. تنهن هوندي به ڪتاب ۾ پيش ڪيل قومن ۽ برادرين جي درجابندي، مذهبي بيانن ۽ سماجي تبصرن کي جديد تاريخي تحقيق سان ڀيٽڻ ضروري آهي.<ref name="Ghose2006"/> === سنڌو ماٿريءَ ۾ بازن سان شڪار (1852ع) === ''Falconry in the Valley of the Indus'' برٽن جو بازداري ۽ شڪار بابت ڪتاب آهي، جيڪو 1852ع ۾ لنڊن جي ناشر جان وان وورسٽ شايع ڪيو.<ref name="BurtonFalconry1852">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Falconry in the Valley of the Indus |publisher=John Van Voorst |location=London |year=1852 |language=en |url=https://archive.org/details/falconryinvalley00burt }}</ref> [[بازداري]] شڪاري پکين، خاص طور بازن ۽ شاهينن، کي تربيت ڏئي شڪار ڪرڻ جي روايتي فن کي چيو ويندو آهي. برٽن هن ڪتاب ۾ سنڌو ماٿريءَ جي بازداريءَ سان لاڳاپيل تجربن، شڪار جي طريقن ۽ شڪاري پکين بابت معلومات پيش ڪئي. ڪتاب سنڌ جي تاريخي سماج ۾ شڪار ۽ تفريحي سرگرمين جي مطالعي لاءِ مددگار ماخذ آهي. ان سان گڏ اهو برٽن جي دلچسپين جي وسعت کي پڻ ظاهر ڪري ٿو، ڇاڪاڻ ته سندس تحقيق صرف ٻولين، مذهب يا جاگرافيءَ تائين محدود نه هئي. === سنڌ جو ٻيهر سفر (1877ع) === [[فائل:Richard-Francis-Burton-by-Lock-&-Whitfield,-1876 (cropped).png|thumb|upright|رچرڊ فرانسس برٽن، 1876ع. انهيءَ عرصي ۾ هن سنڌ جو ٻيهر سفر ڪيو.]] برٽن سنڌ ڇڏڻ کان لڳ ڀڳ ٽن ڏهاڪن پوءِ 1875ع–1876ع جي سفر دوران پنهنجي گهرواري [[ازابيل برٽن]] سان گڏ سنڌ واپس آيو. هن سفر جا مشاهدا سندس ڪتاب ''Sind Revisited: With Notices of the Anglo-Indian Army; Railroads; Past, Present, and Future, etc.'' ۾ شامل آهن، جيڪو 1877ع ۾ لنڊن مان رچرڊ بينٽلي اينڊ سن ٻن جلدن ۾ شايع ڪيو.<ref name="Burton1877"/> ڪتاب جو عنوان سنڌيءَ ۾ '''سنڌ جو ٻيهر سفر: اينگلو-انڊين فوج، ريلوي، ماضي، حال ۽ مستقبل بابت احوال''' ترجمو ڪري سگهجي ٿو. برٽن هن ڪتاب ۾ سنڌ جي پنهنجي اڳوڻي تجربن کي نئين سفر دوران ڏٺل حالتن سان ڀيٽيو. سندس مشاهدي ۾ شهرن جي ترقي، آمدرفت، ريلوي، فوجي انتظام ۽ سماجي تبديليون شامل هيون. ==== سنڌ جي شهرن جو احوال ==== ''Sind Revisited'' ۾ [[ڪراچي]]، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۽ سنڌ جي ٻين شهرن ۽ علائقن جو ذڪر ملي ٿو. ڪتاب ۾ [[ڪوٽڙي]]، [[سيوهڻ]]، [[روهڙي]]، [[سکر]]، [[شڪارپور]]، [[خيرپور ميرس|خيرپور]] ۽ سنڌو درياهه سان لاڳاپيل سفرن جا احوال پڻ موجود آهن.<ref name="Burton1877"/> برٽن انهن هنڌن جي جاگرافيائي حالتن، تاريخي اهميت، آمدرفت ۽ ماڻهن جي سماجي زندگيءَ بابت پنهنجا مشاهدا پيش ڪيا. هن خاص طور انهن تبديلين تي ڌيان ڏنو، جيڪي سندس پهرين سنڌ واري رهائش کان پوءِ برطانوي انتظام هيٺ آيون هيون. ==== ڪراچي ۽ حيدرآباد ==== برٽن جي ٻيهر سنڌ واري سفر ۾ ڪراچي ۽ حيدرآباد اهم موضوع آهن. ڪراچي بابت سندس لکڻين ۾ بندرگاهه واري شهر جي اهميت، آمدرفت ۽ برطانوي دور جي تبديل ٿيندڙ شهري حالتن جو ذڪر ملي ٿو. حيدرآباد بابت هن تاريخي ۽ سماجي ماحول، مقامي آبادي ۽ شهر جي اهميت تي تبصرا ڪيا.<ref name="Burton1877"/> اهي بيان اڻويهين صديءَ جي پوئين اڌ ۾ سنڌ جي شهري تاريخ جي مطالعي لاءِ هڪ همعصر ماخذ فراهم ڪن ٿا. ==== سنڌو درياهه ۽ ڦليلي ==== برٽن جي ڪتاب ۾ [[سنڌو درياهه]] سان لاڳاپيل سفرن ۽ آبي رستن جو احوال پڻ شامل آهي. ٻئي جلد ۾ [[ڦليلي واهه|ڦليلي]] جي رستي سفر ۽ [[ڪوٽڙي]] ڏانهن سنڌو درياهه ذريعي واپسيءَ بابت جدا عنوان موجود آهن.<ref name="Burton1877"/> انهن احوالن مان سنڌ جي درياهي آمدرفت، آبي جاگرافي ۽ سفر جي روايتي طريقن بابت معلومات حاصل ٿئي ٿي. ==== سنڌو ماٿريءَ جي ريلوي ==== ''Sind Revisited'' جو هڪ اهم موضوع برطانوي دور جي ريلوي ۽ آمدرفت جو نظام آهي. برٽن سنڌ ۾ ريلوي جي ترقي، ان جي موجوده حالت ۽ مستقبل بابت تبصرا ڪيا. هن ريلويءَ کي سنڌ جي شهرن، فوجي ضرورتن ۽ آمدرفت جي نظام سان لاڳاپيل تبديليءَ جي هڪ اهم صورت طور ڏٺو.<ref name="Burton1877"/> برٽن جي ريلوي بابت لکڻين کي ان دور جي برطانوي انتظامي ۽ فوجي مفادن جي پسمنظر ۾ پڻ پڙهڻ گهرجي. ==== اينگلو-انڊين فوج ==== ڪتاب جي مڪمل عنوان مان ئي ظاهر ٿئي ٿو ته برٽن سنڌ جي سفر سان گڏ برطانوي هندستان جي فوج بابت به لکيو. هن فوجي تنظيم، سپاهين، انتظامي ضرورتن ۽ برطانوي فوجي نظام جي مختلف پهلوئن بابت پنهنجا مشاهدا پيش ڪيا.<ref name="Burton1877"/> سندس اڳوڻي فوجي ملازمت سبب اهي تبصرا ذاتي تجربي سان پڻ لاڳاپيل هئا. ==== مذهبي برادريون ۽ سماجي لاڳاپا ==== برٽن پنهنجي ٻيهر سفر واري ڪتاب ۾ سنڌ جي مسلمانن ۽ هندن جي سماجي لاڳاپن، مذهبي روايتن ۽ باهمي تعلقن بابت پڻ لکيو. ڪتاب ۾ مذهبي تبديليءَ ۽ مختلف برادرين جي سماجي حيثيت بابت سندس بيان ملن ٿا.<ref name="Burton1877"/> انهن بيانن کي برٽن جي ذاتي مشاهدي ۽ نوآبادياتي دور جي مذهبي ۽ سماجي تعبيرن طور پڙهڻ ضروري آهي؛ انهن مان ڪنهن به برادريءَ بابت غيرجانبدار ۽ حتمي نتيجا اخذ نٿا ڪري سگهجن. ==== مقامي قصا، ڏندڪٿائون ۽ شاعري ==== ''Sind Revisited'' ۾ مقامي قصن، روايتن، شاعريءَ جي ترجمن ۽ مذهبي ڏندڪٿائن جا احوال پڻ موجود آهن. انهن ۾ «ستن بي سر نبين» بابت هڪ مقامي روايت جو ذڪر پڻ اچي ٿو.<ref name="Burton1877"/> اهڙا بيان سنڌ جي زباني روايتن بابت تاريخي مواد فراهم ڪن ٿا. البت ڏندڪٿائن ۽ مذهبي روايتن کي ثابت ٿيل تاريخي واقعن کان الڳ رکڻ گهرجي. ==== جان بُل جو ادبي ڪردار ==== برٽن پنهنجي ڪتاب ۾ '''مسٽر جان بُل''' (''Mr. John Bull'') نالي هڪ خيالي همسفر کي ادبي وسيلي طور استعمال ڪيو. هو هن ڪردار سان مخاطب ٿي مختلف واقعن، ماڻهن ۽ حالتن بابت تبصرا ڪندو آهي.<ref name="Burton1877"/> جان بُل برطانوي قومي شخصيت جي هڪ روايتي علامت پڻ آهي. ڪتاب ۾ هن ڪردار جي استعمال سان برٽن پنهنجي مشاهدن کي گفتگو ۽ طنزيه تبصرن جي صورت ۾ پيش ڪري سگهيو. ==== برطانوي حڪومت بابت برٽن جا رايا ==== ''Sind Revisited'' جي پڇاڙيءَ ۾ برٽن سنڌ ۾ برطانوي حڪومت جي اثرن بابت پنهنجي راءِ پيش ڪئي. هن صحت ۽ تعليم جي ڪجهه سهولتن ۾ سڌارن کي برطانوي راڄ جي مثبت اثرن طور بيان ڪيو.<ref name="Burton1877"/> بهرحال، اهو برٽن جو تاريخي ۽ سياسي موقف هو. سنڌ ۾ برطانوي قبضي، معاشي تبديلين، سياسي اختيارن جي منتقلي ۽ مقامي آباديءَ تي پوندڙ اثرن جو جامع جائزو وٺڻ لاءِ ٻين تاريخي ماخذن کي پڻ نظر ۾ رکڻ ضروري آهي. == سنڌ بابت تصنيفن ۽ مقالن جي تاريخوار فهرست == {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#174a73;color:#ffffff;" | سال ! style="background:#174a73;color:#ffffff;" | تصنيف يا مقالو ! style="background:#174a73;color:#ffffff;" | موضوع ! style="background:#174a73;color:#ffffff;" | اشاعت |- | style="background:#eaf3fb;" | 1847ع | ''Notes Relative to the Population of the Sind; and the Customs, Language, and Literature of the People'' | سنڌ جي آبادي، رسم و رواج، ٻولي ۽ ادب | ''Bombay Government Records''، نئون سلسلو، نمبر 17، حصو 2، ص 637–657 |- | style="background:#f0f7ed;" | 1848ع | ''Brief Notes Relative to the Division of Time, and Articles of Cultivation in Sind'' | وقت جي حساب، زراعت ۽ نشي جي طريقن بابت نوٽس | ''Bombay Government Records''، نئون سلسلو، نمبر 17، حصو 2، ص 613–636 |- | style="background:#fff3e5;" | 1849ع | ''A Grammar of the Jataki or Belochki Dialect'' | جتڪي يا بيلوچڪي لهجي جي گرامر | ''Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society''، جلد 3، شمارو 12، ص 84–125 |- | style="background:#f3eafa;" | 1849ع | ''A Grammar of the Multani Language'' | ملتاني ٻوليءَ جي گرامر | ابتدائي سوانحي ماخذن ۾ ذڪر؛ مڪمل اصل اشاعتي تفصيلن جي وڌيڪ تصديق گهربل |- | style="background:#eaf3fb;" | 1849ع | ''Notes and Remarks on Dr. Dorn's Chrestomathy of the Pushtu or Afghan Language'' | پشتو بابت تنقيدي لساني اڀياس | ساڳيو رسالو، جلد 3، شمارو 12، ص 58–69 |- | style="background:#f0f7ed;" | 1851ع | ''Scinde; or, The Unhappy Valley'' | سنڌ جو سفرنامو ۽ سماجي مشاهدا | رچرڊ بينٽلي، لنڊن؛ ٻه جلد |- | style="background:#fff3e5;" | 1851ع | ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' | سنڌ جي قومن، تاريخ، جاگرافي، ٻولين ۽ ثقافت جو مطالعو | ڊبليو. ايڇ. ايلن اينڊ ڪمپني، لنڊن |- | style="background:#f3eafa;" | 1852ع | ''Falconry in the Valley of the Indus'' | بازداري ۽ شڪار جون روايتون | جان وان وورسٽ، لنڊن |- | style="background:#eaf3fb;" | 1877ع | ''Sind Revisited'' | سنڌ جو ٻيهر سفر، ريلوي، فوج ۽ سماجي تبديليون | رچرڊ بينٽلي اينڊ سن، لنڊن؛ ٻه جلد |} == سنڌ جي تاريخ ۽ ادب ۾ برٽن جي اهميت == رچرڊ فرانسس برٽن جي سنڌ بابت تصنيفن جي اهميت ان ڪري آهي جو انهن ۾ اڻويهين صديءَ جي وچ ۽ پوئين اڌ ۾ سنڌ جي سماجي، لساني ۽ ثقافتي زندگيءَ بابت همعصر مواد محفوظ ٿيل آهي. سندس 1847ع ۽ 1848ع جون رپورٽون، 1849ع جا لساني مقالا، 1851ع ۽ 1852ع جا ڪتاب ۽ 1877ع جو سفرنامو گڏجي سنڌ بابت سندس تحقيق جي مختلف مرحلن کي ظاهر ڪن ٿا. سنڌ جي تاريخ ۽ ادب جي مطالعي ۾ برٽن جي ڪم مان خاص طور هيٺين موضوعن بابت مواد حاصل ٿئي ٿو: * اڻويهين صديءَ ۾ سنڌ جي آبادي ۽ سماجي بناوت؛ * سنڌي ٻولي، مقامي لهجا ۽ پاڙيسري ٻولين جا لاڳاپا؛ * سنڌ جي زباني روايتن، قصن ۽ شاعريءَ جا احوال؛ * مذهبي عقيدا، رسمون ۽ سماجي لاڳاپا؛ * سنڌ جي شهرن، درياهن ۽ آمدرفت جي تاريخ؛ * زراعت، شڪار ۽ بازداريءَ جون روايتون؛ * برطانوي قبضي کان پوءِ فوجي ۽ انتظامي تبديليون؛ * ريلوي ۽ جديد آمدرفت جي شروعاتي ترقي. سنڌي ادب جي محقق موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ برٽن کي شامل ڪيو ۽ سندس سنڌ بابت تصنيفن جو ذڪر ڪيو.<ref name="Jotwani1996"/> === تاريخي ماخذ طور حدون === برٽن جون لکڻيون پنهنجي دور بابت قيمتي معلومات فراهم ڪن ٿيون، پر انهن کي مڪمل طور غيرجانبدار يا حتمي ماخذ نٿو سمجهي سگهجي. برٽن برطانوي فوج ۽ سفارتي نظام سان لاڳاپيل هو. سندس ڪتابن ۾ سنڌ جي ماڻهن، قومن، مذهبي برادرين ۽ برطانوي انتظام بابت ذاتي رايا ۽ اڻويهين صديءَ جي يورپي سوچ جا اثر موجود آهن.<ref name="Ghose2006"/><ref name="Kennedy2005"/> انهيءَ ڪري جديد تحقيق ۾ سندس تصنيفن کي سنڌي، فارسي، اردو ۽ ٻين مقامي ماخذن سان ڀيٽي پڙهڻ ضروري آهي. برٽن جي ڪتابن جي تاريخي اهميت سندس هر نتيجي جي درست هجڻ ۾ نه، پر ان ڳالهه ۾ آهي ته انهن ۾ سنڌ جي هڪ مخصوص دور بابت مشاهدا، بيان ۽ معلومات محفوظ ٿيل آهن. == عربستان جو سفر ۽ حج (1853ع) == سنڌ ۽ هندستان ۾ رهائش دوران رچرڊ فرانسس برٽن عربي، فارسي، هندستاني ٻولين ۽ اسلامي روايتن بابت ڄاڻ حاصل ڪئي. انهيءَ مطالعي سندس عربستان جي سفر ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1853ع ۾ هن [[مدينو|مديني]] ۽ [[مڪو|مڪي]] جو سفر ڪيو ۽ [[حج]] جا مناسڪ ادا ڪيا.<ref name="Kennedy2005"/><ref name="Lovell1998"/> ان وقت مڪي ۽ مديني جي مقدس مذهبي علائقن ۾ غيرمسلمانن جي داخلا تي پابندي هئي. برٽن پنهنجي سڃاڻپ لڪائي مسلمان مسافر جي حيثيت سان سفر ڪيو. سندس هن سفر کي اڻويهين صديءَ جي يورپي سفرناما نگاريءَ ۾ خاص شهرت حاصل ٿي.<ref name="BurtonPilgrimage1855">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Personal Narrative of a Pilgrimage to El-Medinah and Meccah |volume=1–3 |publisher=Longman, Brown, Green, and Longmans |location=London |year=1855–1856 |language=en |url=https://www.gutenberg.org/ebooks/4657 }}</ref> === سفر جي تياري === برٽن عربستان جي سفر کان اڳ عربي ٻوليءَ، اسلامي عبادتن، مذهبي اصطلاحن، لباس، سماجي آداب ۽ سفر جي روايتن جو مطالعو ڪيو. هن هندستان ۾ رهڻ دوران حاصل ڪيل ٻولين ۽ مذهبي رسمن جي ڄاڻ کي سفر جي تياريءَ ۾ استعمال ڪيو. سندس مقصد صرف مقدس شهرن جو دورو ڪرڻ نه، پر انهن جي مذهبي، سماجي ۽ ثقافتي زندگيءَ جو تفصيلي مشاهدو پڻ هو.<ref name="Rice1990"/><ref name="BurtonPilgrimage1855"/> برٽن پنهنجي سفر ۾ مختلف وقتن تي فارسي نسل جي مسلمان مسافر ۽ درويش يا شيخ جهڙيون سڃاڻپون اختيار ڪيون. سندس سفرنامي موجب، هن اهڙي لباس ۽ طرزِ گفتگو اختيار ڪئي، جيڪا مقامي ماحول ۾ سندس غيرملڪي هجڻ کي لڪائڻ ۾ مددگار ٿي سگهي.<ref name="BurtonPilgrimage1855"/> === مصر کان عربستان تائين === 1853ع ۾ برٽن انگلينڊ مان نڪري [[مصر]] پهتو. هن [[اسڪندريه]] ۽ [[قاهره]] ۾ وقت گذاريو ۽ پوءِ [[سوئيز]] جي رستي [[ڳاڙهو سمنڊ|ڳاڙهي سمنڊ]] ڏانهن روانو ٿيو. سفر دوران هن مسلمان مسافرن، واپارين ۽ حج تي ويندڙ ماڻهن سان گڏ سفر ڪيو. عربستان پهچڻ کان پوءِ هن [[ينبع]] جي رستي مديني ڏانهن سفر جاري رکيو.<ref name="BurtonPilgrimage1855"/> برٽن پنهنجي سفرنامي ۾ قافلن، رهائش، کاڌي، سفر جي ڏکيائين، رستن ۽ مقامي ماڻهن جي رسم و رواج بابت تفصيلي احوال ڏنو. === مديني جو سفر === برٽن جولاءِ 1853ع ۾ مديني پهتو. هن شهر ۾ رهائش دوران [[مسجد نبوي]]، مذهبي زندگيءَ، زيارت جي روايتن ۽ شهر جي سماجي حالتن جو مشاهدو ڪيو. سندس سفرنامي ۾ مديني جي گهٽين، بازارن، رهائشي علائقن، مذهبي عمارتن ۽ مقامي ماڻهن بابت تفصيل ملن ٿا.<ref name="BurtonPilgrimage1855"/> هن مديني جي تاريخي ۽ مذهبي اهميت سان گڏ شهر جي جاگرافي ۽ آباديءَ بابت پڻ لکيو. برٽن جا اهي بيان اڻويهين صديءَ جي وچ ڌاري مديني جي شهري ۽ سماجي تاريخ جي مطالعي لاءِ هڪ همعصر سفرنامي جو مواد فراهم ڪن ٿا. === مڪي جو سفر ۽ حج جا مناسڪ === مديني کان پوءِ برٽن حج جي قافلي سان گڏ مڪي ڏانهن روانو ٿيو. سيپٽمبر 1853ع ۾ هو مڪي پهتو. هن [[ڪعبو|ڪعبي]] جو طواف ڪيو ۽ حج جي ٻين مناسڪن ۾ شرڪت ڪئي. پنهنجي سفرنامي ۾ هن [[مسجد الحرام]]، ڪعبي، [[صفا ۽ مروه]]، [[عرفات]]، [[مزدلفه]] ۽ [[منى]] بابت تفصيلي بيان پيش ڪيا.<ref name="BurtonPilgrimage1855"/> برٽن مذهبي عبادتن سان گڏ حج جي انتظام، حاجين جي آمدرفت، مختلف علائقن مان ايندڙ ماڻهن، بازارن، رهائش ۽ سماجي ماحول بابت پڻ لکيو. سندس سفرنامي جي هڪ خاص ڳالهه اها آهي ته هن مقدس شهرن کي صرف مذهبي مرڪزن طور نه، پر رهائشي، واپاري ۽ ثقافتي شهرن طور پڻ بيان ڪيو. === ڇا برٽن مڪي پهچندڙ پهريون غيرمسلمان يورپي هو؟ === برٽن کي ڪڏهن ڪڏهن مڪي ۾ داخل ٿيندڙ پهريون غيرمسلمان يورپي چيو ويندو آهي، پر اها دعويٰ تاريخي طور درست نه آهي. هن کان اڳ اطالوي مسافر [[لودووڪو دي وارٿيما]] سورهين صديءَ جي شروعات ۾ مڪي پهتو هو. سوئس محقق [[يوهان لڊوگ برڪهارٽ]] پڻ 1814ع ۾ مڪي جو سفر ڪيو ۽ 1815ع ۾ حج ادا ڪيو.<ref name="Burckhardt1829">{{cite book |last=Burckhardt |first=John Lewis |title=Travels in Arabia: Comprehending an Account of Those Territories in Hedjaz Which the Mohammedans Regard as Sacred |publisher=Henry Colburn |location=London |year=1829 |language=en }}</ref> انهيءَ ڪري برٽن جي اهميت مڪي پهچندڙ پهريون غيرمسلمان هجڻ ۾ نه، پر سندس سفرنامي جي تفصيل، مشاهدي جي انداز ۽ يورپي پڙهندڙن ۾ ان جي اثر ۾ آهي. === سفرنامي جي اشاعت === برٽن عربستان جي سفر بابت ''Personal Narrative of a Pilgrimage to El-Medinah and Meccah'' (مديني ۽ مڪي جي زيارت جو ذاتي سفرنامو) لکيو. هي ڪتاب 1855ع ۽ 1856ع ۾ ٽن جلدن ۾ شايع ٿيو ۽ سندس مشهور تصنيفن مان هڪ بڻيو.<ref name="BurtonPilgrimage1855"/> ڪتاب ۾ عربستان جي جاگرافي، مذهبي زندگي، قافلن، سماجي روايتن، مقامي ماڻهن ۽ سفر جي مشڪلاتن بابت تفصيلي احوال موجود آهي. برٽن جي سفرنامي کي اڻويهين صديءَ جي عربستان بابت يورپي علمي ادب ۾ اهم جاءِ حاصل ٿي، جيتوڻيڪ ان ۾ سندس ذاتي رايا ۽ ان دور جون ثقافتي تعبيرون پڻ شامل آهن.<ref name="Kennedy2005"/> === سفر سان لاڳاپيل تڪراري دعوائون === برٽن جي حج واري سفر بابت ڪجهه سوانحي ڪتابن ۾ اهڙا قصا ملن ٿا، جن ۾ سندس سڃاڻپ ظاهر ٿيڻ جي خطري ۽ مبينا تشدد جو ذڪر ڪيو ويو آهي. انهن مان هڪ دعويٰ اها آهي ته هن پنهنجي سڃاڻپ بچائڻ لاءِ ڪنهن ماڻهوءَ کي قتل ڪيو. اهڙي واقعي جي آزاد ۽ قابلِ اعتماد تاريخي تصديق موجود نه آهي؛ برٽن پاڻ به اهڙي الزام کي رد ڪيو هو.<ref name="Lovell1998"/><ref name="Rice1990"/> تنهنڪري هن دعويٰ کي ثابت ٿيل واقعي بدران برٽن جي زندگيءَ سان لاڳاپيل هڪ غيرتصديق ٿيل روايت طور سمجهڻ گهرجي. == صوماليا ۽ هرر جون مهمون (1854ع–1855ع) == [[فائل:Old City (Jugal) Top view of Jugol 10.jpg|thumb|260px|[[هرر]] جي تاريخي قلعي بند شهر جو مٿان کان منظر، جنهن جو رچرڊ فرانسس برٽن 1855ع ۾ دورو ڪيو.]] عربستان جي سفر کان پوءِ برٽن جي دلچسپي آفريڪا جي اتر اوڀر وارن علائقن ڏانهن وڌي. هن [[صوماليا]]، [[جبوتي]] ۽ موجوده [[ايٿوپيا]] جي اوڀر وارن علائقن ۾ سفر ۽ تحقيق ڪئي. انهن سفرن ۾ [[هرر]] جو دورو سندس اهم ڪاميابين مان هڪ هو. برٽن پنهنجي سفرن جا احوال ''First Footsteps in East Africa'' نالي ڪتاب ۾ شايع ڪيا.<ref name="BurtonFirstFootsteps1856">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=First Footsteps in East Africa; or, An Exploration of Harar |publisher=Longman, Brown, Green, and Longmans |location=London |year=1856 |language=en }}</ref> === مهم جو پسمنظر === اڻويهين صديءَ جي وچ ڌاري يورپي جاگرافيدانن ۽ برطانوي اختيارين کي اوڀر آفريڪا جي اندرين علائقن بابت محدود سڌي ڄاڻ هئي. برٽن کي هن علائقي جي ٻولين، واپاري رستن، شهرن، سياسي حالتن ۽ جاگرافيءَ بابت معلومات گڏ ڪرڻ ۾ دلچسپي هئي. انهيءَ سلسلي ۾ هن [[عدن]] کي پنهنجي سفرن جو هڪ اهم مرڪز بڻايو.<ref name="Rice1990"/> === زيلع کان هرر تائين === 1854ع جي آخر ۾ برٽن [[زيلع]] کان هرر ڏانهن روانو ٿيو. سندس سفر ۾ مقامي رهنمائن، مترجمن، قافلي جي ماڻهن ۽ ٻين مددگارن جو اهم ڪردار هو. هو جنوري 1855ع ۾ هرر پهتو، جيڪو ان وقت هڪ اهم اسلامي، واپاري ۽ ثقافتي شهر هو.<ref name="BurtonFirstFootsteps1856"/> برٽن شهر جي حڪمران، بازارن، مذهبي زندگي، آبادي ۽ واپاري لاڳاپن بابت معلومات گڏ ڪئي. هن هرر جي سماجي ۽ سياسي حالتن کي پنهنجي سفرنامي ۾ بيان ڪيو ۽ شهر جي اهميت کي يورپي پڙهندڙن تائين پهچايو. === هرر پهچڻ جي تاريخي اهميت === برٽن کي عام طور هرر ۾ داخل ٿيندڙ اوائلي يورپي سياحن مان هڪ طور ياد ڪيو ويندو آهي. بهرحال، هرر اڳ ئي مقامي ۽ علائقائي مسلمان واپارين، عالمن ۽ مسافرن جي ڄاتل سڃاتل شهرن مان هو. تنهنڪري برٽن جي سفر کي شهر جي «دريافت» چوڻ بدران هڪ يورپي مسافر جي دستاويزي دوري طور بيان ڪرڻ وڌيڪ درست آهي. برٽن جي هرر بابت لکڻين جي اهميت سندس مشاهدي، جاگرافيائي بيان ۽ ان دور جي شهر بابت محفوظ ڪيل معلومات ۾ آهي.<ref name="Ghose2006"/> === بربرا واري مهم === 1855ع ۾ برٽن ٻين يورپي مهم جوئن سان گڏ [[بربرا]] واري علائقي ۾ هڪ نئين مهم ۾ شامل ٿيو. هن مهم ۾ [[جان هيننگ اسپيڪ]]، ليفٽيننٽ جي. اي. هرن ۽ وليم اسٽرويان پڻ شامل هئا. مهم دوران سندن ڪئمپ تي هٿياربند حملو ٿيو. وليم اسٽرويان مارجي ويو، جڏهن ته برٽن ۽ اسپيڪ زخمي ٿيا.<ref name="McLynn1990"/><ref name="Lovell1998"/> === برٽن جي چهري تي زخم === بربرا واري حملي دوران هڪ نيزو برٽن جي چهري مان گذريو ۽ کيس سخت زخم رسيو. هن زخم جو نشان سندس چهري تي باقي زندگي موجود رهيو. سندس پوءِ واري تصويرن ۽ سوانحي احوالن ۾ انهيءَ زخم جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Rice1990"/> حملي کان پوءِ مهم ختم ٿي وئي ۽ بچيل مهم جو واپس موٽيا. === پهريان قدم اوڀر آفريڪا ۾ === 1856ع ۾ برٽن ''First Footsteps in East Africa; or, An Exploration of Harar'' (اوڀر آفريڪا ۾ پهريان قدم، يا هرر جي ڳولا) شايع ڪيو. ڪتاب ۾ زيلع، هرر، صومالي علائقن، مقامي ماڻهن، ٻولين، واپار، مذهبي زندگي ۽ سفر جي حالتن بابت معلومات شامل آهي.<ref name="BurtonFirstFootsteps1856"/> هي ڪتاب برٽن جي آفريڪي سفرنامن جي سلسلي ۾ اهم جاءِ رکي ٿو. ان جي باوجود، مقامي ماڻهن ۽ سماجي گروهن بابت سندس ڪجهه بيان نوآبادياتي دور جي تعصبن کان آزاد نه آهن؛ تنهنڪري انهن کي جديد آفريڪي تاريخ ۽ انسانيات جي تحقيق سان ڀيٽڻ ضروري آهي. == ڪريميا جي جنگ سان لاڳاپو == 1850ع واري ڏهاڪي ۾ برٽن جي فوجي زندگيءَ جو هڪ ٻيو مرحلو [[ڪريميا جي جنگ]] سان لاڳاپيل هو. هن [[بيشي بازوق]] (''Bashi-bazouks'') نالي عثماني غيرباقاعده فوجي دستن سان لاڳاپيل ذميوارين ۾ حصو ورتو. اهي دستا عثماني فوجي نظام جو حصو هئا، پر سندن تنظيم ۽ نظم و ضبط باقاعده فوج کان مختلف هو.<ref name="Wright1906"/><ref name="McLynn1990"/> برٽن جي هن فوجي وابستگيءَ جو عرصو نسبتاً مختصر رهيو. انتظامي اختلافن ۽ تنظيم سان لاڳاپيل مسئلن سبب سندس خدمتون ڊگهي عرصي تائين جاري نه رهيون. سندس فوجي زندگيءَ ۾ هندستان ۽ سنڌ جي ملازمت کان پوءِ هي مرحلو اهم هو، ڇاڪاڻ ته ان کان پوءِ سندس ڌيان وڏي پيماني تي جاگرافيائي سفرن ۽ تحقيق ڏانهن وڌيو. == آفريڪا جي وڏين ڍنڍن جي ڳولا (1856ع–1859ع) == [[فائل:Lake Tanganyika.jpg|thumb|[[ڍنڍ ٽانگانيڪا]]، جنهن تائين برٽن ۽ اسپيڪ جي مهم فيبروري 1858ع ۾ پهتي.]] 1850ع واري ڏهاڪي ۾ آفريڪا جي اندروني جاگرافي ۽ [[نيل درياهه]] جي سرچشمي بابت يورپي جاگرافيدانن ۾ وڏي دلچسپي هئي. برٽن ۽ [[جان هيننگ اسپيڪ]] اوڀر آفريڪا جي اندرين علائقن ڏانهن هڪ مهم ڪئي، جنهن جو مقصد وڏين ڍنڍن، واپاري رستن ۽ نيل درياهه جي سرچشمي بابت معلومات حاصل ڪرڻ هو.<ref name="BurtonLakeRegions1860">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=The Lake Regions of Central Africa: A Picture of Exploration |volume=1–2 |publisher=Longman, Green, Longman, and Roberts |location=London |year=1860 |language=en }}</ref> === رائل جاگرافيائي سوسائٽيءَ جي مدد === برٽن جي آفريڪي مهم کي [[رائل جاگرافيائي سوسائٽي]] جي حمايت حاصل هئي. مهم ۾ برٽن اڳواڻ ۽ اسپيڪ سندس ساٿي هو. ٻنهي کي جاگرافيائي مشاهدي، سفر، رستن جي سڃاڻپ ۽ آفريڪا جي اندرين علائقن بابت معلومات گڏ ڪرڻ جي ذميواري هئي.<ref name="McLynn1990"/> ان وقت يورپي نقشن ۾ آفريڪا جي ڪيترن اندرين علائقن بابت معلومات نامڪمل هئي، جيتوڻيڪ اهي علائقا مقامي آباديءَ، واپارين ۽ مسافرن کي اڳ ئي ڄاتل هئا. === زنجبار کان اندروني آفريڪا ڏانهن === مهم جو اهم سامونڊي مرڪز [[زنجبار]] هو. برٽن ۽ اسپيڪ اوڀر آفريڪا جي ساحلي علائقي کان اندرين حصن ڏانهن روانا ٿيا. سندن سفر ۾ آفريڪي رهنمائن، باربردارن، واپارين، مترجمن ۽ قافلي جي ٻين ماڻهن اهم ڪردار ادا ڪيو. مقامي رستن، پاڻيءَ جي هنڌن، رهائش ۽ واپار بابت انهن ماڻهن جي ڄاڻ کان سواءِ اهڙو سفر ممڪن نه هو.<ref name="BurtonLakeRegions1860"/> === سيدي مبارڪ بمبئي ۽ مقامي ساٿي === [[سيدي مبارڪ بمبئي]] اوڀر آفريڪا جي مشهور رهنمائن مان هڪ هو، جنهن برٽن ۽ اسپيڪ جي مهم ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هو اڳتي هلي آفريڪا جي ٻين يورپي مهمن سان پڻ لاڳاپيل رهيو. برٽن ۽ اسپيڪ جي مهم جي تاريخ کي صرف ٻن يورپي سياحن جي ڪاميابيءَ طور پيش ڪرڻ نامڪمل آهي، ڇاڪاڻ ته ان ۾ مقامي آفريڪي ماڻهن جي ڄاڻ، محنت ۽ رهنمائي بنيادي اهميت رکي ٿي.<ref name="Jeal2011">{{cite book |last=Jeal |first=Tim |title=Explorers of the Nile: The Triumph and Tragedy of a Great Victorian Adventure |publisher=Yale University Press |location=New Haven |year=2011 |language=en |isbn=978-0-300-14935-7 }}</ref> === سفر جون ڏکيائون === آفريڪا جي اندروني سفر دوران برٽن ۽ اسپيڪ کي بيمارين، ٿڪاوٽ، موسمي حالتن، رسد جي مسئلن ۽ ٻين ڏکيائين کي منهن ڏيڻو پيو. ٻئي مهم جو مختلف وقتن تي سخت بيمار ٿيا. انهن حالتن سندن سفر جي رفتار ۽ جاگرافيائي مشاهدي جي صلاحيت تي اثر وڌو.<ref name="BurtonLakeRegions1860"/> مهم جي ڪاميابيءَ ۾ مقامي ماڻهن جي مدد، رستن بابت معلومات ۽ قافلي جي تنظيم اهم هئي. == ڍنڍ ٽانگانيڪا تائين پهچڻ (1858ع) == فيبروري 1858ع ۾ برٽن ۽ اسپيڪ جي مهم [[ڍنڍ ٽانگانيڪا]] تائين پهتي. هيءَ اوڀر آفريڪا جي وڏين ڍنڍن مان هڪ آهي ۽ موجوده تنزانيا، ڪانگو جي جمهوري جمهوريه، برونڊي ۽ زامبيا جي سرحدي علائقن سان لاڳاپيل آهي. برٽن ۽ اسپيڪ يورپي جاگرافيائي ادب ۾ ڍنڍ بابت تفصيلي مشاهدا پيش ڪندڙ اوائلي مهم جوئن مان هئا.<ref name="BurtonLakeRegions1860"/> === ڍنڍ جي جاگرافي === برٽن ڍنڍ ٽانگانيڪا جي پاڻيءَ، ڀرپاسي جي زمين، آباديءَ ۽ سفر جي رستن بابت معلومات گڏ ڪئي. هن ڍنڍ جي اهميت کي نيل درياهه جي سرچشمي بابت هلندڙ بحث سان ڳنڍيو. بهرحال، ان وقت موجود معلومات جي بنياد تي ڍنڍ ۽ نيل درياهه جي آبي نظام جو صحيح لاڳاپو طئي ڪرڻ آسان نه هو. === مقامي ڄاڻ جي اهميت === ڍنڍ ٽانگانيڪا برٽن ۽ اسپيڪ جي اچڻ کان اڳ ئي مقامي ماڻهن، واپارين ۽ علائقائي مسافرن کي معلوم هئي. انهيءَ ڪري «ڍنڍ جي دريافت» وارو اصطلاح صرف يورپي نقشن ۽ جاگرافيائي علم ۾ ان جي داخلا جي مخصوص معنيٰ ۾ استعمال ڪري سگهجي ٿو. جديد تاريخي مطالعي ۾ مقامي آفريڪي آباديءَ جي اڳوڻي ڄاڻ ۽ سفرن ۾ سندن ڪردار کي تسليم ڪيو وڃي ٿو.<ref name="Jeal2011"/> == جان هيننگ اسپيڪ ۽ ڍنڍ وڪٽوريا == [[فائل:John Hanning Speke.jpg|thumb|upright|[[جان هيننگ اسپيڪ]]، جيڪو برٽن سان گڏ آفريڪي مهم ۾ شامل هو ۽ پوءِ نيل درياهه جي سرچشمي بابت سندس مخالف ٿيو.]] 1858ع ۾ برٽن ۽ اسپيڪ جي مهم دوران ٻنهي جي تحقيق جا رستا ڪجهه وقت لاءِ جدا ٿيا. برٽن جي بيماريءَ ۽ ٻين حالتن سبب اسپيڪ اتر طرف هڪ جدا سفر ڪيو ۽ آگسٽ 1858ع ۾ [[ڍنڍ وڪٽوريا]] تائين پهتو. اسپيڪ هن ڍنڍ کي برطانوي راڻي [[راڻي وڪٽوريا|وڪٽوريا]] جي نالي سان منسوب ڪيو.<ref name="Jeal2011"/> === نيل درياهه جي سرچشمي بابت اسپيڪ جو نظريو === اسپيڪ جو خيال هو ته ڍنڍ وڪٽوريا نيل درياهه جي اهم سرچشمن مان هڪ آهي. هن پنهنجي مشاهدي ۽ مقامي معلومات جي بنياد تي اهو نتيجو پيش ڪيو، جيتوڻيڪ ان وقت هن ڍنڍ مان نيل درياهه جي نڪرڻ واري رستي جو مڪمل سڌو مشاهدو نه ڪيو هو. برٽن اسپيڪ جي نتيجي کي فوري طور قبول نه ڪيو ۽ وڌيڪ ثبوتن جي ضرورت تي زور ڏنو.<ref name="McLynn1990"/><ref name="Jeal2011"/> === برٽن ۽ اسپيڪ جو اختلاف === برٽن ۽ اسپيڪ جي وچ ۾ اختلاف جا ڪيترائي سبب هئا، جن ۾ نيل درياهه جي سرچشمي بابت مختلف نظريا، مهم جي اڳواڻي، علمي شهرت ۽ دريافتن جو اعزاز شامل هئا. اسپيڪ جي انگلينڊ واپسيءَ کان پوءِ سندس نتيجن کي وڏي توجهه ملي. برٽن ان ڳالهه تي ناراض ٿيو ته سندس خيال ۾ مهم جي گڏيل ڪم ۽ اڳواڻيءَ کي مناسب اهميت نه ڏني وئي هئي.<ref name="McLynn1990"/> اختلاف آهستي آهستي علمي بحث کان ذاتي ۽ عوامي تڪرار ۾ تبديل ٿي ويو. === ٻي آفريڪي مهم === اسپيڪ پوءِ [[جيمس آگسٽس گرانٽ]] سان گڏ اوڀر آفريڪا جي هڪ ٻي مهم ڪئي. هن مهم دوران اسپيڪ ڍنڍ وڪٽوريا جي اترئين حصي ۽ نيل درياهه سان ان جي لاڳاپي بابت وڌيڪ معلومات حاصل ڪئي. 1862ع ۾ هن ڍنڍ وڪٽوريا مان نڪرندڙ پاڻيءَ جي رستي جو مشاهدو ڪيو، جنهن سندس اڳوڻي نظريي کي وڌيڪ مضبوط ڪيو.<ref name="Jeal2011"/> == نيل درياهه جي سرچشمي بابت بحث == [[نيل درياهه]] جي سرچشمي بابت سوال اڻويهين صديءَ جي جاگرافيائي تحقيق جي اهم مسئلن مان هڪ هو. برٽن، اسپيڪ ۽ ٻين محققن وٽ ان بابت مختلف نظريا هئا. برٽن وڌيڪ احتياط سان جاگرافيائي ثبوت گڏ ڪرڻ جو حامي هو، جڏهن ته اسپيڪ ڍنڍ وڪٽوريا کي نيل درياهه جي اهم سرچشمي طور پيش ڪيو.<ref name="Jeal2011"/> === علمي بحث جي تياري === 1864ع ۾ برٽن ۽ اسپيڪ جي وچ ۾ نيل درياهه جي سرچشمي بابت هڪ عوامي علمي بحث ٿيڻ جو امڪان هو. ٻنهي جي اختلافن سبب اهو بحث وڏي دلچسپيءَ جو موضوع بڻجي چڪو هو. پر بحث کان ٿورو اڳ اسپيڪ جي وفات ٿي وئي. === اسپيڪ جي وفات (1864ع) === جان هيننگ اسپيڪ 15 سيپٽمبر 1864ع تي انگلينڊ ۾ شڪار دوران بندوق جي گولي لڳڻ سبب فوت ٿيو. سرڪاري جاچ ۾ سندس موت کي حادثاتي قرار ڏنو ويو، جيتوڻيڪ پوءِ جي ڪجهه سوانحي بحثن ۾ واقعي جي حالتن بابت سوال اٿاريا ويا.<ref name="Jeal2011"/><ref name="McLynn1990"/> اسپيڪ جي وفات سبب برٽن ۽ اسپيڪ جي وچ ۾ طئي ٿيل عوامي بحث ٿي نه سگهيو. === جديد جاگرافيائي سمجهاڻي === جديد جاگرافيءَ موجب ڍنڍ وڪٽوريا [[اڇي نيل]] جي آبي نظام جو اهم ذريعو آهي. تنهن هوندي به نيل درياهه جي سڀ کان پري سرچشمي جي سڃاڻپ وڌيڪ پيچيده سوال آهي، ڇاڪاڻ ته ڍنڍ وڪٽوريا ۾ ڪيترائي درياهه ڇوڙ ڪن ٿا. انهيءَ ڪري اسپيڪ جي نتيجي کي نيل جي آبي نظام بابت هڪ اهم تاريخي اڳڀرائي طور سمجهڻ گهرجي، نه ته نيل جي سڀني سرچشمن بابت آخري ۽ مڪمل وضاحت طور. == آفريڪا جي ڍنڍن بابت برٽن جو ڪتاب == 1860ع ۾ برٽن ''The Lake Regions of Central Africa: A Picture of Exploration'' (وچ آفريڪا جي ڍنڍن وارا علائقا: ڳولا جي هڪ تصوير) ٻن جلدن ۾ شايع ڪيو. هي ڪتاب سندس آفريڪي مهم، سفر جي رستن، ڍنڍ ٽانگانيڪا، مقامي آبادي، واپار، جاگرافي ۽ سفر جي ڏکيائين بابت تفصيلي احوال تي ٻڌل آهي.<ref name="BurtonLakeRegions1860"/> ڪتاب ۾ برٽن آفريڪا جي سماجي ۽ ثقافتي زندگيءَ بابت پڻ لکيو، پر سندس ڪجهه تبصرا اڻويهين صديءَ جي يورپي نسلي ۽ نوآبادياتي سوچ جي اثر هيٺ هئا. انهيءَ ڪري جديد تاريخي تحقيق ۾ سندس ڪتاب کي همعصر سفرنامي ۽ نوآبادياتي علمي دستاويز ٻنهي حيثيتن سان پڙهيو وڃي ٿو.<ref name="Ghose2006"/> == آفريڪي مهمن جي تاريخي اهميت == برٽن جون آفريڪي مهمون يورپي جاگرافيائي تحقيق جي تاريخ ۾ اهم آهن. هن هرر، صومالي علائقن، اوڀر آفريڪا جي واپاري رستن ۽ ڍنڍ ٽانگانيڪا بابت تفصيلي معلومات شايع ڪئي. انهن سفرن سان گڏ برٽن ۽ اسپيڪ جي وچ ۾ نيل درياهه جي سرچشمي بابت اختلاف به جاگرافيائي تحقيق جي تاريخ جو مشهور واقعو بڻيو. جديد مطالعي ۾ انهن مهمن جي اهميت کي مقامي آفريڪي رهنمائن، مترجمن، باربردارن، واپارين ۽ ڄاڻ رکندڙ ماڻهن جي ڪردار کان الڳ نٿو ڪري سگهجي. === اهم سفرن جي تاريخوار فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#174a73;color:white;" | سال ! style="background:#174a73;color:white;" | سفر يا واقعو ! style="background:#174a73;color:white;" | هنڌ ! style="background:#174a73;color:white;" | تاريخي اهميت |- | style="background:#eaf3fb;" | 1853ع | عربستان جو سفر ۽ حج | مصر، مدينو ۽ مڪو | مقدس شهرن جي مذهبي ۽ سماجي زندگيءَ بابت تفصيلي سفرنامو |- | style="background:#edf6eb;" | 1854ع–1855ع | صومالي علائقن جي مهم | زيلع ۽ هرر | اوڀر آفريڪا جي شهرن، ٻولين ۽ واپاري رستن بابت تحقيق |- | style="background:#fff1e2;" | 1855ع | بربرا واري مهم | بربرا | هٿياربند حملي ۾ برٽن زخمي ٿيو ۽ مهم ختم ٿي |- | style="background:#f3eafa;" | 1855ع–1856ع | ڪريميا جي جنگ سان لاڳاپيل فوجي خدمت | عثماني فوجي انتظام سان لاڳاپيل علائقا | بيشي بازوق دستن سان فوجي وابستگي |- | style="background:#eaf3fb;" | 1856ع–1859ع | اوڀر آفريڪا جي اندروني مهم | زنجبار ۽ اندروني آفريڪا | آفريڪا جي وڏين ڍنڍن ۽ نيل جي سرچشمي بابت تحقيق |- | style="background:#edf6eb;" | 1858ع | ڍنڍ ٽانگانيڪا تائين پهچڻ | ڍنڍ ٽانگانيڪا | يورپي جاگرافيائي ادب ۾ ڍنڍ بابت تفصيلي مشاهدا |- | style="background:#fff1e2;" | 1858ع | اسپيڪ جو ڍنڍ وڪٽوريا تائين سفر | ڍنڍ وڪٽوريا | نيل جي سرچشمي بابت اسپيڪ جو نظريو |- | style="background:#f3eafa;" | 1864ع | برٽن ۽ اسپيڪ جي طئي ٿيل بحث جو نه ٿيڻ | انگلينڊ | اسپيڪ جي اوچتي وفات سبب علمي بحث ملتوي ٿي ويو |} == عربستان ۽ آفريڪا بابت اهم تصنيفون == {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#22577a;color:white;" | سال ! style="background:#22577a;color:white;" | ڪتاب ! style="background:#22577a;color:white;" | سنڌي عنوان ! style="background:#22577a;color:white;" | موضوع |- | 1855ع–1856ع | ''Personal Narrative of a Pilgrimage to El-Medinah and Meccah'' | '''مديني ۽ مڪي جي زيارت جو ذاتي سفرنامو''' | حج، عربستان، اسلامي روايتون ۽ مقدس شهرن جي زندگي |- | 1856ع | ''First Footsteps in East Africa; or, An Exploration of Harar'' | '''اوڀر آفريڪا ۾ پهريان قدم، يا هرر جي ڳولا''' | صوماليا، هرر، مقامي سماج ۽ واپاري رستا |- | 1860ع | ''The Lake Regions of Central Africa: A Picture of Exploration'' | '''وچ آفريڪا جي ڍنڍن وارا علائقا: ڳولا جي هڪ تصوير''' | ڍنڍ ٽانگانيڪا، اوڀر آفريڪا ۽ جاگرافيائي تحقيق |} == آمريڪا جو سفر (1860ع) == [[فائل:Richard Francis Burton by Rischgitz, 1864.jpg|thumb|upright|رچرڊ فرانسس برٽن جي تصوير، لڳ ڀڳ 1864ع.]] آفريڪا جي مهمن کان پوءِ رچرڊ فرانسس برٽن 1860ع ۾ [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] جو سفر ڪيو. هن سفر ۾ سندس خاص دلچسپي آمريڪا جي اولهه وارن علائقن، مقامي آباديءَ، مذهبي تحريڪن ۽ [[مورمن ازم|مورمن]] برادريءَ جي سماجي ۽ مذهبي زندگيءَ سان هئي.<ref name="BurtonCitySaints1861">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=The City of the Saints, and Across the Rocky Mountains to California |publisher=Longman, Green, Longman, and Roberts |location=London |year=1861 |language=en |url=https://archive.org/search?query=Richard+Francis+Burton+City+of+the+Saints+1861 }}</ref> برٽن آمريڪا جي اوڀر وارن علائقن کان اولهه ڏانهن سفر ڪندي [[راڪي جبل]] پار ڪيا ۽ [[يوٽا]] جي گاديءَ واري شهر [[سالٽ ليڪ سٽي]] پهتو. ان کان پوءِ هن [[ڪيليفورنيا]] جو پڻ دورو ڪيو. === سالٽ ليڪ سٽي ۽ مورمن برادري === سالٽ ليڪ سٽي ۾ برٽن مورمن مذهبي تحريڪ جي اڳواڻن، عقيدن، سماجي تنظيم ۽ گهريلو زندگيءَ بابت معلومات گڏ ڪئي. هن [[برگهم ينگ]] سان ملاقات ڪئي، جيڪو ان وقت [[چرچ آف جيسس ڪرائسٽ آف ليٽر ڊي سينٽس]] جو صدر ۽ مورمن برادريءَ جو اهم اڳواڻ هو.<ref name="BurtonCitySaints1861"/> برٽن مورمن برادريءَ جي مذهبي عقيدن، اجتماعي زندگيءَ، گهڻ زاليت جي رواج ۽ آمريڪي سماج سان سندن لاڳاپن بابت تفصيلي مشاهدا پيش ڪيا. هن برادريءَ جي ڪجهه روايتن بابت تنقيدي تبصرا ڪيا، پر ساڳئي وقت ٻين يورپي ليکڪن جي ڀيٽ ۾ ان جي عقيدن ۽ سماجي نظام کي سمجهڻ جي ڪوشش پڻ ڪئي.<ref name="Rice1990"/> === راڪي جبلن کان ڪيليفورنيا تائين === برٽن پنهنجي سفر دوران آمريڪا جي اولهه وارن علائقن جي جاگرافي، آمدرفت، رهائش، واپاري رستن ۽ آبادڪاريءَ بابت معلومات گڏ ڪئي. هن زميني سفر جي مشڪلاتن، رستن جي حالتن ۽ ان دور جي آمريڪي سماج بابت مشاهدا لکيا. سندس سفر ان زماني ۾ ٿيو، جڏهن آمريڪا جي اولهه طرف آبادڪاري، مقامي آمريڪي قومن جي زمينن تي قبضي ۽ سياسي توسيع جو عمل جاري هو. برٽن جا بيان انهيءَ تاريخي پسمنظر ۾ پڙهڻ گهرجن. === بزرگن جو شهر (1861ع) === 1861ع ۾ برٽن پنهنجي آمريڪي سفر بابت ڪتاب ''The City of the Saints, and Across the Rocky Mountains to California'' شايع ڪيو. ڪتاب جو سنڌي عنوان '''بزرگن جو شهر ۽ راڪي جبلن کان ڪيليفورنيا تائين''' ترجمو ڪري سگهجي ٿو. هن تصنيف ۾ مورمن برادريءَ جي تاريخ، عقيدن، سماجي زندگيءَ، سالٽ ليڪ سٽي ۽ آمريڪا جي اولهه وارن علائقن بابت تفصيلي مواد موجود آهي.<ref name="BurtonCitySaints1861"/> هي ڪتاب اڻويهين صديءَ جي آمريڪي مذهبي ۽ سماجي تاريخ بابت برٽن جي اهم سفرنامن مان هڪ آهي. == ازابيل ارنڊيل سان شادي == [[فائل:Isabel Burton.jpg|thumb|upright|[[ازابيل برٽن]]، رچرڊ فرانسس برٽن جي گهرواري، ليکڪا ۽ سندس زندگيءَ بابت اهم سوانحي ماخذن مان هڪ.]] رچرڊ فرانسس برٽن 22 جنوري 1861ع تي [[ازابيل برٽن|ازابيل ارنڊيل]] (''Isabel Arundell'') سان شادي ڪئي.<ref name="Lovell1998"/><ref name="Wright1906"/> ازابيل جو جنم 1831ع ۾ ٿيو. هوءَ هڪ انگريز رومن ڪيٿولڪ خاندان سان تعلق رکندي هئي ۽ اڳتي هلي سفرناما نگار، ليکڪا ۽ برٽن جي زندگيءَ جي سوانح نگار طور مشهور ٿي. === ملاقات ۽ شاديءَ جو پسمنظر === برٽن ۽ ازابيل جي پهرين ملاقات 1850ع واري ڏهاڪي ۾ ٿي هئي. ٻنهي جي شاديءَ ۾ ڪجهه وقت لڳو، جنهن جا سبب خانداني، مذهبي ۽ سماجي حالتن سان لاڳاپيل هئا. برٽن جي غيرروايتي زندگيءَ، مسلسل سفرن ۽ مذهبي موضوعن بابت سندس خيالن سبب هن شاديءَ بابت خاندانن ۾ تحفظات موجود هئا.<ref name="Lovell1998"/> ان جي باوجود ٻنهي شادي ڪئي ۽ ازابيل پنهنجي مڙس جي سفارتي ۽ ادبي زندگيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. === ازدواجي زندگي ۽ گڏيل سفر === ازابيل برٽن پنهنجي مڙس سان گڏ مختلف ملڪن ۾ رهي ۽ ڪيترن سفرن ۾ سندس ساٿ ڏنو. هن برٽن جي سفارتي مقررين دوران گهريلو انتظام، سماجي ملاقاتن ۽ سفرن جي تنظيم ۾ مدد ڪئي. ازابيل پنهنجي لکڻين ۾ انهن ملڪن جي سماجي زندگيءَ، مذهبي روايتن ۽ سفر جي تجربن بابت تفصيل محفوظ ڪيا.<ref name="IsabelInnerLife1893">{{cite book |last=Burton |first=Isabel |title=The Life of Captain Sir Richard F. Burton |volume=1–2 |publisher=Chapman and Hall |location=London |year=1893 |language=en }}</ref> برٽن ۽ ازابيل کي ڪو اولاد نه ٿيو. === مذهبي اختلاف === ازابيل رومن ڪيٿولڪ مذهب سان گهري وابستگي رکندي هئي، جڏهن ته برٽن جا مذهبي خيال پيچيده ۽ غيرروايتي هئا. برٽن اسلام، عيسائيت، هندومت ۽ ٻين مذهبي روايتن جو مطالعو ڪيو، پر سندس ذاتي مذهبي سڃاڻپ بابت سوانح نگارن ۾ اختلاف موجود آهن.<ref name="Kennedy2005"/><ref name="Rice1990"/> انهيءَ ڪري برٽن کي بنا واضح ثبوت جي ڪنهن هڪ مذهب جو مستقل پيروڪار قرار ڏيڻ مناسب نه آهي. == برطانوي سفارتي ملازمت == 1861ع کان پوءِ برٽن جي زندگيءَ جو وڏو حصو [[برطانيا]] جي سفارتي خدمت ۾ گذريو. هن مختلف ملڪن ۾ برطانوي قونصل جي حيثيت سان ڪم ڪيو. سندس اهم مقرريون فرنانڊو پو، سانتوس، دمشق ۽ ٽريسٽي ۾ ٿيون.<ref name="Wright1906"/><ref name="Lovell1998"/> سفارتي ملازمت دوران به برٽن سفر، ٻولين جي مطالعي، تاريخي تحقيق ۽ ڪتابن جي تصنيف جاري رکي. === سفارتي مقررين جي تاريخوار فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#194d72;color:white;" | دور ! style="background:#194d72;color:white;" | عهدو ! style="background:#194d72;color:white;" | مقرريءَ جو هنڌ ! style="background:#194d72;color:white;" | اهم سرگرميون |- | style="background:#eaf3fb;" | 1861ع–1864ع | برطانوي قونصل | [[فرنانڊو پو]]، موجوده [[بيئوڪو]]، استوائي گني | اولهه آفريڪا بابت تحقيق، سفر ۽ سماجي مشاهدا |- | style="background:#edf6eb;" | 1865ع–1868ع | برطانوي قونصل | [[سانتوس، برازيل|سانتوس]]، برازيل | برازيل جي تاريخ، جاگرافي، معيشت ۽ سماج بابت سفر |- | style="background:#fff2e4;" | 1869ع–1871ع | برطانوي قونصل | [[دمشق]]، عثماني شام | شام، فلسطين ۽ علائقائي سياسي ۽ مذهبي حالتن بابت مشاهدا |- | style="background:#f3eafa;" | 1872ع–1890ع | برطانوي قونصل | [[ٽريسٽي]]، آسٽريا-هنگري | ادبي ترجما، تصنيفون، علمي تحقيق ۽ آخري زندگي |} == فرنانڊو پو ۾ قونصل (1861ع–1864ع) == [[فائل:Bioko island map.png|thumb|[[بيئوڪو]] ٻيٽ جو نقشو. برٽن جي دور ۾ هن ٻيٽ کي فرنانڊو پو سڏيو ويندو هو.]] 1861ع ۾ برٽن کي اولهه آفريڪا جي ٻيٽ [[فرنانڊو پو]] تي برطانوي قونصل مقرر ڪيو ويو. فرنانڊو پو موجوده [[استوائي گني]] جو حصو آهي ۽ هاڻي عام طور بيئوڪو سڏيو وڃي ٿو. ان وقت هي ٻيٽ اسپيني نوآبادياتي انتظام سان لاڳاپيل هو، جڏهن ته برطانيا جا واپاري ۽ سفارتي مفاد پڻ هن علائقي ۾ موجود هئا.<ref name="Rice1990"/> === قونصل خاني جون ذميواريون === برٽن جون ذميواريون برطانوي واپارين جي مفادن، سفارتي لاڳاپن ۽ علائقي جي سياسي ۽ معاشي حالتن بابت رپورٽون تيار ڪرڻ سان لاڳاپيل هيون. هن پنهنجي مقرريءَ دوران ٻيٽ ۽ ڀرپاسي جي آفريڪي علائقن جو سفر ڪيو. برٽن کي اولهه آفريڪا جي ٻولين، مقامي حڪمرانن، واپار، مذهبي روايتن ۽ سماجي تنظيم ۾ دلچسپي هئي. === داهومي جو سفر === فرنانڊو پو ۾ مقرريءَ دوران برٽن [[داهومي سلطنت]] جو دورو ڪيو. داهومي موجوده [[بينن]] جي علائقي ۾ قائم هڪ تاريخي آفريڪي رياست هئي. برٽن داهومي جي حڪمران، درٻاري روايتن، فوجي تنظيم ۽ سماجي حالتن بابت لکيو.<ref name="BurtonDahome1864">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=A Mission to Gelele, King of Dahome |volume=1–2 |publisher=Tinsley Brothers |location=London |year=1864 |language=en }}</ref> هن داهومي جي فوج، عورت سپاهين ۽ مذهبي رسمن بابت پڻ احوال ڏنو. داهومي بابت سندس بيان تاريخي لحاظ کان اهم آهن، پر انهن ۾ نوآبادياتي دور جي يورپي تعبيرن ۽ قدرائتن فيصلن جا اثر موجود آهن. === داهومي جي بادشاهه گليلي ڏانهن مشن === 1864ع ۾ برٽن ''A Mission to Gelele, King of Dahome'' (داهومي جي بادشاهه گليلي ڏانهن هڪ مشن) شايع ڪيو. هي ڪتاب ٻن جلدن ۾ ڇپيو ۽ ان ۾ داهومي جي سياسي، فوجي، سماجي ۽ مذهبي زندگيءَ بابت تفصيل شامل آهن.<ref name="BurtonDahome1864"/> برٽن جي آفريڪا بابت تصنيفن ۾ هي ڪتاب خاص اهميت رکي ٿو. === اولهه آفريڪا جا ٻيا سفر === فرنانڊو پو ۾ رهائش دوران برٽن [[گبون]] ۽ اولهه آفريڪا جي ٻين علائقن بابت پڻ معلومات گڏ ڪئي. هن سامونڊي ڪنارن، واپاري رستن، مقامي آبادي ۽ علائقي جي جاگرافيءَ بابت لکيو. 1863ع ۾ سندس ڪتاب ''Wanderings in West Africa'' (اولهه آفريڪا ۾ رولاڪيون) شايع ٿيو.<ref name="BurtonWanderings1863">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Wanderings in West Africa: From Liverpool to Fernando Po |volume=1–2 |publisher=Tinsley Brothers |location=London |year=1863 |language=en }}</ref> == برازيل ۾ قونصل (1865ع–1868ع) == [[فائل:Santos Brazil.jpg|thumb|برازيل جو سامونڊي شهر [[سانتوس، برازيل|سانتوس]]، جتي برٽن برطانوي قونصل طور مقرر رهيو.]] 1865ع ۾ برٽن کي [[برازيل]] جي بندرگاهه واري شهر [[سانتوس، برازيل|سانتوس]] ۾ برطانوي قونصل مقرر ڪيو ويو. برازيل ۾ رهائش دوران هن ملڪ جي جاگرافي، معاشي سرگرمين، غلاميءَ جي تاريخ، مقامي سماج ۽ اندروني علائقن بابت معلومات گڏ ڪئي.<ref name="BurtonBrazil1869">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Explorations of the Highlands of the Brazil |volume=1–2 |publisher=Tinsley Brothers |location=London |year=1869 |language=en }}</ref> === برازيل جي اندرين علائقن جا سفر === برٽن سانتوس کان ٻاهر برازيل جي مختلف علائقن جو سفر ڪيو. L هن [[ميناس جيرائس]] ۽ ٻين علائقن جي جاگرافي، معدنيات، زراعت، واپار ۽ آبادڪاريءَ بابت لکيو. برازيل جي اندرين علائقن ۾ سندس سفرن دوران درياهه، جبل، رستا ۽ مقامي آبادي سندس مشاهدي جا اهم موضوع هئا. === برازيل جي سماجي ۽ معاشي زندگي === برٽن برازيل جي غلاميءَ تي ٻڌل معاشي نظام، زرعي پيداوار، کاڻين ۽ واپاري سرگرمين بابت تبصرا ڪيا. برازيل ۾ غلاميءَ جو خاتمو 1888ع ۾ ٿيو؛ تنهنڪري برٽن جي 1860ع واري ڏهاڪي جي سفرن دوران اها سماجي ۽ معاشي حقيقت موجود هئي. برٽن جي لکڻين کي ان وقت جي برازيل جي سماجي ۽ معاشي تاريخ بابت هڪ يورپي مسافر جي مشاهدي طور پڙهڻ گهرجي. === برازيل جي بلند علائقن جي ڳولا === 1869ع ۾ برٽن ''Explorations of the Highlands of the Brazil'' (برازيل جي بلند علائقن جي ڳولا) شايع ڪيو. هي ڪتاب ٻن جلدن ۾ ڇپيو ۽ برازيل جي جاگرافي، معاشي زندگي، سفرن ۽ مقامي حالتن بابت تفصيلي احوال تي ٻڌل آهي.<ref name="BurtonBrazil1869"/> == پيراگوئي جو سفر ۽ جنگ بابت تحقيق == برازيل ۾ رهائش دوران برٽن [[پيراگوئي]] ۽ ڏکڻ آمريڪا جي سياسي حالتن ۾ پڻ دلچسپي ورتي. ان وقت [[پيراگوئي جي جنگ]] (1864ع–1870ع) جاري هئي، جنهن ۾ پيراگوئيءَ جو مقابلو برازيل، ارجنٽينا ۽ يوراگوئي جي اتحاد سان هو. برٽن جنگ سان لاڳاپيل علائقن جو سفر ڪيو ۽ فوجي ۽ سياسي حالتن بابت معلومات گڏ ڪئي. === پيراگوئي جي جنگ جي ميدانن مان خط === 1870ع ۾ سندس ڪتاب ''Letters from the Battle-Fields of Paraguay'' (پيراگوئي جي جنگ جي ميدانن مان خط) شايع ٿيو.<ref name="BurtonParaguay1870">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Letters from the Battle-Fields of Paraguay |publisher=Tinsley Brothers |location=London |year=1870 |language=en }}</ref> ڪتاب ۾ جنگ جي حالتن، فوجي تنظيم، سياسي معاملن ۽ سفر جي مشاهدن بابت احوال موجود آهي. هي تصنيف ڏکڻ آمريڪا جي اڻويهين صديءَ واري فوجي تاريخ بابت برٽن جي اهم لکڻين مان هڪ آهي. == دمشق ۾ برطانوي قونصل (1869ع–1871ع) == [[فائل:Umayyad Mosque, Damascus.jpg|thumb|[[دمشق جي اموي مسجد]]، شام جي اهم تاريخي ۽ مذهبي عمارتن مان هڪ.]] 1869ع ۾ برٽن کي [[دمشق]] ۾ برطانوي قونصل مقرر ڪيو ويو. ان وقت دمشق [[عثماني سلطنت]] جي انتظام هيٺ هو ۽ شام جي سياسي، مذهبي، واپاري ۽ ثقافتي زندگيءَ جو اهم مرڪز هو. برٽن جي دمشق واري مقرري سندس سفارتي زندگيءَ جي سڀ کان وڌيڪ تڪراري مرحلن مان هڪ بڻجي وئي.<ref name="Lovell1998"/><ref name="Rice1990"/> === شام جو سياسي ۽ مذهبي ماحول === اڻويهين صديءَ جي پوئين اڌ ۾ شام ۾ مختلف مذهبي برادريون، واپاري گروهه ۽ مقامي سياسي قوتون موجود هيون. برٽن پنهنجي سفارتي ذميوارين دوران مقامي حڪمرانن، مذهبي اڳواڻن، واپارين ۽ مختلف برادرين سان رابطا رکيا. هن شام جي تاريخ، ٻولين، مذهبي روايتن ۽ سماجي زندگيءَ بابت پڻ معلومات گڏ ڪئي. === ازابيل برٽن جو ڪردار === دمشق ۾ ازابيل برٽن پڻ پنهنجي مڙس سان گڏ رهي. هن مقامي سماجي زندگيءَ ۾ حصو ورتو ۽ مختلف ماڻهن سان ملاقاتون ڪيون. ازابيل پنهنجي لکڻين ۾ شام، فلسطين ۽ ڀرپاسي جي علائقن بابت سفرن ۽ مشاهدن جو احوال ڏنو.<ref name="IsabelInnerLife1893"/> === سفارتي تڪرار === برٽن جي دمشق واري مقرري دوران مقامي سياسي ۽ مذهبي معاملن بابت سندس روين ۽ فيصلن سبب اختلاف پيدا ٿيا. انهن اختلافن ۾ عثماني اختيارين، مقامي برادرين ۽ برطانوي سفارتي انتظام سان لاڳاپيل مسئلا شامل هئا. برٽن جي ڪجهه قدمن ۽ بيانن بابت شڪايتون ٿيون، جنهن کان پوءِ 1871ع ۾ کيس دمشق جي عهدي تان هٽايو ويو.<ref name="Lovell1998"/><ref name="Kennedy2005"/> سندس برطرفيءَ جي سببن بابت سوانح نگارن ۾ مختلف تشريحون ملن ٿيون. انهن کي ڪنهن هڪ مذهبي يا نسلي برادريءَ جي سازش طور بيان ڪرڻ تاريخي لحاظ کان غيرمحتاط ٿيندو. === شام بابت تصنيفون === برٽن ۽ ازابيل جي شام واري دور سان ڪيترائي سفرناما ۽ تحقيقي ڪتاب لاڳاپيل آهن. 1872ع ۾ ''Unexplored Syria'' (اڻڳوليل شام) نالي ڪتاب شايع ٿيو، جنهن ۾ برٽن ۽ چارلس فريڊرڪ ٽائر ويڪ ڊريڪ جي تحقيق شامل هئي.<ref name="BurtonSyria1872">{{cite book |last1=Burton |first1=Richard F. |last2=Drake |first2=Charles F. Tyrwhitt |title=Unexplored Syria |volume=1–2 |publisher=Tinsley Brothers |location=London |year=1872 |language=en }}</ref> ڪتاب ۾ شام ۽ فلسطين جي جاگرافي، آثار قديمه، مقامي روايتن ۽ سفرن بابت معلومات موجود آهي. == ٽريسٽي ۾ آخري سفارتي مقرري (1872ع–1890ع) == [[فائل:Trieste, Italy.jpg|thumb|[[ٽريسٽي]] جو شهر، جتي برٽن پنهنجي زندگيءَ جا آخري سال گذاريا.]] 1872ع ۾ برٽن کي [[ٽريسٽي]] ۾ برطانوي قونصل مقرر ڪيو ويو. ان وقت ٽريسٽي [[آسٽريا-هنگري]] جي سلطنت جو هڪ اهم بندرگاهه هو. موجوده دور ۾ هي شهر [[اٽلي]] جو حصو آهي. برٽن پنهنجي زندگيءَ جا آخري ارڙهن سال هن شهر ۾ گذاريا ۽ وفات تائين برطانوي قونصل جي عهدي تي رهيو.<ref name="Wright1906"/> === ٽريسٽي ۾ ادبي ۽ علمي سرگرميون === ٽريسٽي ۾ برٽن کي نسبتاً مستحڪم رهائش ۽ مطالعي جو ماحول مليو. هن پنهنجي اڳوڻن سفرن بابت مواد ترتيب ڏنو، ٻولين جو مطالعو جاري رکيو ۽ مختلف ادبي ۽ تاريخي تصنيفن تي ڪم ڪيو. هن دور ۾ سندس ڌيان خاص طور مشرقي ادب، ترجمن، تاريخي ڪتابن ۽ ثقافتي تحقيق ڏانهن وڌيو.<ref name="Kennedy2005"/> === عربي، فارسي ۽ هندستاني ادب جو مطالعو === برٽن کي عربي، فارسي، هندستاني ۽ ٻين ٻولين جي ادب سان ڊگهي عرصي کان دلچسپي هئي. ٽريسٽي ۾ هن انهن ادبي روايتن بابت پنهنجي مطالعي کي جاري رکيو ۽ ڪيترن اهم ڪتابن جا انگريزي ترجما يا ترتيب ڏنل نسخا شايع ڪيا. انهن ۾ ''The Kama Sutra of Vatsyayana''، ''The Book of the Thousand Nights and a Night'' ۽ ٻين تصنيفن جا نالا شامل آهن. انهن ترجمن جي تياريءَ ۾ ٻين عالمن، مترجمن ۽ ساٿين جي ڪردار کي پڻ تسليم ڪرڻ ضروري آهي؛ سڀني ڪتابن کي برٽن جا اڪيلا ۽ سڌا اصل ٻولين مان ڪيل ترجما سمجهڻ درست نه آهي.<ref name="Kennedy2005"/> === برطانوي اعزاز === 1886ع ۾ برٽن کي برطانوي سلطنت طرفان [[آرڊر آف سينٽ مائيڪل ۽ سينٽ جارج]] جو نائيٽ ڪمانڊر (''Knight Commander of the Order of St Michael and St George''، مختصر ''KCMG'') مقرر ڪيو ويو.<ref name="LondonGazette1886"/> ان اعزاز کان پوءِ کيس '''سر رچرڊ فرانسس برٽن''' چيو وڃڻ لڳو. === آخري سال === ٽريسٽي ۾ برٽن جي صحت عمر وڌڻ سان متاثر ٿيڻ لڳي، پر هن ادبي ۽ علمي سرگرميون جاري رکيون. سندس گهرواري ازابيل سندس ڪم، خط و ڪتابت ۽ ذاتي معاملن ۾ ساٿ ڏيندي رهي. برٽن 20 آڪٽوبر 1890ع تي ٽريسٽي ۾ وفات ڪئي.<ref name="Lovell1998"/> == سفارتي دور ۾ اهم تصنيفون == برٽن جي سفارتي ملازمت دوران مختلف ملڪن بابت ڪيترائي ڪتاب شايع ٿيا. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border:1px solid #91abc4;" ! style="background:#194d72;color:white;" | سال ! style="background:#194d72;color:white;" | اصل عنوان ! style="background:#194d72;color:white;" | سنڌي ترجمو ! style="background:#194d72;color:white;" | موضوع |- | style="background:#eaf3fb;" | 1861ع | ''The City of the Saints, and Across the Rocky Mountains to California'' | '''بزرگن جو شهر ۽ راڪي جبلن کان ڪيليفورنيا تائين''' | آمريڪا، مورمن برادري ۽ اولهه وارن علائقن جو سفر |- | style="background:#edf6eb;" | 1863ع | ''Wanderings in West Africa'' | '''اولهه آفريڪا ۾ رولاڪيون''' | اولهه آفريڪا، فرنانڊو پو ۽ سامونڊي علائقا |- | style="background:#fff2e4;" | 1864ع | ''A Mission to Gelele, King of Dahome'' | '''داهومي جي بادشاهه گليلي ڏانهن هڪ مشن''' | داهومي جي سياسي، سماجي ۽ فوجي زندگي |- | style="background:#f3eafa;" | 1869ع | ''Explorations of the Highlands of the Brazil'' | '''برازيل جي بلند علائقن جي ڳولا''' | برازيل جي جاگرافي، معيشت ۽ سماج |- | style="background:#eaf3fb;" | 1870ع | ''Letters from the Battle-Fields of Paraguay'' | '''پيراگوئي جي جنگ جي ميدانن مان خط''' | پيراگوئي جي جنگ ۽ ڏکڻ آمريڪا |- | style="background:#edf6eb;" | 1872ع | ''Unexplored Syria'' | '''اڻڳوليل شام''' | شام، فلسطين، جاگرافي ۽ آثار قديمه |- | style="background:#fff2e4;" | 1877ع | ''Sind Revisited'' | '''سنڌ جو ٻيهر سفر''' | سنڌ، ريلوي، فوج ۽ سماجي تبديليون |} == برٽن جي سفارتي ۽ علمي زندگيءَ جو جائزو == رچرڊ فرانسس برٽن جي سفارتي زندگيءَ ۾ سفر، تحقيق ۽ سرڪاري ذميواريون هڪٻئي سان ڳنڍيل رهيون. فرنانڊو پو ۾ هن اولهه آفريڪا بابت لکيو؛ برازيل ۾ ڏکڻ آمريڪا جي جاگرافي ۽ سماج جو مطالعو ڪيو؛ دمشق ۾ شام ۽ فلسطين جي تاريخي ۽ مذهبي ماحول بابت معلومات گڏ ڪئي؛ ۽ ٽريسٽي ۾ پنهنجي ادبي ۽ ترجمي واري ڪم کي وڌيڪ وقت ڏنو. سندس سفارتي خدمتون هميشه تڪرارن کان پاڪ نه رهيون. خاص طور دمشق واري مقرريءَ دوران سندس رويي ۽ فيصلن بابت اختلاف پيدا ٿيا. برٽن جي تصنيفن جي تاريخي اهميت سندس سفرن جي وسعت، ٻولين سان دلچسپي ۽ مختلف سماجن بابت محفوظ ڪيل معلومات ۾ آهي. ساڳئي وقت سندس لکڻين ۾ برطانوي سامراجي مفادن، ذاتي تعبيرن ۽ اڻويهين صديءَ جي يورپي سماجي سوچ جا اثر پڻ موجود آهن.<ref name="Ghose2006"/><ref name="Kennedy2005"/> انهيءَ ڪري سندس سفارتي ۽ تحقيقي زندگيءَ جو مطالعو ٻنهي پهلوئن، يعني علمي خدمتن ۽ تاريخي حدن، کي نظر ۾ رکي ڪرڻ گهرجي. == ادبي تصنيفون ۽ ترجما == [[فائل:Richard Francis Burton by Rischgitz, 1864.jpg|thumb|upright|رچرڊ فرانسس برٽن، جنهن سفرنامن سان گڏ عربي، فارسي، هندستاني ۽ ٻين ادبي روايتن بابت ڪتاب ۽ ترجما شايع ڪيا.]] رچرڊ فرانسس برٽن پنهنجي سفرنامن، جاگرافيائي تحقيق ۽ سفارتي خدمتن سان گڏ هڪ گهڻ رخي ليکڪ ۽ مترجم پڻ هو. سندس علمي دلچسپين ۾ [[عربي ادب]]، [[فارسي ادب]]، [[سنسڪرت ادب]]، [[پرتگالي ادب]]، مذهبي روايتون، لوڪ ڪهاڻيون، شاعري، انساني سماج ۽ تاريخي هٿيار شامل هئا.<ref name="Kennedy2005"/><ref name="Rice1990"/> برٽن جي نالي سان پنجاهه کان وڌيڪ ڪتاب ۽ ٻيون تصنيفون منسوب ڪيون وڃن ٿيون، جيتوڻيڪ صحيح تعداد جو دارومدار انهيءَ ڳالهه تي آهي ته مختلف جلدن، ٻيهر ڇپيل نسخن، ترجمن ۽ گڏيل تصنيفن کي ڪيئن ڳڻيو وڃي.<ref name="BurtonBibliography"/> سندس ادبي زندگيءَ جي اهم خصوصيت اها هئي ته هن مختلف ٻولين جي ادب کي انگريزي پڙهندڙن تائين پهچائڻ جي ڪوشش ڪئي. البت سندس ڪيترن ترجمن ۾ ٻين عالمن ۽ ساٿين جي مدد شامل هئي، ۽ ڪجهه ڪتاب اصل ٻوليءَ مان سڌي ترجمي بدران اڳوڻن ترجمن ۽ نسخن تي ٻڌل هئا. === ترجمي جو انداز === برٽن جا ترجما اڪثر روايتي وڪٽورين انگريزيءَ کان مختلف انداز ۾ لکيل آهن. هن پراڻن لفظن، غيرمعمولي اصطلاحن، عربي ۽ فارسي لفظن جي نقل، تفصيلي حاشين ۽ ثقافتي تشريحن کي وڏي اهميت ڏني. هن جو مقصد صرف ڪهاڻين يا شعرن جو مطلب منتقل ڪرڻ نه هو، پر انهن سان لاڳاپيل سماجي، مذهبي، لساني ۽ تاريخي پسمنظر پڻ پيش ڪرڻ هو.<ref name="Kennedy2005"/> تنهن هوندي به سندس ترجمن ۾ ڪڏهن ڪڏهن اهڙا اضافا، تشريحون ۽ ذاتي تبصرا ملن ٿا، جيڪي اصل متن جو سڌو حصو نه آهن. انهيءَ ڪري برٽن جي ترجمن کي ادبي ۽ تاريخي اهميت حاصل هجڻ باوجود جديد تنقيدي ترجمن سان ڀيٽي پڙهڻ گهرجي. == وڪرم ۽ ويمپائر (1870ع) == 1870ع ۾ برٽن ''Vikram and the Vampire; or, Tales of Hindu Devilry'' نالي ڪتاب شايع ڪيو. ڪتاب جو سنڌي عنوان '''وڪرم ۽ ويمپائر، يا هندو ڏندڪٿائن جون ڪهاڻيون''' ڪري سگهجي ٿو.<ref name="BurtonVikram1870">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Vikram and the Vampire; or, Tales of Hindu Devilry |publisher=Longmans, Green, and Co. |location=London |year=1870 |language=en }}</ref> هي ڪتاب هندستان جي مشهور [[ويتال پنچويشتي]] يا ''بيتـال پچيسي'' جي قصن سان لاڳاپيل آهي. انهن ڪهاڻين ۾ راجا وڪرمادتيه ۽ هڪ وِيتال يا مافوق الفطرت هستيءَ جي وچ ۾ سوالن ۽ جوابن جو سلسلو بيان ٿئي ٿو. === ڪهاڻين جو پسمنظر === هندستاني روايت ۾ راجا وڪرمادتيه کي دانائي، بهادري ۽ انصاف سان لاڳاپيل هڪ مثالي حڪمران طور پيش ڪيو ويندو آهي. ويتال جي ڪهاڻين ۾ اخلاقي سوال، ذهانت جا امتحان، انصاف، انساني رويي ۽ فيصلي ڪرڻ بابت مسئلا شامل آهن. برٽن انهن قصن کي انگريزي پڙهندڙن لاءِ پنهنجي مخصوص ادبي انداز ۾ پيش ڪيو. === ترجمي جي نوعيت === ''Vikram and the Vampire'' کي سنسڪرت جي ڪنهن هڪ قديم متن جو مڪمل لفظي ترجمو سمجهڻ درست نه آهي. برٽن اڳوڻين هندستاني روايتن ۽ دستياب متنن کي بنياد بڻائي ڪهاڻين کي ترتيب ڏنو ۽ انهن ۾ پنهنجو ادبي انداز شامل ڪيو.<ref name="Kennedy2005"/> ڪتاب هندستاني قصه گوئيءَ جي يورپي ادبي قبوليت جي تاريخ ۾ اهم جاءِ رکي ٿو. == ڪاسيده (1880ع) == [[فائل:Richard Francis Burton.jpg|thumb|upright|برٽن پنهنجي شاعراڻي تصنيف ''The Kasidah'' کي حاجي عبدو اليزدي جي نالي سان پيش ڪيو.]] 1880ع ۾ برٽن ''The Kasidah of Haji Abdu El-Yezdi'' شايع ڪيو. ان جو سنڌي عنوان '''حاجي عبدو اليزدي جو قصيدو''' آهي.<ref name="BurtonKasidah1880">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=The Kasidah of Haji Abdu El-Yezdi |publisher=Bernard Quaritch |location=London |year=1880 |language=en }}</ref> هي ڪتاب هڪ فلسفياڻي نظم آهي، جنهن ۾ انساني زندگي، موت، تقدير، اخلاق، مذهب ۽ علم بابت خيالن جو اظهار ڪيو ويو آهي. === حاجي عبدو اليزدي جي ادبي شخصيت === برٽن نظم کي حاجي عبدو اليزدي نالي هڪ فرضي شاعر جي تصنيف طور پيش ڪيو ۽ پاڻ کي ان جو مترجم ڄاڻايو. حقيقت ۾ هي نظم برٽن جي پنهنجي ادبي تخليق سمجهيو وڃي ٿو. حاجي عبدو اليزدي ان نظم لاءِ اختيار ڪيل ادبي شخصيت هئي.<ref name="Rice1990"/> انهيءَ ڪري ''The Kasidah'' کي ڪنهن تاريخي فارسي شاعر جو مستند ترجمو قرار ڏيڻ درست نه آهي. === فلسفياڻو موضوع === نظم ۾ مختلف مذهبي ۽ فلسفياڻن خيالن جي ڀيٽ ڪئي وئي آهي. برٽن زندگيءَ جي غيريقيني، انساني عقل جي حدن، اخلاقي ذميوارين ۽ موت بابت سوال اٿاريا. ''The Kasidah'' سندس سفرنامن کان مختلف ادبي حيثيت رکي ٿو، ڇاڪاڻ ته اهو بنيادي طور هڪ تخليقي فلسفياڻو نظم آهي. == پورچوگالي شاعر ڪاموئش جا ترجما == برٽن کي پورچوگالي ادب، خاص طور شاعر [[لوئس دي ڪاموئش]] (''Luís de Camões'') سان گهري دلچسپي هئي. هن ڪاموئش جي مشهور رزميه نظم ''Os Lusíadas'' جو انگريزي ترجمو تيار ڪيو. === لوزيئڊس (1880ع) === 1880ع ۾ برٽن جو ترجمو ''The Lusiads'' شايع ٿيو.<ref name="BurtonLusiads1880">{{cite book |last=Camões |first=Luís de |translator-last=Burton |translator-first=Richard F. |title=The Lusiads |publisher=Bernard Quaritch |location=London |year=1880 |language=en }}</ref> ڪتاب جو سنڌي عنوان '''لوزيئڊس''' يا '''پورچوگالين جو رزميه نظم''' ڪري سگهجي ٿو. اصل پورچوگالي نظم 1572ع ۾ شايع ٿيو هو ۽ ان ۾ پورچوگالي سامونڊي سفرن، خاص طور [[واسڪو ڊي گاما]] جي هندستان ڏانهن سفر، کي رزميه انداز ۾ پيش ڪيو ويو آهي. برٽن پنهنجي ترجمي ۾ اصل نظم جي ادبي صورت، تاريخي اشارن ۽ پرتگالي قومي روايتن کي انگريزيءَ ۾ منتقل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. === ڪاموئش جي زندگي ۽ ادبي تحقيق === برٽن ڪاموئش جي زندگي، ادبي پسمنظر ۽ سندس تصنيفن بابت پڻ لکيو. هن پرتگالي شاعر جي زندگيءَ کي يورپي سامونڊي توسيع ۽ هندستان سان پورچوگالي لاڳاپن جي تاريخي پسمنظر ۾ سمجهڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="Kennedy2005"/> ڪاموئش بابت سندس ڪم برٽن جي ادبي دلچسپين جي وسعت کي ظاهر ڪري ٿو. == ڪاما شاسترا سوسائٽي == 1880ع واري ڏهاڪي ۾ برٽن ۽ سندس ساٿي [[فورسٽر فٽزجيرالڊ آربٿناٽ]] (''Forster Fitzgerald Arbuthnot'') هندستاني ۽ مشرقي جنسيات سان لاڳاپيل قديم ادبي متنن جي اشاعت لاءِ هڪ نجي اشاعتي انتظام قائم ڪيو، جيڪو '''ڪاما شاسترا سوسائٽي''' (''Kama Shastra Society'') جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref name="Kennedy2005"/><ref name="Lovell1998"/> ان جو مقصد اهڙا متن محدود خانگي اشاعت ذريعي انگريزي پڙهندڙن تائين پهچائڻ هو، جن جي عام اشاعت وڪٽورين برطانيا ۾ فحاشيءَ بابت قانونن ۽ سماجي پابندين سبب ڏکي ٿي سگهي ٿي. === قانوني ۽ سماجي پسمنظر === 1857ع ۾ برطانيا ۾ ''Obscene Publications Act'' لاڳو ٿيو، جنهن تحت ڪجهه قسم جي اشاعتي مواد تي قانوني ڪارروائي ٿي سگهي ٿي. وڪٽورين دور ۾ جنسيات بابت ادبي ۽ علمي متنن جي اشاعت حساس مسئلو هو. برٽن ۽ آربٿناٽ ڪجهه ڪتابن کي محدود نجي ڇپائيءَ ۽ مخصوص رڪنن تائين ورهائڻ جو طريقو اختيار ڪيو.<ref name="Kennedy2005"/> اهڙي اشاعتي صورت انهن ڪتابن کي قانوني جاچ کان مڪمل ڇوٽ نه ڏيندي هئي، پر عام تجارتي اشاعت کان مختلف انتظام فراهم ڪندي هئي. === آربٿناٽ جو ڪردار === فورسٽر فٽزجيرالڊ آربٿناٽ هندستاني ٻولين ۽ ادب ۾ دلچسپي رکندڙ برطانوي محقق هو. هن برٽن سان گڏ هندستاني جنسيات بابت متنن جي اشاعت ۽ ترجمي ۾ ڪم ڪيو. ڪاما شاسترا سوسائٽيءَ جي ڪتابن کي صرف برٽن جي ذاتي علمي محنت جو نتيجو سمجهڻ درست نه آهي؛ انهن جي تياريءَ ۾ آربٿناٽ ۽ ٻين هندستاني عالمن جو پڻ ڪردار هو.<ref name="Kennedy2005"/> == ڪام سوترا جو انگريزي ترجمو (1883ع) == [[فائل:Kama Sutra title page 1883.jpg|thumb|''The Kama Sutra of Vatsyayana'' جي 1883ع واري انگريزي اشاعت جو عنواني صفحو.]] 1883ع ۾ ''The Kama Sutra of Vatsyayana'' نالي انگريزي ڪتاب شايع ٿيو. هي ڪتاب قديم هندستاني مصنف [[واتسياين]] سان منسوب [[ڪام سوترا]] جي انگريزي ترجمي جي صورت ۾ پيش ڪيو ويو.<ref name="KamaSutra1883">{{cite book |author=Vatsyayana |title=The Kama Sutra of Vatsyayana |publisher=Kama Shastra Society |location=London and Benares |year=1883 |language=en }}</ref> === اصل ڪتاب جو موضوع === ''ڪام سوترا'' قديم هندستاني ادب جو هڪ مشهور متن آهي، جنهن ۾ محبت، ازدواجي لاڳاپن، انساني خواهشن، سماجي زندگيءَ ۽ جنسي روين بابت بحث موجود آهي. اصل ڪتاب کي صرف جنسي عملن جي هدايتن جو مجموعو سمجهڻ نامڪمل آهي، ڇاڪاڻ ته ان ۾ ان دور جي سماجي ۽ ثقافتي زندگيءَ بابت پڻ مواد شامل آهي. === ترجمي ۾ برٽن جو اصل ڪردار === 1883ع واري انگريزي اشاعت کي عام طور برٽن جي نالي سان مشهور ڪيو ويندو آهي، پر جديد تحقيق موجب برٽن ان جو اڪيلو يا سڌو سنسڪرت مان ترجمو ڪندڙ نه هو. ترجمي جي تياريءَ ۾ هندستاني عالمن ۽ مترجمن، خاص طور [[ڀڳوان لال اندراجي]]، شيوارام پرشورام ڀيڙي ۽ ٻين ساٿين جو ڪردار هو. آربٿناٽ پڻ منصوبي سان لاڳاپيل هو، جڏهن ته برٽن متن جي تدوين، اشاعت ۽ انگريزي پڙهندڙن لاءِ پيشڪش ۾ حصو ورتو.<ref name="DonigerKakar2002">{{cite book |author1=Vatsyayana |translator-last1=Doniger |translator-first1=Wendy |translator-last2=Kakar |translator-first2=Sudhir |title=Kamasutra |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |year=2002 |language=en |isbn=978-0-19-283982-4 }}</ref> انهيءَ ڪري انسائيڪلوپيڊيا ۾ هن ڪتاب کي «برٽن سان لاڳاپيل انگريزي ترجمو» چوڻ وڌيڪ درست آهي. === اشاعت جي اهميت === 1883ع واري اشاعت انگريزي پڙهندڙن ۾ ڪام سوترا جي شهرت وڌائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. تنهن هوندي به ترجمي جي زبان، تشريح ۽ اصل سنسڪرت متن سان مطابقت بابت جديد محققن مختلف سوال اٿاريا آهن. اصل متن جي جديد مطالعي لاءِ سنسڪرت مان تيار ڪيل جديد علمي ترجما پڻ استعمال ڪيا وڃن ٿا. == الف ليليٰ جا ترجما (1885ع–1888ع) == [[فائل:Arabian Nights Entertainments illustration.jpg|thumb|''الف ليليٰ'' جي ڪهاڻين سان لاڳاپيل هڪ تاريخي تصوير.]] برٽن جي مشهور ادبي ڪمن مان هڪ عربي قصن جي مجموعي [[الف ليليٰ]] جو انگريزي ترجمو آهي. هن اهو ترجمو ''The Book of the Thousand Nights and a Night'' جي عنوان سان شايع ڪيو.<ref name="BurtonNights1885">{{cite book |translator-last=Burton |translator-first=Richard F. |title=The Book of the Thousand Nights and a Night |volume=1–10 |publisher=Kama Shastra Society |year=1885 |language=en }}</ref> === ڏهن جلدن واري اشاعت === 1885ع ۾ برٽن جو ''الف ليليٰ'' وارو بنيادي ترجمو ڏهن جلدن ۾ شايع ٿيو. ان کان پوءِ 1886ع کان 1888ع تائين ڇهن اضافي جلدن ۾ وڌيڪ قصا ۽ مواد شايع ڪيو ويو.<ref name="BurtonSupplementalNights">{{cite book |translator-last=Burton |translator-first=Richard F. |title=Supplemental Nights to the Book of the Thousand Nights and a Night |volume=1–6 |year=1886–1888 |language=en }}</ref> انهيءَ ريت برٽن جي هن اشاعتي منصوبي جا مجموعي طور سورهن جلد ٿيا. === عربي قصن جي ادبي روايت === ''الف ليليٰ'' عربي، فارسي، هندستاني ۽ ٻين علائقائي قصه گوئيءَ جي روايتن سان لاڳاپيل ڪهاڻين جو مجموعو آهي. ان ۾ [[شهريار]]، [[شهرزاد]] ۽ ٻين ڪردارن ذريعي محبت، سياست، اخلاق، حڪمت، سفر، جادو ۽ انساني زندگيءَ بابت قصا بيان ٿين ٿا. ڪهاڻين جا مختلف عربي نسخا ۽ تاريخي روايتون موجود آهن؛ تنهنڪري ''الف ليليٰ'' کي ڪنهن هڪ دور يا هڪ مصنف جي مڪمل تصنيف قرار ڏيڻ درست نه آهي. === برٽن جو ترجمي وارو انداز === برٽن پنهنجي ترجمي ۾ قديم ۽ غيرمعمولي انگريزي لفظن، عربي اصطلاحن ۽ تفصيلي حاشين کي استعمال ڪيو. هن ڪجهه اهڙن حصن کي پڻ برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي، جيڪي ٻين وڪٽورين انگريزي ترجمن ۾ نرم يا حذف ڪيا ويندا هئا.<ref name="Kennedy2005"/> انهيءَ ڪري سندس ترجمو ادبي شهرت سان گڏ تڪرار جو موضوع پڻ بڻيو. === ايڊورڊ وليم لين ۽ جان پين سان ڀيٽ === برٽن کان اڳ [[ايڊورڊ وليم لين]] ''الف ليليٰ'' جو انگريزي ترجمو تيار ڪيو هو. برٽن جي دور ۾ [[جان پين]] پڻ هن مجموعي جو انگريزي ترجمو شايع ڪيو. برٽن جي ترجمي ۽ جان پين جي ڪم جي وچ ۾ متن جي چونڊ، زبان ۽ اڳوڻن ترجمن مان فائدي وٺڻ بابت علمي بحث موجود آهي.<ref name="Kennedy2005"/> برٽن جي ترجمي کي ٻين سڀني نسخن کان وڌيڪ صحيح قرار ڏيڻ مناسب نه آهي، ڇاڪاڻ ته مختلف ترجمن جا متن، مقصد ۽ ادبي طريقا هڪجهڙا نه آهن. === حاشيا ۽ ثقافتي تبصرا === برٽن جي ''الف ليليٰ'' واري ترجمي ۾ ڊگها حاشيا ۽ تشريحي نوٽس شامل آهن. انهن ۾ تاريخ، جاگرافي، مذهبي روايتن، جنسيات، ٻولين ۽ سماجي رسمن بابت سندس رايا ملن ٿا. اهي حاشيا برٽن جي مطالعي ۽ سوچ بابت اهم مواد فراهم ڪن ٿا، پر انهن ۾ ڪجهه اهڙا نظريا پڻ موجود آهن، جيڪي جديد علمي معيارن موجب غيرثابت ٿيل يا تعصب تي ٻڌل سمجهيا وڃن ٿا. == سوٽاڊڪ زون جو نظريو == برٽن ''الف ليليٰ'' جي ترجمي سان لاڳاپيل هڪ مضمون ۾ ''Sotadic Zone'' يا '''سوٽاڊڪ خطي''' جو نظريو پيش ڪيو. هن نظريي موجب دنيا جي ڪجهه جاگرافيائي علائقن ۾ هم جنس جنسي روين جي موجودگيءَ کي آبهوا ۽ جاگرافيءَ سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي وئي.<ref name="BurtonNights1885"/> === نظريي جو تاريخي پسمنظر === برٽن جو هي نظريو اڻويهين صديءَ جي يورپي جنسيات ۽ انسانيات جي ابتدائي بحثن سان لاڳاپيل هو. هن مختلف ملڪن بابت پنهنجي سفرن ۽ پڙهيل مواد مان عام نتيجا اخذ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. بهرحال، جديد انسانيات، نفسيات ۽ جنسيات جي تحقيق ۾ هن جاگرافيائي نظريي کي سائنسي طور ثابت ٿيل وضاحت تسليم نٿو ڪيو وڃي. === جديد علمي جائزو === برٽن جي سوٽاڊڪ خطي واري تصور کي سندس دور جي سماجي ۽ علمي تاريخ جي حصي طور پڙهڻ گهرجي. ان کي انساني جنسي رجحانن جي جديد سائنسي وضاحت يا ڪنهن مخصوص قوم يا علائقي بابت ثابت ٿيل حقيقت طور پيش ڪرڻ درست نه آهي. == عطر وارو باغ (1886ع) == 1886ع ۾ برٽن ''The Perfumed Garden of the Cheikh Nefzaoui'' نالي ڪتاب جو انگريزي ترجمو شايع ڪيو. هن ڪتاب جو سنڌي عنوان '''شيخ نفزاويءَ جو عطر وارو باغ''' ڪري سگهجي ٿو.<ref name="BurtonPerfumedGarden1886">{{cite book |author=Nefzaoui |translator-last=Burton |translator-first=Richard F. |title=The Perfumed Garden of the Cheikh Nefzaoui |year=1886 |language=en }}</ref> هي ڪتاب اتر آفريڪا جي عربي ادبي روايت سان لاڳاپيل آهي ۽ محبت، ازدواجي زندگي ۽ جنسيات بابت مواد تي مشتمل آهي. === اصل تصنيف === ''عطر وارو باغ'' عربي ادب جي هڪ تاريخي تصنيف آهي، جيڪا عام طور محمد بن محمد النفزاوي سان منسوب ڪئي وڃي ٿي. ڪتاب جي تصنيف ۽ نسخن جي تاريخ بابت مختلف علمي رايا موجود آهن. برٽن جو انگريزي نسخو عربي متن جي هڪ سڌي ۽ مڪمل جديد تنقيدي اشاعت نه هو؛ سندس ڪم ۾ اڳوڻن يورپي ترجمن ۽ دستياب متنن جو اثر موجود هو.<ref name="Kennedy2005"/> === وسيع نسخي تي ڪم === برٽن پنهنجي زندگيءَ جي آخري سالن ۾ هن ڪتاب جي هڪ وڌيڪ وسيع انگريزي نسخي تي ڪم ڪري رهيو هو. سوانحي احوالن موجب، هن نسخي ۾ اضافي مواد ۽ وڌيڪ تفصيلي تشريحون شامل ڪرڻ جو ارادو هو.<ref name="Lovell1998"/> برٽن جي وفات کان پوءِ سندس گهرواري ازابيل سندس ڪجهه غيرشايع ٿيل مسودا تباهه ڪيا. انهن ۾ ''عطر وارو باغ'' جي وسيع نسخي سان لاڳاپيل مواد پڻ شامل هجڻ جو ذڪر ملي ٿو. === مسودن جي تباهيءَ بابت اختلاف === ازابيل برٽن جي بيانن موجب، هن ڪجهه مسودا مذهبي ۽ اخلاقي سببن جي ڪري تباهه ڪيا. سوانح نگارن ۾ ان ڳالهه بابت اختلاف آهي ته ڪهڙا مسودا تباهه ٿيا، انهن جي اصل مواد جي نوعيت ڪهڙي هئي ۽ ان نقصان جو اندازو ڪيترو ٿي سگهي ٿو.<ref name="Lovell1998"/><ref name="Rice1990"/> انهيءَ ڪري ڪنهن غيرموجود مسودي جي مڪمل مواد بابت يقيني دعويٰ ڪرڻ مناسب نه آهي. == تلوار جو ڪتاب (1884ع) == 1884ع ۾ برٽن ''The Book of the Sword'' نالي ڪتاب شايع ڪيو. ان جو سنڌي عنوان '''تلوار جو ڪتاب''' آهي.<ref name="BurtonSword1884">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=The Book of the Sword |publisher=Chatto and Windus |location=London |year=1884 |language=en }}</ref> هي ڪتاب تلوار جي تاريخ، هٿيارن جي ارتقا، مختلف قومن جي جنگي روايتن ۽ ڌاتوءَ مان هٿيار ٺاهڻ جي تاريخ بابت آهي. === هٿيارن جي تاريخ === برٽن مختلف تهذيبن ۾ تلوارن جي استعمال، بناوت ۽ تاريخي اهميت بابت مواد گڏ ڪيو. هن تلوار کي صرف جنگي هٿيار نه، پر سماجي، ثقافتي ۽ تاريخي شئي طور پڻ ڏٺو. ڪتاب ۾ قديم هٿيارن، ڌاتوءَ جي ڪم ۽ مختلف علائقن جي جنگي روايتن بابت بحث موجود آهي. === اڻپورو منصوبو === برٽن جو ارادو تلوار ۽ هٿيارن جي تاريخ بابت وڌيڪ وسيع ڪم ڪرڻ جو هو. ''The Book of the Sword'' ان منصوبي جو پهريون جلد هو، پر رٿيل وڌيڪ جلد سندس زندگيءَ ۾ مڪمل نه ٿيا.<ref name="Wright1906"/> == برٽن جي ترجمن بابت علمي بحث == رچرڊ فرانسس برٽن جي ادبي ڪم کي اڻويهين صديءَ جي ترجمي ۽ مشرقيات جي تاريخ ۾ اهم جاءِ حاصل آهي. هن ڪيترن اهڙن متنن کي انگريزي پڙهندڙن تائين پهچايو، جيڪي ان وقت محدود حلقن ۾ مشهور هئا. تنهن هوندي به سندس ترجمن بابت ڪيترائي علمي سوال موجود آهن. === اصل ٻولين مان ترجمي جو سوال === برٽن ڪيترين ٻولين جي ڄاڻ رکندو هو، پر سندس نالي سان شايع ٿيل هر ڪتاب لازمي طور اصل ٻوليءَ مان سندس اڪيلي سر ڪيل ترجمو نه هو. ڪجهه تصنيفن ۾ هن اڳوڻن ترجمن، مقامي عالمن جي مدد، گڏيل مسودن يا ٻين موجود نسخن کي استعمال ڪيو. خاص طور ''ڪام سوترا'' جي 1883ع واري اشاعت ۾ هندستاني عالمن ۽ آربٿناٽ جي ڪردار کي نظرانداز ڪرڻ تاريخي طور غلط ٿيندو.<ref name="DonigerKakar2002"/> === ترجمي ۾ اضافا ۽ تبديليون === برٽن جي ترجمن ۾ حاشيا، تشريحون، ذاتي تبصرا ۽ غيرمعمولي انگريزي اصطلاح گهڻي تعداد ۾ موجود آهن. انهن مان ڪجهه سندس ڪتابن کي تاريخي ۽ ثقافتي معلومات سان مالا مال ڪن ٿا، جڏهن ته ٻيا اصل متن جي مفهوم ۽ ادبي انداز بابت اختلاف پيدا ڪن ٿا. انهيءَ ڪري جديد تحقيق ۾ سندس ترجمن کي اصل متنن ۽ ٻين ترجمن سان ڀيٽي پڙهيو وڃي ٿو. === مشرقيات ۽ نوآبادياتي پسمنظر === برٽن جي ادبي ۽ ثقافتي تحقيق برطانوي سامراجي دور ۾ ٿي. هن ڪيترن غيريورپي سماجن بابت معلومات گڏ ڪئي، پر سندس لکڻين ۾ ڪڏهن ڪڏهن يورپي برتريءَ جا مفروضا، نسلي درجابنديون ۽ ثقافتي عام نتيجا پڻ ملن ٿا.<ref name="Ghose2006"/><ref name="Kennedy2005"/> تنهنڪري سندس ڪم جي اهميت کي تسليم ڪرڻ سان گڏ ان جي تاريخي ۽ نظرياتي حدن جو تنقيدي جائزو وٺڻ پڻ ضروري آهي. == ادبي تصنيفن ۽ ترجمن جي تاريخوار فهرست == {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border:1px solid #9ab3c8;" ! style="background:#174a73;color:white;" | سال ! style="background:#174a73;color:white;" | اصل عنوان ! style="background:#174a73;color:white;" | سنڌي عنوان ! style="background:#174a73;color:white;" | نوعيت |- | style="background:#eaf3fb;" | 1870ع | ''Vikram and the Vampire'' | '''وڪرم ۽ ويمپائر''' | هندستاني لوڪ ڪهاڻين جي انگريزي ترتيب |- | style="background:#edf6eb;" | 1880ع | ''The Kasidah of Haji Abdu El-Yezdi'' | '''حاجي عبدو اليزدي جو قصيدو''' | برٽن جو فلسفياڻو نظم |- | style="background:#fff2e4;" | 1880ع | ''The Lusiads'' | '''لوزيئڊس''' | ڪاموئش جي پرتگالي رزميه نظم جو ترجمو |- | style="background:#f3eafa;" | 1883ع | ''The Kama Sutra of Vatsyayana'' | '''واتسياين جو ڪام سوترا''' | گڏيل علمي ڪم سان تيار ڪيل انگريزي ترجمو |- | style="background:#eaf3fb;" | 1884ع | ''The Book of the Sword'' | '''تلوار جو ڪتاب''' | هٿيارن جي تاريخ بابت تحقيق |- | style="background:#edf6eb;" | 1885ع | ''The Book of the Thousand Nights and a Night'' | '''الف ليليٰ''' | عربي قصن جو انگريزي ترجمو، ڏهه جلد |- | style="background:#fff2e4;" | 1886ع | ''The Perfumed Garden of the Cheikh Nefzaoui'' | '''شيخ نفزاويءَ جو عطر وارو باغ''' | عربي جنسياتي ادب سان لاڳاپيل ترجمو |- | style="background:#f3eafa;" | 1886ع–1888ع | ''Supplemental Nights to the Book of the Thousand Nights and a Night'' | '''الف ليليٰ جا اضافي قصا''' | ڇهه اضافي جلد |} == برٽن جي ادبي ورثي جي اهميت == رچرڊ فرانسس برٽن جو ادبي ورثو سفرنامن، تاريخي تحقيق، ترجمن، شاعريءَ ۽ ثقافتي مطالعي تي مشتمل آهي. هن عربي، فارسي، هندستاني ۽ ٻين ادبي روايتن کي انگريزي پڙهندڙن تائين پهچائڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو. سندس ڪتابن ۾ وڏي مقدار ۾ تاريخي، لساني ۽ سماجي معلومات محفوظ ٿيل آهي، جيڪا اڻويهين صديءَ جي علمي تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم آهي. ان سان گڏ سندس ڪم ۾ غيريورپي ثقافتن بابت ذاتي تشريحون، نوآبادياتي دور جا تعصب ۽ ڪجهه غيرثابت ٿيل نظريا پڻ موجود آهن. انهيءَ ڪري برٽن جي ادبي خدمتن جو جائزو سندس تصنيفن جي اهميت ۽ انهن جي علمي حدن، ٻنهي کي نظر ۾ رکي ڪرڻ گهرجي. == وفات ۽ آخري ڏينهن == [[فائل:Richard Francis Burton by Rischgitz, 1864.jpg|thumb|upright|سر رچرڊ فرانسس برٽن، جيڪو 20 آڪٽوبر 1890ع تي ٽريسٽي ۾ وفات ڪري ويو.]] سر رچرڊ فرانسس برٽن 20 آڪٽوبر 1890ع تي [[ٽريسٽي]] ۾ وفات ڪئي. ان وقت سندس عمر 69 سال هئي. سندس وفات جو عام طور بيان ڪيل سبب دل جو دورو هو. زندگيءَ جي آخري سالن ۾ هو مختلف بيمارين ۽ ڪمزور ٿيندڙ صحت سبب تڪليف ۾ رهيو، پر ادبي ۽ تحقيقي سرگرميون جاري رکيائين.<ref name="DNB"/><ref name="Lovell1998"/> برٽن جي آخري ڏينهن ۾ سندس گهرواري [[ازابيل برٽن]] سندس سنڀال ڪندي رهي. برٽن جي وفات وقت رومن ڪيٿولڪ پادريءَ جي موجودگي ۽ آخري مذهبي رسمن جي ادائيگيءَ بابت مختلف سوانحي بيان موجود آهن. ازابيل جي بيانن ۽ برٽن جي ٻين ساٿين جي راءِ ۾ اختلاف سبب اهو واقعو سندس مذهبي سڃاڻپ بابت بحث جو حصو بڻيو.<ref name="Rice1990"/> === آخري مذهبي رسمون === ازابيل برٽن رومن ڪيٿولڪ عقيدي جي پيروڪار هئي. برٽن جي وفات وقت هن پادريءَ کي گهرايو ته جيئن آخري مذهبي رسمون ادا ڪري سگهي. ڪجهه سوانحي احوالن موجب، برٽن جي وفات ۽ انهن رسمن جي ادائيگيءَ جي صحيح ترتيب بابت اختلاف آهي. تنهنڪري هن واقعي کي برٽن جي زندگيءَ ۾ رومن ڪيٿولڪ مذهب قبول ڪرڻ جو حتمي ثبوت قرار ڏيڻ مناسب نه آهي.<ref name="Lovell1998"/> برٽن جي مذهبي خيالن بابت سندس پنهنجين لکڻين ۽ ٻين همعصر بيانن ۾ پڻ مختلف اظهار ملن ٿا. == تدفين ۽ مقبرو == [[فائل:Richard Burton's tomb, Mortlake.jpg|thumb|برٽن جي مقبري جي تصوير؛ اصل فائيل نالو وڪيميڊيا ڪامنز تي جانچڻ گهرجي.]] برٽن جو لاش ٽريسٽي مان انگلينڊ آندو ويو. کيس 15 جون 1891ع تي ڏکڻ اولهه [[لنڊن]] جي [[مورٽليڪ]] واري علائقي ۾ سينٽ ميري مئگڊلين رومن ڪيٿولڪ چرچ جي قبرستان ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="DNB"/> سندس مقبرو هڪ عرب بدوي خيمي جي شڪل ۾ تعمير ڪيو ويو. مقبري جي ڊزائن ۽ تعمير ۾ ازابيل برٽن جو اهم ڪردار هو.<ref name="BurtonTomb">{{cite web |title=The Burton Tomb |url=https://burtoniana.org/tomb/ |website=Burtoniana |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> === بدوي خيمي جي شڪل وارو مقبرو === برٽن جي مقبري جي خاص ڳالهه ان جي بناوت آهي. اهو پٿر ۽ سنگ مرمر مان ٺهيل آهي، پر ظاهري شڪل ۾ عرب بدوين جي خيمي سان مشابهت رکي ٿو. مقبري جي هن بناوت کي برٽن جي عربستان ۽ اسلامي دنيا جي سفرن سان لاڳاپيل يادگار طور سمجهيو ويندو آهي. مقبري جي پوئين حصي ۾ هڪ دري آهي، جنهن مان اندر رکيل تابوت ڏسي سگهجن ٿا.<ref name="BurtonTomb"/> === ازابيل برٽن جي تدفين === ازابيل برٽن 1896ع ۾ وفات ڪئي. کيس پڻ پنهنجي مڙس سان گڏ مورٽليڪ جي ساڳئي مقبري ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="RASBurton">{{cite web |title=Richard Francis Burton (1821–1890) |url=https://royalasiaticsociety.org/richard-francis-burton-1821-1890/ |website=Royal Asiatic Society |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> مقبرو ٻنهي جي زندگيءَ ۽ سندن گڏيل سفرن جي يادگار طور مشهور آهي. == ازابيل برٽن ۽ مسودن جي تباهي == برٽن جي وفات کان پوءِ ازابيل برٽن سندس ادبي ورثي جي حفاظت، ترتيب ۽ اشاعت ۾ مصروف ٿي وئي. تنهن هوندي به سندس هڪ عمل، يعني برٽن جي ڪجهه اڻڇپيل مسودن ۽ ڪاغذن کي ساڙڻ، تاريخي ۽ ادبي تڪرار جو سبب بڻيو.<ref name="Lovell1998"/> === عطر واري باغ جو اڻڇپيل نسخو === برٽن پنهنجي آخري سالن ۾ عربي ڪتاب ''The Perfumed Garden'' جي وڌيڪ وسيع انگريزي نسخي تي ڪم ڪري رهيو هو. ان منصوبي کي ''The Scented Garden'' جي عنوان سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو. برٽن جي وفات کان پوءِ ازابيل انهيءَ ڪم سان لاڳاپيل مسودو ساڙي ڇڏيو. سندس خيال ۾ اهڙي مواد جي اشاعت برٽن جي اخلاقي ۽ سماجي شهرت کي نقصان پهچائي سگهي ٿي.<ref name="DNB"/><ref name="Lovell1998"/> === مسودن جي نقصان بابت اختلاف === ازابيل جي عمل تي برٽن جي ڪجهه دوستن ۽ پوءِ جي سوانح نگارن سخت تنقيد ڪئي. سندن خيال ۾ مسودن جي تباهيءَ سبب ادبي ۽ علمي تاريخ جو اهم مواد ضايع ٿيو. ٻئي طرف ازابيل پنهنجي عمل کي مڙس جي شهرت جي حفاظت ۽ مذهبي ذميواريءَ سان ڳنڍيو. تباهه ٿيل مواد جي مڪمل فهرست موجود نه هجڻ سبب ان جي اصل علمي اهميت ۽ مواد بابت يقيني نتيجا ڪڍڻ ممڪن نه آهن.<ref name="Rice1990"/> === محفوظ ٿيل مسودا ۽ خط === ازابيل طرفان ڪجهه مواد ساڙڻ باوجود برٽن جا ڪيترائي خط، مسودا، نوٽس ۽ ڪتاب محفوظ رهيا. انهن مان هڪ اهم مجموعو آمريڪا جي رياست ڪيليفورنيا ۾ واقع [[هنٽنگٽن لائبريري]] وٽ موجود آهي.<ref name="HuntingtonBurton">{{cite web |title=Richard Francis Burton Library Manuscripts Collection |url=https://www.huntington.org/collections/lib-mssrbl |website=The Huntington |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> هن مجموعي ۾ برٽن جي خط و ڪتابت، ذاتي ڪاغذن، ڪتابن ۽ ٻين علمي مواد جا اهم حصا شامل آهن. == برٽن جا مذهبي خيال == رچرڊ فرانسس برٽن جي مذهبي سڃاڻپ ۽ عقيدن بابت سوانح نگارن ۾ اختلاف موجود آهن. هن پنهنجي زندگيءَ دوران اسلام، عيسائيت، هندومت، صوفي فڪر ۽ ٻين مذهبي روايتن جو مطالعو ڪيو. برٽن جي لکڻين مان ظاهر ٿئي ٿو ته هو مذهبي عقيدن ۽ رسمن کي تاريخي، لساني ۽ سماجي نقطه نظر سان پڻ سمجهڻ چاهيندو هو.<ref name="Kennedy2005"/> === اسلام سان لاڳاپو === برٽن عربي ٻولي، اسلامي تاريخ، حج ۽ مسلمان سماجن بابت تفصيلي تحقيق ڪئي. 1853ع ۾ هن مسلمان مسافر جي سڃاڻپ اختيار ڪري مڪي ۽ مديني جو سفر ڪيو ۽ حج جا مناسڪ ادا ڪيا. تنهن هوندي به سندس حج جي ادائيگيءَ مان اهو لازمي نتيجو نٿو نڪري ته هو باقي زندگيءَ لاءِ اسلام جو پيروڪار بڻجي ويو هو. سندس مذهبي عقيدن بابت مختلف وقتن تي ڏنل بيان هڪجهڙا نه آهن.<ref name="BurtonPilgrimage1855"/><ref name="Rice1990"/> === عيسائيت سان لاڳاپو === برٽن جو خانداني پسمنظر انگريزي عيسائي سماج سان لاڳاپيل هو. سندس گهرواري ازابيل رومن ڪيٿولڪ هئي، پر برٽن جي ذاتي مذهبي عقيدن کي ازابيل جي عقيدي سان هڪجهڙو سمجهڻ درست نه آهي. برٽن پنهنجي ڪجهه بيانن ۾ مذهبي شڪ، آزاد خيالي ۽ الحاد سان لاڳاپيل موقف پڻ اختيار ڪيا.<ref name="Kennedy2005"/> === صوفي فڪر ۽ مشرقي فلسفو === برٽن کي صوفي شاعري، فارسي ادب ۽ مشرقي فلسفي سان خاص دلچسپي هئي. سندس تصنيف ''The Kasidah of Haji Abdu El-Yezdi'' ۾ زندگي، موت، اخلاق ۽ مذهبي عقيدن بابت فلسفياڻا سوال اٿاريا ويا آهن. هي نظم برٽن جي ذاتي فڪري جستجوءَ جو اهم مثال آهي، پر ان کي ڪنهن هڪ مذهبي مذهب نامي جي صورت ۾ پڙهڻ مناسب نه آهي. == شخصيت ۽ علمي شهرت == برٽن پنهنجي دور جي مشهور سياحن، ٻولين جي ڄاڻ رکندڙن، ليکڪن ۽ مترجمن مان هو. سندس شهرت جو بنياد سنڌ ۽ هندستان ۾ ملازمت، مڪي ۽ مديني جو سفر، آفريڪا جي مهمن، مختلف ملڪن ۾ سفارتي خدمتن ۽ ادبي ترجمن تي هو.<ref name="DNB"/> سوانح نگارن سندس غيرمعمولي ٻولي سکڻ جي صلاحيت، جسماني همت، تجسس ۽ وسيع مطالعي جو ذڪر ڪيو آهي. تنهن هوندي به سندس شخصيت ۾ سخت مزاجي، تڪراري تبصرا ۽ ٻين محققن سان اختلاف پڻ موجود هئا. === ٻولين جي ڄاڻ === برٽن ڪيترين يورپي، ايشيائي ۽ آفريڪي ٻولين جو مطالعو ڪيو. سندس سوانحي احوالن ۾ ٻولين جو تعداد مختلف ڄاڻايو ويو آهي. ڪڏهن کيس ڪيترين ڏهاڪن ٻولين ۽ لهجن جو ڄاڻو چيو وڃي ٿو، پر انهن سڀني ۾ سندس مهارت هڪجهڙي يا آزاد نموني تصديق ٿيل نه آهي. انهيءَ ڪري «فلاڻين ٻولين تي مڪمل عبور» جهڙي دعويٰ ڪرڻ بدران اهو چوڻ وڌيڪ درست آهي ته برٽن ڪيترين ٻولين جو مطالعو ڪيو ۽ مختلف سطحن تي انهن کي استعمال ڪندو هو.<ref name="McLynn1990"/> === جسماني همت ۽ سفر === برٽن پنهنجي زندگيءَ ۾ ڏکين زميني ۽ سامونڊي سفرن ۾ حصو ورتو. بربرا واري حملي ۾ زخمي ٿيڻ، آفريڪا جي اندرين علائقن ۾ بيمارين کي منهن ڏيڻ ۽ ڊگهن سفرن جي باوجود تحقيق جاري رکڻ سندس زندگيءَ جا اهم واقعا آهن. انهن واقعن سندس همعصر شهرت کي وڌايو، پر سفرن جي ڪاميابيءَ ۾ مقامي رهنمائن، مترجمن ۽ ساٿين جو ڪردار پڻ بنيادي هو. == تاريخي تڪرار ۽ تنقيدي جائزو == برٽن جي زندگيءَ ۽ تصنيفن سان ڪيترائي تڪرار لاڳاپيل آهن. انهن ۾ برطانوي سامراجي نظام سان سندس لاڳاپا، مقامي ماڻهن بابت تعبيرون، جنسيات بابت تحقيق، مذهبي عقيدا، نسلي درجابنديون ۽ ڪجهه غيرتصديق ٿيل ذاتي قصا شامل آهن. جديد تاريخي مطالعي ۾ انهن موضوعن کي سندس علمي خدمتن کان الڳ ڪرڻ بدران ساڳئي تاريخي پسمنظر ۾ ڏٺو وڃي ٿو. === نوآبادياتي دور جي نسلي درجابندي === برٽن جي سنڌ، هندستان ۽ آفريڪا بابت تصنيفن ۾ اڻويهين صديءَ جي يورپي علمي اصطلاحن جو استعمال ملي ٿو. انهن ۾ ''race''، ''tribe'' ۽ ٻين سماجي درجابندين جا اهڙا تصور شامل آهن، جيڪي جديد انسانيات ۽ تاريخ جي معيارن سان هميشه مطابقت نٿا رکن. برٽن جي ڪجهه بيانن ۾ مقامي ماڻهن بابت عام نتيجا ۽ نسلي تعصب پڻ موجود آهن.<ref name="Ghose2006"/><ref name="Kennedy2005"/> انهيءَ ڪري سندس لکڻين کي تاريخي ماخذ طور استعمال ڪندي انهن جي نوآبادياتي پسمنظر کي واضح ڪرڻ ضروري آهي. === جنسيات بابت تحقيق === برٽن انساني جنسي روين، ازدواجي روايتن ۽ جنسيات سان لاڳاپيل ادبي متنن بابت وڏي دلچسپي رکندو هو. سندس ''الف ليليٰ'' جي ترجمي جا حاشيا، ''ڪام سوترا'' سان لاڳاپيل اشاعت ۽ ''عطر واري باغ'' جو ترجمو انهيءَ دلچسپيءَ جا مثال آهن. انهن ڪمن وڪٽورين برطانيا ۾ ادبي ۽ اخلاقي تڪرار پيدا ڪيا. جديد مطالعي ۾ انهن تصنيفن کي جنسيات جي تاريخ ۽ وڪٽورين دور جي ثقافتي روين جي مطالعي لاءِ استعمال ڪيو وڃي ٿو. === سوٽاڊڪ خطي جو غيرثابت ٿيل نظريو === برٽن پنهنجي هڪ مشهور مضمون ۾ دنيا جي ڪجهه علائقن جي آبهوا ۽ جاگرافيءَ کي هم جنس جنسي روين سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي. اهو تصور ''Sotadic Zone'' جي نالي سان مشهور ٿيو. هي نظريو جديد سائنسي تحقيق ۾ ثابت ٿيل وضاحت طور قبول نٿو ڪيو وڃي. ان کي برٽن جي دور جي جنسيات ۽ انسانيات جي تاريخي نظريي طور بيان ڪرڻ گهرجي، نه ته ڪنهن قوم يا علائقي بابت ثابت ٿيل حقيقت طور. === دمشق ۾ يهودين بابت سامي مخالف بيان === برٽن جي دمشق واري سفارتي دور ۽ ان کان پوءِ جي لکڻين ۾ يهودين بابت سخت تعصب ۽ سامي مخالف بيان موجود آهن. سندس وفات کان پوءِ 1898ع ۾ ''The Jew, the Gipsy and El-Islam'' نالي ڪتاب شايع ٿيو. هن ڪتاب ۾ شامل مواد بابت محقق اينڊريو ونسنٽ تفصيلي اڀياس ڪيو آهي. سندس تحقيق موجب، برٽن جي ڪجهه اڻڇپيل لکڻين ۾ يهودين خلاف انتهائي جارحاڻيون دعوائون موجود هيون.<ref name="Vincent1985">{{cite journal |last=Vincent |first=Andrew |title=The Jew, the Gipsy and El-Islam: An Examination of Richard Burton's Consulship in Damascus and His Premature Recall, 1868–1871 |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |volume=117 |issue=2 |pages=155–173 |year=1985 |doi=10.1017/S0035869X00138377 |language=en }}</ref> برٽن سان منسوب انهن بيانن ۾ يهودين خلاف رت جي ڪوڙي الزام واري تاريخي بدناميءَ جو ذڪر پڻ ملي ٿو. اهو الزام هڪ بي بنياد ۽ سامي مخالف سازشي روايت آهي؛ ان جي حق ۾ ڪو معتبر تاريخي ثبوت موجود نه آهي. برٽن جي اهڙين لکڻين کي سندس تعصب جي تاريخي شاهدي طور پڙهڻ گهرجي، نه ته انهن الزامن جي سچائيءَ جي شاهدي طور. === دمشق مان واپسيءَ بابت اختلاف === برٽن کي 1871ع ۾ دمشق جي قونصل واري عهدي تان هٽايو ويو. سندس برطرفيءَ جا سبب مقامي سياسي حالتن، سفارتي اختلافن، مذهبي ۽ سماجي تڪرارن ۽ سندس پنهنجي رويي سان لاڳاپيل هئا. اينڊريو ونسنٽ جي تحقيق ۾ برٽن جي دمشق واري مقرريءَ ۽ وقت کان اڳ واپسيءَ جو تنقيدي جائزو ورتو ويو آهي.<ref name="Vincent1985"/> انهيءَ واقعي کي ڪنهن هڪ مذهبي برادريءَ جي سازش جو نتيجو قرار ڏيڻ تاريخي لحاظ کان غيرمحتاط آهي. === هندستان ۾ مبينا ڳجهي تحقيق === برٽن جي هندستان ۽ سنڌ واري فوجي دور بابت ڪجهه سوانحي احوالن ۾ هڪ مبينا ڳجهي تحقيق جو ذڪر ملي ٿو، جيڪا ڪراچيءَ ۾ مردن جي جنسي سرگرمين سان لاڳاپيل هنڌن بابت هئي. ان واقعي جي تفصيلن، سرڪاري حڪمن ۽ برٽن جي سڌي شرڪت بابت دستاويزي ثبوت محدود ۽ اختلاف جوڳا آهن.<ref name="McLynn1990"/><ref name="Lovell1998"/> تنهنڪري هن قصي کي ثابت ٿيل سرڪاري مهم يا برٽن جي فوجي ملازمت ختم ٿيڻ جو يقيني سبب قرار ڏيڻ مناسب نه آهي. === حج واري سفر ۾ مبينا قتل === برٽن جي حج واري سفر بابت ڪجهه روايتن ۾ سندس سڃاڻپ ظاهر ٿيڻ جي خطري ۽ مبينا قتل جو ذڪر ڪيو ويو آهي. ان واقعي جي آزاد ۽ معتبر تاريخي تصديق موجود نه آهي. انهيءَ ڪري اهڙي دعويٰ کي برٽن جي زندگيءَ سان لاڳاپيل غيرتصديق ٿيل قصي طور ئي بيان ڪرڻ گهرجي. == برٽن بابت سوانحي تحقيق == برٽن جي وفات کان پوءِ سندس زندگيءَ بابت ڪيترائي سوانحي ڪتاب ۽ تحقيقي مقالا شايع ٿيا. انهن ۾ ڪجهه ڪتاب سندس همعصر ماڻهن جي لکڻين تي ٻڌل آهن، جڏهن ته جديد تحقيق ۾ سندس خط، مسودا، سفارتي رڪارڊ ۽ ٻين تاريخي ماخذن جو استعمال ڪيو ويو آهي. === ازابيل برٽن جي سوانح === 1893ع ۾ ازابيل برٽن پنهنجي مڙس جي زندگيءَ بابت ٻن جلدن ۾ ''The Life of Captain Sir Richard F. Burton'' شايع ڪيو.<ref name="IsabelInnerLife1893"/> هي ڪتاب برٽن جي گهريلو زندگيءَ، سفرن ۽ شخصيت بابت اهم معلومات فراهم ڪري ٿو. تنهن هوندي به ازابيل پنهنجي مڙس جي حمايت ۾ لکيو، تنهنڪري سندس سوانح کي مڪمل طور غيرجانبدار ماخذ نٿو سمجهي سگهجي. === ٿامس رائيٽ جي سوانح === 1906ع ۾ [[ٿامس رائيٽ]] برٽن بابت ''The Life of Sir Richard Burton'' شايع ڪيو.<ref name="Wright1906"/> هن ڪتاب ۾ برٽن جي سفرن، تصنيفن، شخصيت ۽ ازابيل جي بيانن بابت تفصيل موجود آهن. رائيٽ جو ڪم برٽن بابت شروعاتي تفصيلي سوانحي تحقيقن مان هڪ آهي. === جديد سوانح نگار === ويهين ۽ ايڪويهين صديءَ ۾ برٽن بابت ڪيترن محققن نئين سر تحقيق ڪئي. انهن ۾ ايف. ايم. بروڊي، بائرن فارويل، ايڊورڊ رائس، فرينڪ ميڪلن، ميري ايس. لوويل، ڊين ڪينيڊي ۽ ٻين جا ڪتاب شامل آهن. انهن محققن برٽن جي زندگيءَ جي مختلف پهلوئن، سندس سفرن، مذهبي خيالن، جنسيات بابت تحقيق، نوآبادياتي پسمنظر ۽ ادبي ورثي جو جائزو ورتو. == علمي ادارن ۾ محفوظ ورثو == برٽن جا ڪتاب، خط، مسودا، نقشا ۽ ٻيا تاريخي ڪاغذ مختلف علمي ادارن ۽ مجموعن ۾ محفوظ آهن. === هنٽنگٽن لائبريري === [[هنٽنگٽن لائبريري]]، سين مارينو، ڪيليفورنيا، برٽن جي محفوظ ٿيل مسودن ۽ ذاتي لائبريريءَ جو هڪ اهم مجموعو رکي ٿي. ان مجموعي ۾ برٽن جي خط و ڪتابت، مسودن ۽ ڪتابن سان گڏ ٻين محققن ۽ ناشرن سان سندس لاڳاپن بابت مواد شامل آهي.<ref name="HuntingtonBurton"/> === رائل ايشياٽڪ سوسائٽي === [[رائل ايشياٽڪ سوسائٽي]] وٽ پڻ برٽن سان لاڳاپيل ڪتاب ۽ تاريخي مواد موجود آهي. سوسائٽيءَ جي مجموعي ۾ برٽن جي لکڻين ۽ سندس علمي لاڳاپن بابت دستاويز شامل آهن.<ref name="RASBurton"/> === اورلينز هائوس گيلري === [[ٽوئڪنهم]] ۾ واقع [[اورلينز هائوس گيلري]] سان پڻ برٽن جي ذاتي شين، تصويرن ۽ يادگارن جو هڪ مجموعو لاڳاپيل آهي. اهي مجموعا برٽن جي زندگيءَ ۽ سفرن بابت تحقيق لاءِ اهم آهن. == ادب ۾ رچرڊ فرانسس برٽن == رچرڊ فرانسس برٽن جي غيرمعمولي زندگيءَ سبب کيس ڪيترن ناولن، ڪهاڻين ۽ ٻين ادبي تصنيفن ۾ ڪردار طور پيش ڪيو ويو آهي. انهن ادبي تصويرن ۾ سندس حقيقي تاريخي زندگيءَ سان گڏ تخيلاتي عنصر پڻ شامل هوندا آهن. === بورخيس جي ڪهاڻي «الف» === ارجنٽائن جي مشهور ليکڪ [[خورخي لوئس بورخيس]] جي ڪهاڻي ''The Aleph'' (الف) ۾ برٽن جي نالي ۽ مشرقي ادب بابت سندس علم سان لاڳاپيل حوالو ملي ٿو. بورخيس پنهنجي ادبي تخليقن ۾ تاريخي ڪتابن، فرضي حوالن ۽ علمي شخصيتن کي گڏ ڪرڻ لاءِ مشهور هو. === ريورورلڊ ناولن جو سلسلو === آمريڪي سائنس فڪشن ليکڪ [[فلپ خوسيه فارمر]] جي ''Riverworld'' (درياهي دنيا) ناولن ۾ رچرڊ فرانسس برٽن هڪ اهم ڪردار آهي. هن تخيلاتي دنيا ۾ مختلف تاريخي دورن جا ماڻهو هڪ غيرمعمولي درياهي جهان ۾ ٻيهر جيئرا ٿين ٿا. برٽن کي اتي هڪ تجسس رکندڙ، مهم جو ۽ علم جي ڳولا ڪندڙ شخصيت طور پيش ڪيو ويو آهي. === برٽن ۽ اسپيڪ === وليم هيريسن جو تاريخي ناول ''Burton and Speke'' برٽن ۽ جان هيننگ اسپيڪ جي آفريڪي مهمن ۽ سندن اختلافن تي ٻڌل آهي. هن ناول کي پوءِ فلم ''Mountains of the Moon'' جي ڪهاڻيءَ لاءِ بنياد بڻايو ويو. === دنيا جو گڏ ڪندڙ === جرمن ٻوليءَ جي ليکڪ [[اليا ٽرويانوف]] جو ناول ''Der Weltensammler''، جنهن جو انگريزي عنوان ''The Collector of Worlds'' آهي، برٽن جي سفرن ۽ مختلف ثقافتن سان سندس لاڳاپن کي ادبي انداز ۾ پيش ڪري ٿو. هن ناول ۾ هندستان، عربستان ۽ آفريڪا سان لاڳاپيل برٽن جي زندگيءَ جا پهلو نمايان آهن. === دي رومانٽڪ === انگريز ناول نگار [[وليم بوئڊ]] جي 2022ع واري ناول ''The Romantic'' ۾ پڻ برٽن ۽ اسپيڪ تاريخي ڪردارن طور ظاهر ٿين ٿا. == فلمن ۽ ٽيليويزن ۾ برٽن == برٽن جي زندگيءَ، خاص طور آفريڪا جي مهمن ۽ اسپيڪ سان اختلافن، ڪيترن فلمن ۽ ٽيليويزن پروگرامن کي متاثر ڪيو آهي. {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#194d72;color:white;" | سال ! style="background:#194d72;color:white;" | عنوان ! style="background:#194d72;color:white;" | نوعيت ! style="background:#194d72;color:white;" | برٽن سان لاڳاپو |- | style="background:#eaf3fb;" | 1971ع | ''The Search for the Nile'' | بي بي سي ٽيليويزن سلسلو | نيل درياهه جي سرچشمي جي ڳولا؛ ڪينيٿ هيگ برٽن جو ڪردار ادا ڪيو |- | style="background:#edf6eb;" | 1990ع | ''Mountains of the Moon'' | تاريخي سوانحي فلم | برٽن ۽ اسپيڪ جون آفريڪي مهمون؛ پيٽرڪ برگن برٽن جو ڪردار ادا ڪيو |- | style="background:#fff2e4;" | 1993ع | ''Zero Patience'' | موسيقيءَ تي ٻڌل تخيلاتي فلم | برٽن جي تاريخي شخصيت جو فرضي ۽ طنزيه استعمال |- | style="background:#f3eafa;" | 2008ع | ''The Victorian Sex Explorer'' | دستاويزي پروگرام | برٽن جي سفرن ۽ جنسيات بابت تحقيق جو جائزو |} === مائونٽنز آف دي مون (1990ع) === 1990ع ۾ هدايتڪار [[باب رافيلسن]] جي فلم ''Mountains of the Moon'' (چنڊ جا جبل) رليز ٿي. فلم ۾ [[پيٽرڪ برگن]] رچرڊ فرانسس برٽن ۽ [[آئين گلين]] جان هيننگ اسپيڪ جو ڪردار ادا ڪيو. ڪهاڻيءَ جو بنياد ٻنهي مهم جوئن جي آفريڪي سفرن، نيل درياهه جي سرچشمي بابت تحقيق ۽ سندن ذاتي اختلافن تي آهي.<ref name="MountainsFilm">{{cite web |title=Mountains of the Moon |url=https://www.imdb.com/title/tt0100196/ |website=IMDb |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> فلم تاريخي واقعن مان متاثر آهي، پر ان کي مڪمل دستاويزي تاريخ بدران ڊرامائي تخليق طور سمجهڻ گهرجي. == تاريخي اهميت ۽ ورثو == رچرڊ فرانسس برٽن جي زندگي اڻويهين صديءَ جي عالمي سفرن، برطانوي سامراجي توسيع، لساني تحقيق ۽ ادبي ترجمن جي تاريخ سان ڳنڍيل آهي. هن سنڌ، هندستان، عربستان، آفريڪا، آمريڪا، برازيل ۽ ٻين علائقن بابت ڪتاب لکيا. سندس اهم خدمتن ۾ سنڌ بابت شروعاتي سماجي ۽ لساني تحقيق، مڪي ۽ مديني جو سفر، هرر ۽ آفريڪا جي وڏين ڍنڍن بابت مهمون ۽ عربي ۽ هندستاني ادب جي انگريزي اشاعت شامل آهن. تنهن هوندي به برٽن جي تاريخي حيثيت صرف سندس ڪاميابين تائين محدود نه آهي. سندس تصنيفن ۾ نوآبادياتي سوچ، نسلي تعصب، مذهبي اختلاف ۽ غيرثابت ٿيل سماجي نظريا پڻ موجود آهن. جديد تحقيق ۾ سندس ڪم کي تاريخي اهميت ۽ تنقيدي احتياط، ٻنهي سان پڙهيو وڃي ٿو. === سنڌ جي تاريخ لاءِ اهميت === سنڌ جي تاريخ جي حوالي سان برٽن جي اهميت خاص طور سندس 1847ع ۽ 1848ع وارين رپورٽن، 1849ع جي لساني مقالن، 1851ع جي ڪتابن، 1852ع جي بازداري بابت تصنيف ۽ 1877ع جي ''Sind Revisited'' ۾ آهي. اهي تصنيفون سنڌ جي ٻولين، سماجي روايتن، مذهبي زندگي، شهرن، آمدرفت ۽ برطانوي دور جي تبديلين بابت همعصر معلومات فراهم ڪن ٿيون. سندس لکڻين ۾ موجود تعصب ۽ نوآبادياتي تشريحن باوجود اهي سنڌ جي اڻويهين صديءَ واري تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم ابتدائي ماخذ آهن. == چونڊ سوانحي ۽ تحقيقي ڪتاب == * Brodie, Fawn M. (1967). ''The Devil Drives: A Life of Sir Richard Burton''. New York: W. W. Norton. * Farwell, Byron (1963). ''Burton: A Biography of Sir Richard Francis Burton''. London: Longmans. * Kennedy, Dane (2005). ''The Highly Civilized Man: Richard Burton and the Victorian World''. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press. * Lovell, Mary S. (1998). ''A Rage to Live: A Biography of Richard and Isabel Burton''. London: Little, Brown. * McLynn, Frank (1990). ''Burton: Snow upon the Desert''. London: John Murray. * Rice, Edward (1990). ''Captain Sir Richard Francis Burton: The Secret Agent Who Made the Pilgrimage to Mecca, Discovered the Kama Sutra, and Brought the Arabian Nights to the West''. New York: Charles Scribner's Sons. * Wright, Thomas (1906). ''The Life of Sir Richard Burton''. London: Everett & Co. * Jeal, Tim (2011). ''Explorers of the Nile: The Triumph and Tragedy of a Great Victorian Adventure''. New Haven: Yale University Press. * Vincent, Andrew (1985). “The Jew, the Gipsy and El-Islam: An Examination of Richard Burton's Consulship in Damascus and His Premature Recall, 1868–1871”. ''Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland''. 117 (2): 155–173. == وڌيڪ پڙهڻ لاءِ == * {{cite book |last=Burton |first=Isabel |title=The Life of Captain Sir Richard F. Burton |volume=1–2 |publisher=Chapman and Hall |location=London |year=1893 |language=en }} * {{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus |publisher=W. H. Allen & Co. |location=London |year=1851 |language=en |url=https://archive.org/details/sindhadnracestha00rich }} * {{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Sind Revisited |volume=1–2 |publisher=Richard Bentley and Son |location=London |year=1877 |language=en }} * {{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://burtoniana.org/ Burtoniana] — برٽن جي ڪتابن، سوانحن ۽ تاريخي دستاويزن جو مجموعو * [https://www.huntington.org/collections/lib-mssrbl هنٽنگٽن لائبريريءَ ۾ برٽن جا مسودا] * [https://royalasiaticsociety.org/richard-francis-burton-1821-1890/ رائل ايشياٽڪ سوسائٽيءَ ۾ برٽن بابت معلومات] * [https://www.gutenberg.org/ebooks/author/898 پروجيڪٽ گٽنبرگ تي برٽن جا ڪتاب] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Richard_Francis_Burton وڪيميڊيا ڪامنز تي رچرڊ فرانسس برٽن جون تصويرون] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:1821ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:1890ع ۾ وفات ڪيل]] [[زمرو:برطانوي سياح]] [[زمرو:برطانوي ليکڪ]] [[زمرو:برطانوي مترجم]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:سنڌ جا سفرناما]] [[زمرو:مشرقيات جا ماهر]] [[زمرو:آفريڪا جا محقق]] 8racqx2u7wgyhmhngggdgglgwjdu1n8 422547 422546 2026-10-18T00:07:36Z Intisar Ali 8681 422547 wikitext text/x-wiki {{Short description|برطانوي سياح، فوجي آفيسر، محقق، لسانيات جو ماهر، مترجم ۽ سفارتڪار (1821ع–1890ع)}} {{Infobox officeholder | honorific_prefix = سر | name = رچرڊ فرانسس برٽن | native_name = Richard Francis Burton | honorific_suffix = KCMG، FRGS، FRAS | image = Richard Francis Burton by Rischgitz, 1864.jpg | image_size = 240px | caption = رچرڊ فرانسس برٽن، 1864ع | office = برطانوي قونصل، فرنانڊو پو | office2 = برطانوي قونصل، سانتوس | office3 = برطانوي قونصل، دمشق | office4 = برطانوي قونصل، ٽريسٽي | birth_date = {{Birth date|1821|3|19|df=yes}} | birth_place = [[ٽورڪي]]، ڊيون، انگلينڊ | death_date = {{Death date and age|1890|10|20|1821|3|19|df=yes}} | death_place = [[ٽريسٽي]]، آسٽريا-هنگري | resting_place = سينٽ ميري مئگڊلين رومن ڪيٿولڪ چرچ جو قبرستان، مورٽليڪ، لنڊن | nationality = برطانوي | education = [[ٽرنٽي ڪاليج، آڪسفرڊ]] | spouse = [[ازابيل برٽن]] (شادي: 22 جنوري 1861ع) | occupation = سياح، فوجي آفيسر، محقق، لسانيات جو ماهر، مترجم، ليکڪ ۽ سفارتڪار | known_for = سنڌ بابت تاريخي ۽ سماجي تحقيق، مڪي ۽ مديني جو سفر، آفريڪا جون جاگرافيائي مهمون ۽ عربي ادب جا ترجما | notable_works = ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus''؛ ''Sind Revisited''؛ ''Personal Narrative of a Pilgrimage to Al-Madinah and Meccah''؛ ''The Book of the Thousand Nights and a Night''؛ ''The Kasidah'' | pen_name = مرزا عبدالله البشري؛ حاجي عبدو اليزدي؛ فرينڪ بيڪر | allegiance = [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] | branch = بمبئي فوج | unit = 18هين مقامي پيادل فوجي ريجمينٽ | nickname = رفئين ڊڪ (Ruffian Dick) | service_years = 1842ع–1861ع | rank = ڪئپٽن | battles = [[ڪريميا جي جنگ]] | awards = نائٽ ڪمانڊر آف دي آرڊر آف سينٽ مائيڪل اينڊ سينٽ جارج؛ ڪريميا ميڊل | signature = Richard Francis Burton signature.svg }} '''سر رچرڊ فرانسس برٽن''' (انگريزي: ''Sir Richard Francis Burton''؛ 19 مارچ 1821ع – 20 آڪٽوبر 1890ع) هڪ مشهور [[برطانيا|برطانوي]] سياح، جاگرافيدان، فوجي آفيسر، [[لسانيات|لسانيات جو ماهر]]، محقق، [[مترجم]]، ليکڪ، [[بشرشناسي|بشرشناس]] ۽ سفارتڪار هو. هن [[ايشيا]]، [[آفريڪا]]، [[ڏکڻ آمريڪا]] ۽ ٻين علائقن جا سفر ڪيا ۽ مختلف قومن جي ٻولين، ثقافتن، مذهبي عقيدن، سماجي رسمن، تاريخ ۽ جاگرافيءَ بابت وسيع تحقيق ڪئي.<ref name="Kennedy2005">{{cite book |last=Kennedy |first=Dane |title=The Highly Civilized Man: Richard Burton and the Victorian World |publisher=Harvard University Press |location=Cambridge, Massachusetts |year=2005 |isbn=9780674018624 |language=en }}</ref><ref name="Young2006">{{cite book |last=Young |first=S. |title=Richard Francis Burton: Explorer, Scholar, Spy |publisher=Marshall Cavendish |location=New York |year=2006 |isbn=9780761422228 |language=en }}</ref> برٽن پنهنجي غيرمعمولي لساني صلاحيتن سبب مشهور هو. سندس سوانح نگارن موجب، هو ڪيترين يورپي، ايشيائي ۽ آفريقي ٻولين ۽ لهجن کان واقف هو. سندس ڄاڻ ۾ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]، [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]، [[اطالوي ٻولي|اطالوي]]، [[عربي ٻولي|عربي]]، [[فارسي ٻولي|فارسي]]، [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]]، [[هندوستاني ٻولي|هندوستاني]]، [[گجراتي ٻولي|گجراتي]]، [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] ۽ ٻيون ٻوليون شامل هيون. سندس ٻولين جي ڄاڻ بابت سوانح نگارن جا انگ مختلف آهن، ڇاڪاڻ ته ڪجهه ليکڪ جدا جدا لهجن کي به مستقل ٻولين طور شمار ڪن ٿا.<ref name="McLynn1990">{{cite book |last=McLynn |first=Frank |title=Of No Country: An Anthology of the Works of Sir Richard Burton |publisher=Charles Scribner's Sons |location=New York |year=1990 |language=en }}</ref> برٽن 1842ع ۾ [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي بمبئي فوج ۾ شامل ٿيو. سندس فوجي زندگيءَ جو اهم حصو هندستان ۽ [[سنڌ]] ۾ گذريو، جتي هن مقامي ٻولين، قومن، مذهبي روايتن ۽ سماجي زندگيءَ جو مطالعو ڪيو. هن سنڌ بابت ڪيترائي ڪتاب لکيا، جن مان ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' (1851ع) ۽ ''Sind Revisited'' (1877ع) سنڌ جي اڻويهين صديءَ جي تاريخ جا اهم ماخذ سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="Burton1851">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus: With Notices of the Topography and History of the Province |publisher=W. H. Allen & Co. |location=London |year=1851 |language=en |url=https://archive.org/details/sindhadnracestha00rich }}</ref><ref name="Burton1877">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Sind Revisited: With Notices of the Anglo-Indian Army; Railroads; Past, Present, and Future, etc. |volume=1–2 |publisher=Richard Bentley and Son |location=London |year=1877 |language=en |url=https://books.google.com/books?id=GwREAQAAMAAJ }}</ref> برٽن جي شهرت جو هڪ اهم سبب 1853ع ۾ مسلمان حاجيءَ جو ويس اختيار ڪري [[مڪو|مڪي]] ۽ [[مدينو|مديني]] جو سفر ڪرڻ هو. ان کان پوءِ هن [[جان هيننگ اسپيڪ]] سان گڏ اوڀر آفريڪا جي جاگرافيائي مهمن ۾ حصو ورتو ۽ 1858ع ۾ [[ڍنڍ ٽانگانيڪا]] تائين پهتو. هو [[رائل جاگرافيائي سوسائٽي]] جو فيلو پڻ هو.<ref name="BBCBurton">{{cite web |title=Historic Figures: Sir Richard Burton |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/burton_sir_richard.shtml |website=BBC History |publisher=BBC |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> سندس ٻين مشهور علمي ۽ ادبي خدمتن ۾ عربي داستانن جي مجموعي ''The Book of the Thousand Nights and a Night'' جو انگريزي ترجمو، ''The Perfumed Garden'' جو ترجمو ۽ ''Kama Sutra'' جي انگريزي اشاعت سان وابستگي شامل آهن. هن سفرنامن، تاريخ، انساني روين، تلواربازي، بازداري، مذهبي مطالعي ۽ بشرشناسيءَ بابت پڻ لکيو.<ref name="Kennedy2005"/> 1861ع کان پوءِ برٽن برطانوي سفارتي ملازمت ۾ رهيو ۽ فرنانڊو پو، برازيل جي سانتوس، [[دمشق]] ۽ ٽريسٽي ۾ قونصل طور خدمتون سرانجام ڏنيون. 1886ع ۾ [[راڻي وڪٽوريا]] کيس نائٽ ڪمانڊر آف دي آرڊر آف سينٽ مائيڪل اينڊ سينٽ جارج جو اعزاز عطا ڪيو.<ref name="LondonGazette1886">{{cite journal |title=The London Gazette |issue=25559 |date=16 February 1886 |page=743 |language=en }}</ref> سنڌي ادب جي محقق [[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع) ۾ برٽن جو ذڪر ڪيو آهي. جوتواڻيءَ موجب، برٽن پنجاهه کان وڌيڪ تصنيفن جو ليکڪ هو، جن مان گهڻيون سفرنامن سان لاڳاپيل هيون.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> == سوانح عمري == === شروعاتي زندگي ۽ خاندان === رچرڊ فرانسس برٽن 19 مارچ 1821ع تي انگلينڊ جي ڊيون علائقي جي سامونڊي شهر [[ٽورڪي]] ۾ ڄائو. سندس ڄمڻ جي هنڌ بابت تاريخي ماخذن ۾ اختلاف ملي ٿو. برٽن پنهنجي سوانحي بيانن ۾ هارٽفورڊشائر جي ايلسٽري ۾ واقع خانداني گهر ''Barham House'' کي پنهنجي ڄمڻ جو هنڌ ڄاڻايو، پر سندس جديد سوانح نگار [[ميري ايس. لوويل]] جي تحقيق موجب، سندس اصل ڄمڻ جو هنڌ ٽورڪي هو.<ref name="Lovell1998">{{cite book |last=Lovell |first=Mary S. |title=A Rage to Live: A Biography of Richard and Isabel Burton |publisher=W. W. Norton & Company |location=New York |year=1998 |isbn=9780393046724 |language=en }}</ref> سندس بپتسما 2 سيپٽمبر 1821ع تي هارٽفورڊشائر جي ايلسٽري چرچ ۾ ٿي.<ref name="HertfordHistory">{{cite book |last=Page |first=William |title=A History of the County of Hertford |volume=2 |publisher=Constable |year=1908 |pages=349–351 |language=en |url=https://www.british-history.ac.uk/vch/herts/vol2/pp349-351 }}</ref> برٽن جو پيءُ ليفٽيننٽ ڪرنل '''جوزف نيٽروِل برٽن''' (Joseph Netterville Burton) اينگلو-آئرش نسل جو برطانوي فوجي آفيسر هو، جيڪو برطانوي فوج جي 36هين پيادل ريجمينٽ سان لاڳاپيل رهيو. سندس ماءُ '''مارٿا بيڪر''' (Martha Baker) هارٽفورڊشائر جي مالدار زميندار رچرڊ بيڪر جي ڌيءَ ۽ وارثن مان هڪ هئي. برٽن جو نالو پڻ سندس ناني واري خاندان جي رچرڊ بيڪر جي نسبت سان رکيو ويو.<ref name="Wright1906">{{cite book |last=Wright |first=Thomas |title=The Life of Sir Richard Burton |volume=1–2 |publisher=Everett & Co. |location=London |year=1906 |language=en |url=https://burtoniana.org/biography/1906-The%20Life%20of%20Sir%20Richard%20Burton%20-%20Wright/HTML/index.html }}</ref> برٽن کي ٻه ڀائر ڀينر هئا: '''ماريا ڪيٿرين ايلزبيٿ برٽن''' ۽ '''ايڊورڊ جوزف نيٽروِل برٽن'''. سندس ڀيڻ ماريا بعد ۾ برطانوي فوجي آفيسر سر هينري وليم اسٽسٽڊ سان شادي ڪئي.<ref name="Wright1906"/> === يورپ ۾ ننڍپڻ ۽ پرورش === برٽن جي ننڍپڻ جو وڏو حصو انگلينڊ، فرانس ۽ اٽليءَ جي مختلف شهرن ۾ گذريو. سندس پيءُ دم جي بيماريءَ سبب نسبتاً سازگار آبهوا جي ڳولا ۾ خاندان کي يورپ جي مختلف علائقن ۾ منتقل ڪندو رهيو.<ref name="Wright1906"/> شروعات ۾ برٽن جو خاندان انگلينڊ جي ايلسٽري ۽ فرانس جي [[ٽورز]] شهر جي وچ ۾ رهندو هو. ٽورز ۾ برٽن ۽ سندس ڀاءُ جي سنڀال هڪ انگريز عورت مسز لنگ ڪندي هئي. سندن شروعاتي تعليم هڪ آئرش استاد ڪلاف جي نگرانيءَ ۾ ٿي. ان کان پوءِ خاندان ٽورز جي ''Rue de l'Archevêché'' واري علائقي ۾ منتقل ٿيو، جتي ٻارن کي جان گلڪرسٽ جي تعليمي اداري ۾ داخل ڪرايو ويو. اتي برٽن کي [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] ۽ [[قديم يوناني ٻولي|قديم يوناني]] ٻولين جي ابتدائي تعليم ملي.<ref name="Wright1906"/> 1829ع ۾ خاندان انگلينڊ موٽيو ۽ برٽن ۽ سندس ڀاءُ کي رچمنڊ گرين جي هڪ ابتدائي اسڪول ۾ داخل ڪرايو ويو. اهو اسڪول ريورنڊ چارلس ڊيلافوس هلائيندو هو. سوانح نگار ٿامس رائيٽ موجب، اسڪول ۾ تعليم ۽ شاگردن جي رهائش جا انتظام اطمينان بخش نه هئا.<ref name="Wright1906"/> بعد ۾ خاندان فرانس جي [[بلوا]] شهر ۾ منتقل ٿيو، جتي ٻارن جي تعليم لاءِ خانگي استادن جو بندوبست ڪيو ويو. برٽن ۽ سندس ڀاءُ کي ريورنڊ ايڇ. آر. ڊو پري پڙهائيندو هو. خاندان ڪجهه عرصي کان پوءِ فرانس مان اٽليءَ ڏانهن ويو. هنن [[مارسي]]، [[ليورنو]]، [[پيسا]]، [[سيئنا]]، [[پيروگيا]]، [[فلورينس]]، [[روم]]، [[نيپلز]]، [[سورينٽو]] ۽ [[ڪاپري]] جهڙن هنڌن تي وقت گذاريو.<ref name="Wright1906"/> اٽليءَ ۾ رهائش دوران برٽن کي اطالوي ٻولي، مصوري ۽ موسيقيءَ سان واقفيت حاصل ٿي. سندس ڀاءُ ايڊورڊ وائلن وڄائڻ ۾ دلچسپي ورتي، جڏهن ته رچرڊ جي دلچسپي ٻولين، سفرن ۽ جسماني سرگرمين ۾ وڌيڪ هئي. 1836ع ۾ خاندان فرانس جي ڏاکڻي شهر [[پو، فرانس|پو]] ڏانهن منتقل ٿيو ۽ پوءِ وري اٽليءَ جي پيسا ۽ لوڪا شهرن ۾ رهيو. هن عرصي ۾ برٽن مختلف يورپي سماجي ۽ ثقافتي ماحولن سان واقفيت حاصل ڪئي.<ref name="Wright1906"/> === ٻولين سان شروعاتي دلچسپي === برٽن ننڍپڻ کان ئي ٻولين سکڻ جي غيرمعمولي صلاحيت ڏيکاري. يورپ جي مختلف علائقن ۾ رهائش سبب هن فرانسيسي، اطالوي ۽ جديد يوناني ٻوليون سکڻ جا موقعا حاصل ڪيا. هن لاطيني ۽ قديم يوناني ٻولين جي تعليم پڻ حاصل ڪئي. سوانح نگار ايڊورڊ رائس موجب، برٽن کي ٻولين جي آوازن، لهجن ۽ تلفظن ۾ فرق سڃاڻڻ جي خاص صلاحيت هئي. هو يورپي ٻولين جي مختلف لهجن جي نقل ڪرڻ ۽ انهن کي ڳالهائڻ ۾ مهارت حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪندو هو.<ref name="Rice1990">{{cite book |last=Rice |first=Edward |title=Captain Sir Richard Francis Burton: The Secret Agent Who Made the Pilgrimage to Mecca, Discovered the Kama Sutra, and Brought the Arabian Nights to the West |publisher=Charles Scribner's Sons |location=New York |year=1990 |isbn=9780684191379 |language=en }}</ref> برٽن جي شروعاتي لساني تعليم سندس مستقبل جي سفرن، فوجي خدمتن ۽ مختلف سماجن بابت تحقيق ۾ مددگار ثابت ٿي. === آڪسفرڊ يونيورسٽيءَ ۾ تعليم === آڪٽوبر 1840ع ۾ برٽن [[آڪسفرڊ يونيورسٽي]] جي [[ٽرنٽي ڪاليج، آڪسفرڊ|ٽرنٽي ڪاليج]] ۾ داخل ٿيو. يونيورسٽيءَ ۾ داخلا کان اڳ هن وليم اليگزينڊر گرينهل ۽ ڊاڪٽر اوگل کان تعليمي رهنمائي حاصل ڪئي هئي.<ref name="Wright1906"/> آڪسفرڊ ۾ برٽن جي دلچسپي روايتي نصابي تعليم کان وڌيڪ ٻولين، تلواربازي، ٻيڙين هلائڻ، شڪار ۽ ٻين جسماني سرگرمين ۾ هئي. هو عربي ۽ ٻين مشرقي ٻولين جي تعليم حاصل ڪرڻ جو خواهشمند هو. هن عربي سکڻ لاءِ يونيورسٽيءَ ۾ موجود ماهرن سان رابطو ڪيو، پر سندس خواهش مطابق انفرادي تعليم جو بندوبست نه ٿي سگهيو. ان کان پوءِ هن پنهنجي ڪوششن سان عربي پڙهڻ شروع ڪئي ۽ اسپيني مستشرق پاسڪوال ڊي گايانگوس کان ڪجهه رهنمائي حاصل ڪئي.<ref name="Wright1906"/> برٽن آڪسفرڊ جي تعليمي نظام ۽ ضابطن تي تنقيد ڪندو هو. سندس خيال ۾ يونيورسٽيءَ جي روايتي تعليم عملي ڄاڻ ۽ آزاد تحقيق جي تقاضائن کي پورو نه ڪندي هئي. اپريل 1842ع ۾ برٽن يونيورسٽيءَ جي منع باوجود گهوڙن جي هڪ مقابلي ۾ شرڪت ڪئي. جڏهن ضابطن جي ڀڃڪڙي ڪندڙ شاگردن خلاف ڪارروائي ڪئي وئي، تڏهن برٽن يونيورسٽيءَ جي اختيارين سان بحث ڪيو. ٻين شاگردن کي عارضي طور ڪاليج مان معطل ڪيو ويو، پر برٽن کي مستقل طور خارج ڪيو ويو.<ref name="Wright1906"/> آڪسفرڊ مان نيڪالي سندس زندگيءَ جو اهم موڙ ثابت ٿي. ان کان پوءِ هن فوجي ملازمت اختيار ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. === بمبئي فوج ۾ شموليت === 1842ع ۾ برٽن [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي بمبئي فوج ۾ آفيسر طور شامل ٿيو. کيس بمبئي فوج جي '''18هين مقامي پيادل فوجي ريجمينٽ''' ۾ مقرر ڪيو ويو. برٽن شروعات ۾ پهرين اينگلو-افغان جنگ ۾ حصو وٺڻ جو خواهشمند هو، پر سندس هندستان پهچڻ تائين اها جنگ ختم ٿي چڪي هئي.<ref name="Rice1990"/> هن کي [[گجرات]] ۾ مقرر ڪيو ويو، جتي سندس فوجي دستو جنرل [[چارلس جيمس نيپيئر]] جي ڪمانڊ هيٺ هو. فوجي ملازمت دوران برٽن مقامي ٻولين، مذهبي روايتن ۽ سماجي زندگيءَ جي مطالعي ۾ گهري دلچسپي ورتي.<ref name="Ghose2006">{{cite book |last=Ghose |first=Indira |chapter=Imperial Player: Richard Burton in Sindh |title=Travel Writing in the Nineteenth Century |editor-last=Youngs |editor-first=Tim |publisher=Anthem Press |year=2006 |pages=71–86 |isbn=9781843317692 |doi=10.7135/upo9781843317692.005 |language=en }}</ref> سندس غيرروايتي روين، تلواربازيءَ جي مهارت ۽ جرئتمند طبيعت سبب کيس '''رفئين ڊڪ''' (''Ruffian Dick'') جي لقب سان پڻ سڏيو ويندو هو.<ref name="Rice1990"/> === هندستان ۾ لساني ۽ ثقافتي مطالعو === هندستان ۾ رهائش دوران برٽن مقامي ٻولين سکڻ لاءِ باقاعدي محنت ڪئي. هن هندوستاني، فارسي، عربي، گجراتي، مراٺي، پنجابي، سنڌي ۽ سرائڪي ٻولين جو مطالعو ڪيو. سندس لساني مهارت بابت مختلف سوانح نگارن جا بيان ملن ٿا. ايڊورڊ رائس موجب، برٽن ڪيترن سرڪاري لساني امتحانن ۾ ڪاميابي حاصل ڪئي هئي ۽ وڌيڪ امتحانن جي تياري پڻ ڪري رهيو هو.<ref name="Rice1990"/> برٽن مقامي ماڻهن سان سڌي رابطي کي ٻولين ۽ ثقافتن جي مطالعي جو اهم ذريعو سمجهندو هو. هو مقامي لباس، ڳالهائڻ جي انداز، رسمن ۽ سماجي آداب جو مشاهدو ڪندو هو. هن هندو، مسلمان ۽ ٻين مذهبي برادرين جي عقيدن ۽ رسمن بابت پڻ ڄاڻ حاصل ڪئي. سندس مذهبي تجربن بابت سوانح نگارن جا مختلف بيان ملن ٿا، جن ۾ هندو مذهبي رسمن ۾ شرڪت، سک روايتن جو مطالعو ۽ صوفي طريقن سان واقفيت شامل آهي.<ref name="Rice1990"/> بهرحال، برٽن جي ذاتي مذهبي وابستگيءَ بابت مختلف روايتن کي هڪجهڙو معتبر نٿو سمجهي سگهجي. سندس ڪجهه دعوائون ذاتي بيانن تي ٻڌل آهن ۽ انهن جي آزاد تاريخي تصديق محدود آهي. === سنڌ ۾ آمد ۽ فوجي خدمتون === [[سنڌ تي انگريزن جو قبضو|1843ع ۾ سنڌ تي برطانوي قبضي]] کان پوءِ علائقي ۾ برطانوي فوجي ۽ انتظامي سرگرميون وڌيون. انهيءَ پسمنظر ۾ 1844ع ۾ برٽن کي سنڌ موڪليو ويو. سنڌ ۾ سندس فوجي خدمتن جو تعلق برطانوي فوج جي مقامي انتظام، جاگرافيائي ڄاڻ ۽ سروي سان هو. هن فوجي ذميوارين سان گڏ سنڌ جي ماڻهن، ٻولين، تاريخ، مذهب ۽ سماجي روايتن بابت معلومات گڏ ڪرڻ شروع ڪئي.<ref name="Ghose2006"/> سنڌ ۾ برٽن جي رهائش سندس علمي ۽ ادبي زندگيءَ جو اهم مرحلو ثابت ٿي. هن سنڌي ٻولي، مقامي برادرين، مذهبي ادارن ۽ سماجي رسمن جو مشاهدو ڪيو. برٽن سنڌ جي مختلف علائقن ۾ سفر ڪندي مقامي ماڻهن سان رابطا قائم ڪيا ۽ سنڌ جي روزمره زندگيءَ بابت نوٽس تيار ڪيا. انهن مشاهدن جي بنياد تي هن بعد ۾ سنڌ بابت ڪيترائي ڪتاب لکيا.<ref name="Burton1851"/> سندس ڪتاب ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' جي مهاڳ موجب، سنڌ ۾ لڳ ڀڳ پنجن سالن جي رهائش دوران کيس اهڙي جامع ڪتاب جي کوٽ محسوس ٿي، جنهن ۾ مقامي ماڻهن جي گهريلو زندگي، مذهبي عقيدن، رسم و رواج ۽ سماجي حالتن بابت تفصيلي ڄاڻ موجود هجي.<ref name="Burton1851"/> برٽن جي سنڌ بابت تحقيق کي جديد تاريخنگاريءَ ۾ نوآبادياتي علم جي پيداوار جي پسمنظر ۾ پڻ ڏٺو ويو آهي. محقق اندرا گهوش پنهنجي مطالعي ''Imperial Player: Richard Burton in Sindh'' ۾ برٽن جي سنڌ واري تجربي ۽ سندس سفرنامن کي برطانوي سامراجي طاقت، ثقافتي مشاهدي ۽ ليکڪ جي شخصيت جي لاڳاپن جي روشنيءَ ۾ بحث هيٺ آندو آهي.<ref name="Ghose2006"/> === سنڌ مان واپسي ۽ ابتدائي تصنيفون === برٽن 1848ع ۾ سنڌ ڇڏي. سنڌ ۾ رهائش دوران گڏ ڪيل مواد بعد ۾ سندس ڪيترين تصنيفن جو بنياد بڻيو. 1851ع ۾ سندس سنڌ بابت ٻه اهم ڪتاب شايع ٿيا: * ''Scinde; or, The Unhappy Valley'' (سنڌ يا ڏکويل وادي)، ٻن جلدن ۾؛ * ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' (سنڌ ۽ سنڌو ماٿريءَ ۾ رهندڙ قومون). 1852ع ۾ سندس ڪتاب ''Falconry in the Valley of the Indus'' (سنڌو ماٿريءَ ۾ بازن سان شڪار) شايع ٿيو، جنهن ۾ بازداري ۽ شڪار سان لاڳاپيل روايتن جو احوال ڏنل آهي.<ref name="BurtonBibliography">{{cite web |title=Major Works of Richard Francis Burton |url=https://static.burtoniana.org/books/index.htm |website=Burtoniana |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> اهي ڪتاب سنڌ جي اڻويهين صديءَ جي سماجي، لساني ۽ ثقافتي تاريخ بابت اهم ابتدائي ماخذ آهن. انهن جي مطالعي وقت برٽن جي ذاتي مشاهدن، ٻڌل روايتن ۽ نوآبادياتي تعبيرن جي وچ ۾ فرق رکڻ ضروري آهي. == سنڌ بابت علمي ۽ تحقيقي خدمتون == [[فائل:Richard-Francis-Burton-by-Lock-&-Whitfield,-1876.png|thumb|upright|رچرڊ فرانسس برٽن جي 1876ع واري تصوير، جيڪا لاڪ ۽ وِٽفيلڊ جي فوٽوگرافي اسٽوڊيو ۾ ورتي وئي.]] [[سنڌ]] ۾ رهائش دوران رچرڊ فرانسس برٽن فوجي ذميوارين سان گڏ تاريخ، جاگرافي، ٻولين، مقامي ادب، مذهبي عقيدن، سماجي رسمن ۽ ماڻهن جي روزمره زندگيءَ بابت مواد گڏ ڪيو. سندس سنڌ بابت تحقيق جا نتيجا سرڪاري رپورٽن، علمي مقالن ۽ سفرنامن جي صورت ۾ شايع ٿيا. برٽن جي سنڌ بابت لکڻين ۾ ٻن قسمن جو مواد نمايان آهي: پهريون، سندس ذاتي سفرن ۽ مشاهدن تي ٻڌل احوال؛ ٻيو، مقامي ماڻهن، عالمن، استادن ۽ ٻين ڄاڻ رکندڙ شخصيتن کان حاصل ڪيل روايتون ۽ معلومات. انهيءَ ڪري سندس تصنيفون تاريخي ماخذ هجڻ سان گڏ برطانوي نوآبادياتي دور جي علمي سوچ جو پڻ اظهار ڪن ٿيون.<ref name="Ghose2006"/><ref name="Kennedy2005"/> === سنڌ بابت شروعاتي سرڪاري رپورٽون === برٽن جي سنڌ بابت تحقيق صرف سندس مشهور ڪتابن تائين محدود نه هئي. 1847ع ۽ 1848ع ۾ هن سنڌ جي آبادي، رسم و رواج، ٻولين، ادب، زراعت ۽ وقت جي حساب بابت ٻه اهم رپورٽون پڻ تيار ڪيون، جيڪي بمبئي حڪومت جي سرڪاري رڪارڊن ۾ شايع ٿيون.<ref name="BurtonMinorWorks">{{cite web |title=Shorter Works by Richard Francis Burton |url=https://burtoniana.org/minor/by-year/index.htm |website=Burtoniana |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> ==== سنڌ جي آبادي، رسم و رواج، ٻولي ۽ ادب بابت نوٽس (1847ع) ==== 1847ع ۾ برٽن جو مقالو ''Notes Relative to the Population of the Sind; and the Customs, Language, and Literature of the People'' (سنڌ جي آبادي، ماڻهن جي رسم و رواج، ٻولي ۽ ادب بابت نوٽس) شايع ٿيو. هي مقالو ''Bombay Government Records'' جي نئين سلسلي جي سترهين نمبر، ٻئي حصي، صفحن 637 کان 657 تائين شايع ٿيو.<ref name="Burton1847">{{cite report |last=Burton |first=Richard F. |title=Notes Relative to the Population of the Sind; and the Customs, Language, and Literature of the People |work=Bombay Government Records |series=New Series |number=17 |volume=Part 2 |pages=637–657 |year=1847 |language=en }}</ref> هن رپورٽ جو موضوع سنڌ جي آبادي ۽ ماڻهن جي سماجي ۽ لساني زندگي هو. ان ۾ مقامي ماڻهن جي روايتن، ٻوليءَ ۽ ادب بابت گڏ ڪيل معلومات پيش ڪئي وئي. اها رپورٽ برٽن جي پوءِ شايع ٿيل ڪتاب ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' جي موضوعاتي پسمنظر کي سمجهڻ لاءِ اهم آهي. ==== سنڌ ۾ وقت جي ورهاست، زراعت ۽ نشي آور شين بابت نوٽس (1848ع) ==== 1848ع ۾ برٽن جو ٻيو مقالو ''Brief Notes Relative to the Division of Time, and Articles of Cultivation in Sind; to Which Are Appended Remarks on the Modes of Intoxication in That Province'' شايع ٿيو. ان جي عنوان جو سنڌي ترجمو '''سنڌ ۾ وقت جي ورهاست، پوکيل فصلن ۽ نشي جي طريقن بابت مختصر نوٽس''' ڪري سگهجي ٿو. هي مقالو ''Bombay Government Records'' جي نئين سلسلي جي سترهين نمبر، ٻئي حصي، صفحن 613 کان 636 تائين شايع ٿيو.<ref name="Burton1848">{{cite report |last=Burton |first=Richard F. |title=Brief Notes Relative to the Division of Time, and Articles of Cultivation in Sind; to Which Are Appended Remarks on the Modes of Intoxication in That Province |work=Bombay Government Records |series=New Series |number=17 |volume=Part 2 |pages=613–636 |year=1848 |language=en }}</ref> هن رپورٽ ۾ سنڌ ۾ وقت جي روايتي حساب، زراعت سان لاڳاپيل موضوعن ۽ نشي آور شين جي استعمال بابت احوال ڏنو ويو. رپورٽ جي تياريءَ سان اسسٽنٽ سرجن جان ايلرٽن اسٽاڪس جو نالو پڻ لاڳاپيل آهي. تحقيق موجب، رپورٽ جي ڪجهه حصن ۾ اسٽاڪس جي شرڪت هئي، جڏهن ته نشي جي طريقن بابت اضافي تبصرا برٽن جي ڪم سان منسوب ڪيا ويا آهن.<ref name="BurtonMinorWorks"/> === سنڌي ٻولي ۽ مقامي لساني روايتون === برٽن کي سنڌي ٻولي ۽ ان جي پاڙيسري ٻولين سان لاڳاپن ۾ خاص دلچسپي هئي. هن سنڌ ۾ رهائش دوران مقامي ماڻهن جي ڳالهائڻ جا طريقا، مختلف لهجا، ٻولين جا لفظ ۽ ادبي روايتون سمجهڻ جي ڪوشش ڪئي. سندس 1851ع واري ڪتاب ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' ۾ سنڌ جي ٻولين ۽ ادب بابت بحث موجود آهي. هن مقامي سماجي ۽ مذهبي زندگيءَ کي سمجهڻ لاءِ ٻوليءَ جي ڄاڻ کي اهميت ڏني.<ref name="Burton1851"/> برٽن جو لساني ڪم اڻويهين صديءَ جي وچ ڌاري سنڌ ۽ ڀرپاسي جي علائقن جي ٻولين بابت يورپي تحقيق جي شروعاتي مثالن مان هڪ آهي. البت سندس دور جي ٻولين جي درجابندي ۽ اصطلاحن کي جديد لسانيات جي درجابنديءَ کان الڳ سمجهڻ گهرجي. === جتڪي، ملتاني ۽ پشتو بابت مقالا === 1849ع ۾ برٽن جا لسانيات بابت مقالا بمبئي شاخ جي رائل ايشياٽڪ سوسائٽيءَ جي رسالي ''Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society'' ۾ شايع ٿيا. انهن ۾ جتڪي يا بيلوچڪي لهجي جي گرامر، ملتاني ٻوليءَ جي گرامر ۽ پشتو ٻوليءَ جي هڪ درسي مجموعي بابت تنقيدي اڀياس شامل هئا.<ref name="DNB"/> ==== جتڪي يا بيلوچڪي لهجي جي گرامر ==== ''A Grammar of the Jataki or Belochki Dialect'' (جتڪي يا بيلوچڪي لهجي جي گرامر) جنوري 1849ع ۾ شايع ٿيو. هي مقالو ''Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society'' جي ٽئين جلد، ٻارهين شماري، صفحن 84 کان 125 تائين شايع ٿيو.<ref name="BurtonJataki1849">{{cite journal |last=Burton |first=Richard F. |title=A Grammar of the Jataki or Belochki Dialect |journal=Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society |volume=3 |issue=12 |pages=84–125 |date=January 1849 |language=en }}</ref> مقالي جي عنوان ۾ استعمال ٿيل ''Jataki'' ۽ ''Belochki'' تاريخي لساني اصطلاح آهن. انهن کي جديد ٻولين جي نالن يا حدن سان بنا تحقيق جي هڪجهڙو سمجهڻ مناسب نه آهي. ==== ملتاني ٻوليءَ جي گرامر ==== برٽن جي شروعاتي تصنيفن بابت ''Dictionary of National Biography'' ۾ ''A Grammar of the Multani Language'' (ملتاني ٻوليءَ جي گرامر) جو ذڪر ملي ٿو ۽ ان کي 1849ع جي لساني مقالن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.<ref name="DNB"/> ملتاني ٻوليءَ جو تعلق موجوده سرائڪي لساني روايت سان آهي. تنهن هوندي به برٽن جي اصل مقالي ۾ استعمال ٿيل اصطلاحن ۽ درجابنديءَ کي انهيءَ دور جي لساني ماحول جي روشنيءَ ۾ سمجهڻ گهرجي. ==== پشتو بابت تنقيدي نوٽس ==== ''Notes and Remarks on Dr. Dorn's Chrestomathy of the Pushtu or Afghan Language'' (ڊاڪٽر ڊورن جي پشتو يا افغان ٻوليءَ جي درسي مجموعي بابت نوٽس ۽ تبصرا) جنوري 1849ع ۾ شايع ٿيو. هي مقالو ''Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society'' جي ٽئين جلد، ٻارهين شماري، صفحن 58 کان 69 تائين موجود آهي.<ref name="BurtonPushtu1849">{{cite journal |last=Burton |first=Richard F. |title=Notes and Remarks on Dr. Dorn's Chrestomathy of the Pushtu or Afghan Language |journal=Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society |volume=3 |issue=12 |pages=58–69 |date=January 1849 |language=en }}</ref> هن مقالي ۾ برٽن پشتو ٻوليءَ بابت ڊاڪٽر ڊورن جي علمي ڪم جو جائزو ورتو. === سنڌي ادب ۽ زباني روايتون === برٽن جي سنڌ بابت ڪتابن ۾ مقامي ٻولين ۽ ادب سان گڏ زباني روايتن، قصن، مذهبي بيانن ۽ سماجي رسمن بابت مواد پڻ موجود آهي. سندس تحقيق جو هڪ اهم پهلو اهو هو ته هن صرف سياسي واقعن يا حڪمرانن جي تاريخ تائين پاڻ کي محدود نه رکيو، پر ماڻهن جي روزمره زندگيءَ، ٻوليءَ ۽ ثقافتي اظهار کي پڻ موضوع بڻايو.<ref name="Burton1851"/> ''Sind Revisited'' ۾ پڻ مقامي قصن ۽ ڏندڪٿائن جا احوال، شاعريءَ جا ترجما ۽ مذهبي روايتن جا بيان ملن ٿا.<ref name="Burton1877"/> انهن لکڻين کي سنڌ جي لوڪ ادب ۽ ثقافتي تاريخ جي مطالعي ۾ مددگار مواد طور استعمال ڪري سگهجي ٿو، پر برٽن جي ترجمن ۽ تشريحن کي اصل سنڌي متنن جو مڪمل متبادل نٿو سمجهي سگهجي. === سنڌ جون قومون، برادريون ۽ سماجي بناوت === برٽن پنهنجي 1851ع واري ڪتاب ۾ سنڌ جي آباديءَ جي مختلف گروهن، مذهبي برادرين ۽ سماجي رسمن بابت معلومات گڏ ڪئي. سندس تحقيق ۾ سنڌ جي ماڻهن جي لباس، رهڻي ڪهڻي، پيشَن، مذهبي روايتن ۽ روزمره لاڳاپن بابت احوال موجود آهن.<ref name="Burton1851"/> ڪتاب جي عنوان ۾ استعمال ٿيل لفظ ''Races'' اڻويهين صديءَ جي يورپي علمي اصطلاحات جو حصو هو. جديد علمي مطالعي ۾ ان کي حياتياتي نسلن جي ثابت ٿيل درجابنديءَ بدران تاريخي ۽ نوآبادياتي اصطلاح طور پڙهڻ ضروري آهي. برٽن جي بيانن ۾ ڪڏهن ڪڏهن ماڻهن ۽ برادرين بابت اهڙا عام نتيجا ۽ قدرائتا فيصلا ملن ٿا، جيڪي سندس دور جي برطانوي سامراجي سوچ سان لاڳاپيل هئا. تنهنڪري سندس لکڻين کي ٻين مقامي ۽ تاريخي ماخذن سان ڀيٽي استعمال ڪرڻ گهرجي.<ref name="Kennedy2005"/><ref name="Ghose2006"/> === سنڌ جي مذهبي زندگي === برٽن سنڌ جي مسلمانن ۽ هندن جي مذهبي روايتن، عبادتگاهن، مذهبي شخصيتن ۽ سماجي رسمن بابت لکيو. هن جي مشاهدي ۾ مذهبي عقيدن سان گڏ انهن جو روزمره زندگيءَ، سماجي لاڳاپن ۽ مقامي ثقافت تي اثر پڻ شامل هو.<ref name="Burton1851"/> سنڌ بابت سندس تصنيفون اڻويهين صديءَ ۾ مذهبي زندگيءَ جي مطالعي لاءِ هڪ همعصر برطانوي ليکڪ جو احوال فراهم ڪن ٿيون. انهن ۾ موجود مذهبي تعبيرون ۽ مختلف برادرين بابت تبصرا برٽن جا ذاتي يا ٻڌل بيان ٿي سگهن ٿا؛ تنهنڪري انهن کي سمورن سنڌ واسين جي گڏيل راءِ يا ثابت ٿيل تاريخي حقيقت طور پيش ڪرڻ مناسب نه آهي. == سنڌ بابت اهم ڪتاب == برٽن سنڌ جي سفرن ۽ تحقيق تي ٻڌل گهٽ ۾ گهٽ چار اهم ڪتاب شايع ڪيا. انهن مان ٽي 1851ع ۽ 1852ع ۾، جڏهن ته چوٿون 1877ع ۾ شايع ٿيو.<ref name="BurtonBibliography"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border:1px solid #8aaac5;" ! style="background:#194d72;color:white;" | سال ! style="background:#194d72;color:white;" | اصل عنوان ۽ سنڌي ترجمو ! style="background:#194d72;color:white;" | بنيادي موضوع ! style="background:#194d72;color:white;" | اشاعتي تفصيل |- | style="background:#e9f3fc;" | 1851ع | ''Scinde; or, The Unhappy Valley'' '''سنڌ يا ڏکويل وادي''' | سنڌ جا سفر، جاگرافي، شهر، سماج ۽ برطانوي انتظام | رچرڊ بينٽلي، لنڊن؛ ٻه جلد |- | style="background:#edf6eb;" | 1851ع | ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' '''سنڌ ۽ سنڌو ماٿريءَ ۾ رهندڙ قومون''' | سنڌ جي آبادي، تاريخ، ٻوليون، مذهبي روايتون ۽ رسم و رواج | ڊبليو. ايڇ. ايلن اينڊ ڪمپني، لنڊن |- | style="background:#fff2e4;" | 1852ع | ''Falconry in the Valley of the Indus'' '''سنڌو ماٿريءَ ۾ بازن سان شڪار''' | بازداري، شڪار جا طريقا ۽ انهن سان لاڳاپيل روايتون | جان وان وورسٽ، لنڊن |- | style="background:#f2eafb;" | 1877ع | ''Sind Revisited'' '''سنڌ جو ٻيهر سفر''' | سنڌ جو ٻيهر مشاهدو، شهر، ريلوي، فوج ۽ سماجي تبديليون | رچرڊ بينٽلي اينڊ سن، لنڊن؛ ٻه جلد |} === سنڌ يا ڏکويل وادي (1851ع) === ''Scinde; or, The Unhappy Valley'' برٽن جي سنڌ بابت شروعاتي سفرنامن مان هڪ آهي. اهو 1851ع ۾ لنڊن مان رچرڊ بينٽليءَ ٻن جلدن ۾ شايع ڪيو.<ref name="BurtonUnhappy">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Scinde; or, The Unhappy Valley |volume=1–2 |publisher=Richard Bentley |location=London |year=1851 |language=en |url=https://burtoniana.org/books/1851-Scinde%20or%20the%20Unhappy%20Valley/index.htm }}</ref> ڪتاب ۾ برٽن سنڌ ۾ پنهنجي رهائش ۽ سفرن دوران ڏٺل جاگرافيائي، سماجي ۽ انتظامي حالتن بابت لکيو. ان ۾ سنڌ جي شهرن، [[سنڌو درياهه]]، مقامي ماڻهن جي رهڻي ڪهڻي، برطانوي فوجي ۽ انتظامي ماحول ۽ علائقي بابت سندس ذاتي مشاهدن جو احوال ملي ٿو. ڪتاب جو عنوان ''The Unhappy Valley'' يعني «ڏکويل وادي» برٽن جي ادبي انداز ۽ سنڌ بابت سندس ذاتي تاثر کي ظاهر ڪري ٿو. ان کي سنڌ جي ماڻهن يا تاريخ بابت غيرجانبدار علمي فيصلو سمجهڻ بدران سفرنامي جي عنوان طور پڙهڻ گهرجي. برٽن جي سفرنامن ۾ واقعاتي بيان سان گڏ ذاتي تبصرا، طنز ۽ ثقافتي مقابلا به ملن ٿا. اهو انداز سندس ٻين سفرنامن ۾ پڻ نمايان آهي.<ref name="Ghose2006"/> === سنڌ ۽ سنڌو ماٿريءَ ۾ رهندڙ قومون (1851ع) === ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus: With Notices of the Topography and History of the Province'' برٽن جي سنڌ بابت مشهور ۽ تفصيلي تصنيفن مان هڪ آهي. هي ڪتاب 1851ع ۾ لنڊن جي ناشر ڊبليو. ايڇ. ايلن اينڊ ڪمپني شايع ڪيو.<ref name="Burton1851"/> ڪتاب جو عنوان سنڌيءَ ۾ '''سنڌ ۽ سنڌو ماٿريءَ ۾ رهندڙ قومون: صوبي جي جاگرافي ۽ تاريخ بابت احوال''' ترجمو ڪري سگهجي ٿو. هن ڪتاب ۾ سنڌ جي جاگرافي، تاريخ، آبادي، ٻولين، سماجي زندگيءَ، مذهبي عقيدن، رسمن ۽ مقامي ثقافت بابت معلومات گڏ ڪئي وئي آهي. برٽن ڪتاب جي مهاڳ ۾ سنڌ بابت اهڙي تصنيف جي ضرورت بيان ڪئي، جيڪا مقامي ماڻهن جي روزمره زندگيءَ ۽ سماجي روايتن بابت جامع معلومات مهيا ڪري. هن ڪتاب جي اهميت جو هڪ سبب اهو آهي ته اهو سنڌ تي برطانوي قبضي کان ٿوري ئي عرصي پوءِ تيار ٿيو، جڏهن علائقي جي سياسي ۽ انتظامي نظام ۾ تبديليون اچي رهيون هيون. ==== ڪتاب جا اهم موضوع ==== ڪتاب ۾ هيٺيان موضوع نمايان آهن: * سنڌ جي جاگرافي ۽ تاريخي پسمنظر؛ * سنڌ جي آبادي ۽ مقامي برادريون؛ * سنڌي ۽ ڀرپاسي جي ٻولين بابت معلومات؛ * ماڻهن جي روزمره زندگي ۽ گهريلو رسمون؛ * مسلمانن ۽ هندن جون مذهبي روايتون؛ * مقامي سماجي ۽ ثقافتي رواج؛ * سنڌ جي ماڻهن بابت برٽن جا مشاهدا ۽ تعبيرون. برٽن جي هن تصنيف کي سنڌ جي تاريخ لاءِ ابتدائي ماخذ طور استعمال ڪري سگهجي ٿو. تنهن هوندي به ڪتاب ۾ پيش ڪيل قومن ۽ برادرين جي درجابندي، مذهبي بيانن ۽ سماجي تبصرن کي جديد تاريخي تحقيق سان ڀيٽڻ ضروري آهي.<ref name="Ghose2006"/> === سنڌو ماٿريءَ ۾ بازن سان شڪار (1852ع) === ''Falconry in the Valley of the Indus'' برٽن جو بازداري ۽ شڪار بابت ڪتاب آهي، جيڪو 1852ع ۾ لنڊن جي ناشر جان وان وورسٽ شايع ڪيو.<ref name="BurtonFalconry1852">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Falconry in the Valley of the Indus |publisher=John Van Voorst |location=London |year=1852 |language=en |url=https://archive.org/details/falconryinvalley00burt }}</ref> [[بازداري]] شڪاري پکين، خاص طور بازن ۽ شاهينن، کي تربيت ڏئي شڪار ڪرڻ جي روايتي فن کي چيو ويندو آهي. برٽن هن ڪتاب ۾ سنڌو ماٿريءَ جي بازداريءَ سان لاڳاپيل تجربن، شڪار جي طريقن ۽ شڪاري پکين بابت معلومات پيش ڪئي. ڪتاب سنڌ جي تاريخي سماج ۾ شڪار ۽ تفريحي سرگرمين جي مطالعي لاءِ مددگار ماخذ آهي. ان سان گڏ اهو برٽن جي دلچسپين جي وسعت کي پڻ ظاهر ڪري ٿو، ڇاڪاڻ ته سندس تحقيق صرف ٻولين، مذهب يا جاگرافيءَ تائين محدود نه هئي. === سنڌ جو ٻيهر سفر (1877ع) === [[فائل:Richard-Francis-Burton-by-Lock-&-Whitfield,-1876 (cropped).png|thumb|upright|رچرڊ فرانسس برٽن، 1876ع. انهيءَ عرصي ۾ هن سنڌ جو ٻيهر سفر ڪيو.]] برٽن سنڌ ڇڏڻ کان لڳ ڀڳ ٽن ڏهاڪن پوءِ 1875ع–1876ع جي سفر دوران پنهنجي گهرواري [[ازابيل برٽن]] سان گڏ سنڌ واپس آيو. هن سفر جا مشاهدا سندس ڪتاب ''Sind Revisited: With Notices of the Anglo-Indian Army; Railroads; Past, Present, and Future, etc.'' ۾ شامل آهن، جيڪو 1877ع ۾ لنڊن مان رچرڊ بينٽلي اينڊ سن ٻن جلدن ۾ شايع ڪيو.<ref name="Burton1877"/> ڪتاب جو عنوان سنڌيءَ ۾ '''سنڌ جو ٻيهر سفر: اينگلو-انڊين فوج، ريلوي، ماضي، حال ۽ مستقبل بابت احوال''' ترجمو ڪري سگهجي ٿو. برٽن هن ڪتاب ۾ سنڌ جي پنهنجي اڳوڻي تجربن کي نئين سفر دوران ڏٺل حالتن سان ڀيٽيو. سندس مشاهدي ۾ شهرن جي ترقي، آمدرفت، ريلوي، فوجي انتظام ۽ سماجي تبديليون شامل هيون. ==== سنڌ جي شهرن جو احوال ==== ''Sind Revisited'' ۾ [[ڪراچي]]، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۽ سنڌ جي ٻين شهرن ۽ علائقن جو ذڪر ملي ٿو. ڪتاب ۾ [[ڪوٽڙي]]، [[سيوهڻ]]، [[روهڙي]]، [[سکر]]، [[شڪارپور]]، [[خيرپور ميرس|خيرپور]] ۽ سنڌو درياهه سان لاڳاپيل سفرن جا احوال پڻ موجود آهن.<ref name="Burton1877"/> برٽن انهن هنڌن جي جاگرافيائي حالتن، تاريخي اهميت، آمدرفت ۽ ماڻهن جي سماجي زندگيءَ بابت پنهنجا مشاهدا پيش ڪيا. هن خاص طور انهن تبديلين تي ڌيان ڏنو، جيڪي سندس پهرين سنڌ واري رهائش کان پوءِ برطانوي انتظام هيٺ آيون هيون. ==== ڪراچي ۽ حيدرآباد ==== برٽن جي ٻيهر سنڌ واري سفر ۾ ڪراچي ۽ حيدرآباد اهم موضوع آهن. ڪراچي بابت سندس لکڻين ۾ بندرگاهه واري شهر جي اهميت، آمدرفت ۽ برطانوي دور جي تبديل ٿيندڙ شهري حالتن جو ذڪر ملي ٿو. حيدرآباد بابت هن تاريخي ۽ سماجي ماحول، مقامي آبادي ۽ شهر جي اهميت تي تبصرا ڪيا.<ref name="Burton1877"/> اهي بيان اڻويهين صديءَ جي پوئين اڌ ۾ سنڌ جي شهري تاريخ جي مطالعي لاءِ هڪ همعصر ماخذ فراهم ڪن ٿا. ==== سنڌو درياهه ۽ ڦليلي ==== برٽن جي ڪتاب ۾ [[سنڌو درياهه]] سان لاڳاپيل سفرن ۽ آبي رستن جو احوال پڻ شامل آهي. ٻئي جلد ۾ [[ڦليلي واهه|ڦليلي]] جي رستي سفر ۽ [[ڪوٽڙي]] ڏانهن سنڌو درياهه ذريعي واپسيءَ بابت جدا عنوان موجود آهن.<ref name="Burton1877"/> انهن احوالن مان سنڌ جي درياهي آمدرفت، آبي جاگرافي ۽ سفر جي روايتي طريقن بابت معلومات حاصل ٿئي ٿي. ==== سنڌو ماٿريءَ جي ريلوي ==== ''Sind Revisited'' جو هڪ اهم موضوع برطانوي دور جي ريلوي ۽ آمدرفت جو نظام آهي. برٽن سنڌ ۾ ريلوي جي ترقي، ان جي موجوده حالت ۽ مستقبل بابت تبصرا ڪيا. هن ريلويءَ کي سنڌ جي شهرن، فوجي ضرورتن ۽ آمدرفت جي نظام سان لاڳاپيل تبديليءَ جي هڪ اهم صورت طور ڏٺو.<ref name="Burton1877"/> برٽن جي ريلوي بابت لکڻين کي ان دور جي برطانوي انتظامي ۽ فوجي مفادن جي پسمنظر ۾ پڻ پڙهڻ گهرجي. ==== اينگلو-انڊين فوج ==== ڪتاب جي مڪمل عنوان مان ئي ظاهر ٿئي ٿو ته برٽن سنڌ جي سفر سان گڏ برطانوي هندستان جي فوج بابت به لکيو. هن فوجي تنظيم، سپاهين، انتظامي ضرورتن ۽ برطانوي فوجي نظام جي مختلف پهلوئن بابت پنهنجا مشاهدا پيش ڪيا.<ref name="Burton1877"/> سندس اڳوڻي فوجي ملازمت سبب اهي تبصرا ذاتي تجربي سان پڻ لاڳاپيل هئا. ==== مذهبي برادريون ۽ سماجي لاڳاپا ==== برٽن پنهنجي ٻيهر سفر واري ڪتاب ۾ سنڌ جي مسلمانن ۽ هندن جي سماجي لاڳاپن، مذهبي روايتن ۽ باهمي تعلقن بابت پڻ لکيو. ڪتاب ۾ مذهبي تبديليءَ ۽ مختلف برادرين جي سماجي حيثيت بابت سندس بيان ملن ٿا.<ref name="Burton1877"/> انهن بيانن کي برٽن جي ذاتي مشاهدي ۽ نوآبادياتي دور جي مذهبي ۽ سماجي تعبيرن طور پڙهڻ ضروري آهي؛ انهن مان ڪنهن به برادريءَ بابت غيرجانبدار ۽ حتمي نتيجا اخذ نٿا ڪري سگهجن. ==== مقامي قصا، ڏندڪٿائون ۽ شاعري ==== ''Sind Revisited'' ۾ مقامي قصن، روايتن، شاعريءَ جي ترجمن ۽ مذهبي ڏندڪٿائن جا احوال پڻ موجود آهن. انهن ۾ «ستن بي سر نبين» بابت هڪ مقامي روايت جو ذڪر پڻ اچي ٿو.<ref name="Burton1877"/> اهڙا بيان سنڌ جي زباني روايتن بابت تاريخي مواد فراهم ڪن ٿا. البت ڏندڪٿائن ۽ مذهبي روايتن کي ثابت ٿيل تاريخي واقعن کان الڳ رکڻ گهرجي. ==== جان بُل جو ادبي ڪردار ==== برٽن پنهنجي ڪتاب ۾ '''مسٽر جان بُل''' (''Mr. John Bull'') نالي هڪ خيالي همسفر کي ادبي وسيلي طور استعمال ڪيو. هو هن ڪردار سان مخاطب ٿي مختلف واقعن، ماڻهن ۽ حالتن بابت تبصرا ڪندو آهي.<ref name="Burton1877"/> جان بُل برطانوي قومي شخصيت جي هڪ روايتي علامت پڻ آهي. ڪتاب ۾ هن ڪردار جي استعمال سان برٽن پنهنجي مشاهدن کي گفتگو ۽ طنزيه تبصرن جي صورت ۾ پيش ڪري سگهيو. ==== برطانوي حڪومت بابت برٽن جا رايا ==== ''Sind Revisited'' جي پڇاڙيءَ ۾ برٽن سنڌ ۾ برطانوي حڪومت جي اثرن بابت پنهنجي راءِ پيش ڪئي. هن صحت ۽ تعليم جي ڪجهه سهولتن ۾ سڌارن کي برطانوي راڄ جي مثبت اثرن طور بيان ڪيو.<ref name="Burton1877"/> بهرحال، اهو برٽن جو تاريخي ۽ سياسي موقف هو. سنڌ ۾ برطانوي قبضي، معاشي تبديلين، سياسي اختيارن جي منتقلي ۽ مقامي آباديءَ تي پوندڙ اثرن جو جامع جائزو وٺڻ لاءِ ٻين تاريخي ماخذن کي پڻ نظر ۾ رکڻ ضروري آهي. == سنڌ بابت تصنيفن ۽ مقالن جي تاريخوار فهرست == {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#174a73;color:#ffffff;" | سال ! style="background:#174a73;color:#ffffff;" | تصنيف يا مقالو ! style="background:#174a73;color:#ffffff;" | موضوع ! style="background:#174a73;color:#ffffff;" | اشاعت |- | style="background:#eaf3fb;" | 1847ع | ''Notes Relative to the Population of the Sind; and the Customs, Language, and Literature of the People'' | سنڌ جي آبادي، رسم و رواج، ٻولي ۽ ادب | ''Bombay Government Records''، نئون سلسلو، نمبر 17، حصو 2، ص 637–657 |- | style="background:#f0f7ed;" | 1848ع | ''Brief Notes Relative to the Division of Time, and Articles of Cultivation in Sind'' | وقت جي حساب، زراعت ۽ نشي جي طريقن بابت نوٽس | ''Bombay Government Records''، نئون سلسلو، نمبر 17، حصو 2، ص 613–636 |- | style="background:#fff3e5;" | 1849ع | ''A Grammar of the Jataki or Belochki Dialect'' | جتڪي يا بيلوچڪي لهجي جي گرامر | ''Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society''، جلد 3، شمارو 12، ص 84–125 |- | style="background:#f3eafa;" | 1849ع | ''A Grammar of the Multani Language'' | ملتاني ٻوليءَ جي گرامر | ابتدائي سوانحي ماخذن ۾ ذڪر؛ مڪمل اصل اشاعتي تفصيلن جي وڌيڪ تصديق گهربل |- | style="background:#eaf3fb;" | 1849ع | ''Notes and Remarks on Dr. Dorn's Chrestomathy of the Pushtu or Afghan Language'' | پشتو بابت تنقيدي لساني اڀياس | ساڳيو رسالو، جلد 3، شمارو 12، ص 58–69 |- | style="background:#f0f7ed;" | 1851ع | ''Scinde; or, The Unhappy Valley'' | سنڌ جو سفرنامو ۽ سماجي مشاهدا | رچرڊ بينٽلي، لنڊن؛ ٻه جلد |- | style="background:#fff3e5;" | 1851ع | ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' | سنڌ جي قومن، تاريخ، جاگرافي، ٻولين ۽ ثقافت جو مطالعو | ڊبليو. ايڇ. ايلن اينڊ ڪمپني، لنڊن |- | style="background:#f3eafa;" | 1852ع | ''Falconry in the Valley of the Indus'' | بازداري ۽ شڪار جون روايتون | جان وان وورسٽ، لنڊن |- | style="background:#eaf3fb;" | 1877ع | ''Sind Revisited'' | سنڌ جو ٻيهر سفر، ريلوي، فوج ۽ سماجي تبديليون | رچرڊ بينٽلي اينڊ سن، لنڊن؛ ٻه جلد |} == سنڌ جي تاريخ ۽ ادب ۾ برٽن جي اهميت == رچرڊ فرانسس برٽن جي سنڌ بابت تصنيفن جي اهميت ان ڪري آهي جو انهن ۾ اڻويهين صديءَ جي وچ ۽ پوئين اڌ ۾ سنڌ جي سماجي، لساني ۽ ثقافتي زندگيءَ بابت همعصر مواد محفوظ ٿيل آهي. سندس 1847ع ۽ 1848ع جون رپورٽون، 1849ع جا لساني مقالا، 1851ع ۽ 1852ع جا ڪتاب ۽ 1877ع جو سفرنامو گڏجي سنڌ بابت سندس تحقيق جي مختلف مرحلن کي ظاهر ڪن ٿا. سنڌ جي تاريخ ۽ ادب جي مطالعي ۾ برٽن جي ڪم مان خاص طور هيٺين موضوعن بابت مواد حاصل ٿئي ٿو: * اڻويهين صديءَ ۾ سنڌ جي آبادي ۽ سماجي بناوت؛ * سنڌي ٻولي، مقامي لهجا ۽ پاڙيسري ٻولين جا لاڳاپا؛ * سنڌ جي زباني روايتن، قصن ۽ شاعريءَ جا احوال؛ * مذهبي عقيدا، رسمون ۽ سماجي لاڳاپا؛ * سنڌ جي شهرن، درياهن ۽ آمدرفت جي تاريخ؛ * زراعت، شڪار ۽ بازداريءَ جون روايتون؛ * برطانوي قبضي کان پوءِ فوجي ۽ انتظامي تبديليون؛ * ريلوي ۽ جديد آمدرفت جي شروعاتي ترقي. سنڌي ادب جي محقق موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ برٽن کي شامل ڪيو ۽ سندس سنڌ بابت تصنيفن جو ذڪر ڪيو.<ref name="Jotwani1996"/> === تاريخي ماخذ طور حدون === برٽن جون لکڻيون پنهنجي دور بابت قيمتي معلومات فراهم ڪن ٿيون، پر انهن کي مڪمل طور غيرجانبدار يا حتمي ماخذ نٿو سمجهي سگهجي. برٽن برطانوي فوج ۽ سفارتي نظام سان لاڳاپيل هو. سندس ڪتابن ۾ سنڌ جي ماڻهن، قومن، مذهبي برادرين ۽ برطانوي انتظام بابت ذاتي رايا ۽ اڻويهين صديءَ جي يورپي سوچ جا اثر موجود آهن.<ref name="Ghose2006"/><ref name="Kennedy2005"/> انهيءَ ڪري جديد تحقيق ۾ سندس تصنيفن کي سنڌي، فارسي، اردو ۽ ٻين مقامي ماخذن سان ڀيٽي پڙهڻ ضروري آهي. برٽن جي ڪتابن جي تاريخي اهميت سندس هر نتيجي جي درست هجڻ ۾ نه، پر ان ڳالهه ۾ آهي ته انهن ۾ سنڌ جي هڪ مخصوص دور بابت مشاهدا، بيان ۽ معلومات محفوظ ٿيل آهن. == عربستان جو سفر ۽ حج (1853ع) == سنڌ ۽ هندستان ۾ رهائش دوران رچرڊ فرانسس برٽن عربي، فارسي، هندستاني ٻولين ۽ اسلامي روايتن بابت ڄاڻ حاصل ڪئي. انهيءَ مطالعي سندس عربستان جي سفر ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1853ع ۾ هن [[مدينو|مديني]] ۽ [[مڪو|مڪي]] جو سفر ڪيو ۽ [[حج]] جا مناسڪ ادا ڪيا.<ref name="Kennedy2005"/><ref name="Lovell1998"/> ان وقت مڪي ۽ مديني جي مقدس مذهبي علائقن ۾ غيرمسلمانن جي داخلا تي پابندي هئي. برٽن پنهنجي سڃاڻپ لڪائي مسلمان مسافر جي حيثيت سان سفر ڪيو. سندس هن سفر کي اڻويهين صديءَ جي يورپي سفرناما نگاريءَ ۾ خاص شهرت حاصل ٿي.<ref name="BurtonPilgrimage1855">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Personal Narrative of a Pilgrimage to El-Medinah and Meccah |volume=1–3 |publisher=Longman, Brown, Green, and Longmans |location=London |year=1855–1856 |language=en |url=https://www.gutenberg.org/ebooks/4657 }}</ref> === سفر جي تياري === برٽن عربستان جي سفر کان اڳ عربي ٻوليءَ، اسلامي عبادتن، مذهبي اصطلاحن، لباس، سماجي آداب ۽ سفر جي روايتن جو مطالعو ڪيو. هن هندستان ۾ رهڻ دوران حاصل ڪيل ٻولين ۽ مذهبي رسمن جي ڄاڻ کي سفر جي تياريءَ ۾ استعمال ڪيو. سندس مقصد صرف مقدس شهرن جو دورو ڪرڻ نه، پر انهن جي مذهبي، سماجي ۽ ثقافتي زندگيءَ جو تفصيلي مشاهدو پڻ هو.<ref name="Rice1990"/><ref name="BurtonPilgrimage1855"/> برٽن پنهنجي سفر ۾ مختلف وقتن تي فارسي نسل جي مسلمان مسافر ۽ درويش يا شيخ جهڙيون سڃاڻپون اختيار ڪيون. سندس سفرنامي موجب، هن اهڙي لباس ۽ طرزِ گفتگو اختيار ڪئي، جيڪا مقامي ماحول ۾ سندس غيرملڪي هجڻ کي لڪائڻ ۾ مددگار ٿي سگهي.<ref name="BurtonPilgrimage1855"/> === مصر کان عربستان تائين === 1853ع ۾ برٽن انگلينڊ مان نڪري [[مصر]] پهتو. هن [[اسڪندريه]] ۽ [[قاهره]] ۾ وقت گذاريو ۽ پوءِ [[سوئيز]] جي رستي [[ڳاڙهو سمنڊ|ڳاڙهي سمنڊ]] ڏانهن روانو ٿيو. سفر دوران هن مسلمان مسافرن، واپارين ۽ حج تي ويندڙ ماڻهن سان گڏ سفر ڪيو. عربستان پهچڻ کان پوءِ هن [[ينبع]] جي رستي مديني ڏانهن سفر جاري رکيو.<ref name="BurtonPilgrimage1855"/> برٽن پنهنجي سفرنامي ۾ قافلن، رهائش، کاڌي، سفر جي ڏکيائين، رستن ۽ مقامي ماڻهن جي رسم و رواج بابت تفصيلي احوال ڏنو. === مديني جو سفر === برٽن جولاءِ 1853ع ۾ مديني پهتو. هن شهر ۾ رهائش دوران [[مسجد نبوي]]، مذهبي زندگيءَ، زيارت جي روايتن ۽ شهر جي سماجي حالتن جو مشاهدو ڪيو. سندس سفرنامي ۾ مديني جي گهٽين، بازارن، رهائشي علائقن، مذهبي عمارتن ۽ مقامي ماڻهن بابت تفصيل ملن ٿا.<ref name="BurtonPilgrimage1855"/> هن مديني جي تاريخي ۽ مذهبي اهميت سان گڏ شهر جي جاگرافي ۽ آباديءَ بابت پڻ لکيو. برٽن جا اهي بيان اڻويهين صديءَ جي وچ ڌاري مديني جي شهري ۽ سماجي تاريخ جي مطالعي لاءِ هڪ همعصر سفرنامي جو مواد فراهم ڪن ٿا. === مڪي جو سفر ۽ حج جا مناسڪ === مديني کان پوءِ برٽن حج جي قافلي سان گڏ مڪي ڏانهن روانو ٿيو. سيپٽمبر 1853ع ۾ هو مڪي پهتو. هن [[ڪعبو|ڪعبي]] جو طواف ڪيو ۽ حج جي ٻين مناسڪن ۾ شرڪت ڪئي. پنهنجي سفرنامي ۾ هن [[مسجد الحرام]]، ڪعبي، [[صفا ۽ مروه]]، [[عرفات]]، [[مزدلفه]] ۽ [[منى]] بابت تفصيلي بيان پيش ڪيا.<ref name="BurtonPilgrimage1855"/> برٽن مذهبي عبادتن سان گڏ حج جي انتظام، حاجين جي آمدرفت، مختلف علائقن مان ايندڙ ماڻهن، بازارن، رهائش ۽ سماجي ماحول بابت پڻ لکيو. سندس سفرنامي جي هڪ خاص ڳالهه اها آهي ته هن مقدس شهرن کي صرف مذهبي مرڪزن طور نه، پر رهائشي، واپاري ۽ ثقافتي شهرن طور پڻ بيان ڪيو. === ڇا برٽن مڪي پهچندڙ پهريون غيرمسلمان يورپي هو؟ === برٽن کي ڪڏهن ڪڏهن مڪي ۾ داخل ٿيندڙ پهريون غيرمسلمان يورپي چيو ويندو آهي، پر اها دعويٰ تاريخي طور درست نه آهي. هن کان اڳ اطالوي مسافر [[لودووڪو دي وارٿيما]] سورهين صديءَ جي شروعات ۾ مڪي پهتو هو. سوئس محقق [[يوهان لڊوگ برڪهارٽ]] پڻ 1814ع ۾ مڪي جو سفر ڪيو ۽ 1815ع ۾ حج ادا ڪيو.<ref name="Burckhardt1829">{{cite book |last=Burckhardt |first=John Lewis |title=Travels in Arabia: Comprehending an Account of Those Territories in Hedjaz Which the Mohammedans Regard as Sacred |publisher=Henry Colburn |location=London |year=1829 |language=en }}</ref> انهيءَ ڪري برٽن جي اهميت مڪي پهچندڙ پهريون غيرمسلمان هجڻ ۾ نه، پر سندس سفرنامي جي تفصيل، مشاهدي جي انداز ۽ يورپي پڙهندڙن ۾ ان جي اثر ۾ آهي. === سفرنامي جي اشاعت === برٽن عربستان جي سفر بابت ''Personal Narrative of a Pilgrimage to El-Medinah and Meccah'' (مديني ۽ مڪي جي زيارت جو ذاتي سفرنامو) لکيو. هي ڪتاب 1855ع ۽ 1856ع ۾ ٽن جلدن ۾ شايع ٿيو ۽ سندس مشهور تصنيفن مان هڪ بڻيو.<ref name="BurtonPilgrimage1855"/> ڪتاب ۾ عربستان جي جاگرافي، مذهبي زندگي، قافلن، سماجي روايتن، مقامي ماڻهن ۽ سفر جي مشڪلاتن بابت تفصيلي احوال موجود آهي. برٽن جي سفرنامي کي اڻويهين صديءَ جي عربستان بابت يورپي علمي ادب ۾ اهم جاءِ حاصل ٿي، جيتوڻيڪ ان ۾ سندس ذاتي رايا ۽ ان دور جون ثقافتي تعبيرون پڻ شامل آهن.<ref name="Kennedy2005"/> === سفر سان لاڳاپيل تڪراري دعوائون === برٽن جي حج واري سفر بابت ڪجهه سوانحي ڪتابن ۾ اهڙا قصا ملن ٿا، جن ۾ سندس سڃاڻپ ظاهر ٿيڻ جي خطري ۽ مبينا تشدد جو ذڪر ڪيو ويو آهي. انهن مان هڪ دعويٰ اها آهي ته هن پنهنجي سڃاڻپ بچائڻ لاءِ ڪنهن ماڻهوءَ کي قتل ڪيو. اهڙي واقعي جي آزاد ۽ قابلِ اعتماد تاريخي تصديق موجود نه آهي؛ برٽن پاڻ به اهڙي الزام کي رد ڪيو هو.<ref name="Lovell1998"/><ref name="Rice1990"/> تنهنڪري هن دعويٰ کي ثابت ٿيل واقعي بدران برٽن جي زندگيءَ سان لاڳاپيل هڪ غيرتصديق ٿيل روايت طور سمجهڻ گهرجي. == صوماليا ۽ هرر جون مهمون (1854ع–1855ع) == [[فائل:Old City (Jugal) Top view of Jugol 10.jpg|thumb|260px|[[هرر]] جي تاريخي قلعي بند شهر جو مٿان کان منظر، جنهن جو رچرڊ فرانسس برٽن 1855ع ۾ دورو ڪيو.]] عربستان جي سفر کان پوءِ برٽن جي دلچسپي آفريڪا جي اتر اوڀر وارن علائقن ڏانهن وڌي. هن [[صوماليا]]، [[جبوتي]] ۽ موجوده [[ايٿوپيا]] جي اوڀر وارن علائقن ۾ سفر ۽ تحقيق ڪئي. انهن سفرن ۾ [[هرر]] جو دورو سندس اهم ڪاميابين مان هڪ هو. برٽن پنهنجي سفرن جا احوال ''First Footsteps in East Africa'' نالي ڪتاب ۾ شايع ڪيا.<ref name="BurtonFirstFootsteps1856">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=First Footsteps in East Africa; or, An Exploration of Harar |publisher=Longman, Brown, Green, and Longmans |location=London |year=1856 |language=en }}</ref> === مهم جو پسمنظر === اڻويهين صديءَ جي وچ ڌاري يورپي جاگرافيدانن ۽ برطانوي اختيارين کي اوڀر آفريڪا جي اندرين علائقن بابت محدود سڌي ڄاڻ هئي. برٽن کي هن علائقي جي ٻولين، واپاري رستن، شهرن، سياسي حالتن ۽ جاگرافيءَ بابت معلومات گڏ ڪرڻ ۾ دلچسپي هئي. انهيءَ سلسلي ۾ هن [[عدن]] کي پنهنجي سفرن جو هڪ اهم مرڪز بڻايو.<ref name="Rice1990"/> === زيلع کان هرر تائين === 1854ع جي آخر ۾ برٽن [[زيلع]] کان هرر ڏانهن روانو ٿيو. سندس سفر ۾ مقامي رهنمائن، مترجمن، قافلي جي ماڻهن ۽ ٻين مددگارن جو اهم ڪردار هو. هو جنوري 1855ع ۾ هرر پهتو، جيڪو ان وقت هڪ اهم اسلامي، واپاري ۽ ثقافتي شهر هو.<ref name="BurtonFirstFootsteps1856"/> برٽن شهر جي حڪمران، بازارن، مذهبي زندگي، آبادي ۽ واپاري لاڳاپن بابت معلومات گڏ ڪئي. هن هرر جي سماجي ۽ سياسي حالتن کي پنهنجي سفرنامي ۾ بيان ڪيو ۽ شهر جي اهميت کي يورپي پڙهندڙن تائين پهچايو. === هرر پهچڻ جي تاريخي اهميت === برٽن کي عام طور هرر ۾ داخل ٿيندڙ اوائلي يورپي سياحن مان هڪ طور ياد ڪيو ويندو آهي. بهرحال، هرر اڳ ئي مقامي ۽ علائقائي مسلمان واپارين، عالمن ۽ مسافرن جي ڄاتل سڃاتل شهرن مان هو. تنهنڪري برٽن جي سفر کي شهر جي «دريافت» چوڻ بدران هڪ يورپي مسافر جي دستاويزي دوري طور بيان ڪرڻ وڌيڪ درست آهي. برٽن جي هرر بابت لکڻين جي اهميت سندس مشاهدي، جاگرافيائي بيان ۽ ان دور جي شهر بابت محفوظ ڪيل معلومات ۾ آهي.<ref name="Ghose2006"/> === بربرا واري مهم === 1855ع ۾ برٽن ٻين يورپي مهم جوئن سان گڏ [[بربرا]] واري علائقي ۾ هڪ نئين مهم ۾ شامل ٿيو. هن مهم ۾ [[جان هيننگ اسپيڪ]]، ليفٽيننٽ جي. اي. هرن ۽ وليم اسٽرويان پڻ شامل هئا. مهم دوران سندن ڪئمپ تي هٿياربند حملو ٿيو. وليم اسٽرويان مارجي ويو، جڏهن ته برٽن ۽ اسپيڪ زخمي ٿيا.<ref name="McLynn1990"/><ref name="Lovell1998"/> === برٽن جي چهري تي زخم === بربرا واري حملي دوران هڪ نيزو برٽن جي چهري مان گذريو ۽ کيس سخت زخم رسيو. هن زخم جو نشان سندس چهري تي باقي زندگي موجود رهيو. سندس پوءِ واري تصويرن ۽ سوانحي احوالن ۾ انهيءَ زخم جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Rice1990"/> حملي کان پوءِ مهم ختم ٿي وئي ۽ بچيل مهم جو واپس موٽيا. === پهريان قدم اوڀر آفريڪا ۾ === 1856ع ۾ برٽن ''First Footsteps in East Africa; or, An Exploration of Harar'' (اوڀر آفريڪا ۾ پهريان قدم، يا هرر جي ڳولا) شايع ڪيو. ڪتاب ۾ زيلع، هرر، صومالي علائقن، مقامي ماڻهن، ٻولين، واپار، مذهبي زندگي ۽ سفر جي حالتن بابت معلومات شامل آهي.<ref name="BurtonFirstFootsteps1856"/> هي ڪتاب برٽن جي آفريڪي سفرنامن جي سلسلي ۾ اهم جاءِ رکي ٿو. ان جي باوجود، مقامي ماڻهن ۽ سماجي گروهن بابت سندس ڪجهه بيان نوآبادياتي دور جي تعصبن کان آزاد نه آهن؛ تنهنڪري انهن کي جديد آفريڪي تاريخ ۽ انسانيات جي تحقيق سان ڀيٽڻ ضروري آهي. == ڪريميا جي جنگ سان لاڳاپو == 1850ع واري ڏهاڪي ۾ برٽن جي فوجي زندگيءَ جو هڪ ٻيو مرحلو [[ڪريميا جي جنگ]] سان لاڳاپيل هو. هن [[بيشي بازوق]] (''Bashi-bazouks'') نالي عثماني غيرباقاعده فوجي دستن سان لاڳاپيل ذميوارين ۾ حصو ورتو. اهي دستا عثماني فوجي نظام جو حصو هئا، پر سندن تنظيم ۽ نظم و ضبط باقاعده فوج کان مختلف هو.<ref name="Wright1906"/><ref name="McLynn1990"/> برٽن جي هن فوجي وابستگيءَ جو عرصو نسبتاً مختصر رهيو. انتظامي اختلافن ۽ تنظيم سان لاڳاپيل مسئلن سبب سندس خدمتون ڊگهي عرصي تائين جاري نه رهيون. سندس فوجي زندگيءَ ۾ هندستان ۽ سنڌ جي ملازمت کان پوءِ هي مرحلو اهم هو، ڇاڪاڻ ته ان کان پوءِ سندس ڌيان وڏي پيماني تي جاگرافيائي سفرن ۽ تحقيق ڏانهن وڌيو. == آفريڪا جي وڏين ڍنڍن جي ڳولا (1856ع–1859ع) == [[فائل:Lake Tanganyika.jpg|thumb|[[ڍنڍ ٽانگانيڪا]]، جنهن تائين برٽن ۽ اسپيڪ جي مهم فيبروري 1858ع ۾ پهتي.]] 1850ع واري ڏهاڪي ۾ آفريڪا جي اندروني جاگرافي ۽ [[نيل درياهه]] جي سرچشمي بابت يورپي جاگرافيدانن ۾ وڏي دلچسپي هئي. برٽن ۽ [[جان هيننگ اسپيڪ]] اوڀر آفريڪا جي اندرين علائقن ڏانهن هڪ مهم ڪئي، جنهن جو مقصد وڏين ڍنڍن، واپاري رستن ۽ نيل درياهه جي سرچشمي بابت معلومات حاصل ڪرڻ هو.<ref name="BurtonLakeRegions1860">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=The Lake Regions of Central Africa: A Picture of Exploration |volume=1–2 |publisher=Longman, Green, Longman, and Roberts |location=London |year=1860 |language=en }}</ref> === رائل جاگرافيائي سوسائٽيءَ جي مدد === برٽن جي آفريڪي مهم کي [[رائل جاگرافيائي سوسائٽي]] جي حمايت حاصل هئي. مهم ۾ برٽن اڳواڻ ۽ اسپيڪ سندس ساٿي هو. ٻنهي کي جاگرافيائي مشاهدي، سفر، رستن جي سڃاڻپ ۽ آفريڪا جي اندرين علائقن بابت معلومات گڏ ڪرڻ جي ذميواري هئي.<ref name="McLynn1990"/> ان وقت يورپي نقشن ۾ آفريڪا جي ڪيترن اندرين علائقن بابت معلومات نامڪمل هئي، جيتوڻيڪ اهي علائقا مقامي آباديءَ، واپارين ۽ مسافرن کي اڳ ئي ڄاتل هئا. === زنجبار کان اندروني آفريڪا ڏانهن === مهم جو اهم سامونڊي مرڪز [[زنجبار]] هو. برٽن ۽ اسپيڪ اوڀر آفريڪا جي ساحلي علائقي کان اندرين حصن ڏانهن روانا ٿيا. سندن سفر ۾ آفريڪي رهنمائن، باربردارن، واپارين، مترجمن ۽ قافلي جي ٻين ماڻهن اهم ڪردار ادا ڪيو. مقامي رستن، پاڻيءَ جي هنڌن، رهائش ۽ واپار بابت انهن ماڻهن جي ڄاڻ کان سواءِ اهڙو سفر ممڪن نه هو.<ref name="BurtonLakeRegions1860"/> === سيدي مبارڪ بمبئي ۽ مقامي ساٿي === [[سيدي مبارڪ بمبئي]] اوڀر آفريڪا جي مشهور رهنمائن مان هڪ هو، جنهن برٽن ۽ اسپيڪ جي مهم ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هو اڳتي هلي آفريڪا جي ٻين يورپي مهمن سان پڻ لاڳاپيل رهيو. برٽن ۽ اسپيڪ جي مهم جي تاريخ کي صرف ٻن يورپي سياحن جي ڪاميابيءَ طور پيش ڪرڻ نامڪمل آهي، ڇاڪاڻ ته ان ۾ مقامي آفريڪي ماڻهن جي ڄاڻ، محنت ۽ رهنمائي بنيادي اهميت رکي ٿي.<ref name="Jeal2011">{{cite book |last=Jeal |first=Tim |title=Explorers of the Nile: The Triumph and Tragedy of a Great Victorian Adventure |publisher=Yale University Press |location=New Haven |year=2011 |language=en |isbn=978-0-300-14935-7 }}</ref> === سفر جون ڏکيائون === آفريڪا جي اندروني سفر دوران برٽن ۽ اسپيڪ کي بيمارين، ٿڪاوٽ، موسمي حالتن، رسد جي مسئلن ۽ ٻين ڏکيائين کي منهن ڏيڻو پيو. ٻئي مهم جو مختلف وقتن تي سخت بيمار ٿيا. انهن حالتن سندن سفر جي رفتار ۽ جاگرافيائي مشاهدي جي صلاحيت تي اثر وڌو.<ref name="BurtonLakeRegions1860"/> مهم جي ڪاميابيءَ ۾ مقامي ماڻهن جي مدد، رستن بابت معلومات ۽ قافلي جي تنظيم اهم هئي. == ڍنڍ ٽانگانيڪا تائين پهچڻ (1858ع) == فيبروري 1858ع ۾ برٽن ۽ اسپيڪ جي مهم [[ڍنڍ ٽانگانيڪا]] تائين پهتي. هيءَ اوڀر آفريڪا جي وڏين ڍنڍن مان هڪ آهي ۽ موجوده تنزانيا، ڪانگو جي جمهوري جمهوريه، برونڊي ۽ زامبيا جي سرحدي علائقن سان لاڳاپيل آهي. برٽن ۽ اسپيڪ يورپي جاگرافيائي ادب ۾ ڍنڍ بابت تفصيلي مشاهدا پيش ڪندڙ اوائلي مهم جوئن مان هئا.<ref name="BurtonLakeRegions1860"/> === ڍنڍ جي جاگرافي === برٽن ڍنڍ ٽانگانيڪا جي پاڻيءَ، ڀرپاسي جي زمين، آباديءَ ۽ سفر جي رستن بابت معلومات گڏ ڪئي. هن ڍنڍ جي اهميت کي نيل درياهه جي سرچشمي بابت هلندڙ بحث سان ڳنڍيو. بهرحال، ان وقت موجود معلومات جي بنياد تي ڍنڍ ۽ نيل درياهه جي آبي نظام جو صحيح لاڳاپو طئي ڪرڻ آسان نه هو. === مقامي ڄاڻ جي اهميت === ڍنڍ ٽانگانيڪا برٽن ۽ اسپيڪ جي اچڻ کان اڳ ئي مقامي ماڻهن، واپارين ۽ علائقائي مسافرن کي معلوم هئي. انهيءَ ڪري «ڍنڍ جي دريافت» وارو اصطلاح صرف يورپي نقشن ۽ جاگرافيائي علم ۾ ان جي داخلا جي مخصوص معنيٰ ۾ استعمال ڪري سگهجي ٿو. جديد تاريخي مطالعي ۾ مقامي آفريڪي آباديءَ جي اڳوڻي ڄاڻ ۽ سفرن ۾ سندن ڪردار کي تسليم ڪيو وڃي ٿو.<ref name="Jeal2011"/> == جان هيننگ اسپيڪ ۽ ڍنڍ وڪٽوريا == [[فائل:John Hanning Speke.jpg|thumb|upright|[[جان هيننگ اسپيڪ]]، جيڪو برٽن سان گڏ آفريڪي مهم ۾ شامل هو ۽ پوءِ نيل درياهه جي سرچشمي بابت سندس مخالف ٿيو.]] 1858ع ۾ برٽن ۽ اسپيڪ جي مهم دوران ٻنهي جي تحقيق جا رستا ڪجهه وقت لاءِ جدا ٿيا. برٽن جي بيماريءَ ۽ ٻين حالتن سبب اسپيڪ اتر طرف هڪ جدا سفر ڪيو ۽ آگسٽ 1858ع ۾ [[ڍنڍ وڪٽوريا]] تائين پهتو. اسپيڪ هن ڍنڍ کي برطانوي راڻي [[راڻي وڪٽوريا|وڪٽوريا]] جي نالي سان منسوب ڪيو.<ref name="Jeal2011"/> === نيل درياهه جي سرچشمي بابت اسپيڪ جو نظريو === اسپيڪ جو خيال هو ته ڍنڍ وڪٽوريا نيل درياهه جي اهم سرچشمن مان هڪ آهي. هن پنهنجي مشاهدي ۽ مقامي معلومات جي بنياد تي اهو نتيجو پيش ڪيو، جيتوڻيڪ ان وقت هن ڍنڍ مان نيل درياهه جي نڪرڻ واري رستي جو مڪمل سڌو مشاهدو نه ڪيو هو. برٽن اسپيڪ جي نتيجي کي فوري طور قبول نه ڪيو ۽ وڌيڪ ثبوتن جي ضرورت تي زور ڏنو.<ref name="McLynn1990"/><ref name="Jeal2011"/> === برٽن ۽ اسپيڪ جو اختلاف === برٽن ۽ اسپيڪ جي وچ ۾ اختلاف جا ڪيترائي سبب هئا، جن ۾ نيل درياهه جي سرچشمي بابت مختلف نظريا، مهم جي اڳواڻي، علمي شهرت ۽ دريافتن جو اعزاز شامل هئا. اسپيڪ جي انگلينڊ واپسيءَ کان پوءِ سندس نتيجن کي وڏي توجهه ملي. برٽن ان ڳالهه تي ناراض ٿيو ته سندس خيال ۾ مهم جي گڏيل ڪم ۽ اڳواڻيءَ کي مناسب اهميت نه ڏني وئي هئي.<ref name="McLynn1990"/> اختلاف آهستي آهستي علمي بحث کان ذاتي ۽ عوامي تڪرار ۾ تبديل ٿي ويو. === ٻي آفريڪي مهم === اسپيڪ پوءِ [[جيمس آگسٽس گرانٽ]] سان گڏ اوڀر آفريڪا جي هڪ ٻي مهم ڪئي. هن مهم دوران اسپيڪ ڍنڍ وڪٽوريا جي اترئين حصي ۽ نيل درياهه سان ان جي لاڳاپي بابت وڌيڪ معلومات حاصل ڪئي. 1862ع ۾ هن ڍنڍ وڪٽوريا مان نڪرندڙ پاڻيءَ جي رستي جو مشاهدو ڪيو، جنهن سندس اڳوڻي نظريي کي وڌيڪ مضبوط ڪيو.<ref name="Jeal2011"/> == نيل درياهه جي سرچشمي بابت بحث == [[نيل درياهه]] جي سرچشمي بابت سوال اڻويهين صديءَ جي جاگرافيائي تحقيق جي اهم مسئلن مان هڪ هو. برٽن، اسپيڪ ۽ ٻين محققن وٽ ان بابت مختلف نظريا هئا. برٽن وڌيڪ احتياط سان جاگرافيائي ثبوت گڏ ڪرڻ جو حامي هو، جڏهن ته اسپيڪ ڍنڍ وڪٽوريا کي نيل درياهه جي اهم سرچشمي طور پيش ڪيو.<ref name="Jeal2011"/> === علمي بحث جي تياري === 1864ع ۾ برٽن ۽ اسپيڪ جي وچ ۾ نيل درياهه جي سرچشمي بابت هڪ عوامي علمي بحث ٿيڻ جو امڪان هو. ٻنهي جي اختلافن سبب اهو بحث وڏي دلچسپيءَ جو موضوع بڻجي چڪو هو. پر بحث کان ٿورو اڳ اسپيڪ جي وفات ٿي وئي. === اسپيڪ جي وفات (1864ع) === جان هيننگ اسپيڪ 15 سيپٽمبر 1864ع تي انگلينڊ ۾ شڪار دوران بندوق جي گولي لڳڻ سبب فوت ٿيو. سرڪاري جاچ ۾ سندس موت کي حادثاتي قرار ڏنو ويو، جيتوڻيڪ پوءِ جي ڪجهه سوانحي بحثن ۾ واقعي جي حالتن بابت سوال اٿاريا ويا.<ref name="Jeal2011"/><ref name="McLynn1990"/> اسپيڪ جي وفات سبب برٽن ۽ اسپيڪ جي وچ ۾ طئي ٿيل عوامي بحث ٿي نه سگهيو. === جديد جاگرافيائي سمجهاڻي === جديد جاگرافيءَ موجب ڍنڍ وڪٽوريا [[اڇي نيل]] جي آبي نظام جو اهم ذريعو آهي. تنهن هوندي به نيل درياهه جي سڀ کان پري سرچشمي جي سڃاڻپ وڌيڪ پيچيده سوال آهي، ڇاڪاڻ ته ڍنڍ وڪٽوريا ۾ ڪيترائي درياهه ڇوڙ ڪن ٿا. انهيءَ ڪري اسپيڪ جي نتيجي کي نيل جي آبي نظام بابت هڪ اهم تاريخي اڳڀرائي طور سمجهڻ گهرجي، نه ته نيل جي سڀني سرچشمن بابت آخري ۽ مڪمل وضاحت طور. == آفريڪا جي ڍنڍن بابت برٽن جو ڪتاب == 1860ع ۾ برٽن ''The Lake Regions of Central Africa: A Picture of Exploration'' (وچ آفريڪا جي ڍنڍن وارا علائقا: ڳولا جي هڪ تصوير) ٻن جلدن ۾ شايع ڪيو. هي ڪتاب سندس آفريڪي مهم، سفر جي رستن، ڍنڍ ٽانگانيڪا، مقامي آبادي، واپار، جاگرافي ۽ سفر جي ڏکيائين بابت تفصيلي احوال تي ٻڌل آهي.<ref name="BurtonLakeRegions1860"/> ڪتاب ۾ برٽن آفريڪا جي سماجي ۽ ثقافتي زندگيءَ بابت پڻ لکيو، پر سندس ڪجهه تبصرا اڻويهين صديءَ جي يورپي نسلي ۽ نوآبادياتي سوچ جي اثر هيٺ هئا. انهيءَ ڪري جديد تاريخي تحقيق ۾ سندس ڪتاب کي همعصر سفرنامي ۽ نوآبادياتي علمي دستاويز ٻنهي حيثيتن سان پڙهيو وڃي ٿو.<ref name="Ghose2006"/> == آفريڪي مهمن جي تاريخي اهميت == برٽن جون آفريڪي مهمون يورپي جاگرافيائي تحقيق جي تاريخ ۾ اهم آهن. هن هرر، صومالي علائقن، اوڀر آفريڪا جي واپاري رستن ۽ ڍنڍ ٽانگانيڪا بابت تفصيلي معلومات شايع ڪئي. انهن سفرن سان گڏ برٽن ۽ اسپيڪ جي وچ ۾ نيل درياهه جي سرچشمي بابت اختلاف به جاگرافيائي تحقيق جي تاريخ جو مشهور واقعو بڻيو. جديد مطالعي ۾ انهن مهمن جي اهميت کي مقامي آفريڪي رهنمائن، مترجمن، باربردارن، واپارين ۽ ڄاڻ رکندڙ ماڻهن جي ڪردار کان الڳ نٿو ڪري سگهجي. === اهم سفرن جي تاريخوار فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#174a73;color:white;" | سال ! style="background:#174a73;color:white;" | سفر يا واقعو ! style="background:#174a73;color:white;" | هنڌ ! style="background:#174a73;color:white;" | تاريخي اهميت |- | style="background:#eaf3fb;" | 1853ع | عربستان جو سفر ۽ حج | مصر، مدينو ۽ مڪو | مقدس شهرن جي مذهبي ۽ سماجي زندگيءَ بابت تفصيلي سفرنامو |- | style="background:#edf6eb;" | 1854ع–1855ع | صومالي علائقن جي مهم | زيلع ۽ هرر | اوڀر آفريڪا جي شهرن، ٻولين ۽ واپاري رستن بابت تحقيق |- | style="background:#fff1e2;" | 1855ع | بربرا واري مهم | بربرا | هٿياربند حملي ۾ برٽن زخمي ٿيو ۽ مهم ختم ٿي |- | style="background:#f3eafa;" | 1855ع–1856ع | ڪريميا جي جنگ سان لاڳاپيل فوجي خدمت | عثماني فوجي انتظام سان لاڳاپيل علائقا | بيشي بازوق دستن سان فوجي وابستگي |- | style="background:#eaf3fb;" | 1856ع–1859ع | اوڀر آفريڪا جي اندروني مهم | زنجبار ۽ اندروني آفريڪا | آفريڪا جي وڏين ڍنڍن ۽ نيل جي سرچشمي بابت تحقيق |- | style="background:#edf6eb;" | 1858ع | ڍنڍ ٽانگانيڪا تائين پهچڻ | ڍنڍ ٽانگانيڪا | يورپي جاگرافيائي ادب ۾ ڍنڍ بابت تفصيلي مشاهدا |- | style="background:#fff1e2;" | 1858ع | اسپيڪ جو ڍنڍ وڪٽوريا تائين سفر | ڍنڍ وڪٽوريا | نيل جي سرچشمي بابت اسپيڪ جو نظريو |- | style="background:#f3eafa;" | 1864ع | برٽن ۽ اسپيڪ جي طئي ٿيل بحث جو نه ٿيڻ | انگلينڊ | اسپيڪ جي اوچتي وفات سبب علمي بحث ملتوي ٿي ويو |} == عربستان ۽ آفريڪا بابت اهم تصنيفون == {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#22577a;color:white;" | سال ! style="background:#22577a;color:white;" | ڪتاب ! style="background:#22577a;color:white;" | سنڌي عنوان ! style="background:#22577a;color:white;" | موضوع |- | 1855ع–1856ع | ''Personal Narrative of a Pilgrimage to El-Medinah and Meccah'' | '''مديني ۽ مڪي جي زيارت جو ذاتي سفرنامو''' | حج، عربستان، اسلامي روايتون ۽ مقدس شهرن جي زندگي |- | 1856ع | ''First Footsteps in East Africa; or, An Exploration of Harar'' | '''اوڀر آفريڪا ۾ پهريان قدم، يا هرر جي ڳولا''' | صوماليا، هرر، مقامي سماج ۽ واپاري رستا |- | 1860ع | ''The Lake Regions of Central Africa: A Picture of Exploration'' | '''وچ آفريڪا جي ڍنڍن وارا علائقا: ڳولا جي هڪ تصوير''' | ڍنڍ ٽانگانيڪا، اوڀر آفريڪا ۽ جاگرافيائي تحقيق |} == آمريڪا جو سفر (1860ع) == [[فائل:Richard Francis Burton by Rischgitz, 1864.jpg|thumb|upright|رچرڊ فرانسس برٽن جي تصوير، لڳ ڀڳ 1864ع.]] آفريڪا جي مهمن کان پوءِ رچرڊ فرانسس برٽن 1860ع ۾ [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] جو سفر ڪيو. هن سفر ۾ سندس خاص دلچسپي آمريڪا جي اولهه وارن علائقن، مقامي آباديءَ، مذهبي تحريڪن ۽ [[مورمن ازم|مورمن]] برادريءَ جي سماجي ۽ مذهبي زندگيءَ سان هئي.<ref name="BurtonCitySaints1861">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=The City of the Saints, and Across the Rocky Mountains to California |publisher=Longman, Green, Longman, and Roberts |location=London |year=1861 |language=en |url=https://archive.org/search?query=Richard+Francis+Burton+City+of+the+Saints+1861 }}</ref> برٽن آمريڪا جي اوڀر وارن علائقن کان اولهه ڏانهن سفر ڪندي [[راڪي جبل]] پار ڪيا ۽ [[يوٽا]] جي گاديءَ واري شهر [[سالٽ ليڪ سٽي]] پهتو. ان کان پوءِ هن [[ڪيليفورنيا]] جو پڻ دورو ڪيو. === سالٽ ليڪ سٽي ۽ مورمن برادري === سالٽ ليڪ سٽي ۾ برٽن مورمن مذهبي تحريڪ جي اڳواڻن، عقيدن، سماجي تنظيم ۽ گهريلو زندگيءَ بابت معلومات گڏ ڪئي. هن [[برگهم ينگ]] سان ملاقات ڪئي، جيڪو ان وقت [[چرچ آف جيسس ڪرائسٽ آف ليٽر ڊي سينٽس]] جو صدر ۽ مورمن برادريءَ جو اهم اڳواڻ هو.<ref name="BurtonCitySaints1861"/> برٽن مورمن برادريءَ جي مذهبي عقيدن، اجتماعي زندگيءَ، گهڻ زاليت جي رواج ۽ آمريڪي سماج سان سندن لاڳاپن بابت تفصيلي مشاهدا پيش ڪيا. هن برادريءَ جي ڪجهه روايتن بابت تنقيدي تبصرا ڪيا، پر ساڳئي وقت ٻين يورپي ليکڪن جي ڀيٽ ۾ ان جي عقيدن ۽ سماجي نظام کي سمجهڻ جي ڪوشش پڻ ڪئي.<ref name="Rice1990"/> === راڪي جبلن کان ڪيليفورنيا تائين === برٽن پنهنجي سفر دوران آمريڪا جي اولهه وارن علائقن جي جاگرافي، آمدرفت، رهائش، واپاري رستن ۽ آبادڪاريءَ بابت معلومات گڏ ڪئي. هن زميني سفر جي مشڪلاتن، رستن جي حالتن ۽ ان دور جي آمريڪي سماج بابت مشاهدا لکيا. سندس سفر ان زماني ۾ ٿيو، جڏهن آمريڪا جي اولهه طرف آبادڪاري، مقامي آمريڪي قومن جي زمينن تي قبضي ۽ سياسي توسيع جو عمل جاري هو. برٽن جا بيان انهيءَ تاريخي پسمنظر ۾ پڙهڻ گهرجن. === بزرگن جو شهر (1861ع) === 1861ع ۾ برٽن پنهنجي آمريڪي سفر بابت ڪتاب ''The City of the Saints, and Across the Rocky Mountains to California'' شايع ڪيو. ڪتاب جو سنڌي عنوان '''بزرگن جو شهر ۽ راڪي جبلن کان ڪيليفورنيا تائين''' ترجمو ڪري سگهجي ٿو. هن تصنيف ۾ مورمن برادريءَ جي تاريخ، عقيدن، سماجي زندگيءَ، سالٽ ليڪ سٽي ۽ آمريڪا جي اولهه وارن علائقن بابت تفصيلي مواد موجود آهي.<ref name="BurtonCitySaints1861"/> هي ڪتاب اڻويهين صديءَ جي آمريڪي مذهبي ۽ سماجي تاريخ بابت برٽن جي اهم سفرنامن مان هڪ آهي. == ازابيل ارنڊيل سان شادي == [[فائل:Isabel Burton.jpg|thumb|upright|[[ازابيل برٽن]]، رچرڊ فرانسس برٽن جي گهرواري، ليکڪا ۽ سندس زندگيءَ بابت اهم سوانحي ماخذن مان هڪ.]] رچرڊ فرانسس برٽن 22 جنوري 1861ع تي [[ازابيل برٽن|ازابيل ارنڊيل]] (''Isabel Arundell'') سان شادي ڪئي.<ref name="Lovell1998"/><ref name="Wright1906"/> ازابيل جو جنم 1831ع ۾ ٿيو. هوءَ هڪ انگريز رومن ڪيٿولڪ خاندان سان تعلق رکندي هئي ۽ اڳتي هلي سفرناما نگار، ليکڪا ۽ برٽن جي زندگيءَ جي سوانح نگار طور مشهور ٿي. === ملاقات ۽ شاديءَ جو پسمنظر === برٽن ۽ ازابيل جي پهرين ملاقات 1850ع واري ڏهاڪي ۾ ٿي هئي. ٻنهي جي شاديءَ ۾ ڪجهه وقت لڳو، جنهن جا سبب خانداني، مذهبي ۽ سماجي حالتن سان لاڳاپيل هئا. برٽن جي غيرروايتي زندگيءَ، مسلسل سفرن ۽ مذهبي موضوعن بابت سندس خيالن سبب هن شاديءَ بابت خاندانن ۾ تحفظات موجود هئا.<ref name="Lovell1998"/> ان جي باوجود ٻنهي شادي ڪئي ۽ ازابيل پنهنجي مڙس جي سفارتي ۽ ادبي زندگيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. === ازدواجي زندگي ۽ گڏيل سفر === ازابيل برٽن پنهنجي مڙس سان گڏ مختلف ملڪن ۾ رهي ۽ ڪيترن سفرن ۾ سندس ساٿ ڏنو. هن برٽن جي سفارتي مقررين دوران گهريلو انتظام، سماجي ملاقاتن ۽ سفرن جي تنظيم ۾ مدد ڪئي. ازابيل پنهنجي لکڻين ۾ انهن ملڪن جي سماجي زندگيءَ، مذهبي روايتن ۽ سفر جي تجربن بابت تفصيل محفوظ ڪيا.<ref name="IsabelInnerLife1893">{{cite book |last=Burton |first=Isabel |title=The Life of Captain Sir Richard F. Burton |volume=1–2 |publisher=Chapman and Hall |location=London |year=1893 |language=en }}</ref> برٽن ۽ ازابيل کي ڪو اولاد نه ٿيو. === مذهبي اختلاف === ازابيل رومن ڪيٿولڪ مذهب سان گهري وابستگي رکندي هئي، جڏهن ته برٽن جا مذهبي خيال پيچيده ۽ غيرروايتي هئا. برٽن اسلام، عيسائيت، هندومت ۽ ٻين مذهبي روايتن جو مطالعو ڪيو، پر سندس ذاتي مذهبي سڃاڻپ بابت سوانح نگارن ۾ اختلاف موجود آهن.<ref name="Kennedy2005"/><ref name="Rice1990"/> انهيءَ ڪري برٽن کي بنا واضح ثبوت جي ڪنهن هڪ مذهب جو مستقل پيروڪار قرار ڏيڻ مناسب نه آهي. == برطانوي سفارتي ملازمت == 1861ع کان پوءِ برٽن جي زندگيءَ جو وڏو حصو [[برطانيا]] جي سفارتي خدمت ۾ گذريو. هن مختلف ملڪن ۾ برطانوي قونصل جي حيثيت سان ڪم ڪيو. سندس اهم مقرريون فرنانڊو پو، سانتوس، دمشق ۽ ٽريسٽي ۾ ٿيون.<ref name="Wright1906"/><ref name="Lovell1998"/> سفارتي ملازمت دوران به برٽن سفر، ٻولين جي مطالعي، تاريخي تحقيق ۽ ڪتابن جي تصنيف جاري رکي. === سفارتي مقررين جي تاريخوار فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#194d72;color:white;" | دور ! style="background:#194d72;color:white;" | عهدو ! style="background:#194d72;color:white;" | مقرريءَ جو هنڌ ! style="background:#194d72;color:white;" | اهم سرگرميون |- | style="background:#eaf3fb;" | 1861ع–1864ع | برطانوي قونصل | [[فرنانڊو پو]]، موجوده [[بيئوڪو]]، استوائي گني | اولهه آفريڪا بابت تحقيق، سفر ۽ سماجي مشاهدا |- | style="background:#edf6eb;" | 1865ع–1868ع | برطانوي قونصل | [[سانتوس، برازيل|سانتوس]]، برازيل | برازيل جي تاريخ، جاگرافي، معيشت ۽ سماج بابت سفر |- | style="background:#fff2e4;" | 1869ع–1871ع | برطانوي قونصل | [[دمشق]]، عثماني شام | شام، فلسطين ۽ علائقائي سياسي ۽ مذهبي حالتن بابت مشاهدا |- | style="background:#f3eafa;" | 1872ع–1890ع | برطانوي قونصل | [[ٽريسٽي]]، آسٽريا-هنگري | ادبي ترجما، تصنيفون، علمي تحقيق ۽ آخري زندگي |} == فرنانڊو پو ۾ قونصل (1861ع–1864ع) == [[فائل:Bioko island map.png|thumb|[[بيئوڪو]] ٻيٽ جو نقشو. برٽن جي دور ۾ هن ٻيٽ کي فرنانڊو پو سڏيو ويندو هو.]] 1861ع ۾ برٽن کي اولهه آفريڪا جي ٻيٽ [[فرنانڊو پو]] تي برطانوي قونصل مقرر ڪيو ويو. فرنانڊو پو موجوده [[استوائي گني]] جو حصو آهي ۽ هاڻي عام طور بيئوڪو سڏيو وڃي ٿو. ان وقت هي ٻيٽ اسپيني نوآبادياتي انتظام سان لاڳاپيل هو، جڏهن ته برطانيا جا واپاري ۽ سفارتي مفاد پڻ هن علائقي ۾ موجود هئا.<ref name="Rice1990"/> === قونصل خاني جون ذميواريون === برٽن جون ذميواريون برطانوي واپارين جي مفادن، سفارتي لاڳاپن ۽ علائقي جي سياسي ۽ معاشي حالتن بابت رپورٽون تيار ڪرڻ سان لاڳاپيل هيون. هن پنهنجي مقرريءَ دوران ٻيٽ ۽ ڀرپاسي جي آفريڪي علائقن جو سفر ڪيو. برٽن کي اولهه آفريڪا جي ٻولين، مقامي حڪمرانن، واپار، مذهبي روايتن ۽ سماجي تنظيم ۾ دلچسپي هئي. === داهومي جو سفر === فرنانڊو پو ۾ مقرريءَ دوران برٽن [[داهومي سلطنت]] جو دورو ڪيو. داهومي موجوده [[بينن]] جي علائقي ۾ قائم هڪ تاريخي آفريڪي رياست هئي. برٽن داهومي جي حڪمران، درٻاري روايتن، فوجي تنظيم ۽ سماجي حالتن بابت لکيو.<ref name="BurtonDahome1864">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=A Mission to Gelele, King of Dahome |volume=1–2 |publisher=Tinsley Brothers |location=London |year=1864 |language=en }}</ref> هن داهومي جي فوج، عورت سپاهين ۽ مذهبي رسمن بابت پڻ احوال ڏنو. داهومي بابت سندس بيان تاريخي لحاظ کان اهم آهن، پر انهن ۾ نوآبادياتي دور جي يورپي تعبيرن ۽ قدرائتن فيصلن جا اثر موجود آهن. === داهومي جي بادشاهه گليلي ڏانهن مشن === 1864ع ۾ برٽن ''A Mission to Gelele, King of Dahome'' (داهومي جي بادشاهه گليلي ڏانهن هڪ مشن) شايع ڪيو. هي ڪتاب ٻن جلدن ۾ ڇپيو ۽ ان ۾ داهومي جي سياسي، فوجي، سماجي ۽ مذهبي زندگيءَ بابت تفصيل شامل آهن.<ref name="BurtonDahome1864"/> برٽن جي آفريڪا بابت تصنيفن ۾ هي ڪتاب خاص اهميت رکي ٿو. === اولهه آفريڪا جا ٻيا سفر === فرنانڊو پو ۾ رهائش دوران برٽن [[گبون]] ۽ اولهه آفريڪا جي ٻين علائقن بابت پڻ معلومات گڏ ڪئي. هن سامونڊي ڪنارن، واپاري رستن، مقامي آبادي ۽ علائقي جي جاگرافيءَ بابت لکيو. 1863ع ۾ سندس ڪتاب ''Wanderings in West Africa'' (اولهه آفريڪا ۾ رولاڪيون) شايع ٿيو.<ref name="BurtonWanderings1863">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Wanderings in West Africa: From Liverpool to Fernando Po |volume=1–2 |publisher=Tinsley Brothers |location=London |year=1863 |language=en }}</ref> == برازيل ۾ قونصل (1865ع–1868ع) == [[فائل:Santos Brazil.jpg|thumb|برازيل جو سامونڊي شهر [[سانتوس، برازيل|سانتوس]]، جتي برٽن برطانوي قونصل طور مقرر رهيو.]] 1865ع ۾ برٽن کي [[برازيل]] جي بندرگاهه واري شهر [[سانتوس، برازيل|سانتوس]] ۾ برطانوي قونصل مقرر ڪيو ويو. برازيل ۾ رهائش دوران هن ملڪ جي جاگرافي، معاشي سرگرمين، غلاميءَ جي تاريخ، مقامي سماج ۽ اندروني علائقن بابت معلومات گڏ ڪئي.<ref name="BurtonBrazil1869">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Explorations of the Highlands of the Brazil |volume=1–2 |publisher=Tinsley Brothers |location=London |year=1869 |language=en }}</ref> === برازيل جي اندرين علائقن جا سفر === برٽن سانتوس کان ٻاهر برازيل جي مختلف علائقن جو سفر ڪيو. L هن [[ميناس جيرائس]] ۽ ٻين علائقن جي جاگرافي، معدنيات، زراعت، واپار ۽ آبادڪاريءَ بابت لکيو. برازيل جي اندرين علائقن ۾ سندس سفرن دوران درياهه، جبل، رستا ۽ مقامي آبادي سندس مشاهدي جا اهم موضوع هئا. === برازيل جي سماجي ۽ معاشي زندگي === برٽن برازيل جي غلاميءَ تي ٻڌل معاشي نظام، زرعي پيداوار، کاڻين ۽ واپاري سرگرمين بابت تبصرا ڪيا. برازيل ۾ غلاميءَ جو خاتمو 1888ع ۾ ٿيو؛ تنهنڪري برٽن جي 1860ع واري ڏهاڪي جي سفرن دوران اها سماجي ۽ معاشي حقيقت موجود هئي. برٽن جي لکڻين کي ان وقت جي برازيل جي سماجي ۽ معاشي تاريخ بابت هڪ يورپي مسافر جي مشاهدي طور پڙهڻ گهرجي. === برازيل جي بلند علائقن جي ڳولا === 1869ع ۾ برٽن ''Explorations of the Highlands of the Brazil'' (برازيل جي بلند علائقن جي ڳولا) شايع ڪيو. هي ڪتاب ٻن جلدن ۾ ڇپيو ۽ برازيل جي جاگرافي، معاشي زندگي، سفرن ۽ مقامي حالتن بابت تفصيلي احوال تي ٻڌل آهي.<ref name="BurtonBrazil1869"/> == پيراگوئي جو سفر ۽ جنگ بابت تحقيق == برازيل ۾ رهائش دوران برٽن [[پيراگوئي]] ۽ ڏکڻ آمريڪا جي سياسي حالتن ۾ پڻ دلچسپي ورتي. ان وقت [[پيراگوئي جي جنگ]] (1864ع–1870ع) جاري هئي، جنهن ۾ پيراگوئيءَ جو مقابلو برازيل، ارجنٽينا ۽ يوراگوئي جي اتحاد سان هو. برٽن جنگ سان لاڳاپيل علائقن جو سفر ڪيو ۽ فوجي ۽ سياسي حالتن بابت معلومات گڏ ڪئي. === پيراگوئي جي جنگ جي ميدانن مان خط === 1870ع ۾ سندس ڪتاب ''Letters from the Battle-Fields of Paraguay'' (پيراگوئي جي جنگ جي ميدانن مان خط) شايع ٿيو.<ref name="BurtonParaguay1870">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Letters from the Battle-Fields of Paraguay |publisher=Tinsley Brothers |location=London |year=1870 |language=en }}</ref> ڪتاب ۾ جنگ جي حالتن، فوجي تنظيم، سياسي معاملن ۽ سفر جي مشاهدن بابت احوال موجود آهي. هي تصنيف ڏکڻ آمريڪا جي اڻويهين صديءَ واري فوجي تاريخ بابت برٽن جي اهم لکڻين مان هڪ آهي. == دمشق ۾ برطانوي قونصل (1869ع–1871ع) == [[فائل:Umayyad Mosque, Damascus.jpg|thumb|[[دمشق جي اموي مسجد]]، شام جي اهم تاريخي ۽ مذهبي عمارتن مان هڪ.]] 1869ع ۾ برٽن کي [[دمشق]] ۾ برطانوي قونصل مقرر ڪيو ويو. ان وقت دمشق [[عثماني سلطنت]] جي انتظام هيٺ هو ۽ شام جي سياسي، مذهبي، واپاري ۽ ثقافتي زندگيءَ جو اهم مرڪز هو. برٽن جي دمشق واري مقرري سندس سفارتي زندگيءَ جي سڀ کان وڌيڪ تڪراري مرحلن مان هڪ بڻجي وئي.<ref name="Lovell1998"/><ref name="Rice1990"/> === شام جو سياسي ۽ مذهبي ماحول === اڻويهين صديءَ جي پوئين اڌ ۾ شام ۾ مختلف مذهبي برادريون، واپاري گروهه ۽ مقامي سياسي قوتون موجود هيون. برٽن پنهنجي سفارتي ذميوارين دوران مقامي حڪمرانن، مذهبي اڳواڻن، واپارين ۽ مختلف برادرين سان رابطا رکيا. هن شام جي تاريخ، ٻولين، مذهبي روايتن ۽ سماجي زندگيءَ بابت پڻ معلومات گڏ ڪئي. === ازابيل برٽن جو ڪردار === دمشق ۾ ازابيل برٽن پڻ پنهنجي مڙس سان گڏ رهي. هن مقامي سماجي زندگيءَ ۾ حصو ورتو ۽ مختلف ماڻهن سان ملاقاتون ڪيون. ازابيل پنهنجي لکڻين ۾ شام، فلسطين ۽ ڀرپاسي جي علائقن بابت سفرن ۽ مشاهدن جو احوال ڏنو.<ref name="IsabelInnerLife1893"/> === سفارتي تڪرار === برٽن جي دمشق واري مقرري دوران مقامي سياسي ۽ مذهبي معاملن بابت سندس روين ۽ فيصلن سبب اختلاف پيدا ٿيا. انهن اختلافن ۾ عثماني اختيارين، مقامي برادرين ۽ برطانوي سفارتي انتظام سان لاڳاپيل مسئلا شامل هئا. برٽن جي ڪجهه قدمن ۽ بيانن بابت شڪايتون ٿيون، جنهن کان پوءِ 1871ع ۾ کيس دمشق جي عهدي تان هٽايو ويو.<ref name="Lovell1998"/><ref name="Kennedy2005"/> سندس برطرفيءَ جي سببن بابت سوانح نگارن ۾ مختلف تشريحون ملن ٿيون. انهن کي ڪنهن هڪ مذهبي يا نسلي برادريءَ جي سازش طور بيان ڪرڻ تاريخي لحاظ کان غيرمحتاط ٿيندو. === شام بابت تصنيفون === برٽن ۽ ازابيل جي شام واري دور سان ڪيترائي سفرناما ۽ تحقيقي ڪتاب لاڳاپيل آهن. 1872ع ۾ ''Unexplored Syria'' (اڻڳوليل شام) نالي ڪتاب شايع ٿيو، جنهن ۾ برٽن ۽ چارلس فريڊرڪ ٽائر ويڪ ڊريڪ جي تحقيق شامل هئي.<ref name="BurtonSyria1872">{{cite book |last1=Burton |first1=Richard F. |last2=Drake |first2=Charles F. Tyrwhitt |title=Unexplored Syria |volume=1–2 |publisher=Tinsley Brothers |location=London |year=1872 |language=en }}</ref> ڪتاب ۾ شام ۽ فلسطين جي جاگرافي، آثار قديمه، مقامي روايتن ۽ سفرن بابت معلومات موجود آهي. == ٽريسٽي ۾ آخري سفارتي مقرري (1872ع–1890ع) == [[فائل:Trieste, Italy.jpg|thumb|[[ٽريسٽي]] جو شهر، جتي برٽن پنهنجي زندگيءَ جا آخري سال گذاريا.]] 1872ع ۾ برٽن کي [[ٽريسٽي]] ۾ برطانوي قونصل مقرر ڪيو ويو. ان وقت ٽريسٽي [[آسٽريا-هنگري]] جي سلطنت جو هڪ اهم بندرگاهه هو. موجوده دور ۾ هي شهر [[اٽلي]] جو حصو آهي. برٽن پنهنجي زندگيءَ جا آخري ارڙهن سال هن شهر ۾ گذاريا ۽ وفات تائين برطانوي قونصل جي عهدي تي رهيو.<ref name="Wright1906"/> === ٽريسٽي ۾ ادبي ۽ علمي سرگرميون === ٽريسٽي ۾ برٽن کي نسبتاً مستحڪم رهائش ۽ مطالعي جو ماحول مليو. هن پنهنجي اڳوڻن سفرن بابت مواد ترتيب ڏنو، ٻولين جو مطالعو جاري رکيو ۽ مختلف ادبي ۽ تاريخي تصنيفن تي ڪم ڪيو. هن دور ۾ سندس ڌيان خاص طور مشرقي ادب، ترجمن، تاريخي ڪتابن ۽ ثقافتي تحقيق ڏانهن وڌيو.<ref name="Kennedy2005"/> === عربي، فارسي ۽ هندستاني ادب جو مطالعو === برٽن کي عربي، فارسي، هندستاني ۽ ٻين ٻولين جي ادب سان ڊگهي عرصي کان دلچسپي هئي. ٽريسٽي ۾ هن انهن ادبي روايتن بابت پنهنجي مطالعي کي جاري رکيو ۽ ڪيترن اهم ڪتابن جا انگريزي ترجما يا ترتيب ڏنل نسخا شايع ڪيا. انهن ۾ ''The Kama Sutra of Vatsyayana''، ''The Book of the Thousand Nights and a Night'' ۽ ٻين تصنيفن جا نالا شامل آهن. انهن ترجمن جي تياريءَ ۾ ٻين عالمن، مترجمن ۽ ساٿين جي ڪردار کي پڻ تسليم ڪرڻ ضروري آهي؛ سڀني ڪتابن کي برٽن جا اڪيلا ۽ سڌا اصل ٻولين مان ڪيل ترجما سمجهڻ درست نه آهي.<ref name="Kennedy2005"/> === برطانوي اعزاز === 1886ع ۾ برٽن کي برطانوي سلطنت طرفان [[آرڊر آف سينٽ مائيڪل ۽ سينٽ جارج]] جو نائيٽ ڪمانڊر (''Knight Commander of the Order of St Michael and St George''، مختصر ''KCMG'') مقرر ڪيو ويو.<ref name="LondonGazette1886"/> ان اعزاز کان پوءِ کيس '''سر رچرڊ فرانسس برٽن''' چيو وڃڻ لڳو. === آخري سال === ٽريسٽي ۾ برٽن جي صحت عمر وڌڻ سان متاثر ٿيڻ لڳي، پر هن ادبي ۽ علمي سرگرميون جاري رکيون. سندس گهرواري ازابيل سندس ڪم، خط و ڪتابت ۽ ذاتي معاملن ۾ ساٿ ڏيندي رهي. برٽن 20 آڪٽوبر 1890ع تي ٽريسٽي ۾ وفات ڪئي.<ref name="Lovell1998"/> == سفارتي دور ۾ اهم تصنيفون == برٽن جي سفارتي ملازمت دوران مختلف ملڪن بابت ڪيترائي ڪتاب شايع ٿيا. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border:1px solid #91abc4;" ! style="background:#194d72;color:white;" | سال ! style="background:#194d72;color:white;" | اصل عنوان ! style="background:#194d72;color:white;" | سنڌي ترجمو ! style="background:#194d72;color:white;" | موضوع |- | style="background:#eaf3fb;" | 1861ع | ''The City of the Saints, and Across the Rocky Mountains to California'' | '''بزرگن جو شهر ۽ راڪي جبلن کان ڪيليفورنيا تائين''' | آمريڪا، مورمن برادري ۽ اولهه وارن علائقن جو سفر |- | style="background:#edf6eb;" | 1863ع | ''Wanderings in West Africa'' | '''اولهه آفريڪا ۾ رولاڪيون''' | اولهه آفريڪا، فرنانڊو پو ۽ سامونڊي علائقا |- | style="background:#fff2e4;" | 1864ع | ''A Mission to Gelele, King of Dahome'' | '''داهومي جي بادشاهه گليلي ڏانهن هڪ مشن''' | داهومي جي سياسي، سماجي ۽ فوجي زندگي |- | style="background:#f3eafa;" | 1869ع | ''Explorations of the Highlands of the Brazil'' | '''برازيل جي بلند علائقن جي ڳولا''' | برازيل جي جاگرافي، معيشت ۽ سماج |- | style="background:#eaf3fb;" | 1870ع | ''Letters from the Battle-Fields of Paraguay'' | '''پيراگوئي جي جنگ جي ميدانن مان خط''' | پيراگوئي جي جنگ ۽ ڏکڻ آمريڪا |- | style="background:#edf6eb;" | 1872ع | ''Unexplored Syria'' | '''اڻڳوليل شام''' | شام، فلسطين، جاگرافي ۽ آثار قديمه |- | style="background:#fff2e4;" | 1877ع | ''Sind Revisited'' | '''سنڌ جو ٻيهر سفر''' | سنڌ، ريلوي، فوج ۽ سماجي تبديليون |} == برٽن جي سفارتي ۽ علمي زندگيءَ جو جائزو == رچرڊ فرانسس برٽن جي سفارتي زندگيءَ ۾ سفر، تحقيق ۽ سرڪاري ذميواريون هڪٻئي سان ڳنڍيل رهيون. فرنانڊو پو ۾ هن اولهه آفريڪا بابت لکيو؛ برازيل ۾ ڏکڻ آمريڪا جي جاگرافي ۽ سماج جو مطالعو ڪيو؛ دمشق ۾ شام ۽ فلسطين جي تاريخي ۽ مذهبي ماحول بابت معلومات گڏ ڪئي؛ ۽ ٽريسٽي ۾ پنهنجي ادبي ۽ ترجمي واري ڪم کي وڌيڪ وقت ڏنو. سندس سفارتي خدمتون هميشه تڪرارن کان پاڪ نه رهيون. خاص طور دمشق واري مقرريءَ دوران سندس رويي ۽ فيصلن بابت اختلاف پيدا ٿيا. برٽن جي تصنيفن جي تاريخي اهميت سندس سفرن جي وسعت، ٻولين سان دلچسپي ۽ مختلف سماجن بابت محفوظ ڪيل معلومات ۾ آهي. ساڳئي وقت سندس لکڻين ۾ برطانوي سامراجي مفادن، ذاتي تعبيرن ۽ اڻويهين صديءَ جي يورپي سماجي سوچ جا اثر پڻ موجود آهن.<ref name="Ghose2006"/><ref name="Kennedy2005"/> انهيءَ ڪري سندس سفارتي ۽ تحقيقي زندگيءَ جو مطالعو ٻنهي پهلوئن، يعني علمي خدمتن ۽ تاريخي حدن، کي نظر ۾ رکي ڪرڻ گهرجي. == ادبي تصنيفون ۽ ترجما == [[فائل:Richard Francis Burton by Rischgitz, 1864.jpg|thumb|upright|رچرڊ فرانسس برٽن، جنهن سفرنامن سان گڏ عربي، فارسي، هندستاني ۽ ٻين ادبي روايتن بابت ڪتاب ۽ ترجما شايع ڪيا.]] رچرڊ فرانسس برٽن پنهنجي سفرنامن، جاگرافيائي تحقيق ۽ سفارتي خدمتن سان گڏ هڪ گهڻ رخي ليکڪ ۽ مترجم پڻ هو. سندس علمي دلچسپين ۾ [[عربي ادب]]، [[فارسي ادب]]، [[سنسڪرت ادب]]، [[پرتگالي ادب]]، مذهبي روايتون، لوڪ ڪهاڻيون، شاعري، انساني سماج ۽ تاريخي هٿيار شامل هئا.<ref name="Kennedy2005"/><ref name="Rice1990"/> برٽن جي نالي سان پنجاهه کان وڌيڪ ڪتاب ۽ ٻيون تصنيفون منسوب ڪيون وڃن ٿيون، جيتوڻيڪ صحيح تعداد جو دارومدار انهيءَ ڳالهه تي آهي ته مختلف جلدن، ٻيهر ڇپيل نسخن، ترجمن ۽ گڏيل تصنيفن کي ڪيئن ڳڻيو وڃي.<ref name="BurtonBibliography"/> سندس ادبي زندگيءَ جي اهم خصوصيت اها هئي ته هن مختلف ٻولين جي ادب کي انگريزي پڙهندڙن تائين پهچائڻ جي ڪوشش ڪئي. البت سندس ڪيترن ترجمن ۾ ٻين عالمن ۽ ساٿين جي مدد شامل هئي، ۽ ڪجهه ڪتاب اصل ٻوليءَ مان سڌي ترجمي بدران اڳوڻن ترجمن ۽ نسخن تي ٻڌل هئا. === ترجمي جو انداز === برٽن جا ترجما اڪثر روايتي وڪٽورين انگريزيءَ کان مختلف انداز ۾ لکيل آهن. هن پراڻن لفظن، غيرمعمولي اصطلاحن، عربي ۽ فارسي لفظن جي نقل، تفصيلي حاشين ۽ ثقافتي تشريحن کي وڏي اهميت ڏني. هن جو مقصد صرف ڪهاڻين يا شعرن جو مطلب منتقل ڪرڻ نه هو، پر انهن سان لاڳاپيل سماجي، مذهبي، لساني ۽ تاريخي پسمنظر پڻ پيش ڪرڻ هو.<ref name="Kennedy2005"/> تنهن هوندي به سندس ترجمن ۾ ڪڏهن ڪڏهن اهڙا اضافا، تشريحون ۽ ذاتي تبصرا ملن ٿا، جيڪي اصل متن جو سڌو حصو نه آهن. انهيءَ ڪري برٽن جي ترجمن کي ادبي ۽ تاريخي اهميت حاصل هجڻ باوجود جديد تنقيدي ترجمن سان ڀيٽي پڙهڻ گهرجي. == وڪرم ۽ ويمپائر (1870ع) == 1870ع ۾ برٽن ''Vikram and the Vampire; or, Tales of Hindu Devilry'' نالي ڪتاب شايع ڪيو. ڪتاب جو سنڌي عنوان '''وڪرم ۽ ويمپائر، يا هندو ڏندڪٿائن جون ڪهاڻيون''' ڪري سگهجي ٿو.<ref name="BurtonVikram1870">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Vikram and the Vampire; or, Tales of Hindu Devilry |publisher=Longmans, Green, and Co. |location=London |year=1870 |language=en }}</ref> هي ڪتاب هندستان جي مشهور [[ويتال پنچويشتي]] يا ''بيتـال پچيسي'' جي قصن سان لاڳاپيل آهي. انهن ڪهاڻين ۾ راجا وڪرمادتيه ۽ هڪ وِيتال يا مافوق الفطرت هستيءَ جي وچ ۾ سوالن ۽ جوابن جو سلسلو بيان ٿئي ٿو. === ڪهاڻين جو پسمنظر === هندستاني روايت ۾ راجا وڪرمادتيه کي دانائي، بهادري ۽ انصاف سان لاڳاپيل هڪ مثالي حڪمران طور پيش ڪيو ويندو آهي. ويتال جي ڪهاڻين ۾ اخلاقي سوال، ذهانت جا امتحان، انصاف، انساني رويي ۽ فيصلي ڪرڻ بابت مسئلا شامل آهن. برٽن انهن قصن کي انگريزي پڙهندڙن لاءِ پنهنجي مخصوص ادبي انداز ۾ پيش ڪيو. === ترجمي جي نوعيت === ''Vikram and the Vampire'' کي سنسڪرت جي ڪنهن هڪ قديم متن جو مڪمل لفظي ترجمو سمجهڻ درست نه آهي. برٽن اڳوڻين هندستاني روايتن ۽ دستياب متنن کي بنياد بڻائي ڪهاڻين کي ترتيب ڏنو ۽ انهن ۾ پنهنجو ادبي انداز شامل ڪيو.<ref name="Kennedy2005"/> ڪتاب هندستاني قصه گوئيءَ جي يورپي ادبي قبوليت جي تاريخ ۾ اهم جاءِ رکي ٿو. == ڪاسيده (1880ع) == [[فائل:Richard Francis Burton.jpg|thumb|upright|برٽن پنهنجي شاعراڻي تصنيف ''The Kasidah'' کي حاجي عبدو اليزدي جي نالي سان پيش ڪيو.]] 1880ع ۾ برٽن ''The Kasidah of Haji Abdu El-Yezdi'' شايع ڪيو. ان جو سنڌي عنوان '''حاجي عبدو اليزدي جو قصيدو''' آهي.<ref name="BurtonKasidah1880">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=The Kasidah of Haji Abdu El-Yezdi |publisher=Bernard Quaritch |location=London |year=1880 |language=en }}</ref> هي ڪتاب هڪ فلسفياڻي نظم آهي، جنهن ۾ انساني زندگي، موت، تقدير، اخلاق، مذهب ۽ علم بابت خيالن جو اظهار ڪيو ويو آهي. === حاجي عبدو اليزدي جي ادبي شخصيت === برٽن نظم کي حاجي عبدو اليزدي نالي هڪ فرضي شاعر جي تصنيف طور پيش ڪيو ۽ پاڻ کي ان جو مترجم ڄاڻايو. حقيقت ۾ هي نظم برٽن جي پنهنجي ادبي تخليق سمجهيو وڃي ٿو. حاجي عبدو اليزدي ان نظم لاءِ اختيار ڪيل ادبي شخصيت هئي.<ref name="Rice1990"/> انهيءَ ڪري ''The Kasidah'' کي ڪنهن تاريخي فارسي شاعر جو مستند ترجمو قرار ڏيڻ درست نه آهي. === فلسفياڻو موضوع === نظم ۾ مختلف مذهبي ۽ فلسفياڻن خيالن جي ڀيٽ ڪئي وئي آهي. برٽن زندگيءَ جي غيريقيني، انساني عقل جي حدن، اخلاقي ذميوارين ۽ موت بابت سوال اٿاريا. ''The Kasidah'' سندس سفرنامن کان مختلف ادبي حيثيت رکي ٿو، ڇاڪاڻ ته اهو بنيادي طور هڪ تخليقي فلسفياڻو نظم آهي. == پورچوگالي شاعر ڪاموئش جا ترجما == برٽن کي پورچوگالي ادب، خاص طور شاعر [[لوئس دي ڪاموئش]] (''Luís de Camões'') سان گهري دلچسپي هئي. هن ڪاموئش جي مشهور رزميه نظم ''Os Lusíadas'' جو انگريزي ترجمو تيار ڪيو. === لوزيئڊس (1880ع) === 1880ع ۾ برٽن جو ترجمو ''The Lusiads'' شايع ٿيو.<ref name="BurtonLusiads1880">{{cite book |last=Camões |first=Luís de |translator-last=Burton |translator-first=Richard F. |title=The Lusiads |publisher=Bernard Quaritch |location=London |year=1880 |language=en }}</ref> ڪتاب جو سنڌي عنوان '''لوزيئڊس''' يا '''پورچوگالين جو رزميه نظم''' ڪري سگهجي ٿو. اصل پورچوگالي نظم 1572ع ۾ شايع ٿيو هو ۽ ان ۾ پورچوگالي سامونڊي سفرن، خاص طور [[واسڪو ڊي گاما]] جي هندستان ڏانهن سفر، کي رزميه انداز ۾ پيش ڪيو ويو آهي. برٽن پنهنجي ترجمي ۾ اصل نظم جي ادبي صورت، تاريخي اشارن ۽ پرتگالي قومي روايتن کي انگريزيءَ ۾ منتقل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. === ڪاموئش جي زندگي ۽ ادبي تحقيق === برٽن ڪاموئش جي زندگي، ادبي پسمنظر ۽ سندس تصنيفن بابت پڻ لکيو. هن پرتگالي شاعر جي زندگيءَ کي يورپي سامونڊي توسيع ۽ هندستان سان پورچوگالي لاڳاپن جي تاريخي پسمنظر ۾ سمجهڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="Kennedy2005"/> ڪاموئش بابت سندس ڪم برٽن جي ادبي دلچسپين جي وسعت کي ظاهر ڪري ٿو. == ڪاما شاسترا سوسائٽي == 1880ع واري ڏهاڪي ۾ برٽن ۽ سندس ساٿي [[فورسٽر فٽزجيرالڊ آربٿناٽ]] (''Forster Fitzgerald Arbuthnot'') هندستاني ۽ مشرقي جنسيات سان لاڳاپيل قديم ادبي متنن جي اشاعت لاءِ هڪ نجي اشاعتي انتظام قائم ڪيو، جيڪو '''ڪاما شاسترا سوسائٽي''' (''Kama Shastra Society'') جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref name="Kennedy2005"/><ref name="Lovell1998"/> ان جو مقصد اهڙا متن محدود خانگي اشاعت ذريعي انگريزي پڙهندڙن تائين پهچائڻ هو، جن جي عام اشاعت وڪٽورين برطانيا ۾ فحاشيءَ بابت قانونن ۽ سماجي پابندين سبب ڏکي ٿي سگهي ٿي. === قانوني ۽ سماجي پسمنظر === 1857ع ۾ برطانيا ۾ ''Obscene Publications Act'' لاڳو ٿيو، جنهن تحت ڪجهه قسم جي اشاعتي مواد تي قانوني ڪارروائي ٿي سگهي ٿي. وڪٽورين دور ۾ جنسيات بابت ادبي ۽ علمي متنن جي اشاعت حساس مسئلو هو. برٽن ۽ آربٿناٽ ڪجهه ڪتابن کي محدود نجي ڇپائيءَ ۽ مخصوص رڪنن تائين ورهائڻ جو طريقو اختيار ڪيو.<ref name="Kennedy2005"/> اهڙي اشاعتي صورت انهن ڪتابن کي قانوني جاچ کان مڪمل ڇوٽ نه ڏيندي هئي، پر عام تجارتي اشاعت کان مختلف انتظام فراهم ڪندي هئي. === آربٿناٽ جو ڪردار === فورسٽر فٽزجيرالڊ آربٿناٽ هندستاني ٻولين ۽ ادب ۾ دلچسپي رکندڙ برطانوي محقق هو. هن برٽن سان گڏ هندستاني جنسيات بابت متنن جي اشاعت ۽ ترجمي ۾ ڪم ڪيو. ڪاما شاسترا سوسائٽيءَ جي ڪتابن کي صرف برٽن جي ذاتي علمي محنت جو نتيجو سمجهڻ درست نه آهي؛ انهن جي تياريءَ ۾ آربٿناٽ ۽ ٻين هندستاني عالمن جو پڻ ڪردار هو.<ref name="Kennedy2005"/> == ڪام سوترا جو انگريزي ترجمو (1883ع) == [[فائل:Kama Sutra title page 1883.jpg|thumb|''The Kama Sutra of Vatsyayana'' جي 1883ع واري انگريزي اشاعت جو عنواني صفحو.]] 1883ع ۾ ''The Kama Sutra of Vatsyayana'' نالي انگريزي ڪتاب شايع ٿيو. هي ڪتاب قديم هندستاني مصنف [[واتسياين]] سان منسوب [[ڪام سوترا]] جي انگريزي ترجمي جي صورت ۾ پيش ڪيو ويو.<ref name="KamaSutra1883">{{cite book |author=Vatsyayana |title=The Kama Sutra of Vatsyayana |publisher=Kama Shastra Society |location=London and Benares |year=1883 |language=en }}</ref> === اصل ڪتاب جو موضوع === ''ڪام سوترا'' قديم هندستاني ادب جو هڪ مشهور متن آهي، جنهن ۾ محبت، ازدواجي لاڳاپن، انساني خواهشن، سماجي زندگيءَ ۽ جنسي روين بابت بحث موجود آهي. اصل ڪتاب کي صرف جنسي عملن جي هدايتن جو مجموعو سمجهڻ نامڪمل آهي، ڇاڪاڻ ته ان ۾ ان دور جي سماجي ۽ ثقافتي زندگيءَ بابت پڻ مواد شامل آهي. === ترجمي ۾ برٽن جو اصل ڪردار === 1883ع واري انگريزي اشاعت کي عام طور برٽن جي نالي سان مشهور ڪيو ويندو آهي، پر جديد تحقيق موجب برٽن ان جو اڪيلو يا سڌو سنسڪرت مان ترجمو ڪندڙ نه هو. ترجمي جي تياريءَ ۾ هندستاني عالمن ۽ مترجمن، خاص طور [[ڀڳوان لال اندراجي]]، شيوارام پرشورام ڀيڙي ۽ ٻين ساٿين جو ڪردار هو. آربٿناٽ پڻ منصوبي سان لاڳاپيل هو، جڏهن ته برٽن متن جي تدوين، اشاعت ۽ انگريزي پڙهندڙن لاءِ پيشڪش ۾ حصو ورتو.<ref name="DonigerKakar2002">{{cite book |author1=Vatsyayana |translator-last1=Doniger |translator-first1=Wendy |translator-last2=Kakar |translator-first2=Sudhir |title=Kamasutra |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |year=2002 |language=en |isbn=978-0-19-283982-4 }}</ref> انهيءَ ڪري انسائيڪلوپيڊيا ۾ هن ڪتاب کي «برٽن سان لاڳاپيل انگريزي ترجمو» چوڻ وڌيڪ درست آهي. === اشاعت جي اهميت === 1883ع واري اشاعت انگريزي پڙهندڙن ۾ ڪام سوترا جي شهرت وڌائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. تنهن هوندي به ترجمي جي زبان، تشريح ۽ اصل سنسڪرت متن سان مطابقت بابت جديد محققن مختلف سوال اٿاريا آهن. اصل متن جي جديد مطالعي لاءِ سنسڪرت مان تيار ڪيل جديد علمي ترجما پڻ استعمال ڪيا وڃن ٿا. == الف ليليٰ جا ترجما (1885ع–1888ع) == [[فائل:Arabian Nights Entertainments illustration.jpg|thumb|''الف ليليٰ'' جي ڪهاڻين سان لاڳاپيل هڪ تاريخي تصوير.]] برٽن جي مشهور ادبي ڪمن مان هڪ عربي قصن جي مجموعي [[الف ليليٰ]] جو انگريزي ترجمو آهي. هن اهو ترجمو ''The Book of the Thousand Nights and a Night'' جي عنوان سان شايع ڪيو.<ref name="BurtonNights1885">{{cite book |translator-last=Burton |translator-first=Richard F. |title=The Book of the Thousand Nights and a Night |volume=1–10 |publisher=Kama Shastra Society |year=1885 |language=en }}</ref> === ڏهن جلدن واري اشاعت === 1885ع ۾ برٽن جو ''الف ليليٰ'' وارو بنيادي ترجمو ڏهن جلدن ۾ شايع ٿيو. ان کان پوءِ 1886ع کان 1888ع تائين ڇهن اضافي جلدن ۾ وڌيڪ قصا ۽ مواد شايع ڪيو ويو.<ref name="BurtonSupplementalNights">{{cite book |translator-last=Burton |translator-first=Richard F. |title=Supplemental Nights to the Book of the Thousand Nights and a Night |volume=1–6 |year=1886–1888 |language=en }}</ref> انهيءَ ريت برٽن جي هن اشاعتي منصوبي جا مجموعي طور سورهن جلد ٿيا. === عربي قصن جي ادبي روايت === ''الف ليليٰ'' عربي، فارسي، هندستاني ۽ ٻين علائقائي قصه گوئيءَ جي روايتن سان لاڳاپيل ڪهاڻين جو مجموعو آهي. ان ۾ [[شهريار]]، [[شهرزاد]] ۽ ٻين ڪردارن ذريعي محبت، سياست، اخلاق، حڪمت، سفر، جادو ۽ انساني زندگيءَ بابت قصا بيان ٿين ٿا. ڪهاڻين جا مختلف عربي نسخا ۽ تاريخي روايتون موجود آهن؛ تنهنڪري ''الف ليليٰ'' کي ڪنهن هڪ دور يا هڪ مصنف جي مڪمل تصنيف قرار ڏيڻ درست نه آهي. === برٽن جو ترجمي وارو انداز === برٽن پنهنجي ترجمي ۾ قديم ۽ غيرمعمولي انگريزي لفظن، عربي اصطلاحن ۽ تفصيلي حاشين کي استعمال ڪيو. هن ڪجهه اهڙن حصن کي پڻ برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي، جيڪي ٻين وڪٽورين انگريزي ترجمن ۾ نرم يا حذف ڪيا ويندا هئا.<ref name="Kennedy2005"/> انهيءَ ڪري سندس ترجمو ادبي شهرت سان گڏ تڪرار جو موضوع پڻ بڻيو. === ايڊورڊ وليم لين ۽ جان پين سان ڀيٽ === برٽن کان اڳ [[ايڊورڊ وليم لين]] ''الف ليليٰ'' جو انگريزي ترجمو تيار ڪيو هو. برٽن جي دور ۾ [[جان پين]] پڻ هن مجموعي جو انگريزي ترجمو شايع ڪيو. برٽن جي ترجمي ۽ جان پين جي ڪم جي وچ ۾ متن جي چونڊ، زبان ۽ اڳوڻن ترجمن مان فائدي وٺڻ بابت علمي بحث موجود آهي.<ref name="Kennedy2005"/> برٽن جي ترجمي کي ٻين سڀني نسخن کان وڌيڪ صحيح قرار ڏيڻ مناسب نه آهي، ڇاڪاڻ ته مختلف ترجمن جا متن، مقصد ۽ ادبي طريقا هڪجهڙا نه آهن. === حاشيا ۽ ثقافتي تبصرا === برٽن جي ''الف ليليٰ'' واري ترجمي ۾ ڊگها حاشيا ۽ تشريحي نوٽس شامل آهن. انهن ۾ تاريخ، جاگرافي، مذهبي روايتن، جنسيات، ٻولين ۽ سماجي رسمن بابت سندس رايا ملن ٿا. اهي حاشيا برٽن جي مطالعي ۽ سوچ بابت اهم مواد فراهم ڪن ٿا، پر انهن ۾ ڪجهه اهڙا نظريا پڻ موجود آهن، جيڪي جديد علمي معيارن موجب غيرثابت ٿيل يا تعصب تي ٻڌل سمجهيا وڃن ٿا. == سوٽاڊڪ زون جو نظريو == برٽن ''الف ليليٰ'' جي ترجمي سان لاڳاپيل هڪ مضمون ۾ ''Sotadic Zone'' يا '''سوٽاڊڪ خطي''' جو نظريو پيش ڪيو. هن نظريي موجب دنيا جي ڪجهه جاگرافيائي علائقن ۾ هم جنس جنسي روين جي موجودگيءَ کي آبهوا ۽ جاگرافيءَ سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي وئي.<ref name="BurtonNights1885"/> === نظريي جو تاريخي پسمنظر === برٽن جو هي نظريو اڻويهين صديءَ جي يورپي جنسيات ۽ انسانيات جي ابتدائي بحثن سان لاڳاپيل هو. هن مختلف ملڪن بابت پنهنجي سفرن ۽ پڙهيل مواد مان عام نتيجا اخذ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. بهرحال، جديد انسانيات، نفسيات ۽ جنسيات جي تحقيق ۾ هن جاگرافيائي نظريي کي سائنسي طور ثابت ٿيل وضاحت تسليم نٿو ڪيو وڃي. === جديد علمي جائزو === برٽن جي سوٽاڊڪ خطي واري تصور کي سندس دور جي سماجي ۽ علمي تاريخ جي حصي طور پڙهڻ گهرجي. ان کي انساني جنسي رجحانن جي جديد سائنسي وضاحت يا ڪنهن مخصوص قوم يا علائقي بابت ثابت ٿيل حقيقت طور پيش ڪرڻ درست نه آهي. == عطر وارو باغ (1886ع) == 1886ع ۾ برٽن ''The Perfumed Garden of the Cheikh Nefzaoui'' نالي ڪتاب جو انگريزي ترجمو شايع ڪيو. هن ڪتاب جو سنڌي عنوان '''شيخ نفزاويءَ جو عطر وارو باغ''' ڪري سگهجي ٿو.<ref name="BurtonPerfumedGarden1886">{{cite book |author=Nefzaoui |translator-last=Burton |translator-first=Richard F. |title=The Perfumed Garden of the Cheikh Nefzaoui |year=1886 |language=en }}</ref> هي ڪتاب اتر آفريڪا جي عربي ادبي روايت سان لاڳاپيل آهي ۽ محبت، ازدواجي زندگي ۽ جنسيات بابت مواد تي مشتمل آهي. === اصل تصنيف === ''عطر وارو باغ'' عربي ادب جي هڪ تاريخي تصنيف آهي، جيڪا عام طور محمد بن محمد النفزاوي سان منسوب ڪئي وڃي ٿي. ڪتاب جي تصنيف ۽ نسخن جي تاريخ بابت مختلف علمي رايا موجود آهن. برٽن جو انگريزي نسخو عربي متن جي هڪ سڌي ۽ مڪمل جديد تنقيدي اشاعت نه هو؛ سندس ڪم ۾ اڳوڻن يورپي ترجمن ۽ دستياب متنن جو اثر موجود هو.<ref name="Kennedy2005"/> === وسيع نسخي تي ڪم === برٽن پنهنجي زندگيءَ جي آخري سالن ۾ هن ڪتاب جي هڪ وڌيڪ وسيع انگريزي نسخي تي ڪم ڪري رهيو هو. سوانحي احوالن موجب، هن نسخي ۾ اضافي مواد ۽ وڌيڪ تفصيلي تشريحون شامل ڪرڻ جو ارادو هو.<ref name="Lovell1998"/> برٽن جي وفات کان پوءِ سندس گهرواري ازابيل سندس ڪجهه غيرشايع ٿيل مسودا تباهه ڪيا. انهن ۾ ''عطر وارو باغ'' جي وسيع نسخي سان لاڳاپيل مواد پڻ شامل هجڻ جو ذڪر ملي ٿو. === مسودن جي تباهيءَ بابت اختلاف === ازابيل برٽن جي بيانن موجب، هن ڪجهه مسودا مذهبي ۽ اخلاقي سببن جي ڪري تباهه ڪيا. سوانح نگارن ۾ ان ڳالهه بابت اختلاف آهي ته ڪهڙا مسودا تباهه ٿيا، انهن جي اصل مواد جي نوعيت ڪهڙي هئي ۽ ان نقصان جو اندازو ڪيترو ٿي سگهي ٿو.<ref name="Lovell1998"/><ref name="Rice1990"/> انهيءَ ڪري ڪنهن غيرموجود مسودي جي مڪمل مواد بابت يقيني دعويٰ ڪرڻ مناسب نه آهي. == تلوار جو ڪتاب (1884ع) == 1884ع ۾ برٽن ''The Book of the Sword'' نالي ڪتاب شايع ڪيو. ان جو سنڌي عنوان '''تلوار جو ڪتاب''' آهي.<ref name="BurtonSword1884">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=The Book of the Sword |publisher=Chatto and Windus |location=London |year=1884 |language=en }}</ref> هي ڪتاب تلوار جي تاريخ، هٿيارن جي ارتقا، مختلف قومن جي جنگي روايتن ۽ ڌاتوءَ مان هٿيار ٺاهڻ جي تاريخ بابت آهي. === هٿيارن جي تاريخ === برٽن مختلف تهذيبن ۾ تلوارن جي استعمال، بناوت ۽ تاريخي اهميت بابت مواد گڏ ڪيو. هن تلوار کي صرف جنگي هٿيار نه، پر سماجي، ثقافتي ۽ تاريخي شئي طور پڻ ڏٺو. ڪتاب ۾ قديم هٿيارن، ڌاتوءَ جي ڪم ۽ مختلف علائقن جي جنگي روايتن بابت بحث موجود آهي. === اڻپورو منصوبو === برٽن جو ارادو تلوار ۽ هٿيارن جي تاريخ بابت وڌيڪ وسيع ڪم ڪرڻ جو هو. ''The Book of the Sword'' ان منصوبي جو پهريون جلد هو، پر رٿيل وڌيڪ جلد سندس زندگيءَ ۾ مڪمل نه ٿيا.<ref name="Wright1906"/> == برٽن جي ترجمن بابت علمي بحث == رچرڊ فرانسس برٽن جي ادبي ڪم کي اڻويهين صديءَ جي ترجمي ۽ مشرقيات جي تاريخ ۾ اهم جاءِ حاصل آهي. هن ڪيترن اهڙن متنن کي انگريزي پڙهندڙن تائين پهچايو، جيڪي ان وقت محدود حلقن ۾ مشهور هئا. تنهن هوندي به سندس ترجمن بابت ڪيترائي علمي سوال موجود آهن. === اصل ٻولين مان ترجمي جو سوال === برٽن ڪيترين ٻولين جي ڄاڻ رکندو هو، پر سندس نالي سان شايع ٿيل هر ڪتاب لازمي طور اصل ٻوليءَ مان سندس اڪيلي سر ڪيل ترجمو نه هو. ڪجهه تصنيفن ۾ هن اڳوڻن ترجمن، مقامي عالمن جي مدد، گڏيل مسودن يا ٻين موجود نسخن کي استعمال ڪيو. خاص طور ''ڪام سوترا'' جي 1883ع واري اشاعت ۾ هندستاني عالمن ۽ آربٿناٽ جي ڪردار کي نظرانداز ڪرڻ تاريخي طور غلط ٿيندو.<ref name="DonigerKakar2002"/> === ترجمي ۾ اضافا ۽ تبديليون === برٽن جي ترجمن ۾ حاشيا، تشريحون، ذاتي تبصرا ۽ غيرمعمولي انگريزي اصطلاح گهڻي تعداد ۾ موجود آهن. انهن مان ڪجهه سندس ڪتابن کي تاريخي ۽ ثقافتي معلومات سان مالا مال ڪن ٿا، جڏهن ته ٻيا اصل متن جي مفهوم ۽ ادبي انداز بابت اختلاف پيدا ڪن ٿا. انهيءَ ڪري جديد تحقيق ۾ سندس ترجمن کي اصل متنن ۽ ٻين ترجمن سان ڀيٽي پڙهيو وڃي ٿو. === مشرقيات ۽ نوآبادياتي پسمنظر === برٽن جي ادبي ۽ ثقافتي تحقيق برطانوي سامراجي دور ۾ ٿي. هن ڪيترن غيريورپي سماجن بابت معلومات گڏ ڪئي، پر سندس لکڻين ۾ ڪڏهن ڪڏهن يورپي برتريءَ جا مفروضا، نسلي درجابنديون ۽ ثقافتي عام نتيجا پڻ ملن ٿا.<ref name="Ghose2006"/><ref name="Kennedy2005"/> تنهنڪري سندس ڪم جي اهميت کي تسليم ڪرڻ سان گڏ ان جي تاريخي ۽ نظرياتي حدن جو تنقيدي جائزو وٺڻ پڻ ضروري آهي. == ادبي تصنيفن ۽ ترجمن جي تاريخوار فهرست == {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border:1px solid #9ab3c8;" ! style="background:#174a73;color:white;" | سال ! style="background:#174a73;color:white;" | اصل عنوان ! style="background:#174a73;color:white;" | سنڌي عنوان ! style="background:#174a73;color:white;" | نوعيت |- | style="background:#eaf3fb;" | 1870ع | ''Vikram and the Vampire'' | '''وڪرم ۽ ويمپائر''' | هندستاني لوڪ ڪهاڻين جي انگريزي ترتيب |- | style="background:#edf6eb;" | 1880ع | ''The Kasidah of Haji Abdu El-Yezdi'' | '''حاجي عبدو اليزدي جو قصيدو''' | برٽن جو فلسفياڻو نظم |- | style="background:#fff2e4;" | 1880ع | ''The Lusiads'' | '''لوزيئڊس''' | ڪاموئش جي پرتگالي رزميه نظم جو ترجمو |- | style="background:#f3eafa;" | 1883ع | ''The Kama Sutra of Vatsyayana'' | '''واتسياين جو ڪام سوترا''' | گڏيل علمي ڪم سان تيار ڪيل انگريزي ترجمو |- | style="background:#eaf3fb;" | 1884ع | ''The Book of the Sword'' | '''تلوار جو ڪتاب''' | هٿيارن جي تاريخ بابت تحقيق |- | style="background:#edf6eb;" | 1885ع | ''The Book of the Thousand Nights and a Night'' | '''الف ليليٰ''' | عربي قصن جو انگريزي ترجمو، ڏهه جلد |- | style="background:#fff2e4;" | 1886ع | ''The Perfumed Garden of the Cheikh Nefzaoui'' | '''شيخ نفزاويءَ جو عطر وارو باغ''' | عربي جنسياتي ادب سان لاڳاپيل ترجمو |- | style="background:#f3eafa;" | 1886ع–1888ع | ''Supplemental Nights to the Book of the Thousand Nights and a Night'' | '''الف ليليٰ جا اضافي قصا''' | ڇهه اضافي جلد |} == برٽن جي ادبي ورثي جي اهميت == رچرڊ فرانسس برٽن جو ادبي ورثو سفرنامن، تاريخي تحقيق، ترجمن، شاعريءَ ۽ ثقافتي مطالعي تي مشتمل آهي. هن عربي، فارسي، هندستاني ۽ ٻين ادبي روايتن کي انگريزي پڙهندڙن تائين پهچائڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو. سندس ڪتابن ۾ وڏي مقدار ۾ تاريخي، لساني ۽ سماجي معلومات محفوظ ٿيل آهي، جيڪا اڻويهين صديءَ جي علمي تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم آهي. ان سان گڏ سندس ڪم ۾ غيريورپي ثقافتن بابت ذاتي تشريحون، نوآبادياتي دور جا تعصب ۽ ڪجهه غيرثابت ٿيل نظريا پڻ موجود آهن. انهيءَ ڪري برٽن جي ادبي خدمتن جو جائزو سندس تصنيفن جي اهميت ۽ انهن جي علمي حدن، ٻنهي کي نظر ۾ رکي ڪرڻ گهرجي. == وفات ۽ آخري ڏينهن == [[فائل:Richard Francis Burton by Rischgitz, 1864.jpg|thumb|upright|سر رچرڊ فرانسس برٽن، جيڪو 20 آڪٽوبر 1890ع تي ٽريسٽي ۾ وفات ڪري ويو.]] سر رچرڊ فرانسس برٽن 20 آڪٽوبر 1890ع تي [[ٽريسٽي]] ۾ وفات ڪئي. ان وقت سندس عمر 69 سال هئي. سندس وفات جو عام طور بيان ڪيل سبب دل جو دورو هو. زندگيءَ جي آخري سالن ۾ هو مختلف بيمارين ۽ ڪمزور ٿيندڙ صحت سبب تڪليف ۾ رهيو، پر ادبي ۽ تحقيقي سرگرميون جاري رکيائين.<ref name="DNB"/><ref name="Lovell1998"/> برٽن جي آخري ڏينهن ۾ سندس گهرواري [[ازابيل برٽن]] سندس سنڀال ڪندي رهي. برٽن جي وفات وقت رومن ڪيٿولڪ پادريءَ جي موجودگي ۽ آخري مذهبي رسمن جي ادائيگيءَ بابت مختلف سوانحي بيان موجود آهن. ازابيل جي بيانن ۽ برٽن جي ٻين ساٿين جي راءِ ۾ اختلاف سبب اهو واقعو سندس مذهبي سڃاڻپ بابت بحث جو حصو بڻيو.<ref name="Rice1990"/> === آخري مذهبي رسمون === ازابيل برٽن رومن ڪيٿولڪ عقيدي جي پيروڪار هئي. برٽن جي وفات وقت هن پادريءَ کي گهرايو ته جيئن آخري مذهبي رسمون ادا ڪري سگهي. ڪجهه سوانحي احوالن موجب، برٽن جي وفات ۽ انهن رسمن جي ادائيگيءَ جي صحيح ترتيب بابت اختلاف آهي. تنهنڪري هن واقعي کي برٽن جي زندگيءَ ۾ رومن ڪيٿولڪ مذهب قبول ڪرڻ جو حتمي ثبوت قرار ڏيڻ مناسب نه آهي.<ref name="Lovell1998"/> برٽن جي مذهبي خيالن بابت سندس پنهنجين لکڻين ۽ ٻين همعصر بيانن ۾ پڻ مختلف اظهار ملن ٿا. == تدفين ۽ مقبرو == [[فائل:Richard Burton's tomb, Mortlake.jpg|thumb|برٽن جي مقبري جي تصوير؛ اصل فائيل نالو وڪيميڊيا ڪامنز تي جانچڻ گهرجي.]] برٽن جو لاش ٽريسٽي مان انگلينڊ آندو ويو. کيس 15 جون 1891ع تي ڏکڻ اولهه [[لنڊن]] جي [[مورٽليڪ]] واري علائقي ۾ سينٽ ميري مئگڊلين رومن ڪيٿولڪ چرچ جي قبرستان ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="DNB"/> سندس مقبرو هڪ عرب بدوي خيمي جي شڪل ۾ تعمير ڪيو ويو. مقبري جي ڊزائن ۽ تعمير ۾ ازابيل برٽن جو اهم ڪردار هو.<ref name="BurtonTomb">{{cite web |title=The Burton Tomb |url=https://burtoniana.org/tomb/ |website=Burtoniana |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> === بدوي خيمي جي شڪل وارو مقبرو === برٽن جي مقبري جي خاص ڳالهه ان جي بناوت آهي. اهو پٿر ۽ سنگ مرمر مان ٺهيل آهي، پر ظاهري شڪل ۾ عرب بدوين جي خيمي سان مشابهت رکي ٿو. مقبري جي هن بناوت کي برٽن جي عربستان ۽ اسلامي دنيا جي سفرن سان لاڳاپيل يادگار طور سمجهيو ويندو آهي. مقبري جي پوئين حصي ۾ هڪ دري آهي، جنهن مان اندر رکيل تابوت ڏسي سگهجن ٿا.<ref name="BurtonTomb"/> === ازابيل برٽن جي تدفين === ازابيل برٽن 1896ع ۾ وفات ڪئي. کيس پڻ پنهنجي مڙس سان گڏ مورٽليڪ جي ساڳئي مقبري ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="RASBurton">{{cite web |title=Richard Francis Burton (1821–1890) |url=https://royalasiaticsociety.org/richard-francis-burton-1821-1890/ |website=Royal Asiatic Society |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> مقبرو ٻنهي جي زندگيءَ ۽ سندن گڏيل سفرن جي يادگار طور مشهور آهي. == ازابيل برٽن ۽ مسودن جي تباهي == برٽن جي وفات کان پوءِ ازابيل برٽن سندس ادبي ورثي جي حفاظت، ترتيب ۽ اشاعت ۾ مصروف ٿي وئي. تنهن هوندي به سندس هڪ عمل، يعني برٽن جي ڪجهه اڻڇپيل مسودن ۽ ڪاغذن کي ساڙڻ، تاريخي ۽ ادبي تڪرار جو سبب بڻيو.<ref name="Lovell1998"/> === عطر واري باغ جو اڻڇپيل نسخو === برٽن پنهنجي آخري سالن ۾ عربي ڪتاب ''The Perfumed Garden'' جي وڌيڪ وسيع انگريزي نسخي تي ڪم ڪري رهيو هو. ان منصوبي کي ''The Scented Garden'' جي عنوان سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو. برٽن جي وفات کان پوءِ ازابيل انهيءَ ڪم سان لاڳاپيل مسودو ساڙي ڇڏيو. سندس خيال ۾ اهڙي مواد جي اشاعت برٽن جي اخلاقي ۽ سماجي شهرت کي نقصان پهچائي سگهي ٿي.<ref name="DNB"/><ref name="Lovell1998"/> === مسودن جي نقصان بابت اختلاف === ازابيل جي عمل تي برٽن جي ڪجهه دوستن ۽ پوءِ جي سوانح نگارن سخت تنقيد ڪئي. سندن خيال ۾ مسودن جي تباهيءَ سبب ادبي ۽ علمي تاريخ جو اهم مواد ضايع ٿيو. ٻئي طرف ازابيل پنهنجي عمل کي مڙس جي شهرت جي حفاظت ۽ مذهبي ذميواريءَ سان ڳنڍيو. تباهه ٿيل مواد جي مڪمل فهرست موجود نه هجڻ سبب ان جي اصل علمي اهميت ۽ مواد بابت يقيني نتيجا ڪڍڻ ممڪن نه آهن.<ref name="Rice1990"/> === محفوظ ٿيل مسودا ۽ خط === ازابيل طرفان ڪجهه مواد ساڙڻ باوجود برٽن جا ڪيترائي خط، مسودا، نوٽس ۽ ڪتاب محفوظ رهيا. انهن مان هڪ اهم مجموعو آمريڪا جي رياست ڪيليفورنيا ۾ واقع [[هنٽنگٽن لائبريري]] وٽ موجود آهي.<ref name="HuntingtonBurton">{{cite web |title=Richard Francis Burton Library Manuscripts Collection |url=https://www.huntington.org/collections/lib-mssrbl |website=The Huntington |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> هن مجموعي ۾ برٽن جي خط و ڪتابت، ذاتي ڪاغذن، ڪتابن ۽ ٻين علمي مواد جا اهم حصا شامل آهن. == برٽن جا مذهبي خيال == رچرڊ فرانسس برٽن جي مذهبي سڃاڻپ ۽ عقيدن بابت سوانح نگارن ۾ اختلاف موجود آهن. هن پنهنجي زندگيءَ دوران اسلام، عيسائيت، هندومت، صوفي فڪر ۽ ٻين مذهبي روايتن جو مطالعو ڪيو. برٽن جي لکڻين مان ظاهر ٿئي ٿو ته هو مذهبي عقيدن ۽ رسمن کي تاريخي، لساني ۽ سماجي نقطه نظر سان پڻ سمجهڻ چاهيندو هو.<ref name="Kennedy2005"/> === اسلام سان لاڳاپو === برٽن عربي ٻولي، اسلامي تاريخ، حج ۽ مسلمان سماجن بابت تفصيلي تحقيق ڪئي. 1853ع ۾ هن مسلمان مسافر جي سڃاڻپ اختيار ڪري مڪي ۽ مديني جو سفر ڪيو ۽ حج جا مناسڪ ادا ڪيا. تنهن هوندي به سندس حج جي ادائيگيءَ مان اهو لازمي نتيجو نٿو نڪري ته هو باقي زندگيءَ لاءِ اسلام جو پيروڪار بڻجي ويو هو. سندس مذهبي عقيدن بابت مختلف وقتن تي ڏنل بيان هڪجهڙا نه آهن.<ref name="BurtonPilgrimage1855"/><ref name="Rice1990"/> === عيسائيت سان لاڳاپو === برٽن جو خانداني پسمنظر انگريزي عيسائي سماج سان لاڳاپيل هو. سندس گهرواري ازابيل رومن ڪيٿولڪ هئي، پر برٽن جي ذاتي مذهبي عقيدن کي ازابيل جي عقيدي سان هڪجهڙو سمجهڻ درست نه آهي. برٽن پنهنجي ڪجهه بيانن ۾ مذهبي شڪ، آزاد خيالي ۽ الحاد سان لاڳاپيل موقف پڻ اختيار ڪيا.<ref name="Kennedy2005"/> === صوفي فڪر ۽ مشرقي فلسفو === برٽن کي صوفي شاعري، فارسي ادب ۽ مشرقي فلسفي سان خاص دلچسپي هئي. سندس تصنيف ''The Kasidah of Haji Abdu El-Yezdi'' ۾ زندگي، موت، اخلاق ۽ مذهبي عقيدن بابت فلسفياڻا سوال اٿاريا ويا آهن. هي نظم برٽن جي ذاتي فڪري جستجوءَ جو اهم مثال آهي، پر ان کي ڪنهن هڪ مذهبي مذهب نامي جي صورت ۾ پڙهڻ مناسب نه آهي. == شخصيت ۽ علمي شهرت == برٽن پنهنجي دور جي مشهور سياحن، ٻولين جي ڄاڻ رکندڙن، ليکڪن ۽ مترجمن مان هو. سندس شهرت جو بنياد سنڌ ۽ هندستان ۾ ملازمت، مڪي ۽ مديني جو سفر، آفريڪا جي مهمن، مختلف ملڪن ۾ سفارتي خدمتن ۽ ادبي ترجمن تي هو.<ref name="DNB"/> سوانح نگارن سندس غيرمعمولي ٻولي سکڻ جي صلاحيت، جسماني همت، تجسس ۽ وسيع مطالعي جو ذڪر ڪيو آهي. تنهن هوندي به سندس شخصيت ۾ سخت مزاجي، تڪراري تبصرا ۽ ٻين محققن سان اختلاف پڻ موجود هئا. === ٻولين جي ڄاڻ === برٽن ڪيترين يورپي، ايشيائي ۽ آفريڪي ٻولين جو مطالعو ڪيو. سندس سوانحي احوالن ۾ ٻولين جو تعداد مختلف ڄاڻايو ويو آهي. ڪڏهن کيس ڪيترين ڏهاڪن ٻولين ۽ لهجن جو ڄاڻو چيو وڃي ٿو، پر انهن سڀني ۾ سندس مهارت هڪجهڙي يا آزاد نموني تصديق ٿيل نه آهي. انهيءَ ڪري «فلاڻين ٻولين تي مڪمل عبور» جهڙي دعويٰ ڪرڻ بدران اهو چوڻ وڌيڪ درست آهي ته برٽن ڪيترين ٻولين جو مطالعو ڪيو ۽ مختلف سطحن تي انهن کي استعمال ڪندو هو.<ref name="McLynn1990"/> === جسماني همت ۽ سفر === برٽن پنهنجي زندگيءَ ۾ ڏکين زميني ۽ سامونڊي سفرن ۾ حصو ورتو. بربرا واري حملي ۾ زخمي ٿيڻ، آفريڪا جي اندرين علائقن ۾ بيمارين کي منهن ڏيڻ ۽ ڊگهن سفرن جي باوجود تحقيق جاري رکڻ سندس زندگيءَ جا اهم واقعا آهن. انهن واقعن سندس همعصر شهرت کي وڌايو، پر سفرن جي ڪاميابيءَ ۾ مقامي رهنمائن، مترجمن ۽ ساٿين جو ڪردار پڻ بنيادي هو. == تاريخي تڪرار ۽ تنقيدي جائزو == برٽن جي زندگيءَ ۽ تصنيفن سان ڪيترائي تڪرار لاڳاپيل آهن. انهن ۾ برطانوي سامراجي نظام سان سندس لاڳاپا، مقامي ماڻهن بابت تعبيرون، جنسيات بابت تحقيق، مذهبي عقيدا، نسلي درجابنديون ۽ ڪجهه غيرتصديق ٿيل ذاتي قصا شامل آهن. جديد تاريخي مطالعي ۾ انهن موضوعن کي سندس علمي خدمتن کان الڳ ڪرڻ بدران ساڳئي تاريخي پسمنظر ۾ ڏٺو وڃي ٿو. === نوآبادياتي دور جي نسلي درجابندي === برٽن جي سنڌ، هندستان ۽ آفريڪا بابت تصنيفن ۾ اڻويهين صديءَ جي يورپي علمي اصطلاحن جو استعمال ملي ٿو. انهن ۾ ''race''، ''tribe'' ۽ ٻين سماجي درجابندين جا اهڙا تصور شامل آهن، جيڪي جديد انسانيات ۽ تاريخ جي معيارن سان هميشه مطابقت نٿا رکن. برٽن جي ڪجهه بيانن ۾ مقامي ماڻهن بابت عام نتيجا ۽ نسلي تعصب پڻ موجود آهن.<ref name="Ghose2006"/><ref name="Kennedy2005"/> انهيءَ ڪري سندس لکڻين کي تاريخي ماخذ طور استعمال ڪندي انهن جي نوآبادياتي پسمنظر کي واضح ڪرڻ ضروري آهي. === جنسيات بابت تحقيق === برٽن انساني جنسي روين، ازدواجي روايتن ۽ جنسيات سان لاڳاپيل ادبي متنن بابت وڏي دلچسپي رکندو هو. سندس ''الف ليليٰ'' جي ترجمي جا حاشيا، ''ڪام سوترا'' سان لاڳاپيل اشاعت ۽ ''عطر واري باغ'' جو ترجمو انهيءَ دلچسپيءَ جا مثال آهن. انهن ڪمن وڪٽورين برطانيا ۾ ادبي ۽ اخلاقي تڪرار پيدا ڪيا. جديد مطالعي ۾ انهن تصنيفن کي جنسيات جي تاريخ ۽ وڪٽورين دور جي ثقافتي روين جي مطالعي لاءِ استعمال ڪيو وڃي ٿو. === سوٽاڊڪ خطي جو غيرثابت ٿيل نظريو === برٽن پنهنجي هڪ مشهور مضمون ۾ دنيا جي ڪجهه علائقن جي آبهوا ۽ جاگرافيءَ کي هم جنس جنسي روين سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي. اهو تصور ''Sotadic Zone'' جي نالي سان مشهور ٿيو. هي نظريو جديد سائنسي تحقيق ۾ ثابت ٿيل وضاحت طور قبول نٿو ڪيو وڃي. ان کي برٽن جي دور جي جنسيات ۽ انسانيات جي تاريخي نظريي طور بيان ڪرڻ گهرجي، نه ته ڪنهن قوم يا علائقي بابت ثابت ٿيل حقيقت طور. === دمشق ۾ يهودين بابت سامي مخالف بيان === برٽن جي دمشق واري سفارتي دور ۽ ان کان پوءِ جي لکڻين ۾ يهودين بابت سخت تعصب ۽ سامي مخالف بيان موجود آهن. سندس وفات کان پوءِ 1898ع ۾ ''The Jew, the Gipsy and El-Islam'' نالي ڪتاب شايع ٿيو. هن ڪتاب ۾ شامل مواد بابت محقق اينڊريو ونسنٽ تفصيلي اڀياس ڪيو آهي. سندس تحقيق موجب، برٽن جي ڪجهه اڻڇپيل لکڻين ۾ يهودين خلاف انتهائي جارحاڻيون دعوائون موجود هيون.<ref name="Vincent1985">{{cite journal |last=Vincent |first=Andrew |title=The Jew, the Gipsy and El-Islam: An Examination of Richard Burton's Consulship in Damascus and His Premature Recall, 1868–1871 |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |volume=117 |issue=2 |pages=155–173 |year=1985 |doi=10.1017/S0035869X00138377 |language=en }}</ref> برٽن سان منسوب انهن بيانن ۾ يهودين خلاف رت جي ڪوڙي الزام واري تاريخي بدناميءَ جو ذڪر پڻ ملي ٿو. اهو الزام هڪ بي بنياد ۽ سامي مخالف سازشي روايت آهي؛ ان جي حق ۾ ڪو معتبر تاريخي ثبوت موجود نه آهي. برٽن جي اهڙين لکڻين کي سندس تعصب جي تاريخي شاهدي طور پڙهڻ گهرجي، نه ته انهن الزامن جي سچائيءَ جي شاهدي طور. === دمشق مان واپسيءَ بابت اختلاف === برٽن کي 1871ع ۾ دمشق جي قونصل واري عهدي تان هٽايو ويو. سندس برطرفيءَ جا سبب مقامي سياسي حالتن، سفارتي اختلافن، مذهبي ۽ سماجي تڪرارن ۽ سندس پنهنجي رويي سان لاڳاپيل هئا. اينڊريو ونسنٽ جي تحقيق ۾ برٽن جي دمشق واري مقرريءَ ۽ وقت کان اڳ واپسيءَ جو تنقيدي جائزو ورتو ويو آهي.<ref name="Vincent1985"/> انهيءَ واقعي کي ڪنهن هڪ مذهبي برادريءَ جي سازش جو نتيجو قرار ڏيڻ تاريخي لحاظ کان غيرمحتاط آهي. === هندستان ۾ مبينا ڳجهي تحقيق === برٽن جي هندستان ۽ سنڌ واري فوجي دور بابت ڪجهه سوانحي احوالن ۾ هڪ مبينا ڳجهي تحقيق جو ذڪر ملي ٿو، جيڪا ڪراچيءَ ۾ مردن جي جنسي سرگرمين سان لاڳاپيل هنڌن بابت هئي. ان واقعي جي تفصيلن، سرڪاري حڪمن ۽ برٽن جي سڌي شرڪت بابت دستاويزي ثبوت محدود ۽ اختلاف جوڳا آهن.<ref name="McLynn1990"/><ref name="Lovell1998"/> تنهنڪري هن قصي کي ثابت ٿيل سرڪاري مهم يا برٽن جي فوجي ملازمت ختم ٿيڻ جو يقيني سبب قرار ڏيڻ مناسب نه آهي. === حج واري سفر ۾ مبينا قتل === برٽن جي حج واري سفر بابت ڪجهه روايتن ۾ سندس سڃاڻپ ظاهر ٿيڻ جي خطري ۽ مبينا قتل جو ذڪر ڪيو ويو آهي. ان واقعي جي آزاد ۽ معتبر تاريخي تصديق موجود نه آهي. انهيءَ ڪري اهڙي دعويٰ کي برٽن جي زندگيءَ سان لاڳاپيل غيرتصديق ٿيل قصي طور ئي بيان ڪرڻ گهرجي. == برٽن بابت سوانحي تحقيق == برٽن جي وفات کان پوءِ سندس زندگيءَ بابت ڪيترائي سوانحي ڪتاب ۽ تحقيقي مقالا شايع ٿيا. انهن ۾ ڪجهه ڪتاب سندس همعصر ماڻهن جي لکڻين تي ٻڌل آهن، جڏهن ته جديد تحقيق ۾ سندس خط، مسودا، سفارتي رڪارڊ ۽ ٻين تاريخي ماخذن جو استعمال ڪيو ويو آهي. === ازابيل برٽن جي سوانح === 1893ع ۾ ازابيل برٽن پنهنجي مڙس جي زندگيءَ بابت ٻن جلدن ۾ ''The Life of Captain Sir Richard F. Burton'' شايع ڪيو.<ref name="IsabelInnerLife1893"/> هي ڪتاب برٽن جي گهريلو زندگيءَ، سفرن ۽ شخصيت بابت اهم معلومات فراهم ڪري ٿو. تنهن هوندي به ازابيل پنهنجي مڙس جي حمايت ۾ لکيو، تنهنڪري سندس سوانح کي مڪمل طور غيرجانبدار ماخذ نٿو سمجهي سگهجي. === ٿامس رائيٽ جي سوانح === 1906ع ۾ [[ٿامس رائيٽ]] برٽن بابت ''The Life of Sir Richard Burton'' شايع ڪيو.<ref name="Wright1906"/> هن ڪتاب ۾ برٽن جي سفرن، تصنيفن، شخصيت ۽ ازابيل جي بيانن بابت تفصيل موجود آهن. رائيٽ جو ڪم برٽن بابت شروعاتي تفصيلي سوانحي تحقيقن مان هڪ آهي. === جديد سوانح نگار === ويهين ۽ ايڪويهين صديءَ ۾ برٽن بابت ڪيترن محققن نئين سر تحقيق ڪئي. انهن ۾ ايف. ايم. بروڊي، بائرن فارويل، ايڊورڊ رائس، فرينڪ ميڪلن، ميري ايس. لوويل، ڊين ڪينيڊي ۽ ٻين جا ڪتاب شامل آهن. انهن محققن برٽن جي زندگيءَ جي مختلف پهلوئن، سندس سفرن، مذهبي خيالن، جنسيات بابت تحقيق، نوآبادياتي پسمنظر ۽ ادبي ورثي جو جائزو ورتو. == علمي ادارن ۾ محفوظ ورثو == برٽن جا ڪتاب، خط، مسودا، نقشا ۽ ٻيا تاريخي ڪاغذ مختلف علمي ادارن ۽ مجموعن ۾ محفوظ آهن. === هنٽنگٽن لائبريري === [[هنٽنگٽن لائبريري]]، سين مارينو، ڪيليفورنيا، برٽن جي محفوظ ٿيل مسودن ۽ ذاتي لائبريريءَ جو هڪ اهم مجموعو رکي ٿي. ان مجموعي ۾ برٽن جي خط و ڪتابت، مسودن ۽ ڪتابن سان گڏ ٻين محققن ۽ ناشرن سان سندس لاڳاپن بابت مواد شامل آهي.<ref name="HuntingtonBurton"/> === رائل ايشياٽڪ سوسائٽي === [[رائل ايشياٽڪ سوسائٽي]] وٽ پڻ برٽن سان لاڳاپيل ڪتاب ۽ تاريخي مواد موجود آهي. سوسائٽيءَ جي مجموعي ۾ برٽن جي لکڻين ۽ سندس علمي لاڳاپن بابت دستاويز شامل آهن.<ref name="RASBurton"/> === اورلينز هائوس گيلري === [[ٽوئڪنهم]] ۾ واقع [[اورلينز هائوس گيلري]] سان پڻ برٽن جي ذاتي شين، تصويرن ۽ يادگارن جو هڪ مجموعو لاڳاپيل آهي. اهي مجموعا برٽن جي زندگيءَ ۽ سفرن بابت تحقيق لاءِ اهم آهن. == ادب ۾ رچرڊ فرانسس برٽن == رچرڊ فرانسس برٽن جي غيرمعمولي زندگيءَ سبب کيس ڪيترن ناولن، ڪهاڻين ۽ ٻين ادبي تصنيفن ۾ ڪردار طور پيش ڪيو ويو آهي. انهن ادبي تصويرن ۾ سندس حقيقي تاريخي زندگيءَ سان گڏ تخيلاتي عنصر پڻ شامل هوندا آهن. === بورخيس جي ڪهاڻي «الف» === ارجنٽائن جي مشهور ليکڪ [[خورخي لوئس بورخيس]] جي ڪهاڻي ''The Aleph'' (الف) ۾ برٽن جي نالي ۽ مشرقي ادب بابت سندس علم سان لاڳاپيل حوالو ملي ٿو. بورخيس پنهنجي ادبي تخليقن ۾ تاريخي ڪتابن، فرضي حوالن ۽ علمي شخصيتن کي گڏ ڪرڻ لاءِ مشهور هو. === ريورورلڊ ناولن جو سلسلو === آمريڪي سائنس فڪشن ليکڪ [[فلپ خوسيه فارمر]] جي ''Riverworld'' (درياهي دنيا) ناولن ۾ رچرڊ فرانسس برٽن هڪ اهم ڪردار آهي. هن تخيلاتي دنيا ۾ مختلف تاريخي دورن جا ماڻهو هڪ غيرمعمولي درياهي جهان ۾ ٻيهر جيئرا ٿين ٿا. برٽن کي اتي هڪ تجسس رکندڙ، مهم جو ۽ علم جي ڳولا ڪندڙ شخصيت طور پيش ڪيو ويو آهي. === برٽن ۽ اسپيڪ === وليم هيريسن جو تاريخي ناول ''Burton and Speke'' برٽن ۽ جان هيننگ اسپيڪ جي آفريڪي مهمن ۽ سندن اختلافن تي ٻڌل آهي. هن ناول کي پوءِ فلم ''Mountains of the Moon'' جي ڪهاڻيءَ لاءِ بنياد بڻايو ويو. === دنيا جو گڏ ڪندڙ === جرمن ٻوليءَ جي ليکڪ [[اليا ٽرويانوف]] جو ناول ''Der Weltensammler''، جنهن جو انگريزي عنوان ''The Collector of Worlds'' آهي، برٽن جي سفرن ۽ مختلف ثقافتن سان سندس لاڳاپن کي ادبي انداز ۾ پيش ڪري ٿو. هن ناول ۾ هندستان، عربستان ۽ آفريڪا سان لاڳاپيل برٽن جي زندگيءَ جا پهلو نمايان آهن. === دي رومانٽڪ === انگريز ناول نگار [[وليم بوئڊ]] جي 2022ع واري ناول ''The Romantic'' ۾ پڻ برٽن ۽ اسپيڪ تاريخي ڪردارن طور ظاهر ٿين ٿا. == فلمن ۽ ٽيليويزن ۾ برٽن == برٽن جي زندگيءَ، خاص طور آفريڪا جي مهمن ۽ اسپيڪ سان اختلافن، ڪيترن فلمن ۽ ٽيليويزن پروگرامن کي متاثر ڪيو آهي. {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#194d72;color:white;" | سال ! style="background:#194d72;color:white;" | عنوان ! style="background:#194d72;color:white;" | نوعيت ! style="background:#194d72;color:white;" | برٽن سان لاڳاپو |- | style="background:#eaf3fb;" | 1971ع | ''The Search for the Nile'' | بي بي سي ٽيليويزن سلسلو | نيل درياهه جي سرچشمي جي ڳولا؛ ڪينيٿ هيگ برٽن جو ڪردار ادا ڪيو |- | style="background:#edf6eb;" | 1990ع | ''Mountains of the Moon'' | تاريخي سوانحي فلم | برٽن ۽ اسپيڪ جون آفريڪي مهمون؛ پيٽرڪ برگن برٽن جو ڪردار ادا ڪيو |- | style="background:#fff2e4;" | 1993ع | ''Zero Patience'' | موسيقيءَ تي ٻڌل تخيلاتي فلم | برٽن جي تاريخي شخصيت جو فرضي ۽ طنزيه استعمال |- | style="background:#f3eafa;" | 2008ع | ''The Victorian Sex Explorer'' | دستاويزي پروگرام | برٽن جي سفرن ۽ جنسيات بابت تحقيق جو جائزو |} === مائونٽنز آف دي مون (1990ع) === 1990ع ۾ هدايتڪار [[باب رافيلسن]] جي فلم ''Mountains of the Moon'' (چنڊ جا جبل) رليز ٿي. فلم ۾ [[پيٽرڪ برگن]] رچرڊ فرانسس برٽن ۽ [[آئين گلين]] جان هيننگ اسپيڪ جو ڪردار ادا ڪيو. ڪهاڻيءَ جو بنياد ٻنهي مهم جوئن جي آفريڪي سفرن، نيل درياهه جي سرچشمي بابت تحقيق ۽ سندن ذاتي اختلافن تي آهي.<ref name="MountainsFilm">{{cite web |title=Mountains of the Moon |url=https://www.imdb.com/title/tt0100196/ |website=IMDb |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> فلم تاريخي واقعن مان متاثر آهي، پر ان کي مڪمل دستاويزي تاريخ بدران ڊرامائي تخليق طور سمجهڻ گهرجي. == تاريخي اهميت ۽ ورثو == رچرڊ فرانسس برٽن جي زندگي اڻويهين صديءَ جي عالمي سفرن، برطانوي سامراجي توسيع، لساني تحقيق ۽ ادبي ترجمن جي تاريخ سان ڳنڍيل آهي. هن سنڌ، هندستان، عربستان، آفريڪا، آمريڪا، برازيل ۽ ٻين علائقن بابت ڪتاب لکيا. سندس اهم خدمتن ۾ سنڌ بابت شروعاتي سماجي ۽ لساني تحقيق، مڪي ۽ مديني جو سفر، هرر ۽ آفريڪا جي وڏين ڍنڍن بابت مهمون ۽ عربي ۽ هندستاني ادب جي انگريزي اشاعت شامل آهن. تنهن هوندي به برٽن جي تاريخي حيثيت صرف سندس ڪاميابين تائين محدود نه آهي. سندس تصنيفن ۾ نوآبادياتي سوچ، نسلي تعصب، مذهبي اختلاف ۽ غيرثابت ٿيل سماجي نظريا پڻ موجود آهن. جديد تحقيق ۾ سندس ڪم کي تاريخي اهميت ۽ تنقيدي احتياط، ٻنهي سان پڙهيو وڃي ٿو. === سنڌ جي تاريخ لاءِ اهميت === سنڌ جي تاريخ جي حوالي سان برٽن جي اهميت خاص طور سندس 1847ع ۽ 1848ع وارين رپورٽن، 1849ع جي لساني مقالن، 1851ع جي ڪتابن، 1852ع جي بازداري بابت تصنيف ۽ 1877ع جي ''Sind Revisited'' ۾ آهي. اهي تصنيفون سنڌ جي ٻولين، سماجي روايتن، مذهبي زندگي، شهرن، آمدرفت ۽ برطانوي دور جي تبديلين بابت همعصر معلومات فراهم ڪن ٿيون. سندس لکڻين ۾ موجود تعصب ۽ نوآبادياتي تشريحن باوجود اهي سنڌ جي اڻويهين صديءَ واري تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم ابتدائي ماخذ آهن. == چونڊ سوانحي ۽ تحقيقي ڪتاب == * Brodie, Fawn M. (1967). ''The Devil Drives: A Life of Sir Richard Burton''. New York: W. W. Norton. * Farwell, Byron (1963). ''Burton: A Biography of Sir Richard Francis Burton''. London: Longmans. * Kennedy, Dane (2005). ''The Highly Civilized Man: Richard Burton and the Victorian World''. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press. * Lovell, Mary S. (1998). ''A Rage to Live: A Biography of Richard and Isabel Burton''. London: Little, Brown. * McLynn, Frank (1990). ''Burton: Snow upon the Desert''. London: John Murray. * Rice, Edward (1990). ''Captain Sir Richard Francis Burton: The Secret Agent Who Made the Pilgrimage to Mecca, Discovered the Kama Sutra, and Brought the Arabian Nights to the West''. New York: Charles Scribner's Sons. * Wright, Thomas (1906). ''The Life of Sir Richard Burton''. London: Everett & Co. * Jeal, Tim (2011). ''Explorers of the Nile: The Triumph and Tragedy of a Great Victorian Adventure''. New Haven: Yale University Press. * Vincent, Andrew (1985). “The Jew, the Gipsy and El-Islam: An Examination of Richard Burton's Consulship in Damascus and His Premature Recall, 1868–1871”. ''Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland''. 117 (2): 155–173. == وڌيڪ پڙهڻ لاءِ == * {{cite book |last=Burton |first=Isabel |title=The Life of Captain Sir Richard F. Burton |volume=1–2 |publisher=Chapman and Hall |location=London |year=1893 |language=en }} * {{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus |publisher=W. H. Allen & Co. |location=London |year=1851 |language=en |url=https://archive.org/details/sindhadnracestha00rich }} * {{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Sind Revisited |volume=1–2 |publisher=Richard Bentley and Son |location=London |year=1877 |language=en }} * {{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://burtoniana.org/ Burtoniana] — برٽن جي ڪتابن، سوانحن ۽ تاريخي دستاويزن جو مجموعو * [https://www.huntington.org/collections/lib-mssrbl هنٽنگٽن لائبريريءَ ۾ برٽن جا مسودا] * [https://royalasiaticsociety.org/richard-francis-burton-1821-1890/ رائل ايشياٽڪ سوسائٽيءَ ۾ برٽن بابت معلومات] * [https://www.gutenberg.org/ebooks/author/898 پروجيڪٽ گٽنبرگ تي برٽن جا ڪتاب] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Richard_Francis_Burton وڪيميڊيا ڪامنز تي رچرڊ فرانسس برٽن جون تصويرون] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:1821ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:1890ع ۾ وفات ڪيل]] [[زمرو:برطانوي سياح]] [[زمرو:برطانوي ليکڪ]] [[زمرو:برطانوي مترجم]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:سنڌ جا سفرناما]] [[زمرو:مشرقيات جا ماهر]] [[زمرو:آفريڪا جا محقق]] c4t9xgprx2gagz07pektiphfkrd8375 422548 422547 2026-10-18T00:09:14Z Intisar Ali 8681 /* جان هيننگ اسپيڪ ۽ ڍنڍ وڪٽوريا */ 422548 wikitext text/x-wiki {{Short description|برطانوي سياح، فوجي آفيسر، محقق، لسانيات جو ماهر، مترجم ۽ سفارتڪار (1821ع–1890ع)}} {{Infobox officeholder | honorific_prefix = سر | name = رچرڊ فرانسس برٽن | native_name = Richard Francis Burton | honorific_suffix = KCMG، FRGS، FRAS | image = Richard Francis Burton by Rischgitz, 1864.jpg | image_size = 240px | caption = رچرڊ فرانسس برٽن، 1864ع | office = برطانوي قونصل، فرنانڊو پو | office2 = برطانوي قونصل، سانتوس | office3 = برطانوي قونصل، دمشق | office4 = برطانوي قونصل، ٽريسٽي | birth_date = {{Birth date|1821|3|19|df=yes}} | birth_place = [[ٽورڪي]]، ڊيون، انگلينڊ | death_date = {{Death date and age|1890|10|20|1821|3|19|df=yes}} | death_place = [[ٽريسٽي]]، آسٽريا-هنگري | resting_place = سينٽ ميري مئگڊلين رومن ڪيٿولڪ چرچ جو قبرستان، مورٽليڪ، لنڊن | nationality = برطانوي | education = [[ٽرنٽي ڪاليج، آڪسفرڊ]] | spouse = [[ازابيل برٽن]] (شادي: 22 جنوري 1861ع) | occupation = سياح، فوجي آفيسر، محقق، لسانيات جو ماهر، مترجم، ليکڪ ۽ سفارتڪار | known_for = سنڌ بابت تاريخي ۽ سماجي تحقيق، مڪي ۽ مديني جو سفر، آفريڪا جون جاگرافيائي مهمون ۽ عربي ادب جا ترجما | notable_works = ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus''؛ ''Sind Revisited''؛ ''Personal Narrative of a Pilgrimage to Al-Madinah and Meccah''؛ ''The Book of the Thousand Nights and a Night''؛ ''The Kasidah'' | pen_name = مرزا عبدالله البشري؛ حاجي عبدو اليزدي؛ فرينڪ بيڪر | allegiance = [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] | branch = بمبئي فوج | unit = 18هين مقامي پيادل فوجي ريجمينٽ | nickname = رفئين ڊڪ (Ruffian Dick) | service_years = 1842ع–1861ع | rank = ڪئپٽن | battles = [[ڪريميا جي جنگ]] | awards = نائٽ ڪمانڊر آف دي آرڊر آف سينٽ مائيڪل اينڊ سينٽ جارج؛ ڪريميا ميڊل | signature = Richard Francis Burton signature.svg }} '''سر رچرڊ فرانسس برٽن''' (انگريزي: ''Sir Richard Francis Burton''؛ 19 مارچ 1821ع – 20 آڪٽوبر 1890ع) هڪ مشهور [[برطانيا|برطانوي]] سياح، جاگرافيدان، فوجي آفيسر، [[لسانيات|لسانيات جو ماهر]]، محقق، [[مترجم]]، ليکڪ، [[بشرشناسي|بشرشناس]] ۽ سفارتڪار هو. هن [[ايشيا]]، [[آفريڪا]]، [[ڏکڻ آمريڪا]] ۽ ٻين علائقن جا سفر ڪيا ۽ مختلف قومن جي ٻولين، ثقافتن، مذهبي عقيدن، سماجي رسمن، تاريخ ۽ جاگرافيءَ بابت وسيع تحقيق ڪئي.<ref name="Kennedy2005">{{cite book |last=Kennedy |first=Dane |title=The Highly Civilized Man: Richard Burton and the Victorian World |publisher=Harvard University Press |location=Cambridge, Massachusetts |year=2005 |isbn=9780674018624 |language=en }}</ref><ref name="Young2006">{{cite book |last=Young |first=S. |title=Richard Francis Burton: Explorer, Scholar, Spy |publisher=Marshall Cavendish |location=New York |year=2006 |isbn=9780761422228 |language=en }}</ref> برٽن پنهنجي غيرمعمولي لساني صلاحيتن سبب مشهور هو. سندس سوانح نگارن موجب، هو ڪيترين يورپي، ايشيائي ۽ آفريقي ٻولين ۽ لهجن کان واقف هو. سندس ڄاڻ ۾ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]، [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]، [[اطالوي ٻولي|اطالوي]]، [[عربي ٻولي|عربي]]، [[فارسي ٻولي|فارسي]]، [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]]، [[هندوستاني ٻولي|هندوستاني]]، [[گجراتي ٻولي|گجراتي]]، [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] ۽ ٻيون ٻوليون شامل هيون. سندس ٻولين جي ڄاڻ بابت سوانح نگارن جا انگ مختلف آهن، ڇاڪاڻ ته ڪجهه ليکڪ جدا جدا لهجن کي به مستقل ٻولين طور شمار ڪن ٿا.<ref name="McLynn1990">{{cite book |last=McLynn |first=Frank |title=Of No Country: An Anthology of the Works of Sir Richard Burton |publisher=Charles Scribner's Sons |location=New York |year=1990 |language=en }}</ref> برٽن 1842ع ۾ [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي بمبئي فوج ۾ شامل ٿيو. سندس فوجي زندگيءَ جو اهم حصو هندستان ۽ [[سنڌ]] ۾ گذريو، جتي هن مقامي ٻولين، قومن، مذهبي روايتن ۽ سماجي زندگيءَ جو مطالعو ڪيو. هن سنڌ بابت ڪيترائي ڪتاب لکيا، جن مان ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' (1851ع) ۽ ''Sind Revisited'' (1877ع) سنڌ جي اڻويهين صديءَ جي تاريخ جا اهم ماخذ سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="Burton1851">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus: With Notices of the Topography and History of the Province |publisher=W. H. Allen & Co. |location=London |year=1851 |language=en |url=https://archive.org/details/sindhadnracestha00rich }}</ref><ref name="Burton1877">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Sind Revisited: With Notices of the Anglo-Indian Army; Railroads; Past, Present, and Future, etc. |volume=1–2 |publisher=Richard Bentley and Son |location=London |year=1877 |language=en |url=https://books.google.com/books?id=GwREAQAAMAAJ }}</ref> برٽن جي شهرت جو هڪ اهم سبب 1853ع ۾ مسلمان حاجيءَ جو ويس اختيار ڪري [[مڪو|مڪي]] ۽ [[مدينو|مديني]] جو سفر ڪرڻ هو. ان کان پوءِ هن [[جان هيننگ اسپيڪ]] سان گڏ اوڀر آفريڪا جي جاگرافيائي مهمن ۾ حصو ورتو ۽ 1858ع ۾ [[ڍنڍ ٽانگانيڪا]] تائين پهتو. هو [[رائل جاگرافيائي سوسائٽي]] جو فيلو پڻ هو.<ref name="BBCBurton">{{cite web |title=Historic Figures: Sir Richard Burton |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/burton_sir_richard.shtml |website=BBC History |publisher=BBC |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> سندس ٻين مشهور علمي ۽ ادبي خدمتن ۾ عربي داستانن جي مجموعي ''The Book of the Thousand Nights and a Night'' جو انگريزي ترجمو، ''The Perfumed Garden'' جو ترجمو ۽ ''Kama Sutra'' جي انگريزي اشاعت سان وابستگي شامل آهن. هن سفرنامن، تاريخ، انساني روين، تلواربازي، بازداري، مذهبي مطالعي ۽ بشرشناسيءَ بابت پڻ لکيو.<ref name="Kennedy2005"/> 1861ع کان پوءِ برٽن برطانوي سفارتي ملازمت ۾ رهيو ۽ فرنانڊو پو، برازيل جي سانتوس، [[دمشق]] ۽ ٽريسٽي ۾ قونصل طور خدمتون سرانجام ڏنيون. 1886ع ۾ [[راڻي وڪٽوريا]] کيس نائٽ ڪمانڊر آف دي آرڊر آف سينٽ مائيڪل اينڊ سينٽ جارج جو اعزاز عطا ڪيو.<ref name="LondonGazette1886">{{cite journal |title=The London Gazette |issue=25559 |date=16 February 1886 |page=743 |language=en }}</ref> سنڌي ادب جي محقق [[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع) ۾ برٽن جو ذڪر ڪيو آهي. جوتواڻيءَ موجب، برٽن پنجاهه کان وڌيڪ تصنيفن جو ليکڪ هو، جن مان گهڻيون سفرنامن سان لاڳاپيل هيون.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> == سوانح عمري == === شروعاتي زندگي ۽ خاندان === رچرڊ فرانسس برٽن 19 مارچ 1821ع تي انگلينڊ جي ڊيون علائقي جي سامونڊي شهر [[ٽورڪي]] ۾ ڄائو. سندس ڄمڻ جي هنڌ بابت تاريخي ماخذن ۾ اختلاف ملي ٿو. برٽن پنهنجي سوانحي بيانن ۾ هارٽفورڊشائر جي ايلسٽري ۾ واقع خانداني گهر ''Barham House'' کي پنهنجي ڄمڻ جو هنڌ ڄاڻايو، پر سندس جديد سوانح نگار [[ميري ايس. لوويل]] جي تحقيق موجب، سندس اصل ڄمڻ جو هنڌ ٽورڪي هو.<ref name="Lovell1998">{{cite book |last=Lovell |first=Mary S. |title=A Rage to Live: A Biography of Richard and Isabel Burton |publisher=W. W. Norton & Company |location=New York |year=1998 |isbn=9780393046724 |language=en }}</ref> سندس بپتسما 2 سيپٽمبر 1821ع تي هارٽفورڊشائر جي ايلسٽري چرچ ۾ ٿي.<ref name="HertfordHistory">{{cite book |last=Page |first=William |title=A History of the County of Hertford |volume=2 |publisher=Constable |year=1908 |pages=349–351 |language=en |url=https://www.british-history.ac.uk/vch/herts/vol2/pp349-351 }}</ref> برٽن جو پيءُ ليفٽيننٽ ڪرنل '''جوزف نيٽروِل برٽن''' (Joseph Netterville Burton) اينگلو-آئرش نسل جو برطانوي فوجي آفيسر هو، جيڪو برطانوي فوج جي 36هين پيادل ريجمينٽ سان لاڳاپيل رهيو. سندس ماءُ '''مارٿا بيڪر''' (Martha Baker) هارٽفورڊشائر جي مالدار زميندار رچرڊ بيڪر جي ڌيءَ ۽ وارثن مان هڪ هئي. برٽن جو نالو پڻ سندس ناني واري خاندان جي رچرڊ بيڪر جي نسبت سان رکيو ويو.<ref name="Wright1906">{{cite book |last=Wright |first=Thomas |title=The Life of Sir Richard Burton |volume=1–2 |publisher=Everett & Co. |location=London |year=1906 |language=en |url=https://burtoniana.org/biography/1906-The%20Life%20of%20Sir%20Richard%20Burton%20-%20Wright/HTML/index.html }}</ref> برٽن کي ٻه ڀائر ڀينر هئا: '''ماريا ڪيٿرين ايلزبيٿ برٽن''' ۽ '''ايڊورڊ جوزف نيٽروِل برٽن'''. سندس ڀيڻ ماريا بعد ۾ برطانوي فوجي آفيسر سر هينري وليم اسٽسٽڊ سان شادي ڪئي.<ref name="Wright1906"/> === يورپ ۾ ننڍپڻ ۽ پرورش === برٽن جي ننڍپڻ جو وڏو حصو انگلينڊ، فرانس ۽ اٽليءَ جي مختلف شهرن ۾ گذريو. سندس پيءُ دم جي بيماريءَ سبب نسبتاً سازگار آبهوا جي ڳولا ۾ خاندان کي يورپ جي مختلف علائقن ۾ منتقل ڪندو رهيو.<ref name="Wright1906"/> شروعات ۾ برٽن جو خاندان انگلينڊ جي ايلسٽري ۽ فرانس جي [[ٽورز]] شهر جي وچ ۾ رهندو هو. ٽورز ۾ برٽن ۽ سندس ڀاءُ جي سنڀال هڪ انگريز عورت مسز لنگ ڪندي هئي. سندن شروعاتي تعليم هڪ آئرش استاد ڪلاف جي نگرانيءَ ۾ ٿي. ان کان پوءِ خاندان ٽورز جي ''Rue de l'Archevêché'' واري علائقي ۾ منتقل ٿيو، جتي ٻارن کي جان گلڪرسٽ جي تعليمي اداري ۾ داخل ڪرايو ويو. اتي برٽن کي [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] ۽ [[قديم يوناني ٻولي|قديم يوناني]] ٻولين جي ابتدائي تعليم ملي.<ref name="Wright1906"/> 1829ع ۾ خاندان انگلينڊ موٽيو ۽ برٽن ۽ سندس ڀاءُ کي رچمنڊ گرين جي هڪ ابتدائي اسڪول ۾ داخل ڪرايو ويو. اهو اسڪول ريورنڊ چارلس ڊيلافوس هلائيندو هو. سوانح نگار ٿامس رائيٽ موجب، اسڪول ۾ تعليم ۽ شاگردن جي رهائش جا انتظام اطمينان بخش نه هئا.<ref name="Wright1906"/> بعد ۾ خاندان فرانس جي [[بلوا]] شهر ۾ منتقل ٿيو، جتي ٻارن جي تعليم لاءِ خانگي استادن جو بندوبست ڪيو ويو. برٽن ۽ سندس ڀاءُ کي ريورنڊ ايڇ. آر. ڊو پري پڙهائيندو هو. خاندان ڪجهه عرصي کان پوءِ فرانس مان اٽليءَ ڏانهن ويو. هنن [[مارسي]]، [[ليورنو]]، [[پيسا]]، [[سيئنا]]، [[پيروگيا]]، [[فلورينس]]، [[روم]]، [[نيپلز]]، [[سورينٽو]] ۽ [[ڪاپري]] جهڙن هنڌن تي وقت گذاريو.<ref name="Wright1906"/> اٽليءَ ۾ رهائش دوران برٽن کي اطالوي ٻولي، مصوري ۽ موسيقيءَ سان واقفيت حاصل ٿي. سندس ڀاءُ ايڊورڊ وائلن وڄائڻ ۾ دلچسپي ورتي، جڏهن ته رچرڊ جي دلچسپي ٻولين، سفرن ۽ جسماني سرگرمين ۾ وڌيڪ هئي. 1836ع ۾ خاندان فرانس جي ڏاکڻي شهر [[پو، فرانس|پو]] ڏانهن منتقل ٿيو ۽ پوءِ وري اٽليءَ جي پيسا ۽ لوڪا شهرن ۾ رهيو. هن عرصي ۾ برٽن مختلف يورپي سماجي ۽ ثقافتي ماحولن سان واقفيت حاصل ڪئي.<ref name="Wright1906"/> === ٻولين سان شروعاتي دلچسپي === برٽن ننڍپڻ کان ئي ٻولين سکڻ جي غيرمعمولي صلاحيت ڏيکاري. يورپ جي مختلف علائقن ۾ رهائش سبب هن فرانسيسي، اطالوي ۽ جديد يوناني ٻوليون سکڻ جا موقعا حاصل ڪيا. هن لاطيني ۽ قديم يوناني ٻولين جي تعليم پڻ حاصل ڪئي. سوانح نگار ايڊورڊ رائس موجب، برٽن کي ٻولين جي آوازن، لهجن ۽ تلفظن ۾ فرق سڃاڻڻ جي خاص صلاحيت هئي. هو يورپي ٻولين جي مختلف لهجن جي نقل ڪرڻ ۽ انهن کي ڳالهائڻ ۾ مهارت حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪندو هو.<ref name="Rice1990">{{cite book |last=Rice |first=Edward |title=Captain Sir Richard Francis Burton: The Secret Agent Who Made the Pilgrimage to Mecca, Discovered the Kama Sutra, and Brought the Arabian Nights to the West |publisher=Charles Scribner's Sons |location=New York |year=1990 |isbn=9780684191379 |language=en }}</ref> برٽن جي شروعاتي لساني تعليم سندس مستقبل جي سفرن، فوجي خدمتن ۽ مختلف سماجن بابت تحقيق ۾ مددگار ثابت ٿي. === آڪسفرڊ يونيورسٽيءَ ۾ تعليم === آڪٽوبر 1840ع ۾ برٽن [[آڪسفرڊ يونيورسٽي]] جي [[ٽرنٽي ڪاليج، آڪسفرڊ|ٽرنٽي ڪاليج]] ۾ داخل ٿيو. يونيورسٽيءَ ۾ داخلا کان اڳ هن وليم اليگزينڊر گرينهل ۽ ڊاڪٽر اوگل کان تعليمي رهنمائي حاصل ڪئي هئي.<ref name="Wright1906"/> آڪسفرڊ ۾ برٽن جي دلچسپي روايتي نصابي تعليم کان وڌيڪ ٻولين، تلواربازي، ٻيڙين هلائڻ، شڪار ۽ ٻين جسماني سرگرمين ۾ هئي. هو عربي ۽ ٻين مشرقي ٻولين جي تعليم حاصل ڪرڻ جو خواهشمند هو. هن عربي سکڻ لاءِ يونيورسٽيءَ ۾ موجود ماهرن سان رابطو ڪيو، پر سندس خواهش مطابق انفرادي تعليم جو بندوبست نه ٿي سگهيو. ان کان پوءِ هن پنهنجي ڪوششن سان عربي پڙهڻ شروع ڪئي ۽ اسپيني مستشرق پاسڪوال ڊي گايانگوس کان ڪجهه رهنمائي حاصل ڪئي.<ref name="Wright1906"/> برٽن آڪسفرڊ جي تعليمي نظام ۽ ضابطن تي تنقيد ڪندو هو. سندس خيال ۾ يونيورسٽيءَ جي روايتي تعليم عملي ڄاڻ ۽ آزاد تحقيق جي تقاضائن کي پورو نه ڪندي هئي. اپريل 1842ع ۾ برٽن يونيورسٽيءَ جي منع باوجود گهوڙن جي هڪ مقابلي ۾ شرڪت ڪئي. جڏهن ضابطن جي ڀڃڪڙي ڪندڙ شاگردن خلاف ڪارروائي ڪئي وئي، تڏهن برٽن يونيورسٽيءَ جي اختيارين سان بحث ڪيو. ٻين شاگردن کي عارضي طور ڪاليج مان معطل ڪيو ويو، پر برٽن کي مستقل طور خارج ڪيو ويو.<ref name="Wright1906"/> آڪسفرڊ مان نيڪالي سندس زندگيءَ جو اهم موڙ ثابت ٿي. ان کان پوءِ هن فوجي ملازمت اختيار ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. === بمبئي فوج ۾ شموليت === 1842ع ۾ برٽن [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي بمبئي فوج ۾ آفيسر طور شامل ٿيو. کيس بمبئي فوج جي '''18هين مقامي پيادل فوجي ريجمينٽ''' ۾ مقرر ڪيو ويو. برٽن شروعات ۾ پهرين اينگلو-افغان جنگ ۾ حصو وٺڻ جو خواهشمند هو، پر سندس هندستان پهچڻ تائين اها جنگ ختم ٿي چڪي هئي.<ref name="Rice1990"/> هن کي [[گجرات]] ۾ مقرر ڪيو ويو، جتي سندس فوجي دستو جنرل [[چارلس جيمس نيپيئر]] جي ڪمانڊ هيٺ هو. فوجي ملازمت دوران برٽن مقامي ٻولين، مذهبي روايتن ۽ سماجي زندگيءَ جي مطالعي ۾ گهري دلچسپي ورتي.<ref name="Ghose2006">{{cite book |last=Ghose |first=Indira |chapter=Imperial Player: Richard Burton in Sindh |title=Travel Writing in the Nineteenth Century |editor-last=Youngs |editor-first=Tim |publisher=Anthem Press |year=2006 |pages=71–86 |isbn=9781843317692 |doi=10.7135/upo9781843317692.005 |language=en }}</ref> سندس غيرروايتي روين، تلواربازيءَ جي مهارت ۽ جرئتمند طبيعت سبب کيس '''رفئين ڊڪ''' (''Ruffian Dick'') جي لقب سان پڻ سڏيو ويندو هو.<ref name="Rice1990"/> === هندستان ۾ لساني ۽ ثقافتي مطالعو === هندستان ۾ رهائش دوران برٽن مقامي ٻولين سکڻ لاءِ باقاعدي محنت ڪئي. هن هندوستاني، فارسي، عربي، گجراتي، مراٺي، پنجابي، سنڌي ۽ سرائڪي ٻولين جو مطالعو ڪيو. سندس لساني مهارت بابت مختلف سوانح نگارن جا بيان ملن ٿا. ايڊورڊ رائس موجب، برٽن ڪيترن سرڪاري لساني امتحانن ۾ ڪاميابي حاصل ڪئي هئي ۽ وڌيڪ امتحانن جي تياري پڻ ڪري رهيو هو.<ref name="Rice1990"/> برٽن مقامي ماڻهن سان سڌي رابطي کي ٻولين ۽ ثقافتن جي مطالعي جو اهم ذريعو سمجهندو هو. هو مقامي لباس، ڳالهائڻ جي انداز، رسمن ۽ سماجي آداب جو مشاهدو ڪندو هو. هن هندو، مسلمان ۽ ٻين مذهبي برادرين جي عقيدن ۽ رسمن بابت پڻ ڄاڻ حاصل ڪئي. سندس مذهبي تجربن بابت سوانح نگارن جا مختلف بيان ملن ٿا، جن ۾ هندو مذهبي رسمن ۾ شرڪت، سک روايتن جو مطالعو ۽ صوفي طريقن سان واقفيت شامل آهي.<ref name="Rice1990"/> بهرحال، برٽن جي ذاتي مذهبي وابستگيءَ بابت مختلف روايتن کي هڪجهڙو معتبر نٿو سمجهي سگهجي. سندس ڪجهه دعوائون ذاتي بيانن تي ٻڌل آهن ۽ انهن جي آزاد تاريخي تصديق محدود آهي. === سنڌ ۾ آمد ۽ فوجي خدمتون === [[سنڌ تي انگريزن جو قبضو|1843ع ۾ سنڌ تي برطانوي قبضي]] کان پوءِ علائقي ۾ برطانوي فوجي ۽ انتظامي سرگرميون وڌيون. انهيءَ پسمنظر ۾ 1844ع ۾ برٽن کي سنڌ موڪليو ويو. سنڌ ۾ سندس فوجي خدمتن جو تعلق برطانوي فوج جي مقامي انتظام، جاگرافيائي ڄاڻ ۽ سروي سان هو. هن فوجي ذميوارين سان گڏ سنڌ جي ماڻهن، ٻولين، تاريخ، مذهب ۽ سماجي روايتن بابت معلومات گڏ ڪرڻ شروع ڪئي.<ref name="Ghose2006"/> سنڌ ۾ برٽن جي رهائش سندس علمي ۽ ادبي زندگيءَ جو اهم مرحلو ثابت ٿي. هن سنڌي ٻولي، مقامي برادرين، مذهبي ادارن ۽ سماجي رسمن جو مشاهدو ڪيو. برٽن سنڌ جي مختلف علائقن ۾ سفر ڪندي مقامي ماڻهن سان رابطا قائم ڪيا ۽ سنڌ جي روزمره زندگيءَ بابت نوٽس تيار ڪيا. انهن مشاهدن جي بنياد تي هن بعد ۾ سنڌ بابت ڪيترائي ڪتاب لکيا.<ref name="Burton1851"/> سندس ڪتاب ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' جي مهاڳ موجب، سنڌ ۾ لڳ ڀڳ پنجن سالن جي رهائش دوران کيس اهڙي جامع ڪتاب جي کوٽ محسوس ٿي، جنهن ۾ مقامي ماڻهن جي گهريلو زندگي، مذهبي عقيدن، رسم و رواج ۽ سماجي حالتن بابت تفصيلي ڄاڻ موجود هجي.<ref name="Burton1851"/> برٽن جي سنڌ بابت تحقيق کي جديد تاريخنگاريءَ ۾ نوآبادياتي علم جي پيداوار جي پسمنظر ۾ پڻ ڏٺو ويو آهي. محقق اندرا گهوش پنهنجي مطالعي ''Imperial Player: Richard Burton in Sindh'' ۾ برٽن جي سنڌ واري تجربي ۽ سندس سفرنامن کي برطانوي سامراجي طاقت، ثقافتي مشاهدي ۽ ليکڪ جي شخصيت جي لاڳاپن جي روشنيءَ ۾ بحث هيٺ آندو آهي.<ref name="Ghose2006"/> === سنڌ مان واپسي ۽ ابتدائي تصنيفون === برٽن 1848ع ۾ سنڌ ڇڏي. سنڌ ۾ رهائش دوران گڏ ڪيل مواد بعد ۾ سندس ڪيترين تصنيفن جو بنياد بڻيو. 1851ع ۾ سندس سنڌ بابت ٻه اهم ڪتاب شايع ٿيا: * ''Scinde; or, The Unhappy Valley'' (سنڌ يا ڏکويل وادي)، ٻن جلدن ۾؛ * ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' (سنڌ ۽ سنڌو ماٿريءَ ۾ رهندڙ قومون). 1852ع ۾ سندس ڪتاب ''Falconry in the Valley of the Indus'' (سنڌو ماٿريءَ ۾ بازن سان شڪار) شايع ٿيو، جنهن ۾ بازداري ۽ شڪار سان لاڳاپيل روايتن جو احوال ڏنل آهي.<ref name="BurtonBibliography">{{cite web |title=Major Works of Richard Francis Burton |url=https://static.burtoniana.org/books/index.htm |website=Burtoniana |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> اهي ڪتاب سنڌ جي اڻويهين صديءَ جي سماجي، لساني ۽ ثقافتي تاريخ بابت اهم ابتدائي ماخذ آهن. انهن جي مطالعي وقت برٽن جي ذاتي مشاهدن، ٻڌل روايتن ۽ نوآبادياتي تعبيرن جي وچ ۾ فرق رکڻ ضروري آهي. == سنڌ بابت علمي ۽ تحقيقي خدمتون == [[فائل:Richard-Francis-Burton-by-Lock-&-Whitfield,-1876.png|thumb|upright|رچرڊ فرانسس برٽن جي 1876ع واري تصوير، جيڪا لاڪ ۽ وِٽفيلڊ جي فوٽوگرافي اسٽوڊيو ۾ ورتي وئي.]] [[سنڌ]] ۾ رهائش دوران رچرڊ فرانسس برٽن فوجي ذميوارين سان گڏ تاريخ، جاگرافي، ٻولين، مقامي ادب، مذهبي عقيدن، سماجي رسمن ۽ ماڻهن جي روزمره زندگيءَ بابت مواد گڏ ڪيو. سندس سنڌ بابت تحقيق جا نتيجا سرڪاري رپورٽن، علمي مقالن ۽ سفرنامن جي صورت ۾ شايع ٿيا. برٽن جي سنڌ بابت لکڻين ۾ ٻن قسمن جو مواد نمايان آهي: پهريون، سندس ذاتي سفرن ۽ مشاهدن تي ٻڌل احوال؛ ٻيو، مقامي ماڻهن، عالمن، استادن ۽ ٻين ڄاڻ رکندڙ شخصيتن کان حاصل ڪيل روايتون ۽ معلومات. انهيءَ ڪري سندس تصنيفون تاريخي ماخذ هجڻ سان گڏ برطانوي نوآبادياتي دور جي علمي سوچ جو پڻ اظهار ڪن ٿيون.<ref name="Ghose2006"/><ref name="Kennedy2005"/> === سنڌ بابت شروعاتي سرڪاري رپورٽون === برٽن جي سنڌ بابت تحقيق صرف سندس مشهور ڪتابن تائين محدود نه هئي. 1847ع ۽ 1848ع ۾ هن سنڌ جي آبادي، رسم و رواج، ٻولين، ادب، زراعت ۽ وقت جي حساب بابت ٻه اهم رپورٽون پڻ تيار ڪيون، جيڪي بمبئي حڪومت جي سرڪاري رڪارڊن ۾ شايع ٿيون.<ref name="BurtonMinorWorks">{{cite web |title=Shorter Works by Richard Francis Burton |url=https://burtoniana.org/minor/by-year/index.htm |website=Burtoniana |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> ==== سنڌ جي آبادي، رسم و رواج، ٻولي ۽ ادب بابت نوٽس (1847ع) ==== 1847ع ۾ برٽن جو مقالو ''Notes Relative to the Population of the Sind; and the Customs, Language, and Literature of the People'' (سنڌ جي آبادي، ماڻهن جي رسم و رواج، ٻولي ۽ ادب بابت نوٽس) شايع ٿيو. هي مقالو ''Bombay Government Records'' جي نئين سلسلي جي سترهين نمبر، ٻئي حصي، صفحن 637 کان 657 تائين شايع ٿيو.<ref name="Burton1847">{{cite report |last=Burton |first=Richard F. |title=Notes Relative to the Population of the Sind; and the Customs, Language, and Literature of the People |work=Bombay Government Records |series=New Series |number=17 |volume=Part 2 |pages=637–657 |year=1847 |language=en }}</ref> هن رپورٽ جو موضوع سنڌ جي آبادي ۽ ماڻهن جي سماجي ۽ لساني زندگي هو. ان ۾ مقامي ماڻهن جي روايتن، ٻوليءَ ۽ ادب بابت گڏ ڪيل معلومات پيش ڪئي وئي. اها رپورٽ برٽن جي پوءِ شايع ٿيل ڪتاب ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' جي موضوعاتي پسمنظر کي سمجهڻ لاءِ اهم آهي. ==== سنڌ ۾ وقت جي ورهاست، زراعت ۽ نشي آور شين بابت نوٽس (1848ع) ==== 1848ع ۾ برٽن جو ٻيو مقالو ''Brief Notes Relative to the Division of Time, and Articles of Cultivation in Sind; to Which Are Appended Remarks on the Modes of Intoxication in That Province'' شايع ٿيو. ان جي عنوان جو سنڌي ترجمو '''سنڌ ۾ وقت جي ورهاست، پوکيل فصلن ۽ نشي جي طريقن بابت مختصر نوٽس''' ڪري سگهجي ٿو. هي مقالو ''Bombay Government Records'' جي نئين سلسلي جي سترهين نمبر، ٻئي حصي، صفحن 613 کان 636 تائين شايع ٿيو.<ref name="Burton1848">{{cite report |last=Burton |first=Richard F. |title=Brief Notes Relative to the Division of Time, and Articles of Cultivation in Sind; to Which Are Appended Remarks on the Modes of Intoxication in That Province |work=Bombay Government Records |series=New Series |number=17 |volume=Part 2 |pages=613–636 |year=1848 |language=en }}</ref> هن رپورٽ ۾ سنڌ ۾ وقت جي روايتي حساب، زراعت سان لاڳاپيل موضوعن ۽ نشي آور شين جي استعمال بابت احوال ڏنو ويو. رپورٽ جي تياريءَ سان اسسٽنٽ سرجن جان ايلرٽن اسٽاڪس جو نالو پڻ لاڳاپيل آهي. تحقيق موجب، رپورٽ جي ڪجهه حصن ۾ اسٽاڪس جي شرڪت هئي، جڏهن ته نشي جي طريقن بابت اضافي تبصرا برٽن جي ڪم سان منسوب ڪيا ويا آهن.<ref name="BurtonMinorWorks"/> === سنڌي ٻولي ۽ مقامي لساني روايتون === برٽن کي سنڌي ٻولي ۽ ان جي پاڙيسري ٻولين سان لاڳاپن ۾ خاص دلچسپي هئي. هن سنڌ ۾ رهائش دوران مقامي ماڻهن جي ڳالهائڻ جا طريقا، مختلف لهجا، ٻولين جا لفظ ۽ ادبي روايتون سمجهڻ جي ڪوشش ڪئي. سندس 1851ع واري ڪتاب ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' ۾ سنڌ جي ٻولين ۽ ادب بابت بحث موجود آهي. هن مقامي سماجي ۽ مذهبي زندگيءَ کي سمجهڻ لاءِ ٻوليءَ جي ڄاڻ کي اهميت ڏني.<ref name="Burton1851"/> برٽن جو لساني ڪم اڻويهين صديءَ جي وچ ڌاري سنڌ ۽ ڀرپاسي جي علائقن جي ٻولين بابت يورپي تحقيق جي شروعاتي مثالن مان هڪ آهي. البت سندس دور جي ٻولين جي درجابندي ۽ اصطلاحن کي جديد لسانيات جي درجابنديءَ کان الڳ سمجهڻ گهرجي. === جتڪي، ملتاني ۽ پشتو بابت مقالا === 1849ع ۾ برٽن جا لسانيات بابت مقالا بمبئي شاخ جي رائل ايشياٽڪ سوسائٽيءَ جي رسالي ''Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society'' ۾ شايع ٿيا. انهن ۾ جتڪي يا بيلوچڪي لهجي جي گرامر، ملتاني ٻوليءَ جي گرامر ۽ پشتو ٻوليءَ جي هڪ درسي مجموعي بابت تنقيدي اڀياس شامل هئا.<ref name="DNB"/> ==== جتڪي يا بيلوچڪي لهجي جي گرامر ==== ''A Grammar of the Jataki or Belochki Dialect'' (جتڪي يا بيلوچڪي لهجي جي گرامر) جنوري 1849ع ۾ شايع ٿيو. هي مقالو ''Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society'' جي ٽئين جلد، ٻارهين شماري، صفحن 84 کان 125 تائين شايع ٿيو.<ref name="BurtonJataki1849">{{cite journal |last=Burton |first=Richard F. |title=A Grammar of the Jataki or Belochki Dialect |journal=Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society |volume=3 |issue=12 |pages=84–125 |date=January 1849 |language=en }}</ref> مقالي جي عنوان ۾ استعمال ٿيل ''Jataki'' ۽ ''Belochki'' تاريخي لساني اصطلاح آهن. انهن کي جديد ٻولين جي نالن يا حدن سان بنا تحقيق جي هڪجهڙو سمجهڻ مناسب نه آهي. ==== ملتاني ٻوليءَ جي گرامر ==== برٽن جي شروعاتي تصنيفن بابت ''Dictionary of National Biography'' ۾ ''A Grammar of the Multani Language'' (ملتاني ٻوليءَ جي گرامر) جو ذڪر ملي ٿو ۽ ان کي 1849ع جي لساني مقالن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.<ref name="DNB"/> ملتاني ٻوليءَ جو تعلق موجوده سرائڪي لساني روايت سان آهي. تنهن هوندي به برٽن جي اصل مقالي ۾ استعمال ٿيل اصطلاحن ۽ درجابنديءَ کي انهيءَ دور جي لساني ماحول جي روشنيءَ ۾ سمجهڻ گهرجي. ==== پشتو بابت تنقيدي نوٽس ==== ''Notes and Remarks on Dr. Dorn's Chrestomathy of the Pushtu or Afghan Language'' (ڊاڪٽر ڊورن جي پشتو يا افغان ٻوليءَ جي درسي مجموعي بابت نوٽس ۽ تبصرا) جنوري 1849ع ۾ شايع ٿيو. هي مقالو ''Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society'' جي ٽئين جلد، ٻارهين شماري، صفحن 58 کان 69 تائين موجود آهي.<ref name="BurtonPushtu1849">{{cite journal |last=Burton |first=Richard F. |title=Notes and Remarks on Dr. Dorn's Chrestomathy of the Pushtu or Afghan Language |journal=Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society |volume=3 |issue=12 |pages=58–69 |date=January 1849 |language=en }}</ref> هن مقالي ۾ برٽن پشتو ٻوليءَ بابت ڊاڪٽر ڊورن جي علمي ڪم جو جائزو ورتو. === سنڌي ادب ۽ زباني روايتون === برٽن جي سنڌ بابت ڪتابن ۾ مقامي ٻولين ۽ ادب سان گڏ زباني روايتن، قصن، مذهبي بيانن ۽ سماجي رسمن بابت مواد پڻ موجود آهي. سندس تحقيق جو هڪ اهم پهلو اهو هو ته هن صرف سياسي واقعن يا حڪمرانن جي تاريخ تائين پاڻ کي محدود نه رکيو، پر ماڻهن جي روزمره زندگيءَ، ٻوليءَ ۽ ثقافتي اظهار کي پڻ موضوع بڻايو.<ref name="Burton1851"/> ''Sind Revisited'' ۾ پڻ مقامي قصن ۽ ڏندڪٿائن جا احوال، شاعريءَ جا ترجما ۽ مذهبي روايتن جا بيان ملن ٿا.<ref name="Burton1877"/> انهن لکڻين کي سنڌ جي لوڪ ادب ۽ ثقافتي تاريخ جي مطالعي ۾ مددگار مواد طور استعمال ڪري سگهجي ٿو، پر برٽن جي ترجمن ۽ تشريحن کي اصل سنڌي متنن جو مڪمل متبادل نٿو سمجهي سگهجي. === سنڌ جون قومون، برادريون ۽ سماجي بناوت === برٽن پنهنجي 1851ع واري ڪتاب ۾ سنڌ جي آباديءَ جي مختلف گروهن، مذهبي برادرين ۽ سماجي رسمن بابت معلومات گڏ ڪئي. سندس تحقيق ۾ سنڌ جي ماڻهن جي لباس، رهڻي ڪهڻي، پيشَن، مذهبي روايتن ۽ روزمره لاڳاپن بابت احوال موجود آهن.<ref name="Burton1851"/> ڪتاب جي عنوان ۾ استعمال ٿيل لفظ ''Races'' اڻويهين صديءَ جي يورپي علمي اصطلاحات جو حصو هو. جديد علمي مطالعي ۾ ان کي حياتياتي نسلن جي ثابت ٿيل درجابنديءَ بدران تاريخي ۽ نوآبادياتي اصطلاح طور پڙهڻ ضروري آهي. برٽن جي بيانن ۾ ڪڏهن ڪڏهن ماڻهن ۽ برادرين بابت اهڙا عام نتيجا ۽ قدرائتا فيصلا ملن ٿا، جيڪي سندس دور جي برطانوي سامراجي سوچ سان لاڳاپيل هئا. تنهنڪري سندس لکڻين کي ٻين مقامي ۽ تاريخي ماخذن سان ڀيٽي استعمال ڪرڻ گهرجي.<ref name="Kennedy2005"/><ref name="Ghose2006"/> === سنڌ جي مذهبي زندگي === برٽن سنڌ جي مسلمانن ۽ هندن جي مذهبي روايتن، عبادتگاهن، مذهبي شخصيتن ۽ سماجي رسمن بابت لکيو. هن جي مشاهدي ۾ مذهبي عقيدن سان گڏ انهن جو روزمره زندگيءَ، سماجي لاڳاپن ۽ مقامي ثقافت تي اثر پڻ شامل هو.<ref name="Burton1851"/> سنڌ بابت سندس تصنيفون اڻويهين صديءَ ۾ مذهبي زندگيءَ جي مطالعي لاءِ هڪ همعصر برطانوي ليکڪ جو احوال فراهم ڪن ٿيون. انهن ۾ موجود مذهبي تعبيرون ۽ مختلف برادرين بابت تبصرا برٽن جا ذاتي يا ٻڌل بيان ٿي سگهن ٿا؛ تنهنڪري انهن کي سمورن سنڌ واسين جي گڏيل راءِ يا ثابت ٿيل تاريخي حقيقت طور پيش ڪرڻ مناسب نه آهي. == سنڌ بابت اهم ڪتاب == برٽن سنڌ جي سفرن ۽ تحقيق تي ٻڌل گهٽ ۾ گهٽ چار اهم ڪتاب شايع ڪيا. انهن مان ٽي 1851ع ۽ 1852ع ۾، جڏهن ته چوٿون 1877ع ۾ شايع ٿيو.<ref name="BurtonBibliography"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border:1px solid #8aaac5;" ! style="background:#194d72;color:white;" | سال ! style="background:#194d72;color:white;" | اصل عنوان ۽ سنڌي ترجمو ! style="background:#194d72;color:white;" | بنيادي موضوع ! style="background:#194d72;color:white;" | اشاعتي تفصيل |- | style="background:#e9f3fc;" | 1851ع | ''Scinde; or, The Unhappy Valley'' '''سنڌ يا ڏکويل وادي''' | سنڌ جا سفر، جاگرافي، شهر، سماج ۽ برطانوي انتظام | رچرڊ بينٽلي، لنڊن؛ ٻه جلد |- | style="background:#edf6eb;" | 1851ع | ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' '''سنڌ ۽ سنڌو ماٿريءَ ۾ رهندڙ قومون''' | سنڌ جي آبادي، تاريخ، ٻوليون، مذهبي روايتون ۽ رسم و رواج | ڊبليو. ايڇ. ايلن اينڊ ڪمپني، لنڊن |- | style="background:#fff2e4;" | 1852ع | ''Falconry in the Valley of the Indus'' '''سنڌو ماٿريءَ ۾ بازن سان شڪار''' | بازداري، شڪار جا طريقا ۽ انهن سان لاڳاپيل روايتون | جان وان وورسٽ، لنڊن |- | style="background:#f2eafb;" | 1877ع | ''Sind Revisited'' '''سنڌ جو ٻيهر سفر''' | سنڌ جو ٻيهر مشاهدو، شهر، ريلوي، فوج ۽ سماجي تبديليون | رچرڊ بينٽلي اينڊ سن، لنڊن؛ ٻه جلد |} === سنڌ يا ڏکويل وادي (1851ع) === ''Scinde; or, The Unhappy Valley'' برٽن جي سنڌ بابت شروعاتي سفرنامن مان هڪ آهي. اهو 1851ع ۾ لنڊن مان رچرڊ بينٽليءَ ٻن جلدن ۾ شايع ڪيو.<ref name="BurtonUnhappy">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Scinde; or, The Unhappy Valley |volume=1–2 |publisher=Richard Bentley |location=London |year=1851 |language=en |url=https://burtoniana.org/books/1851-Scinde%20or%20the%20Unhappy%20Valley/index.htm }}</ref> ڪتاب ۾ برٽن سنڌ ۾ پنهنجي رهائش ۽ سفرن دوران ڏٺل جاگرافيائي، سماجي ۽ انتظامي حالتن بابت لکيو. ان ۾ سنڌ جي شهرن، [[سنڌو درياهه]]، مقامي ماڻهن جي رهڻي ڪهڻي، برطانوي فوجي ۽ انتظامي ماحول ۽ علائقي بابت سندس ذاتي مشاهدن جو احوال ملي ٿو. ڪتاب جو عنوان ''The Unhappy Valley'' يعني «ڏکويل وادي» برٽن جي ادبي انداز ۽ سنڌ بابت سندس ذاتي تاثر کي ظاهر ڪري ٿو. ان کي سنڌ جي ماڻهن يا تاريخ بابت غيرجانبدار علمي فيصلو سمجهڻ بدران سفرنامي جي عنوان طور پڙهڻ گهرجي. برٽن جي سفرنامن ۾ واقعاتي بيان سان گڏ ذاتي تبصرا، طنز ۽ ثقافتي مقابلا به ملن ٿا. اهو انداز سندس ٻين سفرنامن ۾ پڻ نمايان آهي.<ref name="Ghose2006"/> === سنڌ ۽ سنڌو ماٿريءَ ۾ رهندڙ قومون (1851ع) === ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus: With Notices of the Topography and History of the Province'' برٽن جي سنڌ بابت مشهور ۽ تفصيلي تصنيفن مان هڪ آهي. هي ڪتاب 1851ع ۾ لنڊن جي ناشر ڊبليو. ايڇ. ايلن اينڊ ڪمپني شايع ڪيو.<ref name="Burton1851"/> ڪتاب جو عنوان سنڌيءَ ۾ '''سنڌ ۽ سنڌو ماٿريءَ ۾ رهندڙ قومون: صوبي جي جاگرافي ۽ تاريخ بابت احوال''' ترجمو ڪري سگهجي ٿو. هن ڪتاب ۾ سنڌ جي جاگرافي، تاريخ، آبادي، ٻولين، سماجي زندگيءَ، مذهبي عقيدن، رسمن ۽ مقامي ثقافت بابت معلومات گڏ ڪئي وئي آهي. برٽن ڪتاب جي مهاڳ ۾ سنڌ بابت اهڙي تصنيف جي ضرورت بيان ڪئي، جيڪا مقامي ماڻهن جي روزمره زندگيءَ ۽ سماجي روايتن بابت جامع معلومات مهيا ڪري. هن ڪتاب جي اهميت جو هڪ سبب اهو آهي ته اهو سنڌ تي برطانوي قبضي کان ٿوري ئي عرصي پوءِ تيار ٿيو، جڏهن علائقي جي سياسي ۽ انتظامي نظام ۾ تبديليون اچي رهيون هيون. ==== ڪتاب جا اهم موضوع ==== ڪتاب ۾ هيٺيان موضوع نمايان آهن: * سنڌ جي جاگرافي ۽ تاريخي پسمنظر؛ * سنڌ جي آبادي ۽ مقامي برادريون؛ * سنڌي ۽ ڀرپاسي جي ٻولين بابت معلومات؛ * ماڻهن جي روزمره زندگي ۽ گهريلو رسمون؛ * مسلمانن ۽ هندن جون مذهبي روايتون؛ * مقامي سماجي ۽ ثقافتي رواج؛ * سنڌ جي ماڻهن بابت برٽن جا مشاهدا ۽ تعبيرون. برٽن جي هن تصنيف کي سنڌ جي تاريخ لاءِ ابتدائي ماخذ طور استعمال ڪري سگهجي ٿو. تنهن هوندي به ڪتاب ۾ پيش ڪيل قومن ۽ برادرين جي درجابندي، مذهبي بيانن ۽ سماجي تبصرن کي جديد تاريخي تحقيق سان ڀيٽڻ ضروري آهي.<ref name="Ghose2006"/> === سنڌو ماٿريءَ ۾ بازن سان شڪار (1852ع) === ''Falconry in the Valley of the Indus'' برٽن جو بازداري ۽ شڪار بابت ڪتاب آهي، جيڪو 1852ع ۾ لنڊن جي ناشر جان وان وورسٽ شايع ڪيو.<ref name="BurtonFalconry1852">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Falconry in the Valley of the Indus |publisher=John Van Voorst |location=London |year=1852 |language=en |url=https://archive.org/details/falconryinvalley00burt }}</ref> [[بازداري]] شڪاري پکين، خاص طور بازن ۽ شاهينن، کي تربيت ڏئي شڪار ڪرڻ جي روايتي فن کي چيو ويندو آهي. برٽن هن ڪتاب ۾ سنڌو ماٿريءَ جي بازداريءَ سان لاڳاپيل تجربن، شڪار جي طريقن ۽ شڪاري پکين بابت معلومات پيش ڪئي. ڪتاب سنڌ جي تاريخي سماج ۾ شڪار ۽ تفريحي سرگرمين جي مطالعي لاءِ مددگار ماخذ آهي. ان سان گڏ اهو برٽن جي دلچسپين جي وسعت کي پڻ ظاهر ڪري ٿو، ڇاڪاڻ ته سندس تحقيق صرف ٻولين، مذهب يا جاگرافيءَ تائين محدود نه هئي. === سنڌ جو ٻيهر سفر (1877ع) === [[فائل:Richard-Francis-Burton-by-Lock-&-Whitfield,-1876 (cropped).png|thumb|upright|رچرڊ فرانسس برٽن، 1876ع. انهيءَ عرصي ۾ هن سنڌ جو ٻيهر سفر ڪيو.]] برٽن سنڌ ڇڏڻ کان لڳ ڀڳ ٽن ڏهاڪن پوءِ 1875ع–1876ع جي سفر دوران پنهنجي گهرواري [[ازابيل برٽن]] سان گڏ سنڌ واپس آيو. هن سفر جا مشاهدا سندس ڪتاب ''Sind Revisited: With Notices of the Anglo-Indian Army; Railroads; Past, Present, and Future, etc.'' ۾ شامل آهن، جيڪو 1877ع ۾ لنڊن مان رچرڊ بينٽلي اينڊ سن ٻن جلدن ۾ شايع ڪيو.<ref name="Burton1877"/> ڪتاب جو عنوان سنڌيءَ ۾ '''سنڌ جو ٻيهر سفر: اينگلو-انڊين فوج، ريلوي، ماضي، حال ۽ مستقبل بابت احوال''' ترجمو ڪري سگهجي ٿو. برٽن هن ڪتاب ۾ سنڌ جي پنهنجي اڳوڻي تجربن کي نئين سفر دوران ڏٺل حالتن سان ڀيٽيو. سندس مشاهدي ۾ شهرن جي ترقي، آمدرفت، ريلوي، فوجي انتظام ۽ سماجي تبديليون شامل هيون. ==== سنڌ جي شهرن جو احوال ==== ''Sind Revisited'' ۾ [[ڪراچي]]، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۽ سنڌ جي ٻين شهرن ۽ علائقن جو ذڪر ملي ٿو. ڪتاب ۾ [[ڪوٽڙي]]، [[سيوهڻ]]، [[روهڙي]]، [[سکر]]، [[شڪارپور]]، [[خيرپور ميرس|خيرپور]] ۽ سنڌو درياهه سان لاڳاپيل سفرن جا احوال پڻ موجود آهن.<ref name="Burton1877"/> برٽن انهن هنڌن جي جاگرافيائي حالتن، تاريخي اهميت، آمدرفت ۽ ماڻهن جي سماجي زندگيءَ بابت پنهنجا مشاهدا پيش ڪيا. هن خاص طور انهن تبديلين تي ڌيان ڏنو، جيڪي سندس پهرين سنڌ واري رهائش کان پوءِ برطانوي انتظام هيٺ آيون هيون. ==== ڪراچي ۽ حيدرآباد ==== برٽن جي ٻيهر سنڌ واري سفر ۾ ڪراچي ۽ حيدرآباد اهم موضوع آهن. ڪراچي بابت سندس لکڻين ۾ بندرگاهه واري شهر جي اهميت، آمدرفت ۽ برطانوي دور جي تبديل ٿيندڙ شهري حالتن جو ذڪر ملي ٿو. حيدرآباد بابت هن تاريخي ۽ سماجي ماحول، مقامي آبادي ۽ شهر جي اهميت تي تبصرا ڪيا.<ref name="Burton1877"/> اهي بيان اڻويهين صديءَ جي پوئين اڌ ۾ سنڌ جي شهري تاريخ جي مطالعي لاءِ هڪ همعصر ماخذ فراهم ڪن ٿا. ==== سنڌو درياهه ۽ ڦليلي ==== برٽن جي ڪتاب ۾ [[سنڌو درياهه]] سان لاڳاپيل سفرن ۽ آبي رستن جو احوال پڻ شامل آهي. ٻئي جلد ۾ [[ڦليلي واهه|ڦليلي]] جي رستي سفر ۽ [[ڪوٽڙي]] ڏانهن سنڌو درياهه ذريعي واپسيءَ بابت جدا عنوان موجود آهن.<ref name="Burton1877"/> انهن احوالن مان سنڌ جي درياهي آمدرفت، آبي جاگرافي ۽ سفر جي روايتي طريقن بابت معلومات حاصل ٿئي ٿي. ==== سنڌو ماٿريءَ جي ريلوي ==== ''Sind Revisited'' جو هڪ اهم موضوع برطانوي دور جي ريلوي ۽ آمدرفت جو نظام آهي. برٽن سنڌ ۾ ريلوي جي ترقي، ان جي موجوده حالت ۽ مستقبل بابت تبصرا ڪيا. هن ريلويءَ کي سنڌ جي شهرن، فوجي ضرورتن ۽ آمدرفت جي نظام سان لاڳاپيل تبديليءَ جي هڪ اهم صورت طور ڏٺو.<ref name="Burton1877"/> برٽن جي ريلوي بابت لکڻين کي ان دور جي برطانوي انتظامي ۽ فوجي مفادن جي پسمنظر ۾ پڻ پڙهڻ گهرجي. ==== اينگلو-انڊين فوج ==== ڪتاب جي مڪمل عنوان مان ئي ظاهر ٿئي ٿو ته برٽن سنڌ جي سفر سان گڏ برطانوي هندستان جي فوج بابت به لکيو. هن فوجي تنظيم، سپاهين، انتظامي ضرورتن ۽ برطانوي فوجي نظام جي مختلف پهلوئن بابت پنهنجا مشاهدا پيش ڪيا.<ref name="Burton1877"/> سندس اڳوڻي فوجي ملازمت سبب اهي تبصرا ذاتي تجربي سان پڻ لاڳاپيل هئا. ==== مذهبي برادريون ۽ سماجي لاڳاپا ==== برٽن پنهنجي ٻيهر سفر واري ڪتاب ۾ سنڌ جي مسلمانن ۽ هندن جي سماجي لاڳاپن، مذهبي روايتن ۽ باهمي تعلقن بابت پڻ لکيو. ڪتاب ۾ مذهبي تبديليءَ ۽ مختلف برادرين جي سماجي حيثيت بابت سندس بيان ملن ٿا.<ref name="Burton1877"/> انهن بيانن کي برٽن جي ذاتي مشاهدي ۽ نوآبادياتي دور جي مذهبي ۽ سماجي تعبيرن طور پڙهڻ ضروري آهي؛ انهن مان ڪنهن به برادريءَ بابت غيرجانبدار ۽ حتمي نتيجا اخذ نٿا ڪري سگهجن. ==== مقامي قصا، ڏندڪٿائون ۽ شاعري ==== ''Sind Revisited'' ۾ مقامي قصن، روايتن، شاعريءَ جي ترجمن ۽ مذهبي ڏندڪٿائن جا احوال پڻ موجود آهن. انهن ۾ «ستن بي سر نبين» بابت هڪ مقامي روايت جو ذڪر پڻ اچي ٿو.<ref name="Burton1877"/> اهڙا بيان سنڌ جي زباني روايتن بابت تاريخي مواد فراهم ڪن ٿا. البت ڏندڪٿائن ۽ مذهبي روايتن کي ثابت ٿيل تاريخي واقعن کان الڳ رکڻ گهرجي. ==== جان بُل جو ادبي ڪردار ==== برٽن پنهنجي ڪتاب ۾ '''مسٽر جان بُل''' (''Mr. John Bull'') نالي هڪ خيالي همسفر کي ادبي وسيلي طور استعمال ڪيو. هو هن ڪردار سان مخاطب ٿي مختلف واقعن، ماڻهن ۽ حالتن بابت تبصرا ڪندو آهي.<ref name="Burton1877"/> جان بُل برطانوي قومي شخصيت جي هڪ روايتي علامت پڻ آهي. ڪتاب ۾ هن ڪردار جي استعمال سان برٽن پنهنجي مشاهدن کي گفتگو ۽ طنزيه تبصرن جي صورت ۾ پيش ڪري سگهيو. ==== برطانوي حڪومت بابت برٽن جا رايا ==== ''Sind Revisited'' جي پڇاڙيءَ ۾ برٽن سنڌ ۾ برطانوي حڪومت جي اثرن بابت پنهنجي راءِ پيش ڪئي. هن صحت ۽ تعليم جي ڪجهه سهولتن ۾ سڌارن کي برطانوي راڄ جي مثبت اثرن طور بيان ڪيو.<ref name="Burton1877"/> بهرحال، اهو برٽن جو تاريخي ۽ سياسي موقف هو. سنڌ ۾ برطانوي قبضي، معاشي تبديلين، سياسي اختيارن جي منتقلي ۽ مقامي آباديءَ تي پوندڙ اثرن جو جامع جائزو وٺڻ لاءِ ٻين تاريخي ماخذن کي پڻ نظر ۾ رکڻ ضروري آهي. == سنڌ بابت تصنيفن ۽ مقالن جي تاريخوار فهرست == {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#174a73;color:#ffffff;" | سال ! style="background:#174a73;color:#ffffff;" | تصنيف يا مقالو ! style="background:#174a73;color:#ffffff;" | موضوع ! style="background:#174a73;color:#ffffff;" | اشاعت |- | style="background:#eaf3fb;" | 1847ع | ''Notes Relative to the Population of the Sind; and the Customs, Language, and Literature of the People'' | سنڌ جي آبادي، رسم و رواج، ٻولي ۽ ادب | ''Bombay Government Records''، نئون سلسلو، نمبر 17، حصو 2، ص 637–657 |- | style="background:#f0f7ed;" | 1848ع | ''Brief Notes Relative to the Division of Time, and Articles of Cultivation in Sind'' | وقت جي حساب، زراعت ۽ نشي جي طريقن بابت نوٽس | ''Bombay Government Records''، نئون سلسلو، نمبر 17، حصو 2، ص 613–636 |- | style="background:#fff3e5;" | 1849ع | ''A Grammar of the Jataki or Belochki Dialect'' | جتڪي يا بيلوچڪي لهجي جي گرامر | ''Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society''، جلد 3، شمارو 12، ص 84–125 |- | style="background:#f3eafa;" | 1849ع | ''A Grammar of the Multani Language'' | ملتاني ٻوليءَ جي گرامر | ابتدائي سوانحي ماخذن ۾ ذڪر؛ مڪمل اصل اشاعتي تفصيلن جي وڌيڪ تصديق گهربل |- | style="background:#eaf3fb;" | 1849ع | ''Notes and Remarks on Dr. Dorn's Chrestomathy of the Pushtu or Afghan Language'' | پشتو بابت تنقيدي لساني اڀياس | ساڳيو رسالو، جلد 3، شمارو 12، ص 58–69 |- | style="background:#f0f7ed;" | 1851ع | ''Scinde; or, The Unhappy Valley'' | سنڌ جو سفرنامو ۽ سماجي مشاهدا | رچرڊ بينٽلي، لنڊن؛ ٻه جلد |- | style="background:#fff3e5;" | 1851ع | ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' | سنڌ جي قومن، تاريخ، جاگرافي، ٻولين ۽ ثقافت جو مطالعو | ڊبليو. ايڇ. ايلن اينڊ ڪمپني، لنڊن |- | style="background:#f3eafa;" | 1852ع | ''Falconry in the Valley of the Indus'' | بازداري ۽ شڪار جون روايتون | جان وان وورسٽ، لنڊن |- | style="background:#eaf3fb;" | 1877ع | ''Sind Revisited'' | سنڌ جو ٻيهر سفر، ريلوي، فوج ۽ سماجي تبديليون | رچرڊ بينٽلي اينڊ سن، لنڊن؛ ٻه جلد |} == سنڌ جي تاريخ ۽ ادب ۾ برٽن جي اهميت == رچرڊ فرانسس برٽن جي سنڌ بابت تصنيفن جي اهميت ان ڪري آهي جو انهن ۾ اڻويهين صديءَ جي وچ ۽ پوئين اڌ ۾ سنڌ جي سماجي، لساني ۽ ثقافتي زندگيءَ بابت همعصر مواد محفوظ ٿيل آهي. سندس 1847ع ۽ 1848ع جون رپورٽون، 1849ع جا لساني مقالا، 1851ع ۽ 1852ع جا ڪتاب ۽ 1877ع جو سفرنامو گڏجي سنڌ بابت سندس تحقيق جي مختلف مرحلن کي ظاهر ڪن ٿا. سنڌ جي تاريخ ۽ ادب جي مطالعي ۾ برٽن جي ڪم مان خاص طور هيٺين موضوعن بابت مواد حاصل ٿئي ٿو: * اڻويهين صديءَ ۾ سنڌ جي آبادي ۽ سماجي بناوت؛ * سنڌي ٻولي، مقامي لهجا ۽ پاڙيسري ٻولين جا لاڳاپا؛ * سنڌ جي زباني روايتن، قصن ۽ شاعريءَ جا احوال؛ * مذهبي عقيدا، رسمون ۽ سماجي لاڳاپا؛ * سنڌ جي شهرن، درياهن ۽ آمدرفت جي تاريخ؛ * زراعت، شڪار ۽ بازداريءَ جون روايتون؛ * برطانوي قبضي کان پوءِ فوجي ۽ انتظامي تبديليون؛ * ريلوي ۽ جديد آمدرفت جي شروعاتي ترقي. سنڌي ادب جي محقق موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ برٽن کي شامل ڪيو ۽ سندس سنڌ بابت تصنيفن جو ذڪر ڪيو.<ref name="Jotwani1996"/> === تاريخي ماخذ طور حدون === برٽن جون لکڻيون پنهنجي دور بابت قيمتي معلومات فراهم ڪن ٿيون، پر انهن کي مڪمل طور غيرجانبدار يا حتمي ماخذ نٿو سمجهي سگهجي. برٽن برطانوي فوج ۽ سفارتي نظام سان لاڳاپيل هو. سندس ڪتابن ۾ سنڌ جي ماڻهن، قومن، مذهبي برادرين ۽ برطانوي انتظام بابت ذاتي رايا ۽ اڻويهين صديءَ جي يورپي سوچ جا اثر موجود آهن.<ref name="Ghose2006"/><ref name="Kennedy2005"/> انهيءَ ڪري جديد تحقيق ۾ سندس تصنيفن کي سنڌي، فارسي، اردو ۽ ٻين مقامي ماخذن سان ڀيٽي پڙهڻ ضروري آهي. برٽن جي ڪتابن جي تاريخي اهميت سندس هر نتيجي جي درست هجڻ ۾ نه، پر ان ڳالهه ۾ آهي ته انهن ۾ سنڌ جي هڪ مخصوص دور بابت مشاهدا، بيان ۽ معلومات محفوظ ٿيل آهن. == عربستان جو سفر ۽ حج (1853ع) == سنڌ ۽ هندستان ۾ رهائش دوران رچرڊ فرانسس برٽن عربي، فارسي، هندستاني ٻولين ۽ اسلامي روايتن بابت ڄاڻ حاصل ڪئي. انهيءَ مطالعي سندس عربستان جي سفر ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1853ع ۾ هن [[مدينو|مديني]] ۽ [[مڪو|مڪي]] جو سفر ڪيو ۽ [[حج]] جا مناسڪ ادا ڪيا.<ref name="Kennedy2005"/><ref name="Lovell1998"/> ان وقت مڪي ۽ مديني جي مقدس مذهبي علائقن ۾ غيرمسلمانن جي داخلا تي پابندي هئي. برٽن پنهنجي سڃاڻپ لڪائي مسلمان مسافر جي حيثيت سان سفر ڪيو. سندس هن سفر کي اڻويهين صديءَ جي يورپي سفرناما نگاريءَ ۾ خاص شهرت حاصل ٿي.<ref name="BurtonPilgrimage1855">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Personal Narrative of a Pilgrimage to El-Medinah and Meccah |volume=1–3 |publisher=Longman, Brown, Green, and Longmans |location=London |year=1855–1856 |language=en |url=https://www.gutenberg.org/ebooks/4657 }}</ref> === سفر جي تياري === برٽن عربستان جي سفر کان اڳ عربي ٻوليءَ، اسلامي عبادتن، مذهبي اصطلاحن، لباس، سماجي آداب ۽ سفر جي روايتن جو مطالعو ڪيو. هن هندستان ۾ رهڻ دوران حاصل ڪيل ٻولين ۽ مذهبي رسمن جي ڄاڻ کي سفر جي تياريءَ ۾ استعمال ڪيو. سندس مقصد صرف مقدس شهرن جو دورو ڪرڻ نه، پر انهن جي مذهبي، سماجي ۽ ثقافتي زندگيءَ جو تفصيلي مشاهدو پڻ هو.<ref name="Rice1990"/><ref name="BurtonPilgrimage1855"/> برٽن پنهنجي سفر ۾ مختلف وقتن تي فارسي نسل جي مسلمان مسافر ۽ درويش يا شيخ جهڙيون سڃاڻپون اختيار ڪيون. سندس سفرنامي موجب، هن اهڙي لباس ۽ طرزِ گفتگو اختيار ڪئي، جيڪا مقامي ماحول ۾ سندس غيرملڪي هجڻ کي لڪائڻ ۾ مددگار ٿي سگهي.<ref name="BurtonPilgrimage1855"/> === مصر کان عربستان تائين === 1853ع ۾ برٽن انگلينڊ مان نڪري [[مصر]] پهتو. هن [[اسڪندريه]] ۽ [[قاهره]] ۾ وقت گذاريو ۽ پوءِ [[سوئيز]] جي رستي [[ڳاڙهو سمنڊ|ڳاڙهي سمنڊ]] ڏانهن روانو ٿيو. سفر دوران هن مسلمان مسافرن، واپارين ۽ حج تي ويندڙ ماڻهن سان گڏ سفر ڪيو. عربستان پهچڻ کان پوءِ هن [[ينبع]] جي رستي مديني ڏانهن سفر جاري رکيو.<ref name="BurtonPilgrimage1855"/> برٽن پنهنجي سفرنامي ۾ قافلن، رهائش، کاڌي، سفر جي ڏکيائين، رستن ۽ مقامي ماڻهن جي رسم و رواج بابت تفصيلي احوال ڏنو. === مديني جو سفر === برٽن جولاءِ 1853ع ۾ مديني پهتو. هن شهر ۾ رهائش دوران [[مسجد نبوي]]، مذهبي زندگيءَ، زيارت جي روايتن ۽ شهر جي سماجي حالتن جو مشاهدو ڪيو. سندس سفرنامي ۾ مديني جي گهٽين، بازارن، رهائشي علائقن، مذهبي عمارتن ۽ مقامي ماڻهن بابت تفصيل ملن ٿا.<ref name="BurtonPilgrimage1855"/> هن مديني جي تاريخي ۽ مذهبي اهميت سان گڏ شهر جي جاگرافي ۽ آباديءَ بابت پڻ لکيو. برٽن جا اهي بيان اڻويهين صديءَ جي وچ ڌاري مديني جي شهري ۽ سماجي تاريخ جي مطالعي لاءِ هڪ همعصر سفرنامي جو مواد فراهم ڪن ٿا. === مڪي جو سفر ۽ حج جا مناسڪ === مديني کان پوءِ برٽن حج جي قافلي سان گڏ مڪي ڏانهن روانو ٿيو. سيپٽمبر 1853ع ۾ هو مڪي پهتو. هن [[ڪعبو|ڪعبي]] جو طواف ڪيو ۽ حج جي ٻين مناسڪن ۾ شرڪت ڪئي. پنهنجي سفرنامي ۾ هن [[مسجد الحرام]]، ڪعبي، [[صفا ۽ مروه]]، [[عرفات]]، [[مزدلفه]] ۽ [[منى]] بابت تفصيلي بيان پيش ڪيا.<ref name="BurtonPilgrimage1855"/> برٽن مذهبي عبادتن سان گڏ حج جي انتظام، حاجين جي آمدرفت، مختلف علائقن مان ايندڙ ماڻهن، بازارن، رهائش ۽ سماجي ماحول بابت پڻ لکيو. سندس سفرنامي جي هڪ خاص ڳالهه اها آهي ته هن مقدس شهرن کي صرف مذهبي مرڪزن طور نه، پر رهائشي، واپاري ۽ ثقافتي شهرن طور پڻ بيان ڪيو. === ڇا برٽن مڪي پهچندڙ پهريون غيرمسلمان يورپي هو؟ === برٽن کي ڪڏهن ڪڏهن مڪي ۾ داخل ٿيندڙ پهريون غيرمسلمان يورپي چيو ويندو آهي، پر اها دعويٰ تاريخي طور درست نه آهي. هن کان اڳ اطالوي مسافر [[لودووڪو دي وارٿيما]] سورهين صديءَ جي شروعات ۾ مڪي پهتو هو. سوئس محقق [[يوهان لڊوگ برڪهارٽ]] پڻ 1814ع ۾ مڪي جو سفر ڪيو ۽ 1815ع ۾ حج ادا ڪيو.<ref name="Burckhardt1829">{{cite book |last=Burckhardt |first=John Lewis |title=Travels in Arabia: Comprehending an Account of Those Territories in Hedjaz Which the Mohammedans Regard as Sacred |publisher=Henry Colburn |location=London |year=1829 |language=en }}</ref> انهيءَ ڪري برٽن جي اهميت مڪي پهچندڙ پهريون غيرمسلمان هجڻ ۾ نه، پر سندس سفرنامي جي تفصيل، مشاهدي جي انداز ۽ يورپي پڙهندڙن ۾ ان جي اثر ۾ آهي. === سفرنامي جي اشاعت === برٽن عربستان جي سفر بابت ''Personal Narrative of a Pilgrimage to El-Medinah and Meccah'' (مديني ۽ مڪي جي زيارت جو ذاتي سفرنامو) لکيو. هي ڪتاب 1855ع ۽ 1856ع ۾ ٽن جلدن ۾ شايع ٿيو ۽ سندس مشهور تصنيفن مان هڪ بڻيو.<ref name="BurtonPilgrimage1855"/> ڪتاب ۾ عربستان جي جاگرافي، مذهبي زندگي، قافلن، سماجي روايتن، مقامي ماڻهن ۽ سفر جي مشڪلاتن بابت تفصيلي احوال موجود آهي. برٽن جي سفرنامي کي اڻويهين صديءَ جي عربستان بابت يورپي علمي ادب ۾ اهم جاءِ حاصل ٿي، جيتوڻيڪ ان ۾ سندس ذاتي رايا ۽ ان دور جون ثقافتي تعبيرون پڻ شامل آهن.<ref name="Kennedy2005"/> === سفر سان لاڳاپيل تڪراري دعوائون === برٽن جي حج واري سفر بابت ڪجهه سوانحي ڪتابن ۾ اهڙا قصا ملن ٿا، جن ۾ سندس سڃاڻپ ظاهر ٿيڻ جي خطري ۽ مبينا تشدد جو ذڪر ڪيو ويو آهي. انهن مان هڪ دعويٰ اها آهي ته هن پنهنجي سڃاڻپ بچائڻ لاءِ ڪنهن ماڻهوءَ کي قتل ڪيو. اهڙي واقعي جي آزاد ۽ قابلِ اعتماد تاريخي تصديق موجود نه آهي؛ برٽن پاڻ به اهڙي الزام کي رد ڪيو هو.<ref name="Lovell1998"/><ref name="Rice1990"/> تنهنڪري هن دعويٰ کي ثابت ٿيل واقعي بدران برٽن جي زندگيءَ سان لاڳاپيل هڪ غيرتصديق ٿيل روايت طور سمجهڻ گهرجي. == صوماليا ۽ هرر جون مهمون (1854ع–1855ع) == [[فائل:Old City (Jugal) Top view of Jugol 10.jpg|thumb|260px|[[هرر]] جي تاريخي قلعي بند شهر جو مٿان کان منظر، جنهن جو رچرڊ فرانسس برٽن 1855ع ۾ دورو ڪيو.]] عربستان جي سفر کان پوءِ برٽن جي دلچسپي آفريڪا جي اتر اوڀر وارن علائقن ڏانهن وڌي. هن [[صوماليا]]، [[جبوتي]] ۽ موجوده [[ايٿوپيا]] جي اوڀر وارن علائقن ۾ سفر ۽ تحقيق ڪئي. انهن سفرن ۾ [[هرر]] جو دورو سندس اهم ڪاميابين مان هڪ هو. برٽن پنهنجي سفرن جا احوال ''First Footsteps in East Africa'' نالي ڪتاب ۾ شايع ڪيا.<ref name="BurtonFirstFootsteps1856">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=First Footsteps in East Africa; or, An Exploration of Harar |publisher=Longman, Brown, Green, and Longmans |location=London |year=1856 |language=en }}</ref> === مهم جو پسمنظر === اڻويهين صديءَ جي وچ ڌاري يورپي جاگرافيدانن ۽ برطانوي اختيارين کي اوڀر آفريڪا جي اندرين علائقن بابت محدود سڌي ڄاڻ هئي. برٽن کي هن علائقي جي ٻولين، واپاري رستن، شهرن، سياسي حالتن ۽ جاگرافيءَ بابت معلومات گڏ ڪرڻ ۾ دلچسپي هئي. انهيءَ سلسلي ۾ هن [[عدن]] کي پنهنجي سفرن جو هڪ اهم مرڪز بڻايو.<ref name="Rice1990"/> === زيلع کان هرر تائين === 1854ع جي آخر ۾ برٽن [[زيلع]] کان هرر ڏانهن روانو ٿيو. سندس سفر ۾ مقامي رهنمائن، مترجمن، قافلي جي ماڻهن ۽ ٻين مددگارن جو اهم ڪردار هو. هو جنوري 1855ع ۾ هرر پهتو، جيڪو ان وقت هڪ اهم اسلامي، واپاري ۽ ثقافتي شهر هو.<ref name="BurtonFirstFootsteps1856"/> برٽن شهر جي حڪمران، بازارن، مذهبي زندگي، آبادي ۽ واپاري لاڳاپن بابت معلومات گڏ ڪئي. هن هرر جي سماجي ۽ سياسي حالتن کي پنهنجي سفرنامي ۾ بيان ڪيو ۽ شهر جي اهميت کي يورپي پڙهندڙن تائين پهچايو. === هرر پهچڻ جي تاريخي اهميت === برٽن کي عام طور هرر ۾ داخل ٿيندڙ اوائلي يورپي سياحن مان هڪ طور ياد ڪيو ويندو آهي. بهرحال، هرر اڳ ئي مقامي ۽ علائقائي مسلمان واپارين، عالمن ۽ مسافرن جي ڄاتل سڃاتل شهرن مان هو. تنهنڪري برٽن جي سفر کي شهر جي «دريافت» چوڻ بدران هڪ يورپي مسافر جي دستاويزي دوري طور بيان ڪرڻ وڌيڪ درست آهي. برٽن جي هرر بابت لکڻين جي اهميت سندس مشاهدي، جاگرافيائي بيان ۽ ان دور جي شهر بابت محفوظ ڪيل معلومات ۾ آهي.<ref name="Ghose2006"/> === بربرا واري مهم === 1855ع ۾ برٽن ٻين يورپي مهم جوئن سان گڏ [[بربرا]] واري علائقي ۾ هڪ نئين مهم ۾ شامل ٿيو. هن مهم ۾ [[جان هيننگ اسپيڪ]]، ليفٽيننٽ جي. اي. هرن ۽ وليم اسٽرويان پڻ شامل هئا. مهم دوران سندن ڪئمپ تي هٿياربند حملو ٿيو. وليم اسٽرويان مارجي ويو، جڏهن ته برٽن ۽ اسپيڪ زخمي ٿيا.<ref name="McLynn1990"/><ref name="Lovell1998"/> === برٽن جي چهري تي زخم === بربرا واري حملي دوران هڪ نيزو برٽن جي چهري مان گذريو ۽ کيس سخت زخم رسيو. هن زخم جو نشان سندس چهري تي باقي زندگي موجود رهيو. سندس پوءِ واري تصويرن ۽ سوانحي احوالن ۾ انهيءَ زخم جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Rice1990"/> حملي کان پوءِ مهم ختم ٿي وئي ۽ بچيل مهم جو واپس موٽيا. === پهريان قدم اوڀر آفريڪا ۾ === 1856ع ۾ برٽن ''First Footsteps in East Africa; or, An Exploration of Harar'' (اوڀر آفريڪا ۾ پهريان قدم، يا هرر جي ڳولا) شايع ڪيو. ڪتاب ۾ زيلع، هرر، صومالي علائقن، مقامي ماڻهن، ٻولين، واپار، مذهبي زندگي ۽ سفر جي حالتن بابت معلومات شامل آهي.<ref name="BurtonFirstFootsteps1856"/> هي ڪتاب برٽن جي آفريڪي سفرنامن جي سلسلي ۾ اهم جاءِ رکي ٿو. ان جي باوجود، مقامي ماڻهن ۽ سماجي گروهن بابت سندس ڪجهه بيان نوآبادياتي دور جي تعصبن کان آزاد نه آهن؛ تنهنڪري انهن کي جديد آفريڪي تاريخ ۽ انسانيات جي تحقيق سان ڀيٽڻ ضروري آهي. == ڪريميا جي جنگ سان لاڳاپو == 1850ع واري ڏهاڪي ۾ برٽن جي فوجي زندگيءَ جو هڪ ٻيو مرحلو [[ڪريميا جي جنگ]] سان لاڳاپيل هو. هن [[بيشي بازوق]] (''Bashi-bazouks'') نالي عثماني غيرباقاعده فوجي دستن سان لاڳاپيل ذميوارين ۾ حصو ورتو. اهي دستا عثماني فوجي نظام جو حصو هئا، پر سندن تنظيم ۽ نظم و ضبط باقاعده فوج کان مختلف هو.<ref name="Wright1906"/><ref name="McLynn1990"/> برٽن جي هن فوجي وابستگيءَ جو عرصو نسبتاً مختصر رهيو. انتظامي اختلافن ۽ تنظيم سان لاڳاپيل مسئلن سبب سندس خدمتون ڊگهي عرصي تائين جاري نه رهيون. سندس فوجي زندگيءَ ۾ هندستان ۽ سنڌ جي ملازمت کان پوءِ هي مرحلو اهم هو، ڇاڪاڻ ته ان کان پوءِ سندس ڌيان وڏي پيماني تي جاگرافيائي سفرن ۽ تحقيق ڏانهن وڌيو. == آفريڪا جي وڏين ڍنڍن جي ڳولا (1856ع–1859ع) == [[فائل:Lake Tanganyika.jpg|thumb|[[ڍنڍ ٽانگانيڪا]]، جنهن تائين برٽن ۽ اسپيڪ جي مهم فيبروري 1858ع ۾ پهتي.]] 1850ع واري ڏهاڪي ۾ آفريڪا جي اندروني جاگرافي ۽ [[نيل درياهه]] جي سرچشمي بابت يورپي جاگرافيدانن ۾ وڏي دلچسپي هئي. برٽن ۽ [[جان هيننگ اسپيڪ]] اوڀر آفريڪا جي اندرين علائقن ڏانهن هڪ مهم ڪئي، جنهن جو مقصد وڏين ڍنڍن، واپاري رستن ۽ نيل درياهه جي سرچشمي بابت معلومات حاصل ڪرڻ هو.<ref name="BurtonLakeRegions1860">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=The Lake Regions of Central Africa: A Picture of Exploration |volume=1–2 |publisher=Longman, Green, Longman, and Roberts |location=London |year=1860 |language=en }}</ref> === رائل جاگرافيائي سوسائٽيءَ جي مدد === برٽن جي آفريڪي مهم کي [[رائل جاگرافيائي سوسائٽي]] جي حمايت حاصل هئي. مهم ۾ برٽن اڳواڻ ۽ اسپيڪ سندس ساٿي هو. ٻنهي کي جاگرافيائي مشاهدي، سفر، رستن جي سڃاڻپ ۽ آفريڪا جي اندرين علائقن بابت معلومات گڏ ڪرڻ جي ذميواري هئي.<ref name="McLynn1990"/> ان وقت يورپي نقشن ۾ آفريڪا جي ڪيترن اندرين علائقن بابت معلومات نامڪمل هئي، جيتوڻيڪ اهي علائقا مقامي آباديءَ، واپارين ۽ مسافرن کي اڳ ئي ڄاتل هئا. === زنجبار کان اندروني آفريڪا ڏانهن === مهم جو اهم سامونڊي مرڪز [[زنجبار]] هو. برٽن ۽ اسپيڪ اوڀر آفريڪا جي ساحلي علائقي کان اندرين حصن ڏانهن روانا ٿيا. سندن سفر ۾ آفريڪي رهنمائن، باربردارن، واپارين، مترجمن ۽ قافلي جي ٻين ماڻهن اهم ڪردار ادا ڪيو. مقامي رستن، پاڻيءَ جي هنڌن، رهائش ۽ واپار بابت انهن ماڻهن جي ڄاڻ کان سواءِ اهڙو سفر ممڪن نه هو.<ref name="BurtonLakeRegions1860"/> === سيدي مبارڪ بمبئي ۽ مقامي ساٿي === [[سيدي مبارڪ بمبئي]] اوڀر آفريڪا جي مشهور رهنمائن مان هڪ هو، جنهن برٽن ۽ اسپيڪ جي مهم ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هو اڳتي هلي آفريڪا جي ٻين يورپي مهمن سان پڻ لاڳاپيل رهيو. برٽن ۽ اسپيڪ جي مهم جي تاريخ کي صرف ٻن يورپي سياحن جي ڪاميابيءَ طور پيش ڪرڻ نامڪمل آهي، ڇاڪاڻ ته ان ۾ مقامي آفريڪي ماڻهن جي ڄاڻ، محنت ۽ رهنمائي بنيادي اهميت رکي ٿي.<ref name="Jeal2011">{{cite book |last=Jeal |first=Tim |title=Explorers of the Nile: The Triumph and Tragedy of a Great Victorian Adventure |publisher=Yale University Press |location=New Haven |year=2011 |language=en |isbn=978-0-300-14935-7 }}</ref> === سفر جون ڏکيائون === آفريڪا جي اندروني سفر دوران برٽن ۽ اسپيڪ کي بيمارين، ٿڪاوٽ، موسمي حالتن، رسد جي مسئلن ۽ ٻين ڏکيائين کي منهن ڏيڻو پيو. ٻئي مهم جو مختلف وقتن تي سخت بيمار ٿيا. انهن حالتن سندن سفر جي رفتار ۽ جاگرافيائي مشاهدي جي صلاحيت تي اثر وڌو.<ref name="BurtonLakeRegions1860"/> مهم جي ڪاميابيءَ ۾ مقامي ماڻهن جي مدد، رستن بابت معلومات ۽ قافلي جي تنظيم اهم هئي. == ڍنڍ ٽانگانيڪا تائين پهچڻ (1858ع) == فيبروري 1858ع ۾ برٽن ۽ اسپيڪ جي مهم [[ڍنڍ ٽانگانيڪا]] تائين پهتي. هيءَ اوڀر آفريڪا جي وڏين ڍنڍن مان هڪ آهي ۽ موجوده تنزانيا، ڪانگو جي جمهوري جمهوريه، برونڊي ۽ زامبيا جي سرحدي علائقن سان لاڳاپيل آهي. برٽن ۽ اسپيڪ يورپي جاگرافيائي ادب ۾ ڍنڍ بابت تفصيلي مشاهدا پيش ڪندڙ اوائلي مهم جوئن مان هئا.<ref name="BurtonLakeRegions1860"/> === ڍنڍ جي جاگرافي === برٽن ڍنڍ ٽانگانيڪا جي پاڻيءَ، ڀرپاسي جي زمين، آباديءَ ۽ سفر جي رستن بابت معلومات گڏ ڪئي. هن ڍنڍ جي اهميت کي نيل درياهه جي سرچشمي بابت هلندڙ بحث سان ڳنڍيو. بهرحال، ان وقت موجود معلومات جي بنياد تي ڍنڍ ۽ نيل درياهه جي آبي نظام جو صحيح لاڳاپو طئي ڪرڻ آسان نه هو. === مقامي ڄاڻ جي اهميت === ڍنڍ ٽانگانيڪا برٽن ۽ اسپيڪ جي اچڻ کان اڳ ئي مقامي ماڻهن، واپارين ۽ علائقائي مسافرن کي معلوم هئي. انهيءَ ڪري «ڍنڍ جي دريافت» وارو اصطلاح صرف يورپي نقشن ۽ جاگرافيائي علم ۾ ان جي داخلا جي مخصوص معنيٰ ۾ استعمال ڪري سگهجي ٿو. جديد تاريخي مطالعي ۾ مقامي آفريڪي آباديءَ جي اڳوڻي ڄاڻ ۽ سفرن ۾ سندن ڪردار کي تسليم ڪيو وڃي ٿو.<ref name="Jeal2011"/> == جان هيننگ اسپيڪ ۽ ڍنڍ وڪٽوريا == [[فائل:JH Speke.jpg|thumb|upright|[[جان هيننگ اسپيڪ]] (1827ع–1864ع)، جيڪو رچرڊ فرانسس برٽن سان گڏ آفريڪا جي مهم ۾ شامل هو ۽ پوءِ نيل درياهه جي سرچشمي بابت سندس اختلاف پيدا ٿيا.]] 1858ع ۾ برٽن ۽ اسپيڪ جي مهم دوران ٻنهي جي تحقيق جا رستا ڪجهه وقت لاءِ جدا ٿيا. برٽن جي بيماريءَ ۽ ٻين حالتن سبب اسپيڪ اتر طرف هڪ جدا سفر ڪيو ۽ آگسٽ 1858ع ۾ [[ڍنڍ وڪٽوريا]] تائين پهتو. اسپيڪ هن ڍنڍ کي برطانوي راڻي [[راڻي وڪٽوريا|وڪٽوريا]] جي نالي سان منسوب ڪيو.<ref name="Jeal2011"/> === نيل درياهه جي سرچشمي بابت اسپيڪ جو نظريو === اسپيڪ جو خيال هو ته ڍنڍ وڪٽوريا نيل درياهه جي اهم سرچشمن مان هڪ آهي. هن پنهنجي مشاهدي ۽ مقامي معلومات جي بنياد تي اهو نتيجو پيش ڪيو، جيتوڻيڪ ان وقت هن ڍنڍ مان نيل درياهه جي نڪرڻ واري رستي جو مڪمل سڌو مشاهدو نه ڪيو هو. برٽن اسپيڪ جي نتيجي کي فوري طور قبول نه ڪيو ۽ وڌيڪ ثبوتن جي ضرورت تي زور ڏنو.<ref name="McLynn1990"/><ref name="Jeal2011"/> === برٽن ۽ اسپيڪ جو اختلاف === برٽن ۽ اسپيڪ جي وچ ۾ اختلاف جا ڪيترائي سبب هئا، جن ۾ نيل درياهه جي سرچشمي بابت مختلف نظريا، مهم جي اڳواڻي، علمي شهرت ۽ دريافتن جو اعزاز شامل هئا. اسپيڪ جي انگلينڊ واپسيءَ کان پوءِ سندس نتيجن کي وڏي توجهه ملي. برٽن ان ڳالهه تي ناراض ٿيو ته سندس خيال ۾ مهم جي گڏيل ڪم ۽ اڳواڻيءَ کي مناسب اهميت نه ڏني وئي هئي.<ref name="McLynn1990"/> اختلاف آهستي آهستي علمي بحث کان ذاتي ۽ عوامي تڪرار ۾ تبديل ٿي ويو. === ٻي آفريڪي مهم === اسپيڪ پوءِ [[جيمس آگسٽس گرانٽ]] سان گڏ اوڀر آفريڪا جي هڪ ٻي مهم ڪئي. هن مهم دوران اسپيڪ ڍنڍ وڪٽوريا جي اترئين حصي ۽ نيل درياهه سان ان جي لاڳاپي بابت وڌيڪ معلومات حاصل ڪئي. 1862ع ۾ هن ڍنڍ وڪٽوريا مان نڪرندڙ پاڻيءَ جي رستي جو مشاهدو ڪيو، جنهن سندس اڳوڻي نظريي کي وڌيڪ مضبوط ڪيو.<ref name="Jeal2011"/> == نيل درياهه جي سرچشمي بابت بحث == [[نيل درياهه]] جي سرچشمي بابت سوال اڻويهين صديءَ جي جاگرافيائي تحقيق جي اهم مسئلن مان هڪ هو. برٽن، اسپيڪ ۽ ٻين محققن وٽ ان بابت مختلف نظريا هئا. برٽن وڌيڪ احتياط سان جاگرافيائي ثبوت گڏ ڪرڻ جو حامي هو، جڏهن ته اسپيڪ ڍنڍ وڪٽوريا کي نيل درياهه جي اهم سرچشمي طور پيش ڪيو.<ref name="Jeal2011"/> === علمي بحث جي تياري === 1864ع ۾ برٽن ۽ اسپيڪ جي وچ ۾ نيل درياهه جي سرچشمي بابت هڪ عوامي علمي بحث ٿيڻ جو امڪان هو. ٻنهي جي اختلافن سبب اهو بحث وڏي دلچسپيءَ جو موضوع بڻجي چڪو هو. پر بحث کان ٿورو اڳ اسپيڪ جي وفات ٿي وئي. === اسپيڪ جي وفات (1864ع) === جان هيننگ اسپيڪ 15 سيپٽمبر 1864ع تي انگلينڊ ۾ شڪار دوران بندوق جي گولي لڳڻ سبب فوت ٿيو. سرڪاري جاچ ۾ سندس موت کي حادثاتي قرار ڏنو ويو، جيتوڻيڪ پوءِ جي ڪجهه سوانحي بحثن ۾ واقعي جي حالتن بابت سوال اٿاريا ويا.<ref name="Jeal2011"/><ref name="McLynn1990"/> اسپيڪ جي وفات سبب برٽن ۽ اسپيڪ جي وچ ۾ طئي ٿيل عوامي بحث ٿي نه سگهيو. === جديد جاگرافيائي سمجهاڻي === جديد جاگرافيءَ موجب ڍنڍ وڪٽوريا [[اڇي نيل]] جي آبي نظام جو اهم ذريعو آهي. تنهن هوندي به نيل درياهه جي سڀ کان پري سرچشمي جي سڃاڻپ وڌيڪ پيچيده سوال آهي، ڇاڪاڻ ته ڍنڍ وڪٽوريا ۾ ڪيترائي درياهه ڇوڙ ڪن ٿا. انهيءَ ڪري اسپيڪ جي نتيجي کي نيل جي آبي نظام بابت هڪ اهم تاريخي اڳڀرائي طور سمجهڻ گهرجي، نه ته نيل جي سڀني سرچشمن بابت آخري ۽ مڪمل وضاحت طور. == آفريڪا جي ڍنڍن بابت برٽن جو ڪتاب == 1860ع ۾ برٽن ''The Lake Regions of Central Africa: A Picture of Exploration'' (وچ آفريڪا جي ڍنڍن وارا علائقا: ڳولا جي هڪ تصوير) ٻن جلدن ۾ شايع ڪيو. هي ڪتاب سندس آفريڪي مهم، سفر جي رستن، ڍنڍ ٽانگانيڪا، مقامي آبادي، واپار، جاگرافي ۽ سفر جي ڏکيائين بابت تفصيلي احوال تي ٻڌل آهي.<ref name="BurtonLakeRegions1860"/> ڪتاب ۾ برٽن آفريڪا جي سماجي ۽ ثقافتي زندگيءَ بابت پڻ لکيو، پر سندس ڪجهه تبصرا اڻويهين صديءَ جي يورپي نسلي ۽ نوآبادياتي سوچ جي اثر هيٺ هئا. انهيءَ ڪري جديد تاريخي تحقيق ۾ سندس ڪتاب کي همعصر سفرنامي ۽ نوآبادياتي علمي دستاويز ٻنهي حيثيتن سان پڙهيو وڃي ٿو.<ref name="Ghose2006"/> == آفريڪي مهمن جي تاريخي اهميت == برٽن جون آفريڪي مهمون يورپي جاگرافيائي تحقيق جي تاريخ ۾ اهم آهن. هن هرر، صومالي علائقن، اوڀر آفريڪا جي واپاري رستن ۽ ڍنڍ ٽانگانيڪا بابت تفصيلي معلومات شايع ڪئي. انهن سفرن سان گڏ برٽن ۽ اسپيڪ جي وچ ۾ نيل درياهه جي سرچشمي بابت اختلاف به جاگرافيائي تحقيق جي تاريخ جو مشهور واقعو بڻيو. جديد مطالعي ۾ انهن مهمن جي اهميت کي مقامي آفريڪي رهنمائن، مترجمن، باربردارن، واپارين ۽ ڄاڻ رکندڙ ماڻهن جي ڪردار کان الڳ نٿو ڪري سگهجي. === اهم سفرن جي تاريخوار فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#174a73;color:white;" | سال ! style="background:#174a73;color:white;" | سفر يا واقعو ! style="background:#174a73;color:white;" | هنڌ ! style="background:#174a73;color:white;" | تاريخي اهميت |- | style="background:#eaf3fb;" | 1853ع | عربستان جو سفر ۽ حج | مصر، مدينو ۽ مڪو | مقدس شهرن جي مذهبي ۽ سماجي زندگيءَ بابت تفصيلي سفرنامو |- | style="background:#edf6eb;" | 1854ع–1855ع | صومالي علائقن جي مهم | زيلع ۽ هرر | اوڀر آفريڪا جي شهرن، ٻولين ۽ واپاري رستن بابت تحقيق |- | style="background:#fff1e2;" | 1855ع | بربرا واري مهم | بربرا | هٿياربند حملي ۾ برٽن زخمي ٿيو ۽ مهم ختم ٿي |- | style="background:#f3eafa;" | 1855ع–1856ع | ڪريميا جي جنگ سان لاڳاپيل فوجي خدمت | عثماني فوجي انتظام سان لاڳاپيل علائقا | بيشي بازوق دستن سان فوجي وابستگي |- | style="background:#eaf3fb;" | 1856ع–1859ع | اوڀر آفريڪا جي اندروني مهم | زنجبار ۽ اندروني آفريڪا | آفريڪا جي وڏين ڍنڍن ۽ نيل جي سرچشمي بابت تحقيق |- | style="background:#edf6eb;" | 1858ع | ڍنڍ ٽانگانيڪا تائين پهچڻ | ڍنڍ ٽانگانيڪا | يورپي جاگرافيائي ادب ۾ ڍنڍ بابت تفصيلي مشاهدا |- | style="background:#fff1e2;" | 1858ع | اسپيڪ جو ڍنڍ وڪٽوريا تائين سفر | ڍنڍ وڪٽوريا | نيل جي سرچشمي بابت اسپيڪ جو نظريو |- | style="background:#f3eafa;" | 1864ع | برٽن ۽ اسپيڪ جي طئي ٿيل بحث جو نه ٿيڻ | انگلينڊ | اسپيڪ جي اوچتي وفات سبب علمي بحث ملتوي ٿي ويو |} == عربستان ۽ آفريڪا بابت اهم تصنيفون == {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#22577a;color:white;" | سال ! style="background:#22577a;color:white;" | ڪتاب ! style="background:#22577a;color:white;" | سنڌي عنوان ! style="background:#22577a;color:white;" | موضوع |- | 1855ع–1856ع | ''Personal Narrative of a Pilgrimage to El-Medinah and Meccah'' | '''مديني ۽ مڪي جي زيارت جو ذاتي سفرنامو''' | حج، عربستان، اسلامي روايتون ۽ مقدس شهرن جي زندگي |- | 1856ع | ''First Footsteps in East Africa; or, An Exploration of Harar'' | '''اوڀر آفريڪا ۾ پهريان قدم، يا هرر جي ڳولا''' | صوماليا، هرر، مقامي سماج ۽ واپاري رستا |- | 1860ع | ''The Lake Regions of Central Africa: A Picture of Exploration'' | '''وچ آفريڪا جي ڍنڍن وارا علائقا: ڳولا جي هڪ تصوير''' | ڍنڍ ٽانگانيڪا، اوڀر آفريڪا ۽ جاگرافيائي تحقيق |} == آمريڪا جو سفر (1860ع) == [[فائل:Richard Francis Burton by Rischgitz, 1864.jpg|thumb|upright|رچرڊ فرانسس برٽن جي تصوير، لڳ ڀڳ 1864ع.]] آفريڪا جي مهمن کان پوءِ رچرڊ فرانسس برٽن 1860ع ۾ [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] جو سفر ڪيو. هن سفر ۾ سندس خاص دلچسپي آمريڪا جي اولهه وارن علائقن، مقامي آباديءَ، مذهبي تحريڪن ۽ [[مورمن ازم|مورمن]] برادريءَ جي سماجي ۽ مذهبي زندگيءَ سان هئي.<ref name="BurtonCitySaints1861">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=The City of the Saints, and Across the Rocky Mountains to California |publisher=Longman, Green, Longman, and Roberts |location=London |year=1861 |language=en |url=https://archive.org/search?query=Richard+Francis+Burton+City+of+the+Saints+1861 }}</ref> برٽن آمريڪا جي اوڀر وارن علائقن کان اولهه ڏانهن سفر ڪندي [[راڪي جبل]] پار ڪيا ۽ [[يوٽا]] جي گاديءَ واري شهر [[سالٽ ليڪ سٽي]] پهتو. ان کان پوءِ هن [[ڪيليفورنيا]] جو پڻ دورو ڪيو. === سالٽ ليڪ سٽي ۽ مورمن برادري === سالٽ ليڪ سٽي ۾ برٽن مورمن مذهبي تحريڪ جي اڳواڻن، عقيدن، سماجي تنظيم ۽ گهريلو زندگيءَ بابت معلومات گڏ ڪئي. هن [[برگهم ينگ]] سان ملاقات ڪئي، جيڪو ان وقت [[چرچ آف جيسس ڪرائسٽ آف ليٽر ڊي سينٽس]] جو صدر ۽ مورمن برادريءَ جو اهم اڳواڻ هو.<ref name="BurtonCitySaints1861"/> برٽن مورمن برادريءَ جي مذهبي عقيدن، اجتماعي زندگيءَ، گهڻ زاليت جي رواج ۽ آمريڪي سماج سان سندن لاڳاپن بابت تفصيلي مشاهدا پيش ڪيا. هن برادريءَ جي ڪجهه روايتن بابت تنقيدي تبصرا ڪيا، پر ساڳئي وقت ٻين يورپي ليکڪن جي ڀيٽ ۾ ان جي عقيدن ۽ سماجي نظام کي سمجهڻ جي ڪوشش پڻ ڪئي.<ref name="Rice1990"/> === راڪي جبلن کان ڪيليفورنيا تائين === برٽن پنهنجي سفر دوران آمريڪا جي اولهه وارن علائقن جي جاگرافي، آمدرفت، رهائش، واپاري رستن ۽ آبادڪاريءَ بابت معلومات گڏ ڪئي. هن زميني سفر جي مشڪلاتن، رستن جي حالتن ۽ ان دور جي آمريڪي سماج بابت مشاهدا لکيا. سندس سفر ان زماني ۾ ٿيو، جڏهن آمريڪا جي اولهه طرف آبادڪاري، مقامي آمريڪي قومن جي زمينن تي قبضي ۽ سياسي توسيع جو عمل جاري هو. برٽن جا بيان انهيءَ تاريخي پسمنظر ۾ پڙهڻ گهرجن. === بزرگن جو شهر (1861ع) === 1861ع ۾ برٽن پنهنجي آمريڪي سفر بابت ڪتاب ''The City of the Saints, and Across the Rocky Mountains to California'' شايع ڪيو. ڪتاب جو سنڌي عنوان '''بزرگن جو شهر ۽ راڪي جبلن کان ڪيليفورنيا تائين''' ترجمو ڪري سگهجي ٿو. هن تصنيف ۾ مورمن برادريءَ جي تاريخ، عقيدن، سماجي زندگيءَ، سالٽ ليڪ سٽي ۽ آمريڪا جي اولهه وارن علائقن بابت تفصيلي مواد موجود آهي.<ref name="BurtonCitySaints1861"/> هي ڪتاب اڻويهين صديءَ جي آمريڪي مذهبي ۽ سماجي تاريخ بابت برٽن جي اهم سفرنامن مان هڪ آهي. == ازابيل ارنڊيل سان شادي == [[فائل:Isabel Burton.jpg|thumb|upright|[[ازابيل برٽن]]، رچرڊ فرانسس برٽن جي گهرواري، ليکڪا ۽ سندس زندگيءَ بابت اهم سوانحي ماخذن مان هڪ.]] رچرڊ فرانسس برٽن 22 جنوري 1861ع تي [[ازابيل برٽن|ازابيل ارنڊيل]] (''Isabel Arundell'') سان شادي ڪئي.<ref name="Lovell1998"/><ref name="Wright1906"/> ازابيل جو جنم 1831ع ۾ ٿيو. هوءَ هڪ انگريز رومن ڪيٿولڪ خاندان سان تعلق رکندي هئي ۽ اڳتي هلي سفرناما نگار، ليکڪا ۽ برٽن جي زندگيءَ جي سوانح نگار طور مشهور ٿي. === ملاقات ۽ شاديءَ جو پسمنظر === برٽن ۽ ازابيل جي پهرين ملاقات 1850ع واري ڏهاڪي ۾ ٿي هئي. ٻنهي جي شاديءَ ۾ ڪجهه وقت لڳو، جنهن جا سبب خانداني، مذهبي ۽ سماجي حالتن سان لاڳاپيل هئا. برٽن جي غيرروايتي زندگيءَ، مسلسل سفرن ۽ مذهبي موضوعن بابت سندس خيالن سبب هن شاديءَ بابت خاندانن ۾ تحفظات موجود هئا.<ref name="Lovell1998"/> ان جي باوجود ٻنهي شادي ڪئي ۽ ازابيل پنهنجي مڙس جي سفارتي ۽ ادبي زندگيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. === ازدواجي زندگي ۽ گڏيل سفر === ازابيل برٽن پنهنجي مڙس سان گڏ مختلف ملڪن ۾ رهي ۽ ڪيترن سفرن ۾ سندس ساٿ ڏنو. هن برٽن جي سفارتي مقررين دوران گهريلو انتظام، سماجي ملاقاتن ۽ سفرن جي تنظيم ۾ مدد ڪئي. ازابيل پنهنجي لکڻين ۾ انهن ملڪن جي سماجي زندگيءَ، مذهبي روايتن ۽ سفر جي تجربن بابت تفصيل محفوظ ڪيا.<ref name="IsabelInnerLife1893">{{cite book |last=Burton |first=Isabel |title=The Life of Captain Sir Richard F. Burton |volume=1–2 |publisher=Chapman and Hall |location=London |year=1893 |language=en }}</ref> برٽن ۽ ازابيل کي ڪو اولاد نه ٿيو. === مذهبي اختلاف === ازابيل رومن ڪيٿولڪ مذهب سان گهري وابستگي رکندي هئي، جڏهن ته برٽن جا مذهبي خيال پيچيده ۽ غيرروايتي هئا. برٽن اسلام، عيسائيت، هندومت ۽ ٻين مذهبي روايتن جو مطالعو ڪيو، پر سندس ذاتي مذهبي سڃاڻپ بابت سوانح نگارن ۾ اختلاف موجود آهن.<ref name="Kennedy2005"/><ref name="Rice1990"/> انهيءَ ڪري برٽن کي بنا واضح ثبوت جي ڪنهن هڪ مذهب جو مستقل پيروڪار قرار ڏيڻ مناسب نه آهي. == برطانوي سفارتي ملازمت == 1861ع کان پوءِ برٽن جي زندگيءَ جو وڏو حصو [[برطانيا]] جي سفارتي خدمت ۾ گذريو. هن مختلف ملڪن ۾ برطانوي قونصل جي حيثيت سان ڪم ڪيو. سندس اهم مقرريون فرنانڊو پو، سانتوس، دمشق ۽ ٽريسٽي ۾ ٿيون.<ref name="Wright1906"/><ref name="Lovell1998"/> سفارتي ملازمت دوران به برٽن سفر، ٻولين جي مطالعي، تاريخي تحقيق ۽ ڪتابن جي تصنيف جاري رکي. === سفارتي مقررين جي تاريخوار فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#194d72;color:white;" | دور ! style="background:#194d72;color:white;" | عهدو ! style="background:#194d72;color:white;" | مقرريءَ جو هنڌ ! style="background:#194d72;color:white;" | اهم سرگرميون |- | style="background:#eaf3fb;" | 1861ع–1864ع | برطانوي قونصل | [[فرنانڊو پو]]، موجوده [[بيئوڪو]]، استوائي گني | اولهه آفريڪا بابت تحقيق، سفر ۽ سماجي مشاهدا |- | style="background:#edf6eb;" | 1865ع–1868ع | برطانوي قونصل | [[سانتوس، برازيل|سانتوس]]، برازيل | برازيل جي تاريخ، جاگرافي، معيشت ۽ سماج بابت سفر |- | style="background:#fff2e4;" | 1869ع–1871ع | برطانوي قونصل | [[دمشق]]، عثماني شام | شام، فلسطين ۽ علائقائي سياسي ۽ مذهبي حالتن بابت مشاهدا |- | style="background:#f3eafa;" | 1872ع–1890ع | برطانوي قونصل | [[ٽريسٽي]]، آسٽريا-هنگري | ادبي ترجما، تصنيفون، علمي تحقيق ۽ آخري زندگي |} == فرنانڊو پو ۾ قونصل (1861ع–1864ع) == [[فائل:Bioko island map.png|thumb|[[بيئوڪو]] ٻيٽ جو نقشو. برٽن جي دور ۾ هن ٻيٽ کي فرنانڊو پو سڏيو ويندو هو.]] 1861ع ۾ برٽن کي اولهه آفريڪا جي ٻيٽ [[فرنانڊو پو]] تي برطانوي قونصل مقرر ڪيو ويو. فرنانڊو پو موجوده [[استوائي گني]] جو حصو آهي ۽ هاڻي عام طور بيئوڪو سڏيو وڃي ٿو. ان وقت هي ٻيٽ اسپيني نوآبادياتي انتظام سان لاڳاپيل هو، جڏهن ته برطانيا جا واپاري ۽ سفارتي مفاد پڻ هن علائقي ۾ موجود هئا.<ref name="Rice1990"/> === قونصل خاني جون ذميواريون === برٽن جون ذميواريون برطانوي واپارين جي مفادن، سفارتي لاڳاپن ۽ علائقي جي سياسي ۽ معاشي حالتن بابت رپورٽون تيار ڪرڻ سان لاڳاپيل هيون. هن پنهنجي مقرريءَ دوران ٻيٽ ۽ ڀرپاسي جي آفريڪي علائقن جو سفر ڪيو. برٽن کي اولهه آفريڪا جي ٻولين، مقامي حڪمرانن، واپار، مذهبي روايتن ۽ سماجي تنظيم ۾ دلچسپي هئي. === داهومي جو سفر === فرنانڊو پو ۾ مقرريءَ دوران برٽن [[داهومي سلطنت]] جو دورو ڪيو. داهومي موجوده [[بينن]] جي علائقي ۾ قائم هڪ تاريخي آفريڪي رياست هئي. برٽن داهومي جي حڪمران، درٻاري روايتن، فوجي تنظيم ۽ سماجي حالتن بابت لکيو.<ref name="BurtonDahome1864">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=A Mission to Gelele, King of Dahome |volume=1–2 |publisher=Tinsley Brothers |location=London |year=1864 |language=en }}</ref> هن داهومي جي فوج، عورت سپاهين ۽ مذهبي رسمن بابت پڻ احوال ڏنو. داهومي بابت سندس بيان تاريخي لحاظ کان اهم آهن، پر انهن ۾ نوآبادياتي دور جي يورپي تعبيرن ۽ قدرائتن فيصلن جا اثر موجود آهن. === داهومي جي بادشاهه گليلي ڏانهن مشن === 1864ع ۾ برٽن ''A Mission to Gelele, King of Dahome'' (داهومي جي بادشاهه گليلي ڏانهن هڪ مشن) شايع ڪيو. هي ڪتاب ٻن جلدن ۾ ڇپيو ۽ ان ۾ داهومي جي سياسي، فوجي، سماجي ۽ مذهبي زندگيءَ بابت تفصيل شامل آهن.<ref name="BurtonDahome1864"/> برٽن جي آفريڪا بابت تصنيفن ۾ هي ڪتاب خاص اهميت رکي ٿو. === اولهه آفريڪا جا ٻيا سفر === فرنانڊو پو ۾ رهائش دوران برٽن [[گبون]] ۽ اولهه آفريڪا جي ٻين علائقن بابت پڻ معلومات گڏ ڪئي. هن سامونڊي ڪنارن، واپاري رستن، مقامي آبادي ۽ علائقي جي جاگرافيءَ بابت لکيو. 1863ع ۾ سندس ڪتاب ''Wanderings in West Africa'' (اولهه آفريڪا ۾ رولاڪيون) شايع ٿيو.<ref name="BurtonWanderings1863">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Wanderings in West Africa: From Liverpool to Fernando Po |volume=1–2 |publisher=Tinsley Brothers |location=London |year=1863 |language=en }}</ref> == برازيل ۾ قونصل (1865ع–1868ع) == [[فائل:Santos Brazil.jpg|thumb|برازيل جو سامونڊي شهر [[سانتوس، برازيل|سانتوس]]، جتي برٽن برطانوي قونصل طور مقرر رهيو.]] 1865ع ۾ برٽن کي [[برازيل]] جي بندرگاهه واري شهر [[سانتوس، برازيل|سانتوس]] ۾ برطانوي قونصل مقرر ڪيو ويو. برازيل ۾ رهائش دوران هن ملڪ جي جاگرافي، معاشي سرگرمين، غلاميءَ جي تاريخ، مقامي سماج ۽ اندروني علائقن بابت معلومات گڏ ڪئي.<ref name="BurtonBrazil1869">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Explorations of the Highlands of the Brazil |volume=1–2 |publisher=Tinsley Brothers |location=London |year=1869 |language=en }}</ref> === برازيل جي اندرين علائقن جا سفر === برٽن سانتوس کان ٻاهر برازيل جي مختلف علائقن جو سفر ڪيو. L هن [[ميناس جيرائس]] ۽ ٻين علائقن جي جاگرافي، معدنيات، زراعت، واپار ۽ آبادڪاريءَ بابت لکيو. برازيل جي اندرين علائقن ۾ سندس سفرن دوران درياهه، جبل، رستا ۽ مقامي آبادي سندس مشاهدي جا اهم موضوع هئا. === برازيل جي سماجي ۽ معاشي زندگي === برٽن برازيل جي غلاميءَ تي ٻڌل معاشي نظام، زرعي پيداوار، کاڻين ۽ واپاري سرگرمين بابت تبصرا ڪيا. برازيل ۾ غلاميءَ جو خاتمو 1888ع ۾ ٿيو؛ تنهنڪري برٽن جي 1860ع واري ڏهاڪي جي سفرن دوران اها سماجي ۽ معاشي حقيقت موجود هئي. برٽن جي لکڻين کي ان وقت جي برازيل جي سماجي ۽ معاشي تاريخ بابت هڪ يورپي مسافر جي مشاهدي طور پڙهڻ گهرجي. === برازيل جي بلند علائقن جي ڳولا === 1869ع ۾ برٽن ''Explorations of the Highlands of the Brazil'' (برازيل جي بلند علائقن جي ڳولا) شايع ڪيو. هي ڪتاب ٻن جلدن ۾ ڇپيو ۽ برازيل جي جاگرافي، معاشي زندگي، سفرن ۽ مقامي حالتن بابت تفصيلي احوال تي ٻڌل آهي.<ref name="BurtonBrazil1869"/> == پيراگوئي جو سفر ۽ جنگ بابت تحقيق == برازيل ۾ رهائش دوران برٽن [[پيراگوئي]] ۽ ڏکڻ آمريڪا جي سياسي حالتن ۾ پڻ دلچسپي ورتي. ان وقت [[پيراگوئي جي جنگ]] (1864ع–1870ع) جاري هئي، جنهن ۾ پيراگوئيءَ جو مقابلو برازيل، ارجنٽينا ۽ يوراگوئي جي اتحاد سان هو. برٽن جنگ سان لاڳاپيل علائقن جو سفر ڪيو ۽ فوجي ۽ سياسي حالتن بابت معلومات گڏ ڪئي. === پيراگوئي جي جنگ جي ميدانن مان خط === 1870ع ۾ سندس ڪتاب ''Letters from the Battle-Fields of Paraguay'' (پيراگوئي جي جنگ جي ميدانن مان خط) شايع ٿيو.<ref name="BurtonParaguay1870">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Letters from the Battle-Fields of Paraguay |publisher=Tinsley Brothers |location=London |year=1870 |language=en }}</ref> ڪتاب ۾ جنگ جي حالتن، فوجي تنظيم، سياسي معاملن ۽ سفر جي مشاهدن بابت احوال موجود آهي. هي تصنيف ڏکڻ آمريڪا جي اڻويهين صديءَ واري فوجي تاريخ بابت برٽن جي اهم لکڻين مان هڪ آهي. == دمشق ۾ برطانوي قونصل (1869ع–1871ع) == [[فائل:Umayyad Mosque, Damascus.jpg|thumb|[[دمشق جي اموي مسجد]]، شام جي اهم تاريخي ۽ مذهبي عمارتن مان هڪ.]] 1869ع ۾ برٽن کي [[دمشق]] ۾ برطانوي قونصل مقرر ڪيو ويو. ان وقت دمشق [[عثماني سلطنت]] جي انتظام هيٺ هو ۽ شام جي سياسي، مذهبي، واپاري ۽ ثقافتي زندگيءَ جو اهم مرڪز هو. برٽن جي دمشق واري مقرري سندس سفارتي زندگيءَ جي سڀ کان وڌيڪ تڪراري مرحلن مان هڪ بڻجي وئي.<ref name="Lovell1998"/><ref name="Rice1990"/> === شام جو سياسي ۽ مذهبي ماحول === اڻويهين صديءَ جي پوئين اڌ ۾ شام ۾ مختلف مذهبي برادريون، واپاري گروهه ۽ مقامي سياسي قوتون موجود هيون. برٽن پنهنجي سفارتي ذميوارين دوران مقامي حڪمرانن، مذهبي اڳواڻن، واپارين ۽ مختلف برادرين سان رابطا رکيا. هن شام جي تاريخ، ٻولين، مذهبي روايتن ۽ سماجي زندگيءَ بابت پڻ معلومات گڏ ڪئي. === ازابيل برٽن جو ڪردار === دمشق ۾ ازابيل برٽن پڻ پنهنجي مڙس سان گڏ رهي. هن مقامي سماجي زندگيءَ ۾ حصو ورتو ۽ مختلف ماڻهن سان ملاقاتون ڪيون. ازابيل پنهنجي لکڻين ۾ شام، فلسطين ۽ ڀرپاسي جي علائقن بابت سفرن ۽ مشاهدن جو احوال ڏنو.<ref name="IsabelInnerLife1893"/> === سفارتي تڪرار === برٽن جي دمشق واري مقرري دوران مقامي سياسي ۽ مذهبي معاملن بابت سندس روين ۽ فيصلن سبب اختلاف پيدا ٿيا. انهن اختلافن ۾ عثماني اختيارين، مقامي برادرين ۽ برطانوي سفارتي انتظام سان لاڳاپيل مسئلا شامل هئا. برٽن جي ڪجهه قدمن ۽ بيانن بابت شڪايتون ٿيون، جنهن کان پوءِ 1871ع ۾ کيس دمشق جي عهدي تان هٽايو ويو.<ref name="Lovell1998"/><ref name="Kennedy2005"/> سندس برطرفيءَ جي سببن بابت سوانح نگارن ۾ مختلف تشريحون ملن ٿيون. انهن کي ڪنهن هڪ مذهبي يا نسلي برادريءَ جي سازش طور بيان ڪرڻ تاريخي لحاظ کان غيرمحتاط ٿيندو. === شام بابت تصنيفون === برٽن ۽ ازابيل جي شام واري دور سان ڪيترائي سفرناما ۽ تحقيقي ڪتاب لاڳاپيل آهن. 1872ع ۾ ''Unexplored Syria'' (اڻڳوليل شام) نالي ڪتاب شايع ٿيو، جنهن ۾ برٽن ۽ چارلس فريڊرڪ ٽائر ويڪ ڊريڪ جي تحقيق شامل هئي.<ref name="BurtonSyria1872">{{cite book |last1=Burton |first1=Richard F. |last2=Drake |first2=Charles F. Tyrwhitt |title=Unexplored Syria |volume=1–2 |publisher=Tinsley Brothers |location=London |year=1872 |language=en }}</ref> ڪتاب ۾ شام ۽ فلسطين جي جاگرافي، آثار قديمه، مقامي روايتن ۽ سفرن بابت معلومات موجود آهي. == ٽريسٽي ۾ آخري سفارتي مقرري (1872ع–1890ع) == [[فائل:Trieste, Italy.jpg|thumb|[[ٽريسٽي]] جو شهر، جتي برٽن پنهنجي زندگيءَ جا آخري سال گذاريا.]] 1872ع ۾ برٽن کي [[ٽريسٽي]] ۾ برطانوي قونصل مقرر ڪيو ويو. ان وقت ٽريسٽي [[آسٽريا-هنگري]] جي سلطنت جو هڪ اهم بندرگاهه هو. موجوده دور ۾ هي شهر [[اٽلي]] جو حصو آهي. برٽن پنهنجي زندگيءَ جا آخري ارڙهن سال هن شهر ۾ گذاريا ۽ وفات تائين برطانوي قونصل جي عهدي تي رهيو.<ref name="Wright1906"/> === ٽريسٽي ۾ ادبي ۽ علمي سرگرميون === ٽريسٽي ۾ برٽن کي نسبتاً مستحڪم رهائش ۽ مطالعي جو ماحول مليو. هن پنهنجي اڳوڻن سفرن بابت مواد ترتيب ڏنو، ٻولين جو مطالعو جاري رکيو ۽ مختلف ادبي ۽ تاريخي تصنيفن تي ڪم ڪيو. هن دور ۾ سندس ڌيان خاص طور مشرقي ادب، ترجمن، تاريخي ڪتابن ۽ ثقافتي تحقيق ڏانهن وڌيو.<ref name="Kennedy2005"/> === عربي، فارسي ۽ هندستاني ادب جو مطالعو === برٽن کي عربي، فارسي، هندستاني ۽ ٻين ٻولين جي ادب سان ڊگهي عرصي کان دلچسپي هئي. ٽريسٽي ۾ هن انهن ادبي روايتن بابت پنهنجي مطالعي کي جاري رکيو ۽ ڪيترن اهم ڪتابن جا انگريزي ترجما يا ترتيب ڏنل نسخا شايع ڪيا. انهن ۾ ''The Kama Sutra of Vatsyayana''، ''The Book of the Thousand Nights and a Night'' ۽ ٻين تصنيفن جا نالا شامل آهن. انهن ترجمن جي تياريءَ ۾ ٻين عالمن، مترجمن ۽ ساٿين جي ڪردار کي پڻ تسليم ڪرڻ ضروري آهي؛ سڀني ڪتابن کي برٽن جا اڪيلا ۽ سڌا اصل ٻولين مان ڪيل ترجما سمجهڻ درست نه آهي.<ref name="Kennedy2005"/> === برطانوي اعزاز === 1886ع ۾ برٽن کي برطانوي سلطنت طرفان [[آرڊر آف سينٽ مائيڪل ۽ سينٽ جارج]] جو نائيٽ ڪمانڊر (''Knight Commander of the Order of St Michael and St George''، مختصر ''KCMG'') مقرر ڪيو ويو.<ref name="LondonGazette1886"/> ان اعزاز کان پوءِ کيس '''سر رچرڊ فرانسس برٽن''' چيو وڃڻ لڳو. === آخري سال === ٽريسٽي ۾ برٽن جي صحت عمر وڌڻ سان متاثر ٿيڻ لڳي، پر هن ادبي ۽ علمي سرگرميون جاري رکيون. سندس گهرواري ازابيل سندس ڪم، خط و ڪتابت ۽ ذاتي معاملن ۾ ساٿ ڏيندي رهي. برٽن 20 آڪٽوبر 1890ع تي ٽريسٽي ۾ وفات ڪئي.<ref name="Lovell1998"/> == سفارتي دور ۾ اهم تصنيفون == برٽن جي سفارتي ملازمت دوران مختلف ملڪن بابت ڪيترائي ڪتاب شايع ٿيا. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border:1px solid #91abc4;" ! style="background:#194d72;color:white;" | سال ! style="background:#194d72;color:white;" | اصل عنوان ! style="background:#194d72;color:white;" | سنڌي ترجمو ! style="background:#194d72;color:white;" | موضوع |- | style="background:#eaf3fb;" | 1861ع | ''The City of the Saints, and Across the Rocky Mountains to California'' | '''بزرگن جو شهر ۽ راڪي جبلن کان ڪيليفورنيا تائين''' | آمريڪا، مورمن برادري ۽ اولهه وارن علائقن جو سفر |- | style="background:#edf6eb;" | 1863ع | ''Wanderings in West Africa'' | '''اولهه آفريڪا ۾ رولاڪيون''' | اولهه آفريڪا، فرنانڊو پو ۽ سامونڊي علائقا |- | style="background:#fff2e4;" | 1864ع | ''A Mission to Gelele, King of Dahome'' | '''داهومي جي بادشاهه گليلي ڏانهن هڪ مشن''' | داهومي جي سياسي، سماجي ۽ فوجي زندگي |- | style="background:#f3eafa;" | 1869ع | ''Explorations of the Highlands of the Brazil'' | '''برازيل جي بلند علائقن جي ڳولا''' | برازيل جي جاگرافي، معيشت ۽ سماج |- | style="background:#eaf3fb;" | 1870ع | ''Letters from the Battle-Fields of Paraguay'' | '''پيراگوئي جي جنگ جي ميدانن مان خط''' | پيراگوئي جي جنگ ۽ ڏکڻ آمريڪا |- | style="background:#edf6eb;" | 1872ع | ''Unexplored Syria'' | '''اڻڳوليل شام''' | شام، فلسطين، جاگرافي ۽ آثار قديمه |- | style="background:#fff2e4;" | 1877ع | ''Sind Revisited'' | '''سنڌ جو ٻيهر سفر''' | سنڌ، ريلوي، فوج ۽ سماجي تبديليون |} == برٽن جي سفارتي ۽ علمي زندگيءَ جو جائزو == رچرڊ فرانسس برٽن جي سفارتي زندگيءَ ۾ سفر، تحقيق ۽ سرڪاري ذميواريون هڪٻئي سان ڳنڍيل رهيون. فرنانڊو پو ۾ هن اولهه آفريڪا بابت لکيو؛ برازيل ۾ ڏکڻ آمريڪا جي جاگرافي ۽ سماج جو مطالعو ڪيو؛ دمشق ۾ شام ۽ فلسطين جي تاريخي ۽ مذهبي ماحول بابت معلومات گڏ ڪئي؛ ۽ ٽريسٽي ۾ پنهنجي ادبي ۽ ترجمي واري ڪم کي وڌيڪ وقت ڏنو. سندس سفارتي خدمتون هميشه تڪرارن کان پاڪ نه رهيون. خاص طور دمشق واري مقرريءَ دوران سندس رويي ۽ فيصلن بابت اختلاف پيدا ٿيا. برٽن جي تصنيفن جي تاريخي اهميت سندس سفرن جي وسعت، ٻولين سان دلچسپي ۽ مختلف سماجن بابت محفوظ ڪيل معلومات ۾ آهي. ساڳئي وقت سندس لکڻين ۾ برطانوي سامراجي مفادن، ذاتي تعبيرن ۽ اڻويهين صديءَ جي يورپي سماجي سوچ جا اثر پڻ موجود آهن.<ref name="Ghose2006"/><ref name="Kennedy2005"/> انهيءَ ڪري سندس سفارتي ۽ تحقيقي زندگيءَ جو مطالعو ٻنهي پهلوئن، يعني علمي خدمتن ۽ تاريخي حدن، کي نظر ۾ رکي ڪرڻ گهرجي. == ادبي تصنيفون ۽ ترجما == [[فائل:Richard Francis Burton by Rischgitz, 1864.jpg|thumb|upright|رچرڊ فرانسس برٽن، جنهن سفرنامن سان گڏ عربي، فارسي، هندستاني ۽ ٻين ادبي روايتن بابت ڪتاب ۽ ترجما شايع ڪيا.]] رچرڊ فرانسس برٽن پنهنجي سفرنامن، جاگرافيائي تحقيق ۽ سفارتي خدمتن سان گڏ هڪ گهڻ رخي ليکڪ ۽ مترجم پڻ هو. سندس علمي دلچسپين ۾ [[عربي ادب]]، [[فارسي ادب]]، [[سنسڪرت ادب]]، [[پرتگالي ادب]]، مذهبي روايتون، لوڪ ڪهاڻيون، شاعري، انساني سماج ۽ تاريخي هٿيار شامل هئا.<ref name="Kennedy2005"/><ref name="Rice1990"/> برٽن جي نالي سان پنجاهه کان وڌيڪ ڪتاب ۽ ٻيون تصنيفون منسوب ڪيون وڃن ٿيون، جيتوڻيڪ صحيح تعداد جو دارومدار انهيءَ ڳالهه تي آهي ته مختلف جلدن، ٻيهر ڇپيل نسخن، ترجمن ۽ گڏيل تصنيفن کي ڪيئن ڳڻيو وڃي.<ref name="BurtonBibliography"/> سندس ادبي زندگيءَ جي اهم خصوصيت اها هئي ته هن مختلف ٻولين جي ادب کي انگريزي پڙهندڙن تائين پهچائڻ جي ڪوشش ڪئي. البت سندس ڪيترن ترجمن ۾ ٻين عالمن ۽ ساٿين جي مدد شامل هئي، ۽ ڪجهه ڪتاب اصل ٻوليءَ مان سڌي ترجمي بدران اڳوڻن ترجمن ۽ نسخن تي ٻڌل هئا. === ترجمي جو انداز === برٽن جا ترجما اڪثر روايتي وڪٽورين انگريزيءَ کان مختلف انداز ۾ لکيل آهن. هن پراڻن لفظن، غيرمعمولي اصطلاحن، عربي ۽ فارسي لفظن جي نقل، تفصيلي حاشين ۽ ثقافتي تشريحن کي وڏي اهميت ڏني. هن جو مقصد صرف ڪهاڻين يا شعرن جو مطلب منتقل ڪرڻ نه هو، پر انهن سان لاڳاپيل سماجي، مذهبي، لساني ۽ تاريخي پسمنظر پڻ پيش ڪرڻ هو.<ref name="Kennedy2005"/> تنهن هوندي به سندس ترجمن ۾ ڪڏهن ڪڏهن اهڙا اضافا، تشريحون ۽ ذاتي تبصرا ملن ٿا، جيڪي اصل متن جو سڌو حصو نه آهن. انهيءَ ڪري برٽن جي ترجمن کي ادبي ۽ تاريخي اهميت حاصل هجڻ باوجود جديد تنقيدي ترجمن سان ڀيٽي پڙهڻ گهرجي. == وڪرم ۽ ويمپائر (1870ع) == 1870ع ۾ برٽن ''Vikram and the Vampire; or, Tales of Hindu Devilry'' نالي ڪتاب شايع ڪيو. ڪتاب جو سنڌي عنوان '''وڪرم ۽ ويمپائر، يا هندو ڏندڪٿائن جون ڪهاڻيون''' ڪري سگهجي ٿو.<ref name="BurtonVikram1870">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Vikram and the Vampire; or, Tales of Hindu Devilry |publisher=Longmans, Green, and Co. |location=London |year=1870 |language=en }}</ref> هي ڪتاب هندستان جي مشهور [[ويتال پنچويشتي]] يا ''بيتـال پچيسي'' جي قصن سان لاڳاپيل آهي. انهن ڪهاڻين ۾ راجا وڪرمادتيه ۽ هڪ وِيتال يا مافوق الفطرت هستيءَ جي وچ ۾ سوالن ۽ جوابن جو سلسلو بيان ٿئي ٿو. === ڪهاڻين جو پسمنظر === هندستاني روايت ۾ راجا وڪرمادتيه کي دانائي، بهادري ۽ انصاف سان لاڳاپيل هڪ مثالي حڪمران طور پيش ڪيو ويندو آهي. ويتال جي ڪهاڻين ۾ اخلاقي سوال، ذهانت جا امتحان، انصاف، انساني رويي ۽ فيصلي ڪرڻ بابت مسئلا شامل آهن. برٽن انهن قصن کي انگريزي پڙهندڙن لاءِ پنهنجي مخصوص ادبي انداز ۾ پيش ڪيو. === ترجمي جي نوعيت === ''Vikram and the Vampire'' کي سنسڪرت جي ڪنهن هڪ قديم متن جو مڪمل لفظي ترجمو سمجهڻ درست نه آهي. برٽن اڳوڻين هندستاني روايتن ۽ دستياب متنن کي بنياد بڻائي ڪهاڻين کي ترتيب ڏنو ۽ انهن ۾ پنهنجو ادبي انداز شامل ڪيو.<ref name="Kennedy2005"/> ڪتاب هندستاني قصه گوئيءَ جي يورپي ادبي قبوليت جي تاريخ ۾ اهم جاءِ رکي ٿو. == ڪاسيده (1880ع) == [[فائل:Richard Francis Burton.jpg|thumb|upright|برٽن پنهنجي شاعراڻي تصنيف ''The Kasidah'' کي حاجي عبدو اليزدي جي نالي سان پيش ڪيو.]] 1880ع ۾ برٽن ''The Kasidah of Haji Abdu El-Yezdi'' شايع ڪيو. ان جو سنڌي عنوان '''حاجي عبدو اليزدي جو قصيدو''' آهي.<ref name="BurtonKasidah1880">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=The Kasidah of Haji Abdu El-Yezdi |publisher=Bernard Quaritch |location=London |year=1880 |language=en }}</ref> هي ڪتاب هڪ فلسفياڻي نظم آهي، جنهن ۾ انساني زندگي، موت، تقدير، اخلاق، مذهب ۽ علم بابت خيالن جو اظهار ڪيو ويو آهي. === حاجي عبدو اليزدي جي ادبي شخصيت === برٽن نظم کي حاجي عبدو اليزدي نالي هڪ فرضي شاعر جي تصنيف طور پيش ڪيو ۽ پاڻ کي ان جو مترجم ڄاڻايو. حقيقت ۾ هي نظم برٽن جي پنهنجي ادبي تخليق سمجهيو وڃي ٿو. حاجي عبدو اليزدي ان نظم لاءِ اختيار ڪيل ادبي شخصيت هئي.<ref name="Rice1990"/> انهيءَ ڪري ''The Kasidah'' کي ڪنهن تاريخي فارسي شاعر جو مستند ترجمو قرار ڏيڻ درست نه آهي. === فلسفياڻو موضوع === نظم ۾ مختلف مذهبي ۽ فلسفياڻن خيالن جي ڀيٽ ڪئي وئي آهي. برٽن زندگيءَ جي غيريقيني، انساني عقل جي حدن، اخلاقي ذميوارين ۽ موت بابت سوال اٿاريا. ''The Kasidah'' سندس سفرنامن کان مختلف ادبي حيثيت رکي ٿو، ڇاڪاڻ ته اهو بنيادي طور هڪ تخليقي فلسفياڻو نظم آهي. == پورچوگالي شاعر ڪاموئش جا ترجما == برٽن کي پورچوگالي ادب، خاص طور شاعر [[لوئس دي ڪاموئش]] (''Luís de Camões'') سان گهري دلچسپي هئي. هن ڪاموئش جي مشهور رزميه نظم ''Os Lusíadas'' جو انگريزي ترجمو تيار ڪيو. === لوزيئڊس (1880ع) === 1880ع ۾ برٽن جو ترجمو ''The Lusiads'' شايع ٿيو.<ref name="BurtonLusiads1880">{{cite book |last=Camões |first=Luís de |translator-last=Burton |translator-first=Richard F. |title=The Lusiads |publisher=Bernard Quaritch |location=London |year=1880 |language=en }}</ref> ڪتاب جو سنڌي عنوان '''لوزيئڊس''' يا '''پورچوگالين جو رزميه نظم''' ڪري سگهجي ٿو. اصل پورچوگالي نظم 1572ع ۾ شايع ٿيو هو ۽ ان ۾ پورچوگالي سامونڊي سفرن، خاص طور [[واسڪو ڊي گاما]] جي هندستان ڏانهن سفر، کي رزميه انداز ۾ پيش ڪيو ويو آهي. برٽن پنهنجي ترجمي ۾ اصل نظم جي ادبي صورت، تاريخي اشارن ۽ پرتگالي قومي روايتن کي انگريزيءَ ۾ منتقل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. === ڪاموئش جي زندگي ۽ ادبي تحقيق === برٽن ڪاموئش جي زندگي، ادبي پسمنظر ۽ سندس تصنيفن بابت پڻ لکيو. هن پرتگالي شاعر جي زندگيءَ کي يورپي سامونڊي توسيع ۽ هندستان سان پورچوگالي لاڳاپن جي تاريخي پسمنظر ۾ سمجهڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="Kennedy2005"/> ڪاموئش بابت سندس ڪم برٽن جي ادبي دلچسپين جي وسعت کي ظاهر ڪري ٿو. == ڪاما شاسترا سوسائٽي == 1880ع واري ڏهاڪي ۾ برٽن ۽ سندس ساٿي [[فورسٽر فٽزجيرالڊ آربٿناٽ]] (''Forster Fitzgerald Arbuthnot'') هندستاني ۽ مشرقي جنسيات سان لاڳاپيل قديم ادبي متنن جي اشاعت لاءِ هڪ نجي اشاعتي انتظام قائم ڪيو، جيڪو '''ڪاما شاسترا سوسائٽي''' (''Kama Shastra Society'') جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref name="Kennedy2005"/><ref name="Lovell1998"/> ان جو مقصد اهڙا متن محدود خانگي اشاعت ذريعي انگريزي پڙهندڙن تائين پهچائڻ هو، جن جي عام اشاعت وڪٽورين برطانيا ۾ فحاشيءَ بابت قانونن ۽ سماجي پابندين سبب ڏکي ٿي سگهي ٿي. === قانوني ۽ سماجي پسمنظر === 1857ع ۾ برطانيا ۾ ''Obscene Publications Act'' لاڳو ٿيو، جنهن تحت ڪجهه قسم جي اشاعتي مواد تي قانوني ڪارروائي ٿي سگهي ٿي. وڪٽورين دور ۾ جنسيات بابت ادبي ۽ علمي متنن جي اشاعت حساس مسئلو هو. برٽن ۽ آربٿناٽ ڪجهه ڪتابن کي محدود نجي ڇپائيءَ ۽ مخصوص رڪنن تائين ورهائڻ جو طريقو اختيار ڪيو.<ref name="Kennedy2005"/> اهڙي اشاعتي صورت انهن ڪتابن کي قانوني جاچ کان مڪمل ڇوٽ نه ڏيندي هئي، پر عام تجارتي اشاعت کان مختلف انتظام فراهم ڪندي هئي. === آربٿناٽ جو ڪردار === فورسٽر فٽزجيرالڊ آربٿناٽ هندستاني ٻولين ۽ ادب ۾ دلچسپي رکندڙ برطانوي محقق هو. هن برٽن سان گڏ هندستاني جنسيات بابت متنن جي اشاعت ۽ ترجمي ۾ ڪم ڪيو. ڪاما شاسترا سوسائٽيءَ جي ڪتابن کي صرف برٽن جي ذاتي علمي محنت جو نتيجو سمجهڻ درست نه آهي؛ انهن جي تياريءَ ۾ آربٿناٽ ۽ ٻين هندستاني عالمن جو پڻ ڪردار هو.<ref name="Kennedy2005"/> == ڪام سوترا جو انگريزي ترجمو (1883ع) == [[فائل:Kama Sutra title page 1883.jpg|thumb|''The Kama Sutra of Vatsyayana'' جي 1883ع واري انگريزي اشاعت جو عنواني صفحو.]] 1883ع ۾ ''The Kama Sutra of Vatsyayana'' نالي انگريزي ڪتاب شايع ٿيو. هي ڪتاب قديم هندستاني مصنف [[واتسياين]] سان منسوب [[ڪام سوترا]] جي انگريزي ترجمي جي صورت ۾ پيش ڪيو ويو.<ref name="KamaSutra1883">{{cite book |author=Vatsyayana |title=The Kama Sutra of Vatsyayana |publisher=Kama Shastra Society |location=London and Benares |year=1883 |language=en }}</ref> === اصل ڪتاب جو موضوع === ''ڪام سوترا'' قديم هندستاني ادب جو هڪ مشهور متن آهي، جنهن ۾ محبت، ازدواجي لاڳاپن، انساني خواهشن، سماجي زندگيءَ ۽ جنسي روين بابت بحث موجود آهي. اصل ڪتاب کي صرف جنسي عملن جي هدايتن جو مجموعو سمجهڻ نامڪمل آهي، ڇاڪاڻ ته ان ۾ ان دور جي سماجي ۽ ثقافتي زندگيءَ بابت پڻ مواد شامل آهي. === ترجمي ۾ برٽن جو اصل ڪردار === 1883ع واري انگريزي اشاعت کي عام طور برٽن جي نالي سان مشهور ڪيو ويندو آهي، پر جديد تحقيق موجب برٽن ان جو اڪيلو يا سڌو سنسڪرت مان ترجمو ڪندڙ نه هو. ترجمي جي تياريءَ ۾ هندستاني عالمن ۽ مترجمن، خاص طور [[ڀڳوان لال اندراجي]]، شيوارام پرشورام ڀيڙي ۽ ٻين ساٿين جو ڪردار هو. آربٿناٽ پڻ منصوبي سان لاڳاپيل هو، جڏهن ته برٽن متن جي تدوين، اشاعت ۽ انگريزي پڙهندڙن لاءِ پيشڪش ۾ حصو ورتو.<ref name="DonigerKakar2002">{{cite book |author1=Vatsyayana |translator-last1=Doniger |translator-first1=Wendy |translator-last2=Kakar |translator-first2=Sudhir |title=Kamasutra |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |year=2002 |language=en |isbn=978-0-19-283982-4 }}</ref> انهيءَ ڪري انسائيڪلوپيڊيا ۾ هن ڪتاب کي «برٽن سان لاڳاپيل انگريزي ترجمو» چوڻ وڌيڪ درست آهي. === اشاعت جي اهميت === 1883ع واري اشاعت انگريزي پڙهندڙن ۾ ڪام سوترا جي شهرت وڌائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. تنهن هوندي به ترجمي جي زبان، تشريح ۽ اصل سنسڪرت متن سان مطابقت بابت جديد محققن مختلف سوال اٿاريا آهن. اصل متن جي جديد مطالعي لاءِ سنسڪرت مان تيار ڪيل جديد علمي ترجما پڻ استعمال ڪيا وڃن ٿا. == الف ليليٰ جا ترجما (1885ع–1888ع) == [[فائل:Arabian Nights Entertainments illustration.jpg|thumb|''الف ليليٰ'' جي ڪهاڻين سان لاڳاپيل هڪ تاريخي تصوير.]] برٽن جي مشهور ادبي ڪمن مان هڪ عربي قصن جي مجموعي [[الف ليليٰ]] جو انگريزي ترجمو آهي. هن اهو ترجمو ''The Book of the Thousand Nights and a Night'' جي عنوان سان شايع ڪيو.<ref name="BurtonNights1885">{{cite book |translator-last=Burton |translator-first=Richard F. |title=The Book of the Thousand Nights and a Night |volume=1–10 |publisher=Kama Shastra Society |year=1885 |language=en }}</ref> === ڏهن جلدن واري اشاعت === 1885ع ۾ برٽن جو ''الف ليليٰ'' وارو بنيادي ترجمو ڏهن جلدن ۾ شايع ٿيو. ان کان پوءِ 1886ع کان 1888ع تائين ڇهن اضافي جلدن ۾ وڌيڪ قصا ۽ مواد شايع ڪيو ويو.<ref name="BurtonSupplementalNights">{{cite book |translator-last=Burton |translator-first=Richard F. |title=Supplemental Nights to the Book of the Thousand Nights and a Night |volume=1–6 |year=1886–1888 |language=en }}</ref> انهيءَ ريت برٽن جي هن اشاعتي منصوبي جا مجموعي طور سورهن جلد ٿيا. === عربي قصن جي ادبي روايت === ''الف ليليٰ'' عربي، فارسي، هندستاني ۽ ٻين علائقائي قصه گوئيءَ جي روايتن سان لاڳاپيل ڪهاڻين جو مجموعو آهي. ان ۾ [[شهريار]]، [[شهرزاد]] ۽ ٻين ڪردارن ذريعي محبت، سياست، اخلاق، حڪمت، سفر، جادو ۽ انساني زندگيءَ بابت قصا بيان ٿين ٿا. ڪهاڻين جا مختلف عربي نسخا ۽ تاريخي روايتون موجود آهن؛ تنهنڪري ''الف ليليٰ'' کي ڪنهن هڪ دور يا هڪ مصنف جي مڪمل تصنيف قرار ڏيڻ درست نه آهي. === برٽن جو ترجمي وارو انداز === برٽن پنهنجي ترجمي ۾ قديم ۽ غيرمعمولي انگريزي لفظن، عربي اصطلاحن ۽ تفصيلي حاشين کي استعمال ڪيو. هن ڪجهه اهڙن حصن کي پڻ برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي، جيڪي ٻين وڪٽورين انگريزي ترجمن ۾ نرم يا حذف ڪيا ويندا هئا.<ref name="Kennedy2005"/> انهيءَ ڪري سندس ترجمو ادبي شهرت سان گڏ تڪرار جو موضوع پڻ بڻيو. === ايڊورڊ وليم لين ۽ جان پين سان ڀيٽ === برٽن کان اڳ [[ايڊورڊ وليم لين]] ''الف ليليٰ'' جو انگريزي ترجمو تيار ڪيو هو. برٽن جي دور ۾ [[جان پين]] پڻ هن مجموعي جو انگريزي ترجمو شايع ڪيو. برٽن جي ترجمي ۽ جان پين جي ڪم جي وچ ۾ متن جي چونڊ، زبان ۽ اڳوڻن ترجمن مان فائدي وٺڻ بابت علمي بحث موجود آهي.<ref name="Kennedy2005"/> برٽن جي ترجمي کي ٻين سڀني نسخن کان وڌيڪ صحيح قرار ڏيڻ مناسب نه آهي، ڇاڪاڻ ته مختلف ترجمن جا متن، مقصد ۽ ادبي طريقا هڪجهڙا نه آهن. === حاشيا ۽ ثقافتي تبصرا === برٽن جي ''الف ليليٰ'' واري ترجمي ۾ ڊگها حاشيا ۽ تشريحي نوٽس شامل آهن. انهن ۾ تاريخ، جاگرافي، مذهبي روايتن، جنسيات، ٻولين ۽ سماجي رسمن بابت سندس رايا ملن ٿا. اهي حاشيا برٽن جي مطالعي ۽ سوچ بابت اهم مواد فراهم ڪن ٿا، پر انهن ۾ ڪجهه اهڙا نظريا پڻ موجود آهن، جيڪي جديد علمي معيارن موجب غيرثابت ٿيل يا تعصب تي ٻڌل سمجهيا وڃن ٿا. == سوٽاڊڪ زون جو نظريو == برٽن ''الف ليليٰ'' جي ترجمي سان لاڳاپيل هڪ مضمون ۾ ''Sotadic Zone'' يا '''سوٽاڊڪ خطي''' جو نظريو پيش ڪيو. هن نظريي موجب دنيا جي ڪجهه جاگرافيائي علائقن ۾ هم جنس جنسي روين جي موجودگيءَ کي آبهوا ۽ جاگرافيءَ سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي وئي.<ref name="BurtonNights1885"/> === نظريي جو تاريخي پسمنظر === برٽن جو هي نظريو اڻويهين صديءَ جي يورپي جنسيات ۽ انسانيات جي ابتدائي بحثن سان لاڳاپيل هو. هن مختلف ملڪن بابت پنهنجي سفرن ۽ پڙهيل مواد مان عام نتيجا اخذ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. بهرحال، جديد انسانيات، نفسيات ۽ جنسيات جي تحقيق ۾ هن جاگرافيائي نظريي کي سائنسي طور ثابت ٿيل وضاحت تسليم نٿو ڪيو وڃي. === جديد علمي جائزو === برٽن جي سوٽاڊڪ خطي واري تصور کي سندس دور جي سماجي ۽ علمي تاريخ جي حصي طور پڙهڻ گهرجي. ان کي انساني جنسي رجحانن جي جديد سائنسي وضاحت يا ڪنهن مخصوص قوم يا علائقي بابت ثابت ٿيل حقيقت طور پيش ڪرڻ درست نه آهي. == عطر وارو باغ (1886ع) == 1886ع ۾ برٽن ''The Perfumed Garden of the Cheikh Nefzaoui'' نالي ڪتاب جو انگريزي ترجمو شايع ڪيو. هن ڪتاب جو سنڌي عنوان '''شيخ نفزاويءَ جو عطر وارو باغ''' ڪري سگهجي ٿو.<ref name="BurtonPerfumedGarden1886">{{cite book |author=Nefzaoui |translator-last=Burton |translator-first=Richard F. |title=The Perfumed Garden of the Cheikh Nefzaoui |year=1886 |language=en }}</ref> هي ڪتاب اتر آفريڪا جي عربي ادبي روايت سان لاڳاپيل آهي ۽ محبت، ازدواجي زندگي ۽ جنسيات بابت مواد تي مشتمل آهي. === اصل تصنيف === ''عطر وارو باغ'' عربي ادب جي هڪ تاريخي تصنيف آهي، جيڪا عام طور محمد بن محمد النفزاوي سان منسوب ڪئي وڃي ٿي. ڪتاب جي تصنيف ۽ نسخن جي تاريخ بابت مختلف علمي رايا موجود آهن. برٽن جو انگريزي نسخو عربي متن جي هڪ سڌي ۽ مڪمل جديد تنقيدي اشاعت نه هو؛ سندس ڪم ۾ اڳوڻن يورپي ترجمن ۽ دستياب متنن جو اثر موجود هو.<ref name="Kennedy2005"/> === وسيع نسخي تي ڪم === برٽن پنهنجي زندگيءَ جي آخري سالن ۾ هن ڪتاب جي هڪ وڌيڪ وسيع انگريزي نسخي تي ڪم ڪري رهيو هو. سوانحي احوالن موجب، هن نسخي ۾ اضافي مواد ۽ وڌيڪ تفصيلي تشريحون شامل ڪرڻ جو ارادو هو.<ref name="Lovell1998"/> برٽن جي وفات کان پوءِ سندس گهرواري ازابيل سندس ڪجهه غيرشايع ٿيل مسودا تباهه ڪيا. انهن ۾ ''عطر وارو باغ'' جي وسيع نسخي سان لاڳاپيل مواد پڻ شامل هجڻ جو ذڪر ملي ٿو. === مسودن جي تباهيءَ بابت اختلاف === ازابيل برٽن جي بيانن موجب، هن ڪجهه مسودا مذهبي ۽ اخلاقي سببن جي ڪري تباهه ڪيا. سوانح نگارن ۾ ان ڳالهه بابت اختلاف آهي ته ڪهڙا مسودا تباهه ٿيا، انهن جي اصل مواد جي نوعيت ڪهڙي هئي ۽ ان نقصان جو اندازو ڪيترو ٿي سگهي ٿو.<ref name="Lovell1998"/><ref name="Rice1990"/> انهيءَ ڪري ڪنهن غيرموجود مسودي جي مڪمل مواد بابت يقيني دعويٰ ڪرڻ مناسب نه آهي. == تلوار جو ڪتاب (1884ع) == 1884ع ۾ برٽن ''The Book of the Sword'' نالي ڪتاب شايع ڪيو. ان جو سنڌي عنوان '''تلوار جو ڪتاب''' آهي.<ref name="BurtonSword1884">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=The Book of the Sword |publisher=Chatto and Windus |location=London |year=1884 |language=en }}</ref> هي ڪتاب تلوار جي تاريخ، هٿيارن جي ارتقا، مختلف قومن جي جنگي روايتن ۽ ڌاتوءَ مان هٿيار ٺاهڻ جي تاريخ بابت آهي. === هٿيارن جي تاريخ === برٽن مختلف تهذيبن ۾ تلوارن جي استعمال، بناوت ۽ تاريخي اهميت بابت مواد گڏ ڪيو. هن تلوار کي صرف جنگي هٿيار نه، پر سماجي، ثقافتي ۽ تاريخي شئي طور پڻ ڏٺو. ڪتاب ۾ قديم هٿيارن، ڌاتوءَ جي ڪم ۽ مختلف علائقن جي جنگي روايتن بابت بحث موجود آهي. === اڻپورو منصوبو === برٽن جو ارادو تلوار ۽ هٿيارن جي تاريخ بابت وڌيڪ وسيع ڪم ڪرڻ جو هو. ''The Book of the Sword'' ان منصوبي جو پهريون جلد هو، پر رٿيل وڌيڪ جلد سندس زندگيءَ ۾ مڪمل نه ٿيا.<ref name="Wright1906"/> == برٽن جي ترجمن بابت علمي بحث == رچرڊ فرانسس برٽن جي ادبي ڪم کي اڻويهين صديءَ جي ترجمي ۽ مشرقيات جي تاريخ ۾ اهم جاءِ حاصل آهي. هن ڪيترن اهڙن متنن کي انگريزي پڙهندڙن تائين پهچايو، جيڪي ان وقت محدود حلقن ۾ مشهور هئا. تنهن هوندي به سندس ترجمن بابت ڪيترائي علمي سوال موجود آهن. === اصل ٻولين مان ترجمي جو سوال === برٽن ڪيترين ٻولين جي ڄاڻ رکندو هو، پر سندس نالي سان شايع ٿيل هر ڪتاب لازمي طور اصل ٻوليءَ مان سندس اڪيلي سر ڪيل ترجمو نه هو. ڪجهه تصنيفن ۾ هن اڳوڻن ترجمن، مقامي عالمن جي مدد، گڏيل مسودن يا ٻين موجود نسخن کي استعمال ڪيو. خاص طور ''ڪام سوترا'' جي 1883ع واري اشاعت ۾ هندستاني عالمن ۽ آربٿناٽ جي ڪردار کي نظرانداز ڪرڻ تاريخي طور غلط ٿيندو.<ref name="DonigerKakar2002"/> === ترجمي ۾ اضافا ۽ تبديليون === برٽن جي ترجمن ۾ حاشيا، تشريحون، ذاتي تبصرا ۽ غيرمعمولي انگريزي اصطلاح گهڻي تعداد ۾ موجود آهن. انهن مان ڪجهه سندس ڪتابن کي تاريخي ۽ ثقافتي معلومات سان مالا مال ڪن ٿا، جڏهن ته ٻيا اصل متن جي مفهوم ۽ ادبي انداز بابت اختلاف پيدا ڪن ٿا. انهيءَ ڪري جديد تحقيق ۾ سندس ترجمن کي اصل متنن ۽ ٻين ترجمن سان ڀيٽي پڙهيو وڃي ٿو. === مشرقيات ۽ نوآبادياتي پسمنظر === برٽن جي ادبي ۽ ثقافتي تحقيق برطانوي سامراجي دور ۾ ٿي. هن ڪيترن غيريورپي سماجن بابت معلومات گڏ ڪئي، پر سندس لکڻين ۾ ڪڏهن ڪڏهن يورپي برتريءَ جا مفروضا، نسلي درجابنديون ۽ ثقافتي عام نتيجا پڻ ملن ٿا.<ref name="Ghose2006"/><ref name="Kennedy2005"/> تنهنڪري سندس ڪم جي اهميت کي تسليم ڪرڻ سان گڏ ان جي تاريخي ۽ نظرياتي حدن جو تنقيدي جائزو وٺڻ پڻ ضروري آهي. == ادبي تصنيفن ۽ ترجمن جي تاريخوار فهرست == {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border:1px solid #9ab3c8;" ! style="background:#174a73;color:white;" | سال ! style="background:#174a73;color:white;" | اصل عنوان ! style="background:#174a73;color:white;" | سنڌي عنوان ! style="background:#174a73;color:white;" | نوعيت |- | style="background:#eaf3fb;" | 1870ع | ''Vikram and the Vampire'' | '''وڪرم ۽ ويمپائر''' | هندستاني لوڪ ڪهاڻين جي انگريزي ترتيب |- | style="background:#edf6eb;" | 1880ع | ''The Kasidah of Haji Abdu El-Yezdi'' | '''حاجي عبدو اليزدي جو قصيدو''' | برٽن جو فلسفياڻو نظم |- | style="background:#fff2e4;" | 1880ع | ''The Lusiads'' | '''لوزيئڊس''' | ڪاموئش جي پرتگالي رزميه نظم جو ترجمو |- | style="background:#f3eafa;" | 1883ع | ''The Kama Sutra of Vatsyayana'' | '''واتسياين جو ڪام سوترا''' | گڏيل علمي ڪم سان تيار ڪيل انگريزي ترجمو |- | style="background:#eaf3fb;" | 1884ع | ''The Book of the Sword'' | '''تلوار جو ڪتاب''' | هٿيارن جي تاريخ بابت تحقيق |- | style="background:#edf6eb;" | 1885ع | ''The Book of the Thousand Nights and a Night'' | '''الف ليليٰ''' | عربي قصن جو انگريزي ترجمو، ڏهه جلد |- | style="background:#fff2e4;" | 1886ع | ''The Perfumed Garden of the Cheikh Nefzaoui'' | '''شيخ نفزاويءَ جو عطر وارو باغ''' | عربي جنسياتي ادب سان لاڳاپيل ترجمو |- | style="background:#f3eafa;" | 1886ع–1888ع | ''Supplemental Nights to the Book of the Thousand Nights and a Night'' | '''الف ليليٰ جا اضافي قصا''' | ڇهه اضافي جلد |} == برٽن جي ادبي ورثي جي اهميت == رچرڊ فرانسس برٽن جو ادبي ورثو سفرنامن، تاريخي تحقيق، ترجمن، شاعريءَ ۽ ثقافتي مطالعي تي مشتمل آهي. هن عربي، فارسي، هندستاني ۽ ٻين ادبي روايتن کي انگريزي پڙهندڙن تائين پهچائڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو. سندس ڪتابن ۾ وڏي مقدار ۾ تاريخي، لساني ۽ سماجي معلومات محفوظ ٿيل آهي، جيڪا اڻويهين صديءَ جي علمي تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم آهي. ان سان گڏ سندس ڪم ۾ غيريورپي ثقافتن بابت ذاتي تشريحون، نوآبادياتي دور جا تعصب ۽ ڪجهه غيرثابت ٿيل نظريا پڻ موجود آهن. انهيءَ ڪري برٽن جي ادبي خدمتن جو جائزو سندس تصنيفن جي اهميت ۽ انهن جي علمي حدن، ٻنهي کي نظر ۾ رکي ڪرڻ گهرجي. == وفات ۽ آخري ڏينهن == [[فائل:Richard Francis Burton by Rischgitz, 1864.jpg|thumb|upright|سر رچرڊ فرانسس برٽن، جيڪو 20 آڪٽوبر 1890ع تي ٽريسٽي ۾ وفات ڪري ويو.]] سر رچرڊ فرانسس برٽن 20 آڪٽوبر 1890ع تي [[ٽريسٽي]] ۾ وفات ڪئي. ان وقت سندس عمر 69 سال هئي. سندس وفات جو عام طور بيان ڪيل سبب دل جو دورو هو. زندگيءَ جي آخري سالن ۾ هو مختلف بيمارين ۽ ڪمزور ٿيندڙ صحت سبب تڪليف ۾ رهيو، پر ادبي ۽ تحقيقي سرگرميون جاري رکيائين.<ref name="DNB"/><ref name="Lovell1998"/> برٽن جي آخري ڏينهن ۾ سندس گهرواري [[ازابيل برٽن]] سندس سنڀال ڪندي رهي. برٽن جي وفات وقت رومن ڪيٿولڪ پادريءَ جي موجودگي ۽ آخري مذهبي رسمن جي ادائيگيءَ بابت مختلف سوانحي بيان موجود آهن. ازابيل جي بيانن ۽ برٽن جي ٻين ساٿين جي راءِ ۾ اختلاف سبب اهو واقعو سندس مذهبي سڃاڻپ بابت بحث جو حصو بڻيو.<ref name="Rice1990"/> === آخري مذهبي رسمون === ازابيل برٽن رومن ڪيٿولڪ عقيدي جي پيروڪار هئي. برٽن جي وفات وقت هن پادريءَ کي گهرايو ته جيئن آخري مذهبي رسمون ادا ڪري سگهي. ڪجهه سوانحي احوالن موجب، برٽن جي وفات ۽ انهن رسمن جي ادائيگيءَ جي صحيح ترتيب بابت اختلاف آهي. تنهنڪري هن واقعي کي برٽن جي زندگيءَ ۾ رومن ڪيٿولڪ مذهب قبول ڪرڻ جو حتمي ثبوت قرار ڏيڻ مناسب نه آهي.<ref name="Lovell1998"/> برٽن جي مذهبي خيالن بابت سندس پنهنجين لکڻين ۽ ٻين همعصر بيانن ۾ پڻ مختلف اظهار ملن ٿا. == تدفين ۽ مقبرو == [[فائل:Richard Burton's tomb, Mortlake.jpg|thumb|برٽن جي مقبري جي تصوير؛ اصل فائيل نالو وڪيميڊيا ڪامنز تي جانچڻ گهرجي.]] برٽن جو لاش ٽريسٽي مان انگلينڊ آندو ويو. کيس 15 جون 1891ع تي ڏکڻ اولهه [[لنڊن]] جي [[مورٽليڪ]] واري علائقي ۾ سينٽ ميري مئگڊلين رومن ڪيٿولڪ چرچ جي قبرستان ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="DNB"/> سندس مقبرو هڪ عرب بدوي خيمي جي شڪل ۾ تعمير ڪيو ويو. مقبري جي ڊزائن ۽ تعمير ۾ ازابيل برٽن جو اهم ڪردار هو.<ref name="BurtonTomb">{{cite web |title=The Burton Tomb |url=https://burtoniana.org/tomb/ |website=Burtoniana |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> === بدوي خيمي جي شڪل وارو مقبرو === برٽن جي مقبري جي خاص ڳالهه ان جي بناوت آهي. اهو پٿر ۽ سنگ مرمر مان ٺهيل آهي، پر ظاهري شڪل ۾ عرب بدوين جي خيمي سان مشابهت رکي ٿو. مقبري جي هن بناوت کي برٽن جي عربستان ۽ اسلامي دنيا جي سفرن سان لاڳاپيل يادگار طور سمجهيو ويندو آهي. مقبري جي پوئين حصي ۾ هڪ دري آهي، جنهن مان اندر رکيل تابوت ڏسي سگهجن ٿا.<ref name="BurtonTomb"/> === ازابيل برٽن جي تدفين === ازابيل برٽن 1896ع ۾ وفات ڪئي. کيس پڻ پنهنجي مڙس سان گڏ مورٽليڪ جي ساڳئي مقبري ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="RASBurton">{{cite web |title=Richard Francis Burton (1821–1890) |url=https://royalasiaticsociety.org/richard-francis-burton-1821-1890/ |website=Royal Asiatic Society |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> مقبرو ٻنهي جي زندگيءَ ۽ سندن گڏيل سفرن جي يادگار طور مشهور آهي. == ازابيل برٽن ۽ مسودن جي تباهي == برٽن جي وفات کان پوءِ ازابيل برٽن سندس ادبي ورثي جي حفاظت، ترتيب ۽ اشاعت ۾ مصروف ٿي وئي. تنهن هوندي به سندس هڪ عمل، يعني برٽن جي ڪجهه اڻڇپيل مسودن ۽ ڪاغذن کي ساڙڻ، تاريخي ۽ ادبي تڪرار جو سبب بڻيو.<ref name="Lovell1998"/> === عطر واري باغ جو اڻڇپيل نسخو === برٽن پنهنجي آخري سالن ۾ عربي ڪتاب ''The Perfumed Garden'' جي وڌيڪ وسيع انگريزي نسخي تي ڪم ڪري رهيو هو. ان منصوبي کي ''The Scented Garden'' جي عنوان سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو. برٽن جي وفات کان پوءِ ازابيل انهيءَ ڪم سان لاڳاپيل مسودو ساڙي ڇڏيو. سندس خيال ۾ اهڙي مواد جي اشاعت برٽن جي اخلاقي ۽ سماجي شهرت کي نقصان پهچائي سگهي ٿي.<ref name="DNB"/><ref name="Lovell1998"/> === مسودن جي نقصان بابت اختلاف === ازابيل جي عمل تي برٽن جي ڪجهه دوستن ۽ پوءِ جي سوانح نگارن سخت تنقيد ڪئي. سندن خيال ۾ مسودن جي تباهيءَ سبب ادبي ۽ علمي تاريخ جو اهم مواد ضايع ٿيو. ٻئي طرف ازابيل پنهنجي عمل کي مڙس جي شهرت جي حفاظت ۽ مذهبي ذميواريءَ سان ڳنڍيو. تباهه ٿيل مواد جي مڪمل فهرست موجود نه هجڻ سبب ان جي اصل علمي اهميت ۽ مواد بابت يقيني نتيجا ڪڍڻ ممڪن نه آهن.<ref name="Rice1990"/> === محفوظ ٿيل مسودا ۽ خط === ازابيل طرفان ڪجهه مواد ساڙڻ باوجود برٽن جا ڪيترائي خط، مسودا، نوٽس ۽ ڪتاب محفوظ رهيا. انهن مان هڪ اهم مجموعو آمريڪا جي رياست ڪيليفورنيا ۾ واقع [[هنٽنگٽن لائبريري]] وٽ موجود آهي.<ref name="HuntingtonBurton">{{cite web |title=Richard Francis Burton Library Manuscripts Collection |url=https://www.huntington.org/collections/lib-mssrbl |website=The Huntington |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> هن مجموعي ۾ برٽن جي خط و ڪتابت، ذاتي ڪاغذن، ڪتابن ۽ ٻين علمي مواد جا اهم حصا شامل آهن. == برٽن جا مذهبي خيال == رچرڊ فرانسس برٽن جي مذهبي سڃاڻپ ۽ عقيدن بابت سوانح نگارن ۾ اختلاف موجود آهن. هن پنهنجي زندگيءَ دوران اسلام، عيسائيت، هندومت، صوفي فڪر ۽ ٻين مذهبي روايتن جو مطالعو ڪيو. برٽن جي لکڻين مان ظاهر ٿئي ٿو ته هو مذهبي عقيدن ۽ رسمن کي تاريخي، لساني ۽ سماجي نقطه نظر سان پڻ سمجهڻ چاهيندو هو.<ref name="Kennedy2005"/> === اسلام سان لاڳاپو === برٽن عربي ٻولي، اسلامي تاريخ، حج ۽ مسلمان سماجن بابت تفصيلي تحقيق ڪئي. 1853ع ۾ هن مسلمان مسافر جي سڃاڻپ اختيار ڪري مڪي ۽ مديني جو سفر ڪيو ۽ حج جا مناسڪ ادا ڪيا. تنهن هوندي به سندس حج جي ادائيگيءَ مان اهو لازمي نتيجو نٿو نڪري ته هو باقي زندگيءَ لاءِ اسلام جو پيروڪار بڻجي ويو هو. سندس مذهبي عقيدن بابت مختلف وقتن تي ڏنل بيان هڪجهڙا نه آهن.<ref name="BurtonPilgrimage1855"/><ref name="Rice1990"/> === عيسائيت سان لاڳاپو === برٽن جو خانداني پسمنظر انگريزي عيسائي سماج سان لاڳاپيل هو. سندس گهرواري ازابيل رومن ڪيٿولڪ هئي، پر برٽن جي ذاتي مذهبي عقيدن کي ازابيل جي عقيدي سان هڪجهڙو سمجهڻ درست نه آهي. برٽن پنهنجي ڪجهه بيانن ۾ مذهبي شڪ، آزاد خيالي ۽ الحاد سان لاڳاپيل موقف پڻ اختيار ڪيا.<ref name="Kennedy2005"/> === صوفي فڪر ۽ مشرقي فلسفو === برٽن کي صوفي شاعري، فارسي ادب ۽ مشرقي فلسفي سان خاص دلچسپي هئي. سندس تصنيف ''The Kasidah of Haji Abdu El-Yezdi'' ۾ زندگي، موت، اخلاق ۽ مذهبي عقيدن بابت فلسفياڻا سوال اٿاريا ويا آهن. هي نظم برٽن جي ذاتي فڪري جستجوءَ جو اهم مثال آهي، پر ان کي ڪنهن هڪ مذهبي مذهب نامي جي صورت ۾ پڙهڻ مناسب نه آهي. == شخصيت ۽ علمي شهرت == برٽن پنهنجي دور جي مشهور سياحن، ٻولين جي ڄاڻ رکندڙن، ليکڪن ۽ مترجمن مان هو. سندس شهرت جو بنياد سنڌ ۽ هندستان ۾ ملازمت، مڪي ۽ مديني جو سفر، آفريڪا جي مهمن، مختلف ملڪن ۾ سفارتي خدمتن ۽ ادبي ترجمن تي هو.<ref name="DNB"/> سوانح نگارن سندس غيرمعمولي ٻولي سکڻ جي صلاحيت، جسماني همت، تجسس ۽ وسيع مطالعي جو ذڪر ڪيو آهي. تنهن هوندي به سندس شخصيت ۾ سخت مزاجي، تڪراري تبصرا ۽ ٻين محققن سان اختلاف پڻ موجود هئا. === ٻولين جي ڄاڻ === برٽن ڪيترين يورپي، ايشيائي ۽ آفريڪي ٻولين جو مطالعو ڪيو. سندس سوانحي احوالن ۾ ٻولين جو تعداد مختلف ڄاڻايو ويو آهي. ڪڏهن کيس ڪيترين ڏهاڪن ٻولين ۽ لهجن جو ڄاڻو چيو وڃي ٿو، پر انهن سڀني ۾ سندس مهارت هڪجهڙي يا آزاد نموني تصديق ٿيل نه آهي. انهيءَ ڪري «فلاڻين ٻولين تي مڪمل عبور» جهڙي دعويٰ ڪرڻ بدران اهو چوڻ وڌيڪ درست آهي ته برٽن ڪيترين ٻولين جو مطالعو ڪيو ۽ مختلف سطحن تي انهن کي استعمال ڪندو هو.<ref name="McLynn1990"/> === جسماني همت ۽ سفر === برٽن پنهنجي زندگيءَ ۾ ڏکين زميني ۽ سامونڊي سفرن ۾ حصو ورتو. بربرا واري حملي ۾ زخمي ٿيڻ، آفريڪا جي اندرين علائقن ۾ بيمارين کي منهن ڏيڻ ۽ ڊگهن سفرن جي باوجود تحقيق جاري رکڻ سندس زندگيءَ جا اهم واقعا آهن. انهن واقعن سندس همعصر شهرت کي وڌايو، پر سفرن جي ڪاميابيءَ ۾ مقامي رهنمائن، مترجمن ۽ ساٿين جو ڪردار پڻ بنيادي هو. == تاريخي تڪرار ۽ تنقيدي جائزو == برٽن جي زندگيءَ ۽ تصنيفن سان ڪيترائي تڪرار لاڳاپيل آهن. انهن ۾ برطانوي سامراجي نظام سان سندس لاڳاپا، مقامي ماڻهن بابت تعبيرون، جنسيات بابت تحقيق، مذهبي عقيدا، نسلي درجابنديون ۽ ڪجهه غيرتصديق ٿيل ذاتي قصا شامل آهن. جديد تاريخي مطالعي ۾ انهن موضوعن کي سندس علمي خدمتن کان الڳ ڪرڻ بدران ساڳئي تاريخي پسمنظر ۾ ڏٺو وڃي ٿو. === نوآبادياتي دور جي نسلي درجابندي === برٽن جي سنڌ، هندستان ۽ آفريڪا بابت تصنيفن ۾ اڻويهين صديءَ جي يورپي علمي اصطلاحن جو استعمال ملي ٿو. انهن ۾ ''race''، ''tribe'' ۽ ٻين سماجي درجابندين جا اهڙا تصور شامل آهن، جيڪي جديد انسانيات ۽ تاريخ جي معيارن سان هميشه مطابقت نٿا رکن. برٽن جي ڪجهه بيانن ۾ مقامي ماڻهن بابت عام نتيجا ۽ نسلي تعصب پڻ موجود آهن.<ref name="Ghose2006"/><ref name="Kennedy2005"/> انهيءَ ڪري سندس لکڻين کي تاريخي ماخذ طور استعمال ڪندي انهن جي نوآبادياتي پسمنظر کي واضح ڪرڻ ضروري آهي. === جنسيات بابت تحقيق === برٽن انساني جنسي روين، ازدواجي روايتن ۽ جنسيات سان لاڳاپيل ادبي متنن بابت وڏي دلچسپي رکندو هو. سندس ''الف ليليٰ'' جي ترجمي جا حاشيا، ''ڪام سوترا'' سان لاڳاپيل اشاعت ۽ ''عطر واري باغ'' جو ترجمو انهيءَ دلچسپيءَ جا مثال آهن. انهن ڪمن وڪٽورين برطانيا ۾ ادبي ۽ اخلاقي تڪرار پيدا ڪيا. جديد مطالعي ۾ انهن تصنيفن کي جنسيات جي تاريخ ۽ وڪٽورين دور جي ثقافتي روين جي مطالعي لاءِ استعمال ڪيو وڃي ٿو. === سوٽاڊڪ خطي جو غيرثابت ٿيل نظريو === برٽن پنهنجي هڪ مشهور مضمون ۾ دنيا جي ڪجهه علائقن جي آبهوا ۽ جاگرافيءَ کي هم جنس جنسي روين سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي. اهو تصور ''Sotadic Zone'' جي نالي سان مشهور ٿيو. هي نظريو جديد سائنسي تحقيق ۾ ثابت ٿيل وضاحت طور قبول نٿو ڪيو وڃي. ان کي برٽن جي دور جي جنسيات ۽ انسانيات جي تاريخي نظريي طور بيان ڪرڻ گهرجي، نه ته ڪنهن قوم يا علائقي بابت ثابت ٿيل حقيقت طور. === دمشق ۾ يهودين بابت سامي مخالف بيان === برٽن جي دمشق واري سفارتي دور ۽ ان کان پوءِ جي لکڻين ۾ يهودين بابت سخت تعصب ۽ سامي مخالف بيان موجود آهن. سندس وفات کان پوءِ 1898ع ۾ ''The Jew, the Gipsy and El-Islam'' نالي ڪتاب شايع ٿيو. هن ڪتاب ۾ شامل مواد بابت محقق اينڊريو ونسنٽ تفصيلي اڀياس ڪيو آهي. سندس تحقيق موجب، برٽن جي ڪجهه اڻڇپيل لکڻين ۾ يهودين خلاف انتهائي جارحاڻيون دعوائون موجود هيون.<ref name="Vincent1985">{{cite journal |last=Vincent |first=Andrew |title=The Jew, the Gipsy and El-Islam: An Examination of Richard Burton's Consulship in Damascus and His Premature Recall, 1868–1871 |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |volume=117 |issue=2 |pages=155–173 |year=1985 |doi=10.1017/S0035869X00138377 |language=en }}</ref> برٽن سان منسوب انهن بيانن ۾ يهودين خلاف رت جي ڪوڙي الزام واري تاريخي بدناميءَ جو ذڪر پڻ ملي ٿو. اهو الزام هڪ بي بنياد ۽ سامي مخالف سازشي روايت آهي؛ ان جي حق ۾ ڪو معتبر تاريخي ثبوت موجود نه آهي. برٽن جي اهڙين لکڻين کي سندس تعصب جي تاريخي شاهدي طور پڙهڻ گهرجي، نه ته انهن الزامن جي سچائيءَ جي شاهدي طور. === دمشق مان واپسيءَ بابت اختلاف === برٽن کي 1871ع ۾ دمشق جي قونصل واري عهدي تان هٽايو ويو. سندس برطرفيءَ جا سبب مقامي سياسي حالتن، سفارتي اختلافن، مذهبي ۽ سماجي تڪرارن ۽ سندس پنهنجي رويي سان لاڳاپيل هئا. اينڊريو ونسنٽ جي تحقيق ۾ برٽن جي دمشق واري مقرريءَ ۽ وقت کان اڳ واپسيءَ جو تنقيدي جائزو ورتو ويو آهي.<ref name="Vincent1985"/> انهيءَ واقعي کي ڪنهن هڪ مذهبي برادريءَ جي سازش جو نتيجو قرار ڏيڻ تاريخي لحاظ کان غيرمحتاط آهي. === هندستان ۾ مبينا ڳجهي تحقيق === برٽن جي هندستان ۽ سنڌ واري فوجي دور بابت ڪجهه سوانحي احوالن ۾ هڪ مبينا ڳجهي تحقيق جو ذڪر ملي ٿو، جيڪا ڪراچيءَ ۾ مردن جي جنسي سرگرمين سان لاڳاپيل هنڌن بابت هئي. ان واقعي جي تفصيلن، سرڪاري حڪمن ۽ برٽن جي سڌي شرڪت بابت دستاويزي ثبوت محدود ۽ اختلاف جوڳا آهن.<ref name="McLynn1990"/><ref name="Lovell1998"/> تنهنڪري هن قصي کي ثابت ٿيل سرڪاري مهم يا برٽن جي فوجي ملازمت ختم ٿيڻ جو يقيني سبب قرار ڏيڻ مناسب نه آهي. === حج واري سفر ۾ مبينا قتل === برٽن جي حج واري سفر بابت ڪجهه روايتن ۾ سندس سڃاڻپ ظاهر ٿيڻ جي خطري ۽ مبينا قتل جو ذڪر ڪيو ويو آهي. ان واقعي جي آزاد ۽ معتبر تاريخي تصديق موجود نه آهي. انهيءَ ڪري اهڙي دعويٰ کي برٽن جي زندگيءَ سان لاڳاپيل غيرتصديق ٿيل قصي طور ئي بيان ڪرڻ گهرجي. == برٽن بابت سوانحي تحقيق == برٽن جي وفات کان پوءِ سندس زندگيءَ بابت ڪيترائي سوانحي ڪتاب ۽ تحقيقي مقالا شايع ٿيا. انهن ۾ ڪجهه ڪتاب سندس همعصر ماڻهن جي لکڻين تي ٻڌل آهن، جڏهن ته جديد تحقيق ۾ سندس خط، مسودا، سفارتي رڪارڊ ۽ ٻين تاريخي ماخذن جو استعمال ڪيو ويو آهي. === ازابيل برٽن جي سوانح === 1893ع ۾ ازابيل برٽن پنهنجي مڙس جي زندگيءَ بابت ٻن جلدن ۾ ''The Life of Captain Sir Richard F. Burton'' شايع ڪيو.<ref name="IsabelInnerLife1893"/> هي ڪتاب برٽن جي گهريلو زندگيءَ، سفرن ۽ شخصيت بابت اهم معلومات فراهم ڪري ٿو. تنهن هوندي به ازابيل پنهنجي مڙس جي حمايت ۾ لکيو، تنهنڪري سندس سوانح کي مڪمل طور غيرجانبدار ماخذ نٿو سمجهي سگهجي. === ٿامس رائيٽ جي سوانح === 1906ع ۾ [[ٿامس رائيٽ]] برٽن بابت ''The Life of Sir Richard Burton'' شايع ڪيو.<ref name="Wright1906"/> هن ڪتاب ۾ برٽن جي سفرن، تصنيفن، شخصيت ۽ ازابيل جي بيانن بابت تفصيل موجود آهن. رائيٽ جو ڪم برٽن بابت شروعاتي تفصيلي سوانحي تحقيقن مان هڪ آهي. === جديد سوانح نگار === ويهين ۽ ايڪويهين صديءَ ۾ برٽن بابت ڪيترن محققن نئين سر تحقيق ڪئي. انهن ۾ ايف. ايم. بروڊي، بائرن فارويل، ايڊورڊ رائس، فرينڪ ميڪلن، ميري ايس. لوويل، ڊين ڪينيڊي ۽ ٻين جا ڪتاب شامل آهن. انهن محققن برٽن جي زندگيءَ جي مختلف پهلوئن، سندس سفرن، مذهبي خيالن، جنسيات بابت تحقيق، نوآبادياتي پسمنظر ۽ ادبي ورثي جو جائزو ورتو. == علمي ادارن ۾ محفوظ ورثو == برٽن جا ڪتاب، خط، مسودا، نقشا ۽ ٻيا تاريخي ڪاغذ مختلف علمي ادارن ۽ مجموعن ۾ محفوظ آهن. === هنٽنگٽن لائبريري === [[هنٽنگٽن لائبريري]]، سين مارينو، ڪيليفورنيا، برٽن جي محفوظ ٿيل مسودن ۽ ذاتي لائبريريءَ جو هڪ اهم مجموعو رکي ٿي. ان مجموعي ۾ برٽن جي خط و ڪتابت، مسودن ۽ ڪتابن سان گڏ ٻين محققن ۽ ناشرن سان سندس لاڳاپن بابت مواد شامل آهي.<ref name="HuntingtonBurton"/> === رائل ايشياٽڪ سوسائٽي === [[رائل ايشياٽڪ سوسائٽي]] وٽ پڻ برٽن سان لاڳاپيل ڪتاب ۽ تاريخي مواد موجود آهي. سوسائٽيءَ جي مجموعي ۾ برٽن جي لکڻين ۽ سندس علمي لاڳاپن بابت دستاويز شامل آهن.<ref name="RASBurton"/> === اورلينز هائوس گيلري === [[ٽوئڪنهم]] ۾ واقع [[اورلينز هائوس گيلري]] سان پڻ برٽن جي ذاتي شين، تصويرن ۽ يادگارن جو هڪ مجموعو لاڳاپيل آهي. اهي مجموعا برٽن جي زندگيءَ ۽ سفرن بابت تحقيق لاءِ اهم آهن. == ادب ۾ رچرڊ فرانسس برٽن == رچرڊ فرانسس برٽن جي غيرمعمولي زندگيءَ سبب کيس ڪيترن ناولن، ڪهاڻين ۽ ٻين ادبي تصنيفن ۾ ڪردار طور پيش ڪيو ويو آهي. انهن ادبي تصويرن ۾ سندس حقيقي تاريخي زندگيءَ سان گڏ تخيلاتي عنصر پڻ شامل هوندا آهن. === بورخيس جي ڪهاڻي «الف» === ارجنٽائن جي مشهور ليکڪ [[خورخي لوئس بورخيس]] جي ڪهاڻي ''The Aleph'' (الف) ۾ برٽن جي نالي ۽ مشرقي ادب بابت سندس علم سان لاڳاپيل حوالو ملي ٿو. بورخيس پنهنجي ادبي تخليقن ۾ تاريخي ڪتابن، فرضي حوالن ۽ علمي شخصيتن کي گڏ ڪرڻ لاءِ مشهور هو. === ريورورلڊ ناولن جو سلسلو === آمريڪي سائنس فڪشن ليکڪ [[فلپ خوسيه فارمر]] جي ''Riverworld'' (درياهي دنيا) ناولن ۾ رچرڊ فرانسس برٽن هڪ اهم ڪردار آهي. هن تخيلاتي دنيا ۾ مختلف تاريخي دورن جا ماڻهو هڪ غيرمعمولي درياهي جهان ۾ ٻيهر جيئرا ٿين ٿا. برٽن کي اتي هڪ تجسس رکندڙ، مهم جو ۽ علم جي ڳولا ڪندڙ شخصيت طور پيش ڪيو ويو آهي. === برٽن ۽ اسپيڪ === وليم هيريسن جو تاريخي ناول ''Burton and Speke'' برٽن ۽ جان هيننگ اسپيڪ جي آفريڪي مهمن ۽ سندن اختلافن تي ٻڌل آهي. هن ناول کي پوءِ فلم ''Mountains of the Moon'' جي ڪهاڻيءَ لاءِ بنياد بڻايو ويو. === دنيا جو گڏ ڪندڙ === جرمن ٻوليءَ جي ليکڪ [[اليا ٽرويانوف]] جو ناول ''Der Weltensammler''، جنهن جو انگريزي عنوان ''The Collector of Worlds'' آهي، برٽن جي سفرن ۽ مختلف ثقافتن سان سندس لاڳاپن کي ادبي انداز ۾ پيش ڪري ٿو. هن ناول ۾ هندستان، عربستان ۽ آفريڪا سان لاڳاپيل برٽن جي زندگيءَ جا پهلو نمايان آهن. === دي رومانٽڪ === انگريز ناول نگار [[وليم بوئڊ]] جي 2022ع واري ناول ''The Romantic'' ۾ پڻ برٽن ۽ اسپيڪ تاريخي ڪردارن طور ظاهر ٿين ٿا. == فلمن ۽ ٽيليويزن ۾ برٽن == برٽن جي زندگيءَ، خاص طور آفريڪا جي مهمن ۽ اسپيڪ سان اختلافن، ڪيترن فلمن ۽ ٽيليويزن پروگرامن کي متاثر ڪيو آهي. {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#194d72;color:white;" | سال ! style="background:#194d72;color:white;" | عنوان ! style="background:#194d72;color:white;" | نوعيت ! style="background:#194d72;color:white;" | برٽن سان لاڳاپو |- | style="background:#eaf3fb;" | 1971ع | ''The Search for the Nile'' | بي بي سي ٽيليويزن سلسلو | نيل درياهه جي سرچشمي جي ڳولا؛ ڪينيٿ هيگ برٽن جو ڪردار ادا ڪيو |- | style="background:#edf6eb;" | 1990ع | ''Mountains of the Moon'' | تاريخي سوانحي فلم | برٽن ۽ اسپيڪ جون آفريڪي مهمون؛ پيٽرڪ برگن برٽن جو ڪردار ادا ڪيو |- | style="background:#fff2e4;" | 1993ع | ''Zero Patience'' | موسيقيءَ تي ٻڌل تخيلاتي فلم | برٽن جي تاريخي شخصيت جو فرضي ۽ طنزيه استعمال |- | style="background:#f3eafa;" | 2008ع | ''The Victorian Sex Explorer'' | دستاويزي پروگرام | برٽن جي سفرن ۽ جنسيات بابت تحقيق جو جائزو |} === مائونٽنز آف دي مون (1990ع) === 1990ع ۾ هدايتڪار [[باب رافيلسن]] جي فلم ''Mountains of the Moon'' (چنڊ جا جبل) رليز ٿي. فلم ۾ [[پيٽرڪ برگن]] رچرڊ فرانسس برٽن ۽ [[آئين گلين]] جان هيننگ اسپيڪ جو ڪردار ادا ڪيو. ڪهاڻيءَ جو بنياد ٻنهي مهم جوئن جي آفريڪي سفرن، نيل درياهه جي سرچشمي بابت تحقيق ۽ سندن ذاتي اختلافن تي آهي.<ref name="MountainsFilm">{{cite web |title=Mountains of the Moon |url=https://www.imdb.com/title/tt0100196/ |website=IMDb |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> فلم تاريخي واقعن مان متاثر آهي، پر ان کي مڪمل دستاويزي تاريخ بدران ڊرامائي تخليق طور سمجهڻ گهرجي. == تاريخي اهميت ۽ ورثو == رچرڊ فرانسس برٽن جي زندگي اڻويهين صديءَ جي عالمي سفرن، برطانوي سامراجي توسيع، لساني تحقيق ۽ ادبي ترجمن جي تاريخ سان ڳنڍيل آهي. هن سنڌ، هندستان، عربستان، آفريڪا، آمريڪا، برازيل ۽ ٻين علائقن بابت ڪتاب لکيا. سندس اهم خدمتن ۾ سنڌ بابت شروعاتي سماجي ۽ لساني تحقيق، مڪي ۽ مديني جو سفر، هرر ۽ آفريڪا جي وڏين ڍنڍن بابت مهمون ۽ عربي ۽ هندستاني ادب جي انگريزي اشاعت شامل آهن. تنهن هوندي به برٽن جي تاريخي حيثيت صرف سندس ڪاميابين تائين محدود نه آهي. سندس تصنيفن ۾ نوآبادياتي سوچ، نسلي تعصب، مذهبي اختلاف ۽ غيرثابت ٿيل سماجي نظريا پڻ موجود آهن. جديد تحقيق ۾ سندس ڪم کي تاريخي اهميت ۽ تنقيدي احتياط، ٻنهي سان پڙهيو وڃي ٿو. === سنڌ جي تاريخ لاءِ اهميت === سنڌ جي تاريخ جي حوالي سان برٽن جي اهميت خاص طور سندس 1847ع ۽ 1848ع وارين رپورٽن، 1849ع جي لساني مقالن، 1851ع جي ڪتابن، 1852ع جي بازداري بابت تصنيف ۽ 1877ع جي ''Sind Revisited'' ۾ آهي. اهي تصنيفون سنڌ جي ٻولين، سماجي روايتن، مذهبي زندگي، شهرن، آمدرفت ۽ برطانوي دور جي تبديلين بابت همعصر معلومات فراهم ڪن ٿيون. سندس لکڻين ۾ موجود تعصب ۽ نوآبادياتي تشريحن باوجود اهي سنڌ جي اڻويهين صديءَ واري تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم ابتدائي ماخذ آهن. == چونڊ سوانحي ۽ تحقيقي ڪتاب == * Brodie, Fawn M. (1967). ''The Devil Drives: A Life of Sir Richard Burton''. New York: W. W. Norton. * Farwell, Byron (1963). ''Burton: A Biography of Sir Richard Francis Burton''. London: Longmans. * Kennedy, Dane (2005). ''The Highly Civilized Man: Richard Burton and the Victorian World''. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press. * Lovell, Mary S. (1998). ''A Rage to Live: A Biography of Richard and Isabel Burton''. London: Little, Brown. * McLynn, Frank (1990). ''Burton: Snow upon the Desert''. London: John Murray. * Rice, Edward (1990). ''Captain Sir Richard Francis Burton: The Secret Agent Who Made the Pilgrimage to Mecca, Discovered the Kama Sutra, and Brought the Arabian Nights to the West''. New York: Charles Scribner's Sons. * Wright, Thomas (1906). ''The Life of Sir Richard Burton''. London: Everett & Co. * Jeal, Tim (2011). ''Explorers of the Nile: The Triumph and Tragedy of a Great Victorian Adventure''. New Haven: Yale University Press. * Vincent, Andrew (1985). “The Jew, the Gipsy and El-Islam: An Examination of Richard Burton's Consulship in Damascus and His Premature Recall, 1868–1871”. ''Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland''. 117 (2): 155–173. == وڌيڪ پڙهڻ لاءِ == * {{cite book |last=Burton |first=Isabel |title=The Life of Captain Sir Richard F. Burton |volume=1–2 |publisher=Chapman and Hall |location=London |year=1893 |language=en }} * {{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus |publisher=W. H. Allen & Co. |location=London |year=1851 |language=en |url=https://archive.org/details/sindhadnracestha00rich }} * {{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Sind Revisited |volume=1–2 |publisher=Richard Bentley and Son |location=London |year=1877 |language=en }} * {{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://burtoniana.org/ Burtoniana] — برٽن جي ڪتابن، سوانحن ۽ تاريخي دستاويزن جو مجموعو * [https://www.huntington.org/collections/lib-mssrbl هنٽنگٽن لائبريريءَ ۾ برٽن جا مسودا] * [https://royalasiaticsociety.org/richard-francis-burton-1821-1890/ رائل ايشياٽڪ سوسائٽيءَ ۾ برٽن بابت معلومات] * [https://www.gutenberg.org/ebooks/author/898 پروجيڪٽ گٽنبرگ تي برٽن جا ڪتاب] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Richard_Francis_Burton وڪيميڊيا ڪامنز تي رچرڊ فرانسس برٽن جون تصويرون] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:1821ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:1890ع ۾ وفات ڪيل]] [[زمرو:برطانوي سياح]] [[زمرو:برطانوي ليکڪ]] [[زمرو:برطانوي مترجم]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:سنڌ جا سفرناما]] [[زمرو:مشرقيات جا ماهر]] [[زمرو:آفريڪا جا محقق]] 4jusitl1mbfpbug5htk6e2mz9xycx6u 422549 422548 2026-10-18T00:09:54Z Intisar Ali 8681 422549 wikitext text/x-wiki {{Short description|برطانوي سياح، فوجي آفيسر، محقق، لسانيات جو ماهر، مترجم ۽ سفارتڪار (1821ع–1890ع)}} {{Infobox officeholder | honorific_prefix = سر | name = رچرڊ فرانسس برٽن | native_name = Richard Francis Burton | honorific_suffix = KCMG، FRGS، FRAS | image = Richard Francis Burton by Rischgitz, 1864.jpg | image_size = 240px | caption = رچرڊ فرانسس برٽن، 1864ع | office = برطانوي قونصل، فرنانڊو پو | office2 = برطانوي قونصل، سانتوس | office3 = برطانوي قونصل، دمشق | office4 = برطانوي قونصل، ٽريسٽي | birth_date = {{Birth date|1821|3|19|df=yes}} | birth_place = [[ٽورڪي]]، ڊيون، انگلينڊ | death_date = {{Death date and age|1890|10|20|1821|3|19|df=yes}} | death_place = [[ٽريسٽي]]، آسٽريا-هنگري | resting_place = سينٽ ميري مئگڊلين رومن ڪيٿولڪ چرچ جو قبرستان، مورٽليڪ، لنڊن | nationality = برطانوي | education = [[ٽرنٽي ڪاليج، آڪسفرڊ]] | spouse = [[ازابيل برٽن]] (شادي: 22 جنوري 1861ع) | occupation = سياح، فوجي آفيسر، محقق، لسانيات جو ماهر، مترجم، ليکڪ ۽ سفارتڪار | known_for = سنڌ بابت تاريخي ۽ سماجي تحقيق، مڪي ۽ مديني جو سفر، آفريڪا جون جاگرافيائي مهمون ۽ عربي ادب جا ترجما | notable_works = ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus''؛ ''Sind Revisited''؛ ''Personal Narrative of a Pilgrimage to Al-Madinah and Meccah''؛ ''The Book of the Thousand Nights and a Night''؛ ''The Kasidah'' | pen_name = مرزا عبدالله البشري؛ حاجي عبدو اليزدي؛ فرينڪ بيڪر | allegiance = [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] | branch = بمبئي فوج | unit = 18هين مقامي پيادل فوجي ريجمينٽ | nickname = رفئين ڊڪ (Ruffian Dick) | service_years = 1842ع–1861ع | rank = ڪئپٽن | battles = [[ڪريميا جي جنگ]] | awards = نائٽ ڪمانڊر آف دي آرڊر آف سينٽ مائيڪل اينڊ سينٽ جارج؛ ڪريميا ميڊل | signature = Richard Francis Burton signature.svg }} '''سر رچرڊ فرانسس برٽن''' (انگريزي: ''Sir Richard Francis Burton''؛ 19 مارچ 1821ع – 20 آڪٽوبر 1890ع) هڪ مشهور [[برطانيا|برطانوي]] سياح، جاگرافيدان، فوجي آفيسر، [[لسانيات|لسانيات جو ماهر]]، محقق، [[مترجم]]، ليکڪ، [[بشرشناسي|بشرشناس]] ۽ سفارتڪار هو. هن [[ايشيا]]، [[آفريڪا]]، [[ڏکڻ آمريڪا]] ۽ ٻين علائقن جا سفر ڪيا ۽ مختلف قومن جي ٻولين، ثقافتن، مذهبي عقيدن، سماجي رسمن، تاريخ ۽ جاگرافيءَ بابت وسيع تحقيق ڪئي.<ref name="Kennedy2005">{{cite book |last=Kennedy |first=Dane |title=The Highly Civilized Man: Richard Burton and the Victorian World |publisher=Harvard University Press |location=Cambridge, Massachusetts |year=2005 |isbn=9780674018624 |language=en }}</ref><ref name="Young2006">{{cite book |last=Young |first=S. |title=Richard Francis Burton: Explorer, Scholar, Spy |publisher=Marshall Cavendish |location=New York |year=2006 |isbn=9780761422228 |language=en }}</ref> برٽن پنهنجي غيرمعمولي لساني صلاحيتن سبب مشهور هو. سندس سوانح نگارن موجب، هو ڪيترين يورپي، ايشيائي ۽ آفريقي ٻولين ۽ لهجن کان واقف هو. سندس ڄاڻ ۾ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]، [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]، [[اطالوي ٻولي|اطالوي]]، [[عربي ٻولي|عربي]]، [[فارسي ٻولي|فارسي]]، [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]]، [[هندوستاني ٻولي|هندوستاني]]، [[گجراتي ٻولي|گجراتي]]، [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] ۽ ٻيون ٻوليون شامل هيون. سندس ٻولين جي ڄاڻ بابت سوانح نگارن جا انگ مختلف آهن، ڇاڪاڻ ته ڪجهه ليکڪ جدا جدا لهجن کي به مستقل ٻولين طور شمار ڪن ٿا.<ref name="McLynn1990">{{cite book |last=McLynn |first=Frank |title=Of No Country: An Anthology of the Works of Sir Richard Burton |publisher=Charles Scribner's Sons |location=New York |year=1990 |language=en }}</ref> برٽن 1842ع ۾ [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي بمبئي فوج ۾ شامل ٿيو. سندس فوجي زندگيءَ جو اهم حصو هندستان ۽ [[سنڌ]] ۾ گذريو، جتي هن مقامي ٻولين، قومن، مذهبي روايتن ۽ سماجي زندگيءَ جو مطالعو ڪيو. هن سنڌ بابت ڪيترائي ڪتاب لکيا، جن مان ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' (1851ع) ۽ ''Sind Revisited'' (1877ع) سنڌ جي اڻويهين صديءَ جي تاريخ جا اهم ماخذ سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="Burton1851">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus: With Notices of the Topography and History of the Province |publisher=W. H. Allen & Co. |location=London |year=1851 |language=en |url=https://archive.org/details/sindhadnracestha00rich }}</ref><ref name="Burton1877">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Sind Revisited: With Notices of the Anglo-Indian Army; Railroads; Past, Present, and Future, etc. |volume=1–2 |publisher=Richard Bentley and Son |location=London |year=1877 |language=en |url=https://books.google.com/books?id=GwREAQAAMAAJ }}</ref> برٽن جي شهرت جو هڪ اهم سبب 1853ع ۾ مسلمان حاجيءَ جو ويس اختيار ڪري [[مڪو|مڪي]] ۽ [[مدينو|مديني]] جو سفر ڪرڻ هو. ان کان پوءِ هن [[جان هيننگ اسپيڪ]] سان گڏ اوڀر آفريڪا جي جاگرافيائي مهمن ۾ حصو ورتو ۽ 1858ع ۾ [[ڍنڍ ٽانگانيڪا]] تائين پهتو. هو [[رائل جاگرافيائي سوسائٽي]] جو فيلو پڻ هو.<ref name="BBCBurton">{{cite web |title=Historic Figures: Sir Richard Burton |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/burton_sir_richard.shtml |website=BBC History |publisher=BBC |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> سندس ٻين مشهور علمي ۽ ادبي خدمتن ۾ عربي داستانن جي مجموعي ''The Book of the Thousand Nights and a Night'' جو انگريزي ترجمو، ''The Perfumed Garden'' جو ترجمو ۽ ''Kama Sutra'' جي انگريزي اشاعت سان وابستگي شامل آهن. هن سفرنامن، تاريخ، انساني روين، تلواربازي، بازداري، مذهبي مطالعي ۽ بشرشناسيءَ بابت پڻ لکيو.<ref name="Kennedy2005"/> 1861ع کان پوءِ برٽن برطانوي سفارتي ملازمت ۾ رهيو ۽ فرنانڊو پو، برازيل جي سانتوس، [[دمشق]] ۽ ٽريسٽي ۾ قونصل طور خدمتون سرانجام ڏنيون. 1886ع ۾ [[راڻي وڪٽوريا]] کيس نائٽ ڪمانڊر آف دي آرڊر آف سينٽ مائيڪل اينڊ سينٽ جارج جو اعزاز عطا ڪيو.<ref name="LondonGazette1886">{{cite journal |title=The London Gazette |issue=25559 |date=16 February 1886 |page=743 |language=en }}</ref> سنڌي ادب جي محقق [[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع) ۾ برٽن جو ذڪر ڪيو آهي. جوتواڻيءَ موجب، برٽن پنجاهه کان وڌيڪ تصنيفن جو ليکڪ هو، جن مان گهڻيون سفرنامن سان لاڳاپيل هيون.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> == سوانح عمري == === شروعاتي زندگي ۽ خاندان === رچرڊ فرانسس برٽن 19 مارچ 1821ع تي انگلينڊ جي ڊيون علائقي جي سامونڊي شهر [[ٽورڪي]] ۾ ڄائو. سندس ڄمڻ جي هنڌ بابت تاريخي ماخذن ۾ اختلاف ملي ٿو. برٽن پنهنجي سوانحي بيانن ۾ هارٽفورڊشائر جي ايلسٽري ۾ واقع خانداني گهر ''Barham House'' کي پنهنجي ڄمڻ جو هنڌ ڄاڻايو، پر سندس جديد سوانح نگار [[ميري ايس. لوويل]] جي تحقيق موجب، سندس اصل ڄمڻ جو هنڌ ٽورڪي هو.<ref name="Lovell1998">{{cite book |last=Lovell |first=Mary S. |title=A Rage to Live: A Biography of Richard and Isabel Burton |publisher=W. W. Norton & Company |location=New York |year=1998 |isbn=9780393046724 |language=en }}</ref> سندس بپتسما 2 سيپٽمبر 1821ع تي هارٽفورڊشائر جي ايلسٽري چرچ ۾ ٿي.<ref name="HertfordHistory">{{cite book |last=Page |first=William |title=A History of the County of Hertford |volume=2 |publisher=Constable |year=1908 |pages=349–351 |language=en |url=https://www.british-history.ac.uk/vch/herts/vol2/pp349-351 }}</ref> برٽن جو پيءُ ليفٽيننٽ ڪرنل '''جوزف نيٽروِل برٽن''' (Joseph Netterville Burton) اينگلو-آئرش نسل جو برطانوي فوجي آفيسر هو، جيڪو برطانوي فوج جي 36هين پيادل ريجمينٽ سان لاڳاپيل رهيو. سندس ماءُ '''مارٿا بيڪر''' (Martha Baker) هارٽفورڊشائر جي مالدار زميندار رچرڊ بيڪر جي ڌيءَ ۽ وارثن مان هڪ هئي. برٽن جو نالو پڻ سندس ناني واري خاندان جي رچرڊ بيڪر جي نسبت سان رکيو ويو.<ref name="Wright1906">{{cite book |last=Wright |first=Thomas |title=The Life of Sir Richard Burton |volume=1–2 |publisher=Everett & Co. |location=London |year=1906 |language=en |url=https://burtoniana.org/biography/1906-The%20Life%20of%20Sir%20Richard%20Burton%20-%20Wright/HTML/index.html }}</ref> برٽن کي ٻه ڀائر ڀينر هئا: '''ماريا ڪيٿرين ايلزبيٿ برٽن''' ۽ '''ايڊورڊ جوزف نيٽروِل برٽن'''. سندس ڀيڻ ماريا بعد ۾ برطانوي فوجي آفيسر سر هينري وليم اسٽسٽڊ سان شادي ڪئي.<ref name="Wright1906"/> === يورپ ۾ ننڍپڻ ۽ پرورش === برٽن جي ننڍپڻ جو وڏو حصو انگلينڊ، فرانس ۽ اٽليءَ جي مختلف شهرن ۾ گذريو. سندس پيءُ دم جي بيماريءَ سبب نسبتاً سازگار آبهوا جي ڳولا ۾ خاندان کي يورپ جي مختلف علائقن ۾ منتقل ڪندو رهيو.<ref name="Wright1906"/> شروعات ۾ برٽن جو خاندان انگلينڊ جي ايلسٽري ۽ فرانس جي [[ٽورز]] شهر جي وچ ۾ رهندو هو. ٽورز ۾ برٽن ۽ سندس ڀاءُ جي سنڀال هڪ انگريز عورت مسز لنگ ڪندي هئي. سندن شروعاتي تعليم هڪ آئرش استاد ڪلاف جي نگرانيءَ ۾ ٿي. ان کان پوءِ خاندان ٽورز جي ''Rue de l'Archevêché'' واري علائقي ۾ منتقل ٿيو، جتي ٻارن کي جان گلڪرسٽ جي تعليمي اداري ۾ داخل ڪرايو ويو. اتي برٽن کي [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] ۽ [[قديم يوناني ٻولي|قديم يوناني]] ٻولين جي ابتدائي تعليم ملي.<ref name="Wright1906"/> 1829ع ۾ خاندان انگلينڊ موٽيو ۽ برٽن ۽ سندس ڀاءُ کي رچمنڊ گرين جي هڪ ابتدائي اسڪول ۾ داخل ڪرايو ويو. اهو اسڪول ريورنڊ چارلس ڊيلافوس هلائيندو هو. سوانح نگار ٿامس رائيٽ موجب، اسڪول ۾ تعليم ۽ شاگردن جي رهائش جا انتظام اطمينان بخش نه هئا.<ref name="Wright1906"/> بعد ۾ خاندان فرانس جي [[بلوا]] شهر ۾ منتقل ٿيو، جتي ٻارن جي تعليم لاءِ خانگي استادن جو بندوبست ڪيو ويو. برٽن ۽ سندس ڀاءُ کي ريورنڊ ايڇ. آر. ڊو پري پڙهائيندو هو. خاندان ڪجهه عرصي کان پوءِ فرانس مان اٽليءَ ڏانهن ويو. هنن [[مارسي]]، [[ليورنو]]، [[پيسا]]، [[سيئنا]]، [[پيروگيا]]، [[فلورينس]]، [[روم]]، [[نيپلز]]، [[سورينٽو]] ۽ [[ڪاپري]] جهڙن هنڌن تي وقت گذاريو.<ref name="Wright1906"/> اٽليءَ ۾ رهائش دوران برٽن کي اطالوي ٻولي، مصوري ۽ موسيقيءَ سان واقفيت حاصل ٿي. سندس ڀاءُ ايڊورڊ وائلن وڄائڻ ۾ دلچسپي ورتي، جڏهن ته رچرڊ جي دلچسپي ٻولين، سفرن ۽ جسماني سرگرمين ۾ وڌيڪ هئي. 1836ع ۾ خاندان فرانس جي ڏاکڻي شهر [[پو، فرانس|پو]] ڏانهن منتقل ٿيو ۽ پوءِ وري اٽليءَ جي پيسا ۽ لوڪا شهرن ۾ رهيو. هن عرصي ۾ برٽن مختلف يورپي سماجي ۽ ثقافتي ماحولن سان واقفيت حاصل ڪئي.<ref name="Wright1906"/> === ٻولين سان شروعاتي دلچسپي === برٽن ننڍپڻ کان ئي ٻولين سکڻ جي غيرمعمولي صلاحيت ڏيکاري. يورپ جي مختلف علائقن ۾ رهائش سبب هن فرانسيسي، اطالوي ۽ جديد يوناني ٻوليون سکڻ جا موقعا حاصل ڪيا. هن لاطيني ۽ قديم يوناني ٻولين جي تعليم پڻ حاصل ڪئي. سوانح نگار ايڊورڊ رائس موجب، برٽن کي ٻولين جي آوازن، لهجن ۽ تلفظن ۾ فرق سڃاڻڻ جي خاص صلاحيت هئي. هو يورپي ٻولين جي مختلف لهجن جي نقل ڪرڻ ۽ انهن کي ڳالهائڻ ۾ مهارت حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪندو هو.<ref name="Rice1990">{{cite book |last=Rice |first=Edward |title=Captain Sir Richard Francis Burton: The Secret Agent Who Made the Pilgrimage to Mecca, Discovered the Kama Sutra, and Brought the Arabian Nights to the West |publisher=Charles Scribner's Sons |location=New York |year=1990 |isbn=9780684191379 |language=en }}</ref> برٽن جي شروعاتي لساني تعليم سندس مستقبل جي سفرن، فوجي خدمتن ۽ مختلف سماجن بابت تحقيق ۾ مددگار ثابت ٿي. === آڪسفرڊ يونيورسٽيءَ ۾ تعليم === آڪٽوبر 1840ع ۾ برٽن [[آڪسفرڊ يونيورسٽي]] جي [[ٽرنٽي ڪاليج، آڪسفرڊ|ٽرنٽي ڪاليج]] ۾ داخل ٿيو. يونيورسٽيءَ ۾ داخلا کان اڳ هن وليم اليگزينڊر گرينهل ۽ ڊاڪٽر اوگل کان تعليمي رهنمائي حاصل ڪئي هئي.<ref name="Wright1906"/> آڪسفرڊ ۾ برٽن جي دلچسپي روايتي نصابي تعليم کان وڌيڪ ٻولين، تلواربازي، ٻيڙين هلائڻ، شڪار ۽ ٻين جسماني سرگرمين ۾ هئي. هو عربي ۽ ٻين مشرقي ٻولين جي تعليم حاصل ڪرڻ جو خواهشمند هو. هن عربي سکڻ لاءِ يونيورسٽيءَ ۾ موجود ماهرن سان رابطو ڪيو، پر سندس خواهش مطابق انفرادي تعليم جو بندوبست نه ٿي سگهيو. ان کان پوءِ هن پنهنجي ڪوششن سان عربي پڙهڻ شروع ڪئي ۽ اسپيني مستشرق پاسڪوال ڊي گايانگوس کان ڪجهه رهنمائي حاصل ڪئي.<ref name="Wright1906"/> برٽن آڪسفرڊ جي تعليمي نظام ۽ ضابطن تي تنقيد ڪندو هو. سندس خيال ۾ يونيورسٽيءَ جي روايتي تعليم عملي ڄاڻ ۽ آزاد تحقيق جي تقاضائن کي پورو نه ڪندي هئي. اپريل 1842ع ۾ برٽن يونيورسٽيءَ جي منع باوجود گهوڙن جي هڪ مقابلي ۾ شرڪت ڪئي. جڏهن ضابطن جي ڀڃڪڙي ڪندڙ شاگردن خلاف ڪارروائي ڪئي وئي، تڏهن برٽن يونيورسٽيءَ جي اختيارين سان بحث ڪيو. ٻين شاگردن کي عارضي طور ڪاليج مان معطل ڪيو ويو، پر برٽن کي مستقل طور خارج ڪيو ويو.<ref name="Wright1906"/> آڪسفرڊ مان نيڪالي سندس زندگيءَ جو اهم موڙ ثابت ٿي. ان کان پوءِ هن فوجي ملازمت اختيار ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. === بمبئي فوج ۾ شموليت === 1842ع ۾ برٽن [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي بمبئي فوج ۾ آفيسر طور شامل ٿيو. کيس بمبئي فوج جي '''18هين مقامي پيادل فوجي ريجمينٽ''' ۾ مقرر ڪيو ويو. برٽن شروعات ۾ پهرين اينگلو-افغان جنگ ۾ حصو وٺڻ جو خواهشمند هو، پر سندس هندستان پهچڻ تائين اها جنگ ختم ٿي چڪي هئي.<ref name="Rice1990"/> هن کي [[گجرات]] ۾ مقرر ڪيو ويو، جتي سندس فوجي دستو جنرل [[چارلس جيمس نيپيئر]] جي ڪمانڊ هيٺ هو. فوجي ملازمت دوران برٽن مقامي ٻولين، مذهبي روايتن ۽ سماجي زندگيءَ جي مطالعي ۾ گهري دلچسپي ورتي.<ref name="Ghose2006">{{cite book |last=Ghose |first=Indira |chapter=Imperial Player: Richard Burton in Sindh |title=Travel Writing in the Nineteenth Century |editor-last=Youngs |editor-first=Tim |publisher=Anthem Press |year=2006 |pages=71–86 |isbn=9781843317692 |doi=10.7135/upo9781843317692.005 |language=en }}</ref> سندس غيرروايتي روين، تلواربازيءَ جي مهارت ۽ جرئتمند طبيعت سبب کيس '''رفئين ڊڪ''' (''Ruffian Dick'') جي لقب سان پڻ سڏيو ويندو هو.<ref name="Rice1990"/> === هندستان ۾ لساني ۽ ثقافتي مطالعو === هندستان ۾ رهائش دوران برٽن مقامي ٻولين سکڻ لاءِ باقاعدي محنت ڪئي. هن هندوستاني، فارسي، عربي، گجراتي، مراٺي، پنجابي، سنڌي ۽ سرائڪي ٻولين جو مطالعو ڪيو. سندس لساني مهارت بابت مختلف سوانح نگارن جا بيان ملن ٿا. ايڊورڊ رائس موجب، برٽن ڪيترن سرڪاري لساني امتحانن ۾ ڪاميابي حاصل ڪئي هئي ۽ وڌيڪ امتحانن جي تياري پڻ ڪري رهيو هو.<ref name="Rice1990"/> برٽن مقامي ماڻهن سان سڌي رابطي کي ٻولين ۽ ثقافتن جي مطالعي جو اهم ذريعو سمجهندو هو. هو مقامي لباس، ڳالهائڻ جي انداز، رسمن ۽ سماجي آداب جو مشاهدو ڪندو هو. هن هندو، مسلمان ۽ ٻين مذهبي برادرين جي عقيدن ۽ رسمن بابت پڻ ڄاڻ حاصل ڪئي. سندس مذهبي تجربن بابت سوانح نگارن جا مختلف بيان ملن ٿا، جن ۾ هندو مذهبي رسمن ۾ شرڪت، سک روايتن جو مطالعو ۽ صوفي طريقن سان واقفيت شامل آهي.<ref name="Rice1990"/> بهرحال، برٽن جي ذاتي مذهبي وابستگيءَ بابت مختلف روايتن کي هڪجهڙو معتبر نٿو سمجهي سگهجي. سندس ڪجهه دعوائون ذاتي بيانن تي ٻڌل آهن ۽ انهن جي آزاد تاريخي تصديق محدود آهي. === سنڌ ۾ آمد ۽ فوجي خدمتون === [[سنڌ تي انگريزن جو قبضو|1843ع ۾ سنڌ تي برطانوي قبضي]] کان پوءِ علائقي ۾ برطانوي فوجي ۽ انتظامي سرگرميون وڌيون. انهيءَ پسمنظر ۾ 1844ع ۾ برٽن کي سنڌ موڪليو ويو. سنڌ ۾ سندس فوجي خدمتن جو تعلق برطانوي فوج جي مقامي انتظام، جاگرافيائي ڄاڻ ۽ سروي سان هو. هن فوجي ذميوارين سان گڏ سنڌ جي ماڻهن، ٻولين، تاريخ، مذهب ۽ سماجي روايتن بابت معلومات گڏ ڪرڻ شروع ڪئي.<ref name="Ghose2006"/> سنڌ ۾ برٽن جي رهائش سندس علمي ۽ ادبي زندگيءَ جو اهم مرحلو ثابت ٿي. هن سنڌي ٻولي، مقامي برادرين، مذهبي ادارن ۽ سماجي رسمن جو مشاهدو ڪيو. برٽن سنڌ جي مختلف علائقن ۾ سفر ڪندي مقامي ماڻهن سان رابطا قائم ڪيا ۽ سنڌ جي روزمره زندگيءَ بابت نوٽس تيار ڪيا. انهن مشاهدن جي بنياد تي هن بعد ۾ سنڌ بابت ڪيترائي ڪتاب لکيا.<ref name="Burton1851"/> سندس ڪتاب ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' جي مهاڳ موجب، سنڌ ۾ لڳ ڀڳ پنجن سالن جي رهائش دوران کيس اهڙي جامع ڪتاب جي کوٽ محسوس ٿي، جنهن ۾ مقامي ماڻهن جي گهريلو زندگي، مذهبي عقيدن، رسم و رواج ۽ سماجي حالتن بابت تفصيلي ڄاڻ موجود هجي.<ref name="Burton1851"/> برٽن جي سنڌ بابت تحقيق کي جديد تاريخنگاريءَ ۾ نوآبادياتي علم جي پيداوار جي پسمنظر ۾ پڻ ڏٺو ويو آهي. محقق اندرا گهوش پنهنجي مطالعي ''Imperial Player: Richard Burton in Sindh'' ۾ برٽن جي سنڌ واري تجربي ۽ سندس سفرنامن کي برطانوي سامراجي طاقت، ثقافتي مشاهدي ۽ ليکڪ جي شخصيت جي لاڳاپن جي روشنيءَ ۾ بحث هيٺ آندو آهي.<ref name="Ghose2006"/> === سنڌ مان واپسي ۽ ابتدائي تصنيفون === برٽن 1848ع ۾ سنڌ ڇڏي. سنڌ ۾ رهائش دوران گڏ ڪيل مواد بعد ۾ سندس ڪيترين تصنيفن جو بنياد بڻيو. 1851ع ۾ سندس سنڌ بابت ٻه اهم ڪتاب شايع ٿيا: * ''Scinde; or, The Unhappy Valley'' (سنڌ يا ڏکويل وادي)، ٻن جلدن ۾؛ * ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' (سنڌ ۽ سنڌو ماٿريءَ ۾ رهندڙ قومون). 1852ع ۾ سندس ڪتاب ''Falconry in the Valley of the Indus'' (سنڌو ماٿريءَ ۾ بازن سان شڪار) شايع ٿيو، جنهن ۾ بازداري ۽ شڪار سان لاڳاپيل روايتن جو احوال ڏنل آهي.<ref name="BurtonBibliography">{{cite web |title=Major Works of Richard Francis Burton |url=https://static.burtoniana.org/books/index.htm |website=Burtoniana |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> اهي ڪتاب سنڌ جي اڻويهين صديءَ جي سماجي، لساني ۽ ثقافتي تاريخ بابت اهم ابتدائي ماخذ آهن. انهن جي مطالعي وقت برٽن جي ذاتي مشاهدن، ٻڌل روايتن ۽ نوآبادياتي تعبيرن جي وچ ۾ فرق رکڻ ضروري آهي. == سنڌ بابت علمي ۽ تحقيقي خدمتون == [[فائل:Richard-Francis-Burton-by-Lock-&-Whitfield,-1876.png|thumb|upright|رچرڊ فرانسس برٽن جي 1876ع واري تصوير، جيڪا لاڪ ۽ وِٽفيلڊ جي فوٽوگرافي اسٽوڊيو ۾ ورتي وئي.]] [[سنڌ]] ۾ رهائش دوران رچرڊ فرانسس برٽن فوجي ذميوارين سان گڏ تاريخ، جاگرافي، ٻولين، مقامي ادب، مذهبي عقيدن، سماجي رسمن ۽ ماڻهن جي روزمره زندگيءَ بابت مواد گڏ ڪيو. سندس سنڌ بابت تحقيق جا نتيجا سرڪاري رپورٽن، علمي مقالن ۽ سفرنامن جي صورت ۾ شايع ٿيا. برٽن جي سنڌ بابت لکڻين ۾ ٻن قسمن جو مواد نمايان آهي: پهريون، سندس ذاتي سفرن ۽ مشاهدن تي ٻڌل احوال؛ ٻيو، مقامي ماڻهن، عالمن، استادن ۽ ٻين ڄاڻ رکندڙ شخصيتن کان حاصل ڪيل روايتون ۽ معلومات. انهيءَ ڪري سندس تصنيفون تاريخي ماخذ هجڻ سان گڏ برطانوي نوآبادياتي دور جي علمي سوچ جو پڻ اظهار ڪن ٿيون.<ref name="Ghose2006"/><ref name="Kennedy2005"/> === سنڌ بابت شروعاتي سرڪاري رپورٽون === برٽن جي سنڌ بابت تحقيق صرف سندس مشهور ڪتابن تائين محدود نه هئي. 1847ع ۽ 1848ع ۾ هن سنڌ جي آبادي، رسم و رواج، ٻولين، ادب، زراعت ۽ وقت جي حساب بابت ٻه اهم رپورٽون پڻ تيار ڪيون، جيڪي بمبئي حڪومت جي سرڪاري رڪارڊن ۾ شايع ٿيون.<ref name="BurtonMinorWorks">{{cite web |title=Shorter Works by Richard Francis Burton |url=https://burtoniana.org/minor/by-year/index.htm |website=Burtoniana |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> ==== سنڌ جي آبادي، رسم و رواج، ٻولي ۽ ادب بابت نوٽس (1847ع) ==== 1847ع ۾ برٽن جو مقالو ''Notes Relative to the Population of the Sind; and the Customs, Language, and Literature of the People'' (سنڌ جي آبادي، ماڻهن جي رسم و رواج، ٻولي ۽ ادب بابت نوٽس) شايع ٿيو. هي مقالو ''Bombay Government Records'' جي نئين سلسلي جي سترهين نمبر، ٻئي حصي، صفحن 637 کان 657 تائين شايع ٿيو.<ref name="Burton1847">{{cite report |last=Burton |first=Richard F. |title=Notes Relative to the Population of the Sind; and the Customs, Language, and Literature of the People |work=Bombay Government Records |series=New Series |number=17 |volume=Part 2 |pages=637–657 |year=1847 |language=en }}</ref> هن رپورٽ جو موضوع سنڌ جي آبادي ۽ ماڻهن جي سماجي ۽ لساني زندگي هو. ان ۾ مقامي ماڻهن جي روايتن، ٻوليءَ ۽ ادب بابت گڏ ڪيل معلومات پيش ڪئي وئي. اها رپورٽ برٽن جي پوءِ شايع ٿيل ڪتاب ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' جي موضوعاتي پسمنظر کي سمجهڻ لاءِ اهم آهي. ==== سنڌ ۾ وقت جي ورهاست، زراعت ۽ نشي آور شين بابت نوٽس (1848ع) ==== 1848ع ۾ برٽن جو ٻيو مقالو ''Brief Notes Relative to the Division of Time, and Articles of Cultivation in Sind; to Which Are Appended Remarks on the Modes of Intoxication in That Province'' شايع ٿيو. ان جي عنوان جو سنڌي ترجمو '''سنڌ ۾ وقت جي ورهاست، پوکيل فصلن ۽ نشي جي طريقن بابت مختصر نوٽس''' ڪري سگهجي ٿو. هي مقالو ''Bombay Government Records'' جي نئين سلسلي جي سترهين نمبر، ٻئي حصي، صفحن 613 کان 636 تائين شايع ٿيو.<ref name="Burton1848">{{cite report |last=Burton |first=Richard F. |title=Brief Notes Relative to the Division of Time, and Articles of Cultivation in Sind; to Which Are Appended Remarks on the Modes of Intoxication in That Province |work=Bombay Government Records |series=New Series |number=17 |volume=Part 2 |pages=613–636 |year=1848 |language=en }}</ref> هن رپورٽ ۾ سنڌ ۾ وقت جي روايتي حساب، زراعت سان لاڳاپيل موضوعن ۽ نشي آور شين جي استعمال بابت احوال ڏنو ويو. رپورٽ جي تياريءَ سان اسسٽنٽ سرجن جان ايلرٽن اسٽاڪس جو نالو پڻ لاڳاپيل آهي. تحقيق موجب، رپورٽ جي ڪجهه حصن ۾ اسٽاڪس جي شرڪت هئي، جڏهن ته نشي جي طريقن بابت اضافي تبصرا برٽن جي ڪم سان منسوب ڪيا ويا آهن.<ref name="BurtonMinorWorks"/> === سنڌي ٻولي ۽ مقامي لساني روايتون === برٽن کي سنڌي ٻولي ۽ ان جي پاڙيسري ٻولين سان لاڳاپن ۾ خاص دلچسپي هئي. هن سنڌ ۾ رهائش دوران مقامي ماڻهن جي ڳالهائڻ جا طريقا، مختلف لهجا، ٻولين جا لفظ ۽ ادبي روايتون سمجهڻ جي ڪوشش ڪئي. سندس 1851ع واري ڪتاب ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' ۾ سنڌ جي ٻولين ۽ ادب بابت بحث موجود آهي. هن مقامي سماجي ۽ مذهبي زندگيءَ کي سمجهڻ لاءِ ٻوليءَ جي ڄاڻ کي اهميت ڏني.<ref name="Burton1851"/> برٽن جو لساني ڪم اڻويهين صديءَ جي وچ ڌاري سنڌ ۽ ڀرپاسي جي علائقن جي ٻولين بابت يورپي تحقيق جي شروعاتي مثالن مان هڪ آهي. البت سندس دور جي ٻولين جي درجابندي ۽ اصطلاحن کي جديد لسانيات جي درجابنديءَ کان الڳ سمجهڻ گهرجي. === جتڪي، ملتاني ۽ پشتو بابت مقالا === 1849ع ۾ برٽن جا لسانيات بابت مقالا بمبئي شاخ جي رائل ايشياٽڪ سوسائٽيءَ جي رسالي ''Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society'' ۾ شايع ٿيا. انهن ۾ جتڪي يا بيلوچڪي لهجي جي گرامر، ملتاني ٻوليءَ جي گرامر ۽ پشتو ٻوليءَ جي هڪ درسي مجموعي بابت تنقيدي اڀياس شامل هئا.<ref name="DNB"/> ==== جتڪي يا بيلوچڪي لهجي جي گرامر ==== ''A Grammar of the Jataki or Belochki Dialect'' (جتڪي يا بيلوچڪي لهجي جي گرامر) جنوري 1849ع ۾ شايع ٿيو. هي مقالو ''Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society'' جي ٽئين جلد، ٻارهين شماري، صفحن 84 کان 125 تائين شايع ٿيو.<ref name="BurtonJataki1849">{{cite journal |last=Burton |first=Richard F. |title=A Grammar of the Jataki or Belochki Dialect |journal=Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society |volume=3 |issue=12 |pages=84–125 |date=January 1849 |language=en }}</ref> مقالي جي عنوان ۾ استعمال ٿيل ''Jataki'' ۽ ''Belochki'' تاريخي لساني اصطلاح آهن. انهن کي جديد ٻولين جي نالن يا حدن سان بنا تحقيق جي هڪجهڙو سمجهڻ مناسب نه آهي. ==== ملتاني ٻوليءَ جي گرامر ==== برٽن جي شروعاتي تصنيفن بابت ''Dictionary of National Biography'' ۾ ''A Grammar of the Multani Language'' (ملتاني ٻوليءَ جي گرامر) جو ذڪر ملي ٿو ۽ ان کي 1849ع جي لساني مقالن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.<ref name="DNB"/> ملتاني ٻوليءَ جو تعلق موجوده سرائڪي لساني روايت سان آهي. تنهن هوندي به برٽن جي اصل مقالي ۾ استعمال ٿيل اصطلاحن ۽ درجابنديءَ کي انهيءَ دور جي لساني ماحول جي روشنيءَ ۾ سمجهڻ گهرجي. ==== پشتو بابت تنقيدي نوٽس ==== ''Notes and Remarks on Dr. Dorn's Chrestomathy of the Pushtu or Afghan Language'' (ڊاڪٽر ڊورن جي پشتو يا افغان ٻوليءَ جي درسي مجموعي بابت نوٽس ۽ تبصرا) جنوري 1849ع ۾ شايع ٿيو. هي مقالو ''Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society'' جي ٽئين جلد، ٻارهين شماري، صفحن 58 کان 69 تائين موجود آهي.<ref name="BurtonPushtu1849">{{cite journal |last=Burton |first=Richard F. |title=Notes and Remarks on Dr. Dorn's Chrestomathy of the Pushtu or Afghan Language |journal=Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society |volume=3 |issue=12 |pages=58–69 |date=January 1849 |language=en }}</ref> هن مقالي ۾ برٽن پشتو ٻوليءَ بابت ڊاڪٽر ڊورن جي علمي ڪم جو جائزو ورتو. === سنڌي ادب ۽ زباني روايتون === برٽن جي سنڌ بابت ڪتابن ۾ مقامي ٻولين ۽ ادب سان گڏ زباني روايتن، قصن، مذهبي بيانن ۽ سماجي رسمن بابت مواد پڻ موجود آهي. سندس تحقيق جو هڪ اهم پهلو اهو هو ته هن صرف سياسي واقعن يا حڪمرانن جي تاريخ تائين پاڻ کي محدود نه رکيو، پر ماڻهن جي روزمره زندگيءَ، ٻوليءَ ۽ ثقافتي اظهار کي پڻ موضوع بڻايو.<ref name="Burton1851"/> ''Sind Revisited'' ۾ پڻ مقامي قصن ۽ ڏندڪٿائن جا احوال، شاعريءَ جا ترجما ۽ مذهبي روايتن جا بيان ملن ٿا.<ref name="Burton1877"/> انهن لکڻين کي سنڌ جي لوڪ ادب ۽ ثقافتي تاريخ جي مطالعي ۾ مددگار مواد طور استعمال ڪري سگهجي ٿو، پر برٽن جي ترجمن ۽ تشريحن کي اصل سنڌي متنن جو مڪمل متبادل نٿو سمجهي سگهجي. === سنڌ جون قومون، برادريون ۽ سماجي بناوت === برٽن پنهنجي 1851ع واري ڪتاب ۾ سنڌ جي آباديءَ جي مختلف گروهن، مذهبي برادرين ۽ سماجي رسمن بابت معلومات گڏ ڪئي. سندس تحقيق ۾ سنڌ جي ماڻهن جي لباس، رهڻي ڪهڻي، پيشَن، مذهبي روايتن ۽ روزمره لاڳاپن بابت احوال موجود آهن.<ref name="Burton1851"/> ڪتاب جي عنوان ۾ استعمال ٿيل لفظ ''Races'' اڻويهين صديءَ جي يورپي علمي اصطلاحات جو حصو هو. جديد علمي مطالعي ۾ ان کي حياتياتي نسلن جي ثابت ٿيل درجابنديءَ بدران تاريخي ۽ نوآبادياتي اصطلاح طور پڙهڻ ضروري آهي. برٽن جي بيانن ۾ ڪڏهن ڪڏهن ماڻهن ۽ برادرين بابت اهڙا عام نتيجا ۽ قدرائتا فيصلا ملن ٿا، جيڪي سندس دور جي برطانوي سامراجي سوچ سان لاڳاپيل هئا. تنهنڪري سندس لکڻين کي ٻين مقامي ۽ تاريخي ماخذن سان ڀيٽي استعمال ڪرڻ گهرجي.<ref name="Kennedy2005"/><ref name="Ghose2006"/> === سنڌ جي مذهبي زندگي === برٽن سنڌ جي مسلمانن ۽ هندن جي مذهبي روايتن، عبادتگاهن، مذهبي شخصيتن ۽ سماجي رسمن بابت لکيو. هن جي مشاهدي ۾ مذهبي عقيدن سان گڏ انهن جو روزمره زندگيءَ، سماجي لاڳاپن ۽ مقامي ثقافت تي اثر پڻ شامل هو.<ref name="Burton1851"/> سنڌ بابت سندس تصنيفون اڻويهين صديءَ ۾ مذهبي زندگيءَ جي مطالعي لاءِ هڪ همعصر برطانوي ليکڪ جو احوال فراهم ڪن ٿيون. انهن ۾ موجود مذهبي تعبيرون ۽ مختلف برادرين بابت تبصرا برٽن جا ذاتي يا ٻڌل بيان ٿي سگهن ٿا؛ تنهنڪري انهن کي سمورن سنڌ واسين جي گڏيل راءِ يا ثابت ٿيل تاريخي حقيقت طور پيش ڪرڻ مناسب نه آهي. == سنڌ بابت اهم ڪتاب == برٽن سنڌ جي سفرن ۽ تحقيق تي ٻڌل گهٽ ۾ گهٽ چار اهم ڪتاب شايع ڪيا. انهن مان ٽي 1851ع ۽ 1852ع ۾، جڏهن ته چوٿون 1877ع ۾ شايع ٿيو.<ref name="BurtonBibliography"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border:1px solid #8aaac5;" ! style="background:#194d72;color:white;" | سال ! style="background:#194d72;color:white;" | اصل عنوان ۽ سنڌي ترجمو ! style="background:#194d72;color:white;" | بنيادي موضوع ! style="background:#194d72;color:white;" | اشاعتي تفصيل |- | style="background:#e9f3fc;" | 1851ع | ''Scinde; or, The Unhappy Valley'' '''سنڌ يا ڏکويل وادي''' | سنڌ جا سفر، جاگرافي، شهر، سماج ۽ برطانوي انتظام | رچرڊ بينٽلي، لنڊن؛ ٻه جلد |- | style="background:#edf6eb;" | 1851ع | ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' '''سنڌ ۽ سنڌو ماٿريءَ ۾ رهندڙ قومون''' | سنڌ جي آبادي، تاريخ، ٻوليون، مذهبي روايتون ۽ رسم و رواج | ڊبليو. ايڇ. ايلن اينڊ ڪمپني، لنڊن |- | style="background:#fff2e4;" | 1852ع | ''Falconry in the Valley of the Indus'' '''سنڌو ماٿريءَ ۾ بازن سان شڪار''' | بازداري، شڪار جا طريقا ۽ انهن سان لاڳاپيل روايتون | جان وان وورسٽ، لنڊن |- | style="background:#f2eafb;" | 1877ع | ''Sind Revisited'' '''سنڌ جو ٻيهر سفر''' | سنڌ جو ٻيهر مشاهدو، شهر، ريلوي، فوج ۽ سماجي تبديليون | رچرڊ بينٽلي اينڊ سن، لنڊن؛ ٻه جلد |} === سنڌ يا ڏکويل وادي (1851ع) === ''Scinde; or, The Unhappy Valley'' برٽن جي سنڌ بابت شروعاتي سفرنامن مان هڪ آهي. اهو 1851ع ۾ لنڊن مان رچرڊ بينٽليءَ ٻن جلدن ۾ شايع ڪيو.<ref name="BurtonUnhappy">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Scinde; or, The Unhappy Valley |volume=1–2 |publisher=Richard Bentley |location=London |year=1851 |language=en |url=https://burtoniana.org/books/1851-Scinde%20or%20the%20Unhappy%20Valley/index.htm }}</ref> ڪتاب ۾ برٽن سنڌ ۾ پنهنجي رهائش ۽ سفرن دوران ڏٺل جاگرافيائي، سماجي ۽ انتظامي حالتن بابت لکيو. ان ۾ سنڌ جي شهرن، [[سنڌو درياهه]]، مقامي ماڻهن جي رهڻي ڪهڻي، برطانوي فوجي ۽ انتظامي ماحول ۽ علائقي بابت سندس ذاتي مشاهدن جو احوال ملي ٿو. ڪتاب جو عنوان ''The Unhappy Valley'' يعني «ڏکويل وادي» برٽن جي ادبي انداز ۽ سنڌ بابت سندس ذاتي تاثر کي ظاهر ڪري ٿو. ان کي سنڌ جي ماڻهن يا تاريخ بابت غيرجانبدار علمي فيصلو سمجهڻ بدران سفرنامي جي عنوان طور پڙهڻ گهرجي. برٽن جي سفرنامن ۾ واقعاتي بيان سان گڏ ذاتي تبصرا، طنز ۽ ثقافتي مقابلا به ملن ٿا. اهو انداز سندس ٻين سفرنامن ۾ پڻ نمايان آهي.<ref name="Ghose2006"/> === سنڌ ۽ سنڌو ماٿريءَ ۾ رهندڙ قومون (1851ع) === ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus: With Notices of the Topography and History of the Province'' برٽن جي سنڌ بابت مشهور ۽ تفصيلي تصنيفن مان هڪ آهي. هي ڪتاب 1851ع ۾ لنڊن جي ناشر ڊبليو. ايڇ. ايلن اينڊ ڪمپني شايع ڪيو.<ref name="Burton1851"/> ڪتاب جو عنوان سنڌيءَ ۾ '''سنڌ ۽ سنڌو ماٿريءَ ۾ رهندڙ قومون: صوبي جي جاگرافي ۽ تاريخ بابت احوال''' ترجمو ڪري سگهجي ٿو. هن ڪتاب ۾ سنڌ جي جاگرافي، تاريخ، آبادي، ٻولين، سماجي زندگيءَ، مذهبي عقيدن، رسمن ۽ مقامي ثقافت بابت معلومات گڏ ڪئي وئي آهي. برٽن ڪتاب جي مهاڳ ۾ سنڌ بابت اهڙي تصنيف جي ضرورت بيان ڪئي، جيڪا مقامي ماڻهن جي روزمره زندگيءَ ۽ سماجي روايتن بابت جامع معلومات مهيا ڪري. هن ڪتاب جي اهميت جو هڪ سبب اهو آهي ته اهو سنڌ تي برطانوي قبضي کان ٿوري ئي عرصي پوءِ تيار ٿيو، جڏهن علائقي جي سياسي ۽ انتظامي نظام ۾ تبديليون اچي رهيون هيون. ==== ڪتاب جا اهم موضوع ==== ڪتاب ۾ هيٺيان موضوع نمايان آهن: * سنڌ جي جاگرافي ۽ تاريخي پسمنظر؛ * سنڌ جي آبادي ۽ مقامي برادريون؛ * سنڌي ۽ ڀرپاسي جي ٻولين بابت معلومات؛ * ماڻهن جي روزمره زندگي ۽ گهريلو رسمون؛ * مسلمانن ۽ هندن جون مذهبي روايتون؛ * مقامي سماجي ۽ ثقافتي رواج؛ * سنڌ جي ماڻهن بابت برٽن جا مشاهدا ۽ تعبيرون. برٽن جي هن تصنيف کي سنڌ جي تاريخ لاءِ ابتدائي ماخذ طور استعمال ڪري سگهجي ٿو. تنهن هوندي به ڪتاب ۾ پيش ڪيل قومن ۽ برادرين جي درجابندي، مذهبي بيانن ۽ سماجي تبصرن کي جديد تاريخي تحقيق سان ڀيٽڻ ضروري آهي.<ref name="Ghose2006"/> === سنڌو ماٿريءَ ۾ بازن سان شڪار (1852ع) === ''Falconry in the Valley of the Indus'' برٽن جو بازداري ۽ شڪار بابت ڪتاب آهي، جيڪو 1852ع ۾ لنڊن جي ناشر جان وان وورسٽ شايع ڪيو.<ref name="BurtonFalconry1852">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Falconry in the Valley of the Indus |publisher=John Van Voorst |location=London |year=1852 |language=en |url=https://archive.org/details/falconryinvalley00burt }}</ref> [[بازداري]] شڪاري پکين، خاص طور بازن ۽ شاهينن، کي تربيت ڏئي شڪار ڪرڻ جي روايتي فن کي چيو ويندو آهي. برٽن هن ڪتاب ۾ سنڌو ماٿريءَ جي بازداريءَ سان لاڳاپيل تجربن، شڪار جي طريقن ۽ شڪاري پکين بابت معلومات پيش ڪئي. ڪتاب سنڌ جي تاريخي سماج ۾ شڪار ۽ تفريحي سرگرمين جي مطالعي لاءِ مددگار ماخذ آهي. ان سان گڏ اهو برٽن جي دلچسپين جي وسعت کي پڻ ظاهر ڪري ٿو، ڇاڪاڻ ته سندس تحقيق صرف ٻولين، مذهب يا جاگرافيءَ تائين محدود نه هئي. === سنڌ جو ٻيهر سفر (1877ع) === [[فائل:Richard-Francis-Burton-by-Lock-&-Whitfield,-1876 (cropped).png|thumb|upright|رچرڊ فرانسس برٽن، 1876ع. انهيءَ عرصي ۾ هن سنڌ جو ٻيهر سفر ڪيو.]] برٽن سنڌ ڇڏڻ کان لڳ ڀڳ ٽن ڏهاڪن پوءِ 1875ع–1876ع جي سفر دوران پنهنجي گهرواري [[ازابيل برٽن]] سان گڏ سنڌ واپس آيو. هن سفر جا مشاهدا سندس ڪتاب ''Sind Revisited: With Notices of the Anglo-Indian Army; Railroads; Past, Present, and Future, etc.'' ۾ شامل آهن، جيڪو 1877ع ۾ لنڊن مان رچرڊ بينٽلي اينڊ سن ٻن جلدن ۾ شايع ڪيو.<ref name="Burton1877"/> ڪتاب جو عنوان سنڌيءَ ۾ '''سنڌ جو ٻيهر سفر: اينگلو-انڊين فوج، ريلوي، ماضي، حال ۽ مستقبل بابت احوال''' ترجمو ڪري سگهجي ٿو. برٽن هن ڪتاب ۾ سنڌ جي پنهنجي اڳوڻي تجربن کي نئين سفر دوران ڏٺل حالتن سان ڀيٽيو. سندس مشاهدي ۾ شهرن جي ترقي، آمدرفت، ريلوي، فوجي انتظام ۽ سماجي تبديليون شامل هيون. ==== سنڌ جي شهرن جو احوال ==== ''Sind Revisited'' ۾ [[ڪراچي]]، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۽ سنڌ جي ٻين شهرن ۽ علائقن جو ذڪر ملي ٿو. ڪتاب ۾ [[ڪوٽڙي]]، [[سيوهڻ]]، [[روهڙي]]، [[سکر]]، [[شڪارپور]]، [[خيرپور ميرس|خيرپور]] ۽ سنڌو درياهه سان لاڳاپيل سفرن جا احوال پڻ موجود آهن.<ref name="Burton1877"/> برٽن انهن هنڌن جي جاگرافيائي حالتن، تاريخي اهميت، آمدرفت ۽ ماڻهن جي سماجي زندگيءَ بابت پنهنجا مشاهدا پيش ڪيا. هن خاص طور انهن تبديلين تي ڌيان ڏنو، جيڪي سندس پهرين سنڌ واري رهائش کان پوءِ برطانوي انتظام هيٺ آيون هيون. ==== ڪراچي ۽ حيدرآباد ==== برٽن جي ٻيهر سنڌ واري سفر ۾ ڪراچي ۽ حيدرآباد اهم موضوع آهن. ڪراچي بابت سندس لکڻين ۾ بندرگاهه واري شهر جي اهميت، آمدرفت ۽ برطانوي دور جي تبديل ٿيندڙ شهري حالتن جو ذڪر ملي ٿو. حيدرآباد بابت هن تاريخي ۽ سماجي ماحول، مقامي آبادي ۽ شهر جي اهميت تي تبصرا ڪيا.<ref name="Burton1877"/> اهي بيان اڻويهين صديءَ جي پوئين اڌ ۾ سنڌ جي شهري تاريخ جي مطالعي لاءِ هڪ همعصر ماخذ فراهم ڪن ٿا. ==== سنڌو درياهه ۽ ڦليلي ==== برٽن جي ڪتاب ۾ [[سنڌو درياهه]] سان لاڳاپيل سفرن ۽ آبي رستن جو احوال پڻ شامل آهي. ٻئي جلد ۾ [[ڦليلي واهه|ڦليلي]] جي رستي سفر ۽ [[ڪوٽڙي]] ڏانهن سنڌو درياهه ذريعي واپسيءَ بابت جدا عنوان موجود آهن.<ref name="Burton1877"/> انهن احوالن مان سنڌ جي درياهي آمدرفت، آبي جاگرافي ۽ سفر جي روايتي طريقن بابت معلومات حاصل ٿئي ٿي. ==== سنڌو ماٿريءَ جي ريلوي ==== ''Sind Revisited'' جو هڪ اهم موضوع برطانوي دور جي ريلوي ۽ آمدرفت جو نظام آهي. برٽن سنڌ ۾ ريلوي جي ترقي، ان جي موجوده حالت ۽ مستقبل بابت تبصرا ڪيا. هن ريلويءَ کي سنڌ جي شهرن، فوجي ضرورتن ۽ آمدرفت جي نظام سان لاڳاپيل تبديليءَ جي هڪ اهم صورت طور ڏٺو.<ref name="Burton1877"/> برٽن جي ريلوي بابت لکڻين کي ان دور جي برطانوي انتظامي ۽ فوجي مفادن جي پسمنظر ۾ پڻ پڙهڻ گهرجي. ==== اينگلو-انڊين فوج ==== ڪتاب جي مڪمل عنوان مان ئي ظاهر ٿئي ٿو ته برٽن سنڌ جي سفر سان گڏ برطانوي هندستان جي فوج بابت به لکيو. هن فوجي تنظيم، سپاهين، انتظامي ضرورتن ۽ برطانوي فوجي نظام جي مختلف پهلوئن بابت پنهنجا مشاهدا پيش ڪيا.<ref name="Burton1877"/> سندس اڳوڻي فوجي ملازمت سبب اهي تبصرا ذاتي تجربي سان پڻ لاڳاپيل هئا. ==== مذهبي برادريون ۽ سماجي لاڳاپا ==== برٽن پنهنجي ٻيهر سفر واري ڪتاب ۾ سنڌ جي مسلمانن ۽ هندن جي سماجي لاڳاپن، مذهبي روايتن ۽ باهمي تعلقن بابت پڻ لکيو. ڪتاب ۾ مذهبي تبديليءَ ۽ مختلف برادرين جي سماجي حيثيت بابت سندس بيان ملن ٿا.<ref name="Burton1877"/> انهن بيانن کي برٽن جي ذاتي مشاهدي ۽ نوآبادياتي دور جي مذهبي ۽ سماجي تعبيرن طور پڙهڻ ضروري آهي؛ انهن مان ڪنهن به برادريءَ بابت غيرجانبدار ۽ حتمي نتيجا اخذ نٿا ڪري سگهجن. ==== مقامي قصا، ڏندڪٿائون ۽ شاعري ==== ''Sind Revisited'' ۾ مقامي قصن، روايتن، شاعريءَ جي ترجمن ۽ مذهبي ڏندڪٿائن جا احوال پڻ موجود آهن. انهن ۾ «ستن بي سر نبين» بابت هڪ مقامي روايت جو ذڪر پڻ اچي ٿو.<ref name="Burton1877"/> اهڙا بيان سنڌ جي زباني روايتن بابت تاريخي مواد فراهم ڪن ٿا. البت ڏندڪٿائن ۽ مذهبي روايتن کي ثابت ٿيل تاريخي واقعن کان الڳ رکڻ گهرجي. ==== جان بُل جو ادبي ڪردار ==== برٽن پنهنجي ڪتاب ۾ '''مسٽر جان بُل''' (''Mr. John Bull'') نالي هڪ خيالي همسفر کي ادبي وسيلي طور استعمال ڪيو. هو هن ڪردار سان مخاطب ٿي مختلف واقعن، ماڻهن ۽ حالتن بابت تبصرا ڪندو آهي.<ref name="Burton1877"/> جان بُل برطانوي قومي شخصيت جي هڪ روايتي علامت پڻ آهي. ڪتاب ۾ هن ڪردار جي استعمال سان برٽن پنهنجي مشاهدن کي گفتگو ۽ طنزيه تبصرن جي صورت ۾ پيش ڪري سگهيو. ==== برطانوي حڪومت بابت برٽن جا رايا ==== ''Sind Revisited'' جي پڇاڙيءَ ۾ برٽن سنڌ ۾ برطانوي حڪومت جي اثرن بابت پنهنجي راءِ پيش ڪئي. هن صحت ۽ تعليم جي ڪجهه سهولتن ۾ سڌارن کي برطانوي راڄ جي مثبت اثرن طور بيان ڪيو.<ref name="Burton1877"/> بهرحال، اهو برٽن جو تاريخي ۽ سياسي موقف هو. سنڌ ۾ برطانوي قبضي، معاشي تبديلين، سياسي اختيارن جي منتقلي ۽ مقامي آباديءَ تي پوندڙ اثرن جو جامع جائزو وٺڻ لاءِ ٻين تاريخي ماخذن کي پڻ نظر ۾ رکڻ ضروري آهي. == سنڌ بابت تصنيفن ۽ مقالن جي تاريخوار فهرست == {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#174a73;color:#ffffff;" | سال ! style="background:#174a73;color:#ffffff;" | تصنيف يا مقالو ! style="background:#174a73;color:#ffffff;" | موضوع ! style="background:#174a73;color:#ffffff;" | اشاعت |- | style="background:#eaf3fb;" | 1847ع | ''Notes Relative to the Population of the Sind; and the Customs, Language, and Literature of the People'' | سنڌ جي آبادي، رسم و رواج، ٻولي ۽ ادب | ''Bombay Government Records''، نئون سلسلو، نمبر 17، حصو 2، ص 637–657 |- | style="background:#f0f7ed;" | 1848ع | ''Brief Notes Relative to the Division of Time, and Articles of Cultivation in Sind'' | وقت جي حساب، زراعت ۽ نشي جي طريقن بابت نوٽس | ''Bombay Government Records''، نئون سلسلو، نمبر 17، حصو 2، ص 613–636 |- | style="background:#fff3e5;" | 1849ع | ''A Grammar of the Jataki or Belochki Dialect'' | جتڪي يا بيلوچڪي لهجي جي گرامر | ''Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society''، جلد 3، شمارو 12، ص 84–125 |- | style="background:#f3eafa;" | 1849ع | ''A Grammar of the Multani Language'' | ملتاني ٻوليءَ جي گرامر | ابتدائي سوانحي ماخذن ۾ ذڪر؛ مڪمل اصل اشاعتي تفصيلن جي وڌيڪ تصديق گهربل |- | style="background:#eaf3fb;" | 1849ع | ''Notes and Remarks on Dr. Dorn's Chrestomathy of the Pushtu or Afghan Language'' | پشتو بابت تنقيدي لساني اڀياس | ساڳيو رسالو، جلد 3، شمارو 12، ص 58–69 |- | style="background:#f0f7ed;" | 1851ع | ''Scinde; or, The Unhappy Valley'' | سنڌ جو سفرنامو ۽ سماجي مشاهدا | رچرڊ بينٽلي، لنڊن؛ ٻه جلد |- | style="background:#fff3e5;" | 1851ع | ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' | سنڌ جي قومن، تاريخ، جاگرافي، ٻولين ۽ ثقافت جو مطالعو | ڊبليو. ايڇ. ايلن اينڊ ڪمپني، لنڊن |- | style="background:#f3eafa;" | 1852ع | ''Falconry in the Valley of the Indus'' | بازداري ۽ شڪار جون روايتون | جان وان وورسٽ، لنڊن |- | style="background:#eaf3fb;" | 1877ع | ''Sind Revisited'' | سنڌ جو ٻيهر سفر، ريلوي، فوج ۽ سماجي تبديليون | رچرڊ بينٽلي اينڊ سن، لنڊن؛ ٻه جلد |} == سنڌ جي تاريخ ۽ ادب ۾ برٽن جي اهميت == رچرڊ فرانسس برٽن جي سنڌ بابت تصنيفن جي اهميت ان ڪري آهي جو انهن ۾ اڻويهين صديءَ جي وچ ۽ پوئين اڌ ۾ سنڌ جي سماجي، لساني ۽ ثقافتي زندگيءَ بابت همعصر مواد محفوظ ٿيل آهي. سندس 1847ع ۽ 1848ع جون رپورٽون، 1849ع جا لساني مقالا، 1851ع ۽ 1852ع جا ڪتاب ۽ 1877ع جو سفرنامو گڏجي سنڌ بابت سندس تحقيق جي مختلف مرحلن کي ظاهر ڪن ٿا. سنڌ جي تاريخ ۽ ادب جي مطالعي ۾ برٽن جي ڪم مان خاص طور هيٺين موضوعن بابت مواد حاصل ٿئي ٿو: * اڻويهين صديءَ ۾ سنڌ جي آبادي ۽ سماجي بناوت؛ * سنڌي ٻولي، مقامي لهجا ۽ پاڙيسري ٻولين جا لاڳاپا؛ * سنڌ جي زباني روايتن، قصن ۽ شاعريءَ جا احوال؛ * مذهبي عقيدا، رسمون ۽ سماجي لاڳاپا؛ * سنڌ جي شهرن، درياهن ۽ آمدرفت جي تاريخ؛ * زراعت، شڪار ۽ بازداريءَ جون روايتون؛ * برطانوي قبضي کان پوءِ فوجي ۽ انتظامي تبديليون؛ * ريلوي ۽ جديد آمدرفت جي شروعاتي ترقي. سنڌي ادب جي محقق موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ برٽن کي شامل ڪيو ۽ سندس سنڌ بابت تصنيفن جو ذڪر ڪيو.<ref name="Jotwani1996"/> === تاريخي ماخذ طور حدون === برٽن جون لکڻيون پنهنجي دور بابت قيمتي معلومات فراهم ڪن ٿيون، پر انهن کي مڪمل طور غيرجانبدار يا حتمي ماخذ نٿو سمجهي سگهجي. برٽن برطانوي فوج ۽ سفارتي نظام سان لاڳاپيل هو. سندس ڪتابن ۾ سنڌ جي ماڻهن، قومن، مذهبي برادرين ۽ برطانوي انتظام بابت ذاتي رايا ۽ اڻويهين صديءَ جي يورپي سوچ جا اثر موجود آهن.<ref name="Ghose2006"/><ref name="Kennedy2005"/> انهيءَ ڪري جديد تحقيق ۾ سندس تصنيفن کي سنڌي، فارسي، اردو ۽ ٻين مقامي ماخذن سان ڀيٽي پڙهڻ ضروري آهي. برٽن جي ڪتابن جي تاريخي اهميت سندس هر نتيجي جي درست هجڻ ۾ نه، پر ان ڳالهه ۾ آهي ته انهن ۾ سنڌ جي هڪ مخصوص دور بابت مشاهدا، بيان ۽ معلومات محفوظ ٿيل آهن. == عربستان جو سفر ۽ حج (1853ع) == سنڌ ۽ هندستان ۾ رهائش دوران رچرڊ فرانسس برٽن عربي، فارسي، هندستاني ٻولين ۽ اسلامي روايتن بابت ڄاڻ حاصل ڪئي. انهيءَ مطالعي سندس عربستان جي سفر ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1853ع ۾ هن [[مدينو|مديني]] ۽ [[مڪو|مڪي]] جو سفر ڪيو ۽ [[حج]] جا مناسڪ ادا ڪيا.<ref name="Kennedy2005"/><ref name="Lovell1998"/> ان وقت مڪي ۽ مديني جي مقدس مذهبي علائقن ۾ غيرمسلمانن جي داخلا تي پابندي هئي. برٽن پنهنجي سڃاڻپ لڪائي مسلمان مسافر جي حيثيت سان سفر ڪيو. سندس هن سفر کي اڻويهين صديءَ جي يورپي سفرناما نگاريءَ ۾ خاص شهرت حاصل ٿي.<ref name="BurtonPilgrimage1855">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Personal Narrative of a Pilgrimage to El-Medinah and Meccah |volume=1–3 |publisher=Longman, Brown, Green, and Longmans |location=London |year=1855–1856 |language=en |url=https://www.gutenberg.org/ebooks/4657 }}</ref> === سفر جي تياري === برٽن عربستان جي سفر کان اڳ عربي ٻوليءَ، اسلامي عبادتن، مذهبي اصطلاحن، لباس، سماجي آداب ۽ سفر جي روايتن جو مطالعو ڪيو. هن هندستان ۾ رهڻ دوران حاصل ڪيل ٻولين ۽ مذهبي رسمن جي ڄاڻ کي سفر جي تياريءَ ۾ استعمال ڪيو. سندس مقصد صرف مقدس شهرن جو دورو ڪرڻ نه، پر انهن جي مذهبي، سماجي ۽ ثقافتي زندگيءَ جو تفصيلي مشاهدو پڻ هو.<ref name="Rice1990"/><ref name="BurtonPilgrimage1855"/> برٽن پنهنجي سفر ۾ مختلف وقتن تي فارسي نسل جي مسلمان مسافر ۽ درويش يا شيخ جهڙيون سڃاڻپون اختيار ڪيون. سندس سفرنامي موجب، هن اهڙي لباس ۽ طرزِ گفتگو اختيار ڪئي، جيڪا مقامي ماحول ۾ سندس غيرملڪي هجڻ کي لڪائڻ ۾ مددگار ٿي سگهي.<ref name="BurtonPilgrimage1855"/> === مصر کان عربستان تائين === 1853ع ۾ برٽن انگلينڊ مان نڪري [[مصر]] پهتو. هن [[اسڪندريه]] ۽ [[قاهره]] ۾ وقت گذاريو ۽ پوءِ [[سوئيز]] جي رستي [[ڳاڙهو سمنڊ|ڳاڙهي سمنڊ]] ڏانهن روانو ٿيو. سفر دوران هن مسلمان مسافرن، واپارين ۽ حج تي ويندڙ ماڻهن سان گڏ سفر ڪيو. عربستان پهچڻ کان پوءِ هن [[ينبع]] جي رستي مديني ڏانهن سفر جاري رکيو.<ref name="BurtonPilgrimage1855"/> برٽن پنهنجي سفرنامي ۾ قافلن، رهائش، کاڌي، سفر جي ڏکيائين، رستن ۽ مقامي ماڻهن جي رسم و رواج بابت تفصيلي احوال ڏنو. === مديني جو سفر === برٽن جولاءِ 1853ع ۾ مديني پهتو. هن شهر ۾ رهائش دوران [[مسجد نبوي]]، مذهبي زندگيءَ، زيارت جي روايتن ۽ شهر جي سماجي حالتن جو مشاهدو ڪيو. سندس سفرنامي ۾ مديني جي گهٽين، بازارن، رهائشي علائقن، مذهبي عمارتن ۽ مقامي ماڻهن بابت تفصيل ملن ٿا.<ref name="BurtonPilgrimage1855"/> هن مديني جي تاريخي ۽ مذهبي اهميت سان گڏ شهر جي جاگرافي ۽ آباديءَ بابت پڻ لکيو. برٽن جا اهي بيان اڻويهين صديءَ جي وچ ڌاري مديني جي شهري ۽ سماجي تاريخ جي مطالعي لاءِ هڪ همعصر سفرنامي جو مواد فراهم ڪن ٿا. === مڪي جو سفر ۽ حج جا مناسڪ === مديني کان پوءِ برٽن حج جي قافلي سان گڏ مڪي ڏانهن روانو ٿيو. سيپٽمبر 1853ع ۾ هو مڪي پهتو. هن [[ڪعبو|ڪعبي]] جو طواف ڪيو ۽ حج جي ٻين مناسڪن ۾ شرڪت ڪئي. پنهنجي سفرنامي ۾ هن [[مسجد الحرام]]، ڪعبي، [[صفا ۽ مروه]]، [[عرفات]]، [[مزدلفه]] ۽ [[منى]] بابت تفصيلي بيان پيش ڪيا.<ref name="BurtonPilgrimage1855"/> برٽن مذهبي عبادتن سان گڏ حج جي انتظام، حاجين جي آمدرفت، مختلف علائقن مان ايندڙ ماڻهن، بازارن، رهائش ۽ سماجي ماحول بابت پڻ لکيو. سندس سفرنامي جي هڪ خاص ڳالهه اها آهي ته هن مقدس شهرن کي صرف مذهبي مرڪزن طور نه، پر رهائشي، واپاري ۽ ثقافتي شهرن طور پڻ بيان ڪيو. === ڇا برٽن مڪي پهچندڙ پهريون غيرمسلمان يورپي هو؟ === برٽن کي ڪڏهن ڪڏهن مڪي ۾ داخل ٿيندڙ پهريون غيرمسلمان يورپي چيو ويندو آهي، پر اها دعويٰ تاريخي طور درست نه آهي. هن کان اڳ اطالوي مسافر [[لودووڪو دي وارٿيما]] سورهين صديءَ جي شروعات ۾ مڪي پهتو هو. سوئس محقق [[يوهان لڊوگ برڪهارٽ]] پڻ 1814ع ۾ مڪي جو سفر ڪيو ۽ 1815ع ۾ حج ادا ڪيو.<ref name="Burckhardt1829">{{cite book |last=Burckhardt |first=John Lewis |title=Travels in Arabia: Comprehending an Account of Those Territories in Hedjaz Which the Mohammedans Regard as Sacred |publisher=Henry Colburn |location=London |year=1829 |language=en }}</ref> انهيءَ ڪري برٽن جي اهميت مڪي پهچندڙ پهريون غيرمسلمان هجڻ ۾ نه، پر سندس سفرنامي جي تفصيل، مشاهدي جي انداز ۽ يورپي پڙهندڙن ۾ ان جي اثر ۾ آهي. === سفرنامي جي اشاعت === برٽن عربستان جي سفر بابت ''Personal Narrative of a Pilgrimage to El-Medinah and Meccah'' (مديني ۽ مڪي جي زيارت جو ذاتي سفرنامو) لکيو. هي ڪتاب 1855ع ۽ 1856ع ۾ ٽن جلدن ۾ شايع ٿيو ۽ سندس مشهور تصنيفن مان هڪ بڻيو.<ref name="BurtonPilgrimage1855"/> ڪتاب ۾ عربستان جي جاگرافي، مذهبي زندگي، قافلن، سماجي روايتن، مقامي ماڻهن ۽ سفر جي مشڪلاتن بابت تفصيلي احوال موجود آهي. برٽن جي سفرنامي کي اڻويهين صديءَ جي عربستان بابت يورپي علمي ادب ۾ اهم جاءِ حاصل ٿي، جيتوڻيڪ ان ۾ سندس ذاتي رايا ۽ ان دور جون ثقافتي تعبيرون پڻ شامل آهن.<ref name="Kennedy2005"/> === سفر سان لاڳاپيل تڪراري دعوائون === برٽن جي حج واري سفر بابت ڪجهه سوانحي ڪتابن ۾ اهڙا قصا ملن ٿا، جن ۾ سندس سڃاڻپ ظاهر ٿيڻ جي خطري ۽ مبينا تشدد جو ذڪر ڪيو ويو آهي. انهن مان هڪ دعويٰ اها آهي ته هن پنهنجي سڃاڻپ بچائڻ لاءِ ڪنهن ماڻهوءَ کي قتل ڪيو. اهڙي واقعي جي آزاد ۽ قابلِ اعتماد تاريخي تصديق موجود نه آهي؛ برٽن پاڻ به اهڙي الزام کي رد ڪيو هو.<ref name="Lovell1998"/><ref name="Rice1990"/> تنهنڪري هن دعويٰ کي ثابت ٿيل واقعي بدران برٽن جي زندگيءَ سان لاڳاپيل هڪ غيرتصديق ٿيل روايت طور سمجهڻ گهرجي. == صوماليا ۽ هرر جون مهمون (1854ع–1855ع) == [[فائل:Old City (Jugal) Top view of Jugol 10.jpg|thumb|260px|[[هرر]] جي تاريخي قلعي بند شهر جو مٿان کان منظر، جنهن جو رچرڊ فرانسس برٽن 1855ع ۾ دورو ڪيو.]] عربستان جي سفر کان پوءِ برٽن جي دلچسپي آفريڪا جي اتر اوڀر وارن علائقن ڏانهن وڌي. هن [[صوماليا]]، [[جبوتي]] ۽ موجوده [[ايٿوپيا]] جي اوڀر وارن علائقن ۾ سفر ۽ تحقيق ڪئي. انهن سفرن ۾ [[هرر]] جو دورو سندس اهم ڪاميابين مان هڪ هو. برٽن پنهنجي سفرن جا احوال ''First Footsteps in East Africa'' نالي ڪتاب ۾ شايع ڪيا.<ref name="BurtonFirstFootsteps1856">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=First Footsteps in East Africa; or, An Exploration of Harar |publisher=Longman, Brown, Green, and Longmans |location=London |year=1856 |language=en }}</ref> === مهم جو پسمنظر === اڻويهين صديءَ جي وچ ڌاري يورپي جاگرافيدانن ۽ برطانوي اختيارين کي اوڀر آفريڪا جي اندرين علائقن بابت محدود سڌي ڄاڻ هئي. برٽن کي هن علائقي جي ٻولين، واپاري رستن، شهرن، سياسي حالتن ۽ جاگرافيءَ بابت معلومات گڏ ڪرڻ ۾ دلچسپي هئي. انهيءَ سلسلي ۾ هن [[عدن]] کي پنهنجي سفرن جو هڪ اهم مرڪز بڻايو.<ref name="Rice1990"/> === زيلع کان هرر تائين === 1854ع جي آخر ۾ برٽن [[زيلع]] کان هرر ڏانهن روانو ٿيو. سندس سفر ۾ مقامي رهنمائن، مترجمن، قافلي جي ماڻهن ۽ ٻين مددگارن جو اهم ڪردار هو. هو جنوري 1855ع ۾ هرر پهتو، جيڪو ان وقت هڪ اهم اسلامي، واپاري ۽ ثقافتي شهر هو.<ref name="BurtonFirstFootsteps1856"/> برٽن شهر جي حڪمران، بازارن، مذهبي زندگي، آبادي ۽ واپاري لاڳاپن بابت معلومات گڏ ڪئي. هن هرر جي سماجي ۽ سياسي حالتن کي پنهنجي سفرنامي ۾ بيان ڪيو ۽ شهر جي اهميت کي يورپي پڙهندڙن تائين پهچايو. === هرر پهچڻ جي تاريخي اهميت === برٽن کي عام طور هرر ۾ داخل ٿيندڙ اوائلي يورپي سياحن مان هڪ طور ياد ڪيو ويندو آهي. بهرحال، هرر اڳ ئي مقامي ۽ علائقائي مسلمان واپارين، عالمن ۽ مسافرن جي ڄاتل سڃاتل شهرن مان هو. تنهنڪري برٽن جي سفر کي شهر جي «دريافت» چوڻ بدران هڪ يورپي مسافر جي دستاويزي دوري طور بيان ڪرڻ وڌيڪ درست آهي. برٽن جي هرر بابت لکڻين جي اهميت سندس مشاهدي، جاگرافيائي بيان ۽ ان دور جي شهر بابت محفوظ ڪيل معلومات ۾ آهي.<ref name="Ghose2006"/> === بربرا واري مهم === 1855ع ۾ برٽن ٻين يورپي مهم جوئن سان گڏ [[بربرا]] واري علائقي ۾ هڪ نئين مهم ۾ شامل ٿيو. هن مهم ۾ [[جان هيننگ اسپيڪ]]، ليفٽيننٽ جي. اي. هرن ۽ وليم اسٽرويان پڻ شامل هئا. مهم دوران سندن ڪئمپ تي هٿياربند حملو ٿيو. وليم اسٽرويان مارجي ويو، جڏهن ته برٽن ۽ اسپيڪ زخمي ٿيا.<ref name="McLynn1990"/><ref name="Lovell1998"/> === برٽن جي چهري تي زخم === بربرا واري حملي دوران هڪ نيزو برٽن جي چهري مان گذريو ۽ کيس سخت زخم رسيو. هن زخم جو نشان سندس چهري تي باقي زندگي موجود رهيو. سندس پوءِ واري تصويرن ۽ سوانحي احوالن ۾ انهيءَ زخم جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Rice1990"/> حملي کان پوءِ مهم ختم ٿي وئي ۽ بچيل مهم جو واپس موٽيا. === پهريان قدم اوڀر آفريڪا ۾ === 1856ع ۾ برٽن ''First Footsteps in East Africa; or, An Exploration of Harar'' (اوڀر آفريڪا ۾ پهريان قدم، يا هرر جي ڳولا) شايع ڪيو. ڪتاب ۾ زيلع، هرر، صومالي علائقن، مقامي ماڻهن، ٻولين، واپار، مذهبي زندگي ۽ سفر جي حالتن بابت معلومات شامل آهي.<ref name="BurtonFirstFootsteps1856"/> هي ڪتاب برٽن جي آفريڪي سفرنامن جي سلسلي ۾ اهم جاءِ رکي ٿو. ان جي باوجود، مقامي ماڻهن ۽ سماجي گروهن بابت سندس ڪجهه بيان نوآبادياتي دور جي تعصبن کان آزاد نه آهن؛ تنهنڪري انهن کي جديد آفريڪي تاريخ ۽ انسانيات جي تحقيق سان ڀيٽڻ ضروري آهي. == ڪريميا جي جنگ سان لاڳاپو == 1850ع واري ڏهاڪي ۾ برٽن جي فوجي زندگيءَ جو هڪ ٻيو مرحلو [[ڪريميا جي جنگ]] سان لاڳاپيل هو. هن [[بيشي بازوق]] (''Bashi-bazouks'') نالي عثماني غيرباقاعده فوجي دستن سان لاڳاپيل ذميوارين ۾ حصو ورتو. اهي دستا عثماني فوجي نظام جو حصو هئا، پر سندن تنظيم ۽ نظم و ضبط باقاعده فوج کان مختلف هو.<ref name="Wright1906"/><ref name="McLynn1990"/> برٽن جي هن فوجي وابستگيءَ جو عرصو نسبتاً مختصر رهيو. انتظامي اختلافن ۽ تنظيم سان لاڳاپيل مسئلن سبب سندس خدمتون ڊگهي عرصي تائين جاري نه رهيون. سندس فوجي زندگيءَ ۾ هندستان ۽ سنڌ جي ملازمت کان پوءِ هي مرحلو اهم هو، ڇاڪاڻ ته ان کان پوءِ سندس ڌيان وڏي پيماني تي جاگرافيائي سفرن ۽ تحقيق ڏانهن وڌيو. == آفريڪا جي وڏين ڍنڍن جي ڳولا (1856ع–1859ع) == [[فائل:Lake Tanganyika.jpg|thumb|[[ڍنڍ ٽانگانيڪا]]، جنهن تائين برٽن ۽ اسپيڪ جي مهم فيبروري 1858ع ۾ پهتي.]] 1850ع واري ڏهاڪي ۾ آفريڪا جي اندروني جاگرافي ۽ [[نيل درياهه]] جي سرچشمي بابت يورپي جاگرافيدانن ۾ وڏي دلچسپي هئي. برٽن ۽ [[جان هيننگ اسپيڪ]] اوڀر آفريڪا جي اندرين علائقن ڏانهن هڪ مهم ڪئي، جنهن جو مقصد وڏين ڍنڍن، واپاري رستن ۽ نيل درياهه جي سرچشمي بابت معلومات حاصل ڪرڻ هو.<ref name="BurtonLakeRegions1860">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=The Lake Regions of Central Africa: A Picture of Exploration |volume=1–2 |publisher=Longman, Green, Longman, and Roberts |location=London |year=1860 |language=en }}</ref> === رائل جاگرافيائي سوسائٽيءَ جي مدد === برٽن جي آفريڪي مهم کي [[رائل جاگرافيائي سوسائٽي]] جي حمايت حاصل هئي. مهم ۾ برٽن اڳواڻ ۽ اسپيڪ سندس ساٿي هو. ٻنهي کي جاگرافيائي مشاهدي، سفر، رستن جي سڃاڻپ ۽ آفريڪا جي اندرين علائقن بابت معلومات گڏ ڪرڻ جي ذميواري هئي.<ref name="McLynn1990"/> ان وقت يورپي نقشن ۾ آفريڪا جي ڪيترن اندرين علائقن بابت معلومات نامڪمل هئي، جيتوڻيڪ اهي علائقا مقامي آباديءَ، واپارين ۽ مسافرن کي اڳ ئي ڄاتل هئا. === زنجبار کان اندروني آفريڪا ڏانهن === مهم جو اهم سامونڊي مرڪز [[زنجبار]] هو. برٽن ۽ اسپيڪ اوڀر آفريڪا جي ساحلي علائقي کان اندرين حصن ڏانهن روانا ٿيا. سندن سفر ۾ آفريڪي رهنمائن، باربردارن، واپارين، مترجمن ۽ قافلي جي ٻين ماڻهن اهم ڪردار ادا ڪيو. مقامي رستن، پاڻيءَ جي هنڌن، رهائش ۽ واپار بابت انهن ماڻهن جي ڄاڻ کان سواءِ اهڙو سفر ممڪن نه هو.<ref name="BurtonLakeRegions1860"/> === سيدي مبارڪ بمبئي ۽ مقامي ساٿي === [[سيدي مبارڪ بمبئي]] اوڀر آفريڪا جي مشهور رهنمائن مان هڪ هو، جنهن برٽن ۽ اسپيڪ جي مهم ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هو اڳتي هلي آفريڪا جي ٻين يورپي مهمن سان پڻ لاڳاپيل رهيو. برٽن ۽ اسپيڪ جي مهم جي تاريخ کي صرف ٻن يورپي سياحن جي ڪاميابيءَ طور پيش ڪرڻ نامڪمل آهي، ڇاڪاڻ ته ان ۾ مقامي آفريڪي ماڻهن جي ڄاڻ، محنت ۽ رهنمائي بنيادي اهميت رکي ٿي.<ref name="Jeal2011">{{cite book |last=Jeal |first=Tim |title=Explorers of the Nile: The Triumph and Tragedy of a Great Victorian Adventure |publisher=Yale University Press |location=New Haven |year=2011 |language=en |isbn=978-0-300-14935-7 }}</ref> === سفر جون ڏکيائون === آفريڪا جي اندروني سفر دوران برٽن ۽ اسپيڪ کي بيمارين، ٿڪاوٽ، موسمي حالتن، رسد جي مسئلن ۽ ٻين ڏکيائين کي منهن ڏيڻو پيو. ٻئي مهم جو مختلف وقتن تي سخت بيمار ٿيا. انهن حالتن سندن سفر جي رفتار ۽ جاگرافيائي مشاهدي جي صلاحيت تي اثر وڌو.<ref name="BurtonLakeRegions1860"/> مهم جي ڪاميابيءَ ۾ مقامي ماڻهن جي مدد، رستن بابت معلومات ۽ قافلي جي تنظيم اهم هئي. == ڍنڍ ٽانگانيڪا تائين پهچڻ (1858ع) == فيبروري 1858ع ۾ برٽن ۽ اسپيڪ جي مهم [[ڍنڍ ٽانگانيڪا]] تائين پهتي. هيءَ اوڀر آفريڪا جي وڏين ڍنڍن مان هڪ آهي ۽ موجوده تنزانيا، ڪانگو جي جمهوري جمهوريه، برونڊي ۽ زامبيا جي سرحدي علائقن سان لاڳاپيل آهي. برٽن ۽ اسپيڪ يورپي جاگرافيائي ادب ۾ ڍنڍ بابت تفصيلي مشاهدا پيش ڪندڙ اوائلي مهم جوئن مان هئا.<ref name="BurtonLakeRegions1860"/> === ڍنڍ جي جاگرافي === برٽن ڍنڍ ٽانگانيڪا جي پاڻيءَ، ڀرپاسي جي زمين، آباديءَ ۽ سفر جي رستن بابت معلومات گڏ ڪئي. هن ڍنڍ جي اهميت کي نيل درياهه جي سرچشمي بابت هلندڙ بحث سان ڳنڍيو. بهرحال، ان وقت موجود معلومات جي بنياد تي ڍنڍ ۽ نيل درياهه جي آبي نظام جو صحيح لاڳاپو طئي ڪرڻ آسان نه هو. === مقامي ڄاڻ جي اهميت === ڍنڍ ٽانگانيڪا برٽن ۽ اسپيڪ جي اچڻ کان اڳ ئي مقامي ماڻهن، واپارين ۽ علائقائي مسافرن کي معلوم هئي. انهيءَ ڪري «ڍنڍ جي دريافت» وارو اصطلاح صرف يورپي نقشن ۽ جاگرافيائي علم ۾ ان جي داخلا جي مخصوص معنيٰ ۾ استعمال ڪري سگهجي ٿو. جديد تاريخي مطالعي ۾ مقامي آفريڪي آباديءَ جي اڳوڻي ڄاڻ ۽ سفرن ۾ سندن ڪردار کي تسليم ڪيو وڃي ٿو.<ref name="Jeal2011"/> == جان هيننگ اسپيڪ ۽ ڍنڍ وڪٽوريا == [[فائل:JH Speke.jpg|thumb|upright|[[جان هيننگ اسپيڪ]] (1827ع–1864ع)، جيڪو رچرڊ فرانسس برٽن سان گڏ آفريڪا جي مهم ۾ شامل هو ۽ پوءِ نيل درياهه جي سرچشمي بابت سندس اختلاف پيدا ٿيا.]] 1858ع ۾ برٽن ۽ اسپيڪ جي مهم دوران ٻنهي جي تحقيق جا رستا ڪجهه وقت لاءِ جدا ٿيا. برٽن جي بيماريءَ ۽ ٻين حالتن سبب اسپيڪ اتر طرف هڪ جدا سفر ڪيو ۽ آگسٽ 1858ع ۾ [[ڍنڍ وڪٽوريا]] تائين پهتو. اسپيڪ هن ڍنڍ کي برطانوي راڻي [[راڻي وڪٽوريا|وڪٽوريا]] جي نالي سان منسوب ڪيو.<ref name="Jeal2011"/> === نيل درياهه جي سرچشمي بابت اسپيڪ جو نظريو === اسپيڪ جو خيال هو ته ڍنڍ وڪٽوريا نيل درياهه جي اهم سرچشمن مان هڪ آهي. هن پنهنجي مشاهدي ۽ مقامي معلومات جي بنياد تي اهو نتيجو پيش ڪيو، جيتوڻيڪ ان وقت هن ڍنڍ مان نيل درياهه جي نڪرڻ واري رستي جو مڪمل سڌو مشاهدو نه ڪيو هو. برٽن اسپيڪ جي نتيجي کي فوري طور قبول نه ڪيو ۽ وڌيڪ ثبوتن جي ضرورت تي زور ڏنو.<ref name="McLynn1990"/><ref name="Jeal2011"/> === برٽن ۽ اسپيڪ جو اختلاف === برٽن ۽ اسپيڪ جي وچ ۾ اختلاف جا ڪيترائي سبب هئا، جن ۾ نيل درياهه جي سرچشمي بابت مختلف نظريا، مهم جي اڳواڻي، علمي شهرت ۽ دريافتن جو اعزاز شامل هئا. اسپيڪ جي انگلينڊ واپسيءَ کان پوءِ سندس نتيجن کي وڏي توجهه ملي. برٽن ان ڳالهه تي ناراض ٿيو ته سندس خيال ۾ مهم جي گڏيل ڪم ۽ اڳواڻيءَ کي مناسب اهميت نه ڏني وئي هئي.<ref name="McLynn1990"/> اختلاف آهستي آهستي علمي بحث کان ذاتي ۽ عوامي تڪرار ۾ تبديل ٿي ويو. === ٻي آفريڪي مهم === اسپيڪ پوءِ [[جيمس آگسٽس گرانٽ]] سان گڏ اوڀر آفريڪا جي هڪ ٻي مهم ڪئي. هن مهم دوران اسپيڪ ڍنڍ وڪٽوريا جي اترئين حصي ۽ نيل درياهه سان ان جي لاڳاپي بابت وڌيڪ معلومات حاصل ڪئي. 1862ع ۾ هن ڍنڍ وڪٽوريا مان نڪرندڙ پاڻيءَ جي رستي جو مشاهدو ڪيو، جنهن سندس اڳوڻي نظريي کي وڌيڪ مضبوط ڪيو.<ref name="Jeal2011"/> == نيل درياهه جي سرچشمي بابت بحث == [[نيل درياهه]] جي سرچشمي بابت سوال اڻويهين صديءَ جي جاگرافيائي تحقيق جي اهم مسئلن مان هڪ هو. برٽن، اسپيڪ ۽ ٻين محققن وٽ ان بابت مختلف نظريا هئا. برٽن وڌيڪ احتياط سان جاگرافيائي ثبوت گڏ ڪرڻ جو حامي هو، جڏهن ته اسپيڪ ڍنڍ وڪٽوريا کي نيل درياهه جي اهم سرچشمي طور پيش ڪيو.<ref name="Jeal2011"/> === علمي بحث جي تياري === 1864ع ۾ برٽن ۽ اسپيڪ جي وچ ۾ نيل درياهه جي سرچشمي بابت هڪ عوامي علمي بحث ٿيڻ جو امڪان هو. ٻنهي جي اختلافن سبب اهو بحث وڏي دلچسپيءَ جو موضوع بڻجي چڪو هو. پر بحث کان ٿورو اڳ اسپيڪ جي وفات ٿي وئي. === اسپيڪ جي وفات (1864ع) === جان هيننگ اسپيڪ 15 سيپٽمبر 1864ع تي انگلينڊ ۾ شڪار دوران بندوق جي گولي لڳڻ سبب فوت ٿيو. سرڪاري جاچ ۾ سندس موت کي حادثاتي قرار ڏنو ويو، جيتوڻيڪ پوءِ جي ڪجهه سوانحي بحثن ۾ واقعي جي حالتن بابت سوال اٿاريا ويا.<ref name="Jeal2011"/><ref name="McLynn1990"/> اسپيڪ جي وفات سبب برٽن ۽ اسپيڪ جي وچ ۾ طئي ٿيل عوامي بحث ٿي نه سگهيو. === جديد جاگرافيائي سمجهاڻي === جديد جاگرافيءَ موجب ڍنڍ وڪٽوريا [[اڇي نيل]] جي آبي نظام جو اهم ذريعو آهي. تنهن هوندي به نيل درياهه جي سڀ کان پري سرچشمي جي سڃاڻپ وڌيڪ پيچيده سوال آهي، ڇاڪاڻ ته ڍنڍ وڪٽوريا ۾ ڪيترائي درياهه ڇوڙ ڪن ٿا. انهيءَ ڪري اسپيڪ جي نتيجي کي نيل جي آبي نظام بابت هڪ اهم تاريخي اڳڀرائي طور سمجهڻ گهرجي، نه ته نيل جي سڀني سرچشمن بابت آخري ۽ مڪمل وضاحت طور. == آفريڪا جي ڍنڍن بابت برٽن جو ڪتاب == 1860ع ۾ برٽن ''The Lake Regions of Central Africa: A Picture of Exploration'' (وچ آفريڪا جي ڍنڍن وارا علائقا: ڳولا جي هڪ تصوير) ٻن جلدن ۾ شايع ڪيو. هي ڪتاب سندس آفريڪي مهم، سفر جي رستن، ڍنڍ ٽانگانيڪا، مقامي آبادي، واپار، جاگرافي ۽ سفر جي ڏکيائين بابت تفصيلي احوال تي ٻڌل آهي.<ref name="BurtonLakeRegions1860"/> ڪتاب ۾ برٽن آفريڪا جي سماجي ۽ ثقافتي زندگيءَ بابت پڻ لکيو، پر سندس ڪجهه تبصرا اڻويهين صديءَ جي يورپي نسلي ۽ نوآبادياتي سوچ جي اثر هيٺ هئا. انهيءَ ڪري جديد تاريخي تحقيق ۾ سندس ڪتاب کي همعصر سفرنامي ۽ نوآبادياتي علمي دستاويز ٻنهي حيثيتن سان پڙهيو وڃي ٿو.<ref name="Ghose2006"/> == آفريڪي مهمن جي تاريخي اهميت == برٽن جون آفريڪي مهمون يورپي جاگرافيائي تحقيق جي تاريخ ۾ اهم آهن. هن هرر، صومالي علائقن، اوڀر آفريڪا جي واپاري رستن ۽ ڍنڍ ٽانگانيڪا بابت تفصيلي معلومات شايع ڪئي. انهن سفرن سان گڏ برٽن ۽ اسپيڪ جي وچ ۾ نيل درياهه جي سرچشمي بابت اختلاف به جاگرافيائي تحقيق جي تاريخ جو مشهور واقعو بڻيو. جديد مطالعي ۾ انهن مهمن جي اهميت کي مقامي آفريڪي رهنمائن، مترجمن، باربردارن، واپارين ۽ ڄاڻ رکندڙ ماڻهن جي ڪردار کان الڳ نٿو ڪري سگهجي. === اهم سفرن جي تاريخوار فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#174a73;color:white;" | سال ! style="background:#174a73;color:white;" | سفر يا واقعو ! style="background:#174a73;color:white;" | هنڌ ! style="background:#174a73;color:white;" | تاريخي اهميت |- | style="background:#eaf3fb;" | 1853ع | عربستان جو سفر ۽ حج | مصر، مدينو ۽ مڪو | مقدس شهرن جي مذهبي ۽ سماجي زندگيءَ بابت تفصيلي سفرنامو |- | style="background:#edf6eb;" | 1854ع–1855ع | صومالي علائقن جي مهم | زيلع ۽ هرر | اوڀر آفريڪا جي شهرن، ٻولين ۽ واپاري رستن بابت تحقيق |- | style="background:#fff1e2;" | 1855ع | بربرا واري مهم | بربرا | هٿياربند حملي ۾ برٽن زخمي ٿيو ۽ مهم ختم ٿي |- | style="background:#f3eafa;" | 1855ع–1856ع | ڪريميا جي جنگ سان لاڳاپيل فوجي خدمت | عثماني فوجي انتظام سان لاڳاپيل علائقا | بيشي بازوق دستن سان فوجي وابستگي |- | style="background:#eaf3fb;" | 1856ع–1859ع | اوڀر آفريڪا جي اندروني مهم | زنجبار ۽ اندروني آفريڪا | آفريڪا جي وڏين ڍنڍن ۽ نيل جي سرچشمي بابت تحقيق |- | style="background:#edf6eb;" | 1858ع | ڍنڍ ٽانگانيڪا تائين پهچڻ | ڍنڍ ٽانگانيڪا | يورپي جاگرافيائي ادب ۾ ڍنڍ بابت تفصيلي مشاهدا |- | style="background:#fff1e2;" | 1858ع | اسپيڪ جو ڍنڍ وڪٽوريا تائين سفر | ڍنڍ وڪٽوريا | نيل جي سرچشمي بابت اسپيڪ جو نظريو |- | style="background:#f3eafa;" | 1864ع | برٽن ۽ اسپيڪ جي طئي ٿيل بحث جو نه ٿيڻ | انگلينڊ | اسپيڪ جي اوچتي وفات سبب علمي بحث ملتوي ٿي ويو |} == عربستان ۽ آفريڪا بابت اهم تصنيفون == {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#22577a;color:white;" | سال ! style="background:#22577a;color:white;" | ڪتاب ! style="background:#22577a;color:white;" | سنڌي عنوان ! style="background:#22577a;color:white;" | موضوع |- | 1855ع–1856ع | ''Personal Narrative of a Pilgrimage to El-Medinah and Meccah'' | '''مديني ۽ مڪي جي زيارت جو ذاتي سفرنامو''' | حج، عربستان، اسلامي روايتون ۽ مقدس شهرن جي زندگي |- | 1856ع | ''First Footsteps in East Africa; or, An Exploration of Harar'' | '''اوڀر آفريڪا ۾ پهريان قدم، يا هرر جي ڳولا''' | صوماليا، هرر، مقامي سماج ۽ واپاري رستا |- | 1860ع | ''The Lake Regions of Central Africa: A Picture of Exploration'' | '''وچ آفريڪا جي ڍنڍن وارا علائقا: ڳولا جي هڪ تصوير''' | ڍنڍ ٽانگانيڪا، اوڀر آفريڪا ۽ جاگرافيائي تحقيق |} == آمريڪا جو سفر (1860ع) == [[فائل:Richard Francis Burton by Rischgitz, 1864.jpg|thumb|upright|رچرڊ فرانسس برٽن جي تصوير، لڳ ڀڳ 1864ع.]] آفريڪا جي مهمن کان پوءِ رچرڊ فرانسس برٽن 1860ع ۾ [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] جو سفر ڪيو. هن سفر ۾ سندس خاص دلچسپي آمريڪا جي اولهه وارن علائقن، مقامي آباديءَ، مذهبي تحريڪن ۽ [[مورمن ازم|مورمن]] برادريءَ جي سماجي ۽ مذهبي زندگيءَ سان هئي.<ref name="BurtonCitySaints1861">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=The City of the Saints, and Across the Rocky Mountains to California |publisher=Longman, Green, Longman, and Roberts |location=London |year=1861 |language=en |url=https://archive.org/search?query=Richard+Francis+Burton+City+of+the+Saints+1861 }}</ref> برٽن آمريڪا جي اوڀر وارن علائقن کان اولهه ڏانهن سفر ڪندي [[راڪي جبل]] پار ڪيا ۽ [[يوٽا]] جي گاديءَ واري شهر [[سالٽ ليڪ سٽي]] پهتو. ان کان پوءِ هن [[ڪيليفورنيا]] جو پڻ دورو ڪيو. === سالٽ ليڪ سٽي ۽ مورمن برادري === سالٽ ليڪ سٽي ۾ برٽن مورمن مذهبي تحريڪ جي اڳواڻن، عقيدن، سماجي تنظيم ۽ گهريلو زندگيءَ بابت معلومات گڏ ڪئي. هن [[برگهم ينگ]] سان ملاقات ڪئي، جيڪو ان وقت [[چرچ آف جيسس ڪرائسٽ آف ليٽر ڊي سينٽس]] جو صدر ۽ مورمن برادريءَ جو اهم اڳواڻ هو.<ref name="BurtonCitySaints1861"/> برٽن مورمن برادريءَ جي مذهبي عقيدن، اجتماعي زندگيءَ، گهڻ زاليت جي رواج ۽ آمريڪي سماج سان سندن لاڳاپن بابت تفصيلي مشاهدا پيش ڪيا. هن برادريءَ جي ڪجهه روايتن بابت تنقيدي تبصرا ڪيا، پر ساڳئي وقت ٻين يورپي ليکڪن جي ڀيٽ ۾ ان جي عقيدن ۽ سماجي نظام کي سمجهڻ جي ڪوشش پڻ ڪئي.<ref name="Rice1990"/> === راڪي جبلن کان ڪيليفورنيا تائين === برٽن پنهنجي سفر دوران آمريڪا جي اولهه وارن علائقن جي جاگرافي، آمدرفت، رهائش، واپاري رستن ۽ آبادڪاريءَ بابت معلومات گڏ ڪئي. هن زميني سفر جي مشڪلاتن، رستن جي حالتن ۽ ان دور جي آمريڪي سماج بابت مشاهدا لکيا. سندس سفر ان زماني ۾ ٿيو، جڏهن آمريڪا جي اولهه طرف آبادڪاري، مقامي آمريڪي قومن جي زمينن تي قبضي ۽ سياسي توسيع جو عمل جاري هو. برٽن جا بيان انهيءَ تاريخي پسمنظر ۾ پڙهڻ گهرجن. === بزرگن جو شهر (1861ع) === 1861ع ۾ برٽن پنهنجي آمريڪي سفر بابت ڪتاب ''The City of the Saints, and Across the Rocky Mountains to California'' شايع ڪيو. ڪتاب جو سنڌي عنوان '''بزرگن جو شهر ۽ راڪي جبلن کان ڪيليفورنيا تائين''' ترجمو ڪري سگهجي ٿو. هن تصنيف ۾ مورمن برادريءَ جي تاريخ، عقيدن، سماجي زندگيءَ، سالٽ ليڪ سٽي ۽ آمريڪا جي اولهه وارن علائقن بابت تفصيلي مواد موجود آهي.<ref name="BurtonCitySaints1861"/> هي ڪتاب اڻويهين صديءَ جي آمريڪي مذهبي ۽ سماجي تاريخ بابت برٽن جي اهم سفرنامن مان هڪ آهي. == ازابيل ارنڊيل سان شادي == [[فائل:Isabel Burton.jpg|thumb|upright|[[ازابيل برٽن]]، رچرڊ فرانسس برٽن جي گهرواري، ليکڪا ۽ سندس زندگيءَ بابت اهم سوانحي ماخذن مان هڪ.]] رچرڊ فرانسس برٽن 22 جنوري 1861ع تي [[ازابيل برٽن|ازابيل ارنڊيل]] (''Isabel Arundell'') سان شادي ڪئي.<ref name="Lovell1998"/><ref name="Wright1906"/> ازابيل جو جنم 1831ع ۾ ٿيو. هوءَ هڪ انگريز رومن ڪيٿولڪ خاندان سان تعلق رکندي هئي ۽ اڳتي هلي سفرناما نگار، ليکڪا ۽ برٽن جي زندگيءَ جي سوانح نگار طور مشهور ٿي. === ملاقات ۽ شاديءَ جو پسمنظر === برٽن ۽ ازابيل جي پهرين ملاقات 1850ع واري ڏهاڪي ۾ ٿي هئي. ٻنهي جي شاديءَ ۾ ڪجهه وقت لڳو، جنهن جا سبب خانداني، مذهبي ۽ سماجي حالتن سان لاڳاپيل هئا. برٽن جي غيرروايتي زندگيءَ، مسلسل سفرن ۽ مذهبي موضوعن بابت سندس خيالن سبب هن شاديءَ بابت خاندانن ۾ تحفظات موجود هئا.<ref name="Lovell1998"/> ان جي باوجود ٻنهي شادي ڪئي ۽ ازابيل پنهنجي مڙس جي سفارتي ۽ ادبي زندگيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. === ازدواجي زندگي ۽ گڏيل سفر === ازابيل برٽن پنهنجي مڙس سان گڏ مختلف ملڪن ۾ رهي ۽ ڪيترن سفرن ۾ سندس ساٿ ڏنو. هن برٽن جي سفارتي مقررين دوران گهريلو انتظام، سماجي ملاقاتن ۽ سفرن جي تنظيم ۾ مدد ڪئي. ازابيل پنهنجي لکڻين ۾ انهن ملڪن جي سماجي زندگيءَ، مذهبي روايتن ۽ سفر جي تجربن بابت تفصيل محفوظ ڪيا.<ref name="IsabelInnerLife1893">{{cite book |last=Burton |first=Isabel |title=The Life of Captain Sir Richard F. Burton |volume=1–2 |publisher=Chapman and Hall |location=London |year=1893 |language=en }}</ref> برٽن ۽ ازابيل کي ڪو اولاد نه ٿيو. === مذهبي اختلاف === ازابيل رومن ڪيٿولڪ مذهب سان گهري وابستگي رکندي هئي، جڏهن ته برٽن جا مذهبي خيال پيچيده ۽ غيرروايتي هئا. برٽن اسلام، عيسائيت، هندومت ۽ ٻين مذهبي روايتن جو مطالعو ڪيو، پر سندس ذاتي مذهبي سڃاڻپ بابت سوانح نگارن ۾ اختلاف موجود آهن.<ref name="Kennedy2005"/><ref name="Rice1990"/> انهيءَ ڪري برٽن کي بنا واضح ثبوت جي ڪنهن هڪ مذهب جو مستقل پيروڪار قرار ڏيڻ مناسب نه آهي. == برطانوي سفارتي ملازمت == 1861ع کان پوءِ برٽن جي زندگيءَ جو وڏو حصو [[برطانيا]] جي سفارتي خدمت ۾ گذريو. هن مختلف ملڪن ۾ برطانوي قونصل جي حيثيت سان ڪم ڪيو. سندس اهم مقرريون فرنانڊو پو، سانتوس، دمشق ۽ ٽريسٽي ۾ ٿيون.<ref name="Wright1906"/><ref name="Lovell1998"/> سفارتي ملازمت دوران به برٽن سفر، ٻولين جي مطالعي، تاريخي تحقيق ۽ ڪتابن جي تصنيف جاري رکي. === سفارتي مقررين جي تاريخوار فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#194d72;color:white;" | دور ! style="background:#194d72;color:white;" | عهدو ! style="background:#194d72;color:white;" | مقرريءَ جو هنڌ ! style="background:#194d72;color:white;" | اهم سرگرميون |- | style="background:#eaf3fb;" | 1861ع–1864ع | برطانوي قونصل | [[فرنانڊو پو]]، موجوده [[بيئوڪو]]، استوائي گني | اولهه آفريڪا بابت تحقيق، سفر ۽ سماجي مشاهدا |- | style="background:#edf6eb;" | 1865ع–1868ع | برطانوي قونصل | [[سانتوس، برازيل|سانتوس]]، برازيل | برازيل جي تاريخ، جاگرافي، معيشت ۽ سماج بابت سفر |- | style="background:#fff2e4;" | 1869ع–1871ع | برطانوي قونصل | [[دمشق]]، عثماني شام | شام، فلسطين ۽ علائقائي سياسي ۽ مذهبي حالتن بابت مشاهدا |- | style="background:#f3eafa;" | 1872ع–1890ع | برطانوي قونصل | [[ٽريسٽي]]، آسٽريا-هنگري | ادبي ترجما، تصنيفون، علمي تحقيق ۽ آخري زندگي |} == فرنانڊو پو ۾ قونصل (1861ع–1864ع) == [[فائل:Bioko island map.png|thumb|[[بيئوڪو]] ٻيٽ جو نقشو. برٽن جي دور ۾ هن ٻيٽ کي فرنانڊو پو سڏيو ويندو هو.]] 1861ع ۾ برٽن کي اولهه آفريڪا جي ٻيٽ [[فرنانڊو پو]] تي برطانوي قونصل مقرر ڪيو ويو. فرنانڊو پو موجوده [[استوائي گني]] جو حصو آهي ۽ هاڻي عام طور بيئوڪو سڏيو وڃي ٿو. ان وقت هي ٻيٽ اسپيني نوآبادياتي انتظام سان لاڳاپيل هو، جڏهن ته برطانيا جا واپاري ۽ سفارتي مفاد پڻ هن علائقي ۾ موجود هئا.<ref name="Rice1990"/> === قونصل خاني جون ذميواريون === برٽن جون ذميواريون برطانوي واپارين جي مفادن، سفارتي لاڳاپن ۽ علائقي جي سياسي ۽ معاشي حالتن بابت رپورٽون تيار ڪرڻ سان لاڳاپيل هيون. هن پنهنجي مقرريءَ دوران ٻيٽ ۽ ڀرپاسي جي آفريڪي علائقن جو سفر ڪيو. برٽن کي اولهه آفريڪا جي ٻولين، مقامي حڪمرانن، واپار، مذهبي روايتن ۽ سماجي تنظيم ۾ دلچسپي هئي. === داهومي جو سفر === فرنانڊو پو ۾ مقرريءَ دوران برٽن [[داهومي سلطنت]] جو دورو ڪيو. داهومي موجوده [[بينن]] جي علائقي ۾ قائم هڪ تاريخي آفريڪي رياست هئي. برٽن داهومي جي حڪمران، درٻاري روايتن، فوجي تنظيم ۽ سماجي حالتن بابت لکيو.<ref name="BurtonDahome1864">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=A Mission to Gelele, King of Dahome |volume=1–2 |publisher=Tinsley Brothers |location=London |year=1864 |language=en }}</ref> هن داهومي جي فوج، عورت سپاهين ۽ مذهبي رسمن بابت پڻ احوال ڏنو. داهومي بابت سندس بيان تاريخي لحاظ کان اهم آهن، پر انهن ۾ نوآبادياتي دور جي يورپي تعبيرن ۽ قدرائتن فيصلن جا اثر موجود آهن. === داهومي جي بادشاهه گليلي ڏانهن مشن === 1864ع ۾ برٽن ''A Mission to Gelele, King of Dahome'' (داهومي جي بادشاهه گليلي ڏانهن هڪ مشن) شايع ڪيو. هي ڪتاب ٻن جلدن ۾ ڇپيو ۽ ان ۾ داهومي جي سياسي، فوجي، سماجي ۽ مذهبي زندگيءَ بابت تفصيل شامل آهن.<ref name="BurtonDahome1864"/> برٽن جي آفريڪا بابت تصنيفن ۾ هي ڪتاب خاص اهميت رکي ٿو. === اولهه آفريڪا جا ٻيا سفر === فرنانڊو پو ۾ رهائش دوران برٽن [[گبون]] ۽ اولهه آفريڪا جي ٻين علائقن بابت پڻ معلومات گڏ ڪئي. هن سامونڊي ڪنارن، واپاري رستن، مقامي آبادي ۽ علائقي جي جاگرافيءَ بابت لکيو. 1863ع ۾ سندس ڪتاب ''Wanderings in West Africa'' (اولهه آفريڪا ۾ رولاڪيون) شايع ٿيو.<ref name="BurtonWanderings1863">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Wanderings in West Africa: From Liverpool to Fernando Po |volume=1–2 |publisher=Tinsley Brothers |location=London |year=1863 |language=en }}</ref> == برازيل ۾ قونصل (1865ع–1868ع) == [[فائل:Santos Brazil.jpg|thumb|برازيل جو سامونڊي شهر [[سانتوس، برازيل|سانتوس]]، جتي برٽن برطانوي قونصل طور مقرر رهيو.]] 1865ع ۾ برٽن کي [[برازيل]] جي بندرگاهه واري شهر [[سانتوس، برازيل|سانتوس]] ۾ برطانوي قونصل مقرر ڪيو ويو. برازيل ۾ رهائش دوران هن ملڪ جي جاگرافي، معاشي سرگرمين، غلاميءَ جي تاريخ، مقامي سماج ۽ اندروني علائقن بابت معلومات گڏ ڪئي.<ref name="BurtonBrazil1869">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Explorations of the Highlands of the Brazil |volume=1–2 |publisher=Tinsley Brothers |location=London |year=1869 |language=en }}</ref> === برازيل جي اندرين علائقن جا سفر === برٽن سانتوس کان ٻاهر برازيل جي مختلف علائقن جو سفر ڪيو. L هن [[ميناس جيرائس]] ۽ ٻين علائقن جي جاگرافي، معدنيات، زراعت، واپار ۽ آبادڪاريءَ بابت لکيو. برازيل جي اندرين علائقن ۾ سندس سفرن دوران درياهه، جبل، رستا ۽ مقامي آبادي سندس مشاهدي جا اهم موضوع هئا. === برازيل جي سماجي ۽ معاشي زندگي === برٽن برازيل جي غلاميءَ تي ٻڌل معاشي نظام، زرعي پيداوار، کاڻين ۽ واپاري سرگرمين بابت تبصرا ڪيا. برازيل ۾ غلاميءَ جو خاتمو 1888ع ۾ ٿيو؛ تنهنڪري برٽن جي 1860ع واري ڏهاڪي جي سفرن دوران اها سماجي ۽ معاشي حقيقت موجود هئي. برٽن جي لکڻين کي ان وقت جي برازيل جي سماجي ۽ معاشي تاريخ بابت هڪ يورپي مسافر جي مشاهدي طور پڙهڻ گهرجي. === برازيل جي بلند علائقن جي ڳولا === 1869ع ۾ برٽن ''Explorations of the Highlands of the Brazil'' (برازيل جي بلند علائقن جي ڳولا) شايع ڪيو. هي ڪتاب ٻن جلدن ۾ ڇپيو ۽ برازيل جي جاگرافي، معاشي زندگي، سفرن ۽ مقامي حالتن بابت تفصيلي احوال تي ٻڌل آهي.<ref name="BurtonBrazil1869"/> == پيراگوئي جو سفر ۽ جنگ بابت تحقيق == برازيل ۾ رهائش دوران برٽن [[پيراگوئي]] ۽ ڏکڻ آمريڪا جي سياسي حالتن ۾ پڻ دلچسپي ورتي. ان وقت [[پيراگوئي جي جنگ]] (1864ع–1870ع) جاري هئي، جنهن ۾ پيراگوئيءَ جو مقابلو برازيل، ارجنٽينا ۽ يوراگوئي جي اتحاد سان هو. برٽن جنگ سان لاڳاپيل علائقن جو سفر ڪيو ۽ فوجي ۽ سياسي حالتن بابت معلومات گڏ ڪئي. === پيراگوئي جي جنگ جي ميدانن مان خط === 1870ع ۾ سندس ڪتاب ''Letters from the Battle-Fields of Paraguay'' (پيراگوئي جي جنگ جي ميدانن مان خط) شايع ٿيو.<ref name="BurtonParaguay1870">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Letters from the Battle-Fields of Paraguay |publisher=Tinsley Brothers |location=London |year=1870 |language=en }}</ref> ڪتاب ۾ جنگ جي حالتن، فوجي تنظيم، سياسي معاملن ۽ سفر جي مشاهدن بابت احوال موجود آهي. هي تصنيف ڏکڻ آمريڪا جي اڻويهين صديءَ واري فوجي تاريخ بابت برٽن جي اهم لکڻين مان هڪ آهي. == دمشق ۾ برطانوي قونصل (1869ع–1871ع) == [[فائل:Umayyad Mosque, Damascus.jpg|thumb|[[دمشق جي اموي مسجد]]، شام جي اهم تاريخي ۽ مذهبي عمارتن مان هڪ.]] 1869ع ۾ برٽن کي [[دمشق]] ۾ برطانوي قونصل مقرر ڪيو ويو. ان وقت دمشق [[عثماني سلطنت]] جي انتظام هيٺ هو ۽ شام جي سياسي، مذهبي، واپاري ۽ ثقافتي زندگيءَ جو اهم مرڪز هو. برٽن جي دمشق واري مقرري سندس سفارتي زندگيءَ جي سڀ کان وڌيڪ تڪراري مرحلن مان هڪ بڻجي وئي.<ref name="Lovell1998"/><ref name="Rice1990"/> === شام جو سياسي ۽ مذهبي ماحول === اڻويهين صديءَ جي پوئين اڌ ۾ شام ۾ مختلف مذهبي برادريون، واپاري گروهه ۽ مقامي سياسي قوتون موجود هيون. برٽن پنهنجي سفارتي ذميوارين دوران مقامي حڪمرانن، مذهبي اڳواڻن، واپارين ۽ مختلف برادرين سان رابطا رکيا. هن شام جي تاريخ، ٻولين، مذهبي روايتن ۽ سماجي زندگيءَ بابت پڻ معلومات گڏ ڪئي. === ازابيل برٽن جو ڪردار === دمشق ۾ ازابيل برٽن پڻ پنهنجي مڙس سان گڏ رهي. هن مقامي سماجي زندگيءَ ۾ حصو ورتو ۽ مختلف ماڻهن سان ملاقاتون ڪيون. ازابيل پنهنجي لکڻين ۾ شام، فلسطين ۽ ڀرپاسي جي علائقن بابت سفرن ۽ مشاهدن جو احوال ڏنو.<ref name="IsabelInnerLife1893"/> === سفارتي تڪرار === برٽن جي دمشق واري مقرري دوران مقامي سياسي ۽ مذهبي معاملن بابت سندس روين ۽ فيصلن سبب اختلاف پيدا ٿيا. انهن اختلافن ۾ عثماني اختيارين، مقامي برادرين ۽ برطانوي سفارتي انتظام سان لاڳاپيل مسئلا شامل هئا. برٽن جي ڪجهه قدمن ۽ بيانن بابت شڪايتون ٿيون، جنهن کان پوءِ 1871ع ۾ کيس دمشق جي عهدي تان هٽايو ويو.<ref name="Lovell1998"/><ref name="Kennedy2005"/> سندس برطرفيءَ جي سببن بابت سوانح نگارن ۾ مختلف تشريحون ملن ٿيون. انهن کي ڪنهن هڪ مذهبي يا نسلي برادريءَ جي سازش طور بيان ڪرڻ تاريخي لحاظ کان غيرمحتاط ٿيندو. === شام بابت تصنيفون === برٽن ۽ ازابيل جي شام واري دور سان ڪيترائي سفرناما ۽ تحقيقي ڪتاب لاڳاپيل آهن. 1872ع ۾ ''Unexplored Syria'' (اڻڳوليل شام) نالي ڪتاب شايع ٿيو، جنهن ۾ برٽن ۽ چارلس فريڊرڪ ٽائر ويڪ ڊريڪ جي تحقيق شامل هئي.<ref name="BurtonSyria1872">{{cite book |last1=Burton |first1=Richard F. |last2=Drake |first2=Charles F. Tyrwhitt |title=Unexplored Syria |volume=1–2 |publisher=Tinsley Brothers |location=London |year=1872 |language=en }}</ref> ڪتاب ۾ شام ۽ فلسطين جي جاگرافي، آثار قديمه، مقامي روايتن ۽ سفرن بابت معلومات موجود آهي. == ٽريسٽي ۾ آخري سفارتي مقرري (1872ع–1890ع) == [[فائل:Trieste, Italy.jpg|thumb|[[ٽريسٽي]] جو شهر، جتي برٽن پنهنجي زندگيءَ جا آخري سال گذاريا.]] 1872ع ۾ برٽن کي [[ٽريسٽي]] ۾ برطانوي قونصل مقرر ڪيو ويو. ان وقت ٽريسٽي [[آسٽريا-هنگري]] جي سلطنت جو هڪ اهم بندرگاهه هو. موجوده دور ۾ هي شهر [[اٽلي]] جو حصو آهي. برٽن پنهنجي زندگيءَ جا آخري ارڙهن سال هن شهر ۾ گذاريا ۽ وفات تائين برطانوي قونصل جي عهدي تي رهيو.<ref name="Wright1906"/> === ٽريسٽي ۾ ادبي ۽ علمي سرگرميون === ٽريسٽي ۾ برٽن کي نسبتاً مستحڪم رهائش ۽ مطالعي جو ماحول مليو. هن پنهنجي اڳوڻن سفرن بابت مواد ترتيب ڏنو، ٻولين جو مطالعو جاري رکيو ۽ مختلف ادبي ۽ تاريخي تصنيفن تي ڪم ڪيو. هن دور ۾ سندس ڌيان خاص طور مشرقي ادب، ترجمن، تاريخي ڪتابن ۽ ثقافتي تحقيق ڏانهن وڌيو.<ref name="Kennedy2005"/> === عربي، فارسي ۽ هندستاني ادب جو مطالعو === برٽن کي عربي، فارسي، هندستاني ۽ ٻين ٻولين جي ادب سان ڊگهي عرصي کان دلچسپي هئي. ٽريسٽي ۾ هن انهن ادبي روايتن بابت پنهنجي مطالعي کي جاري رکيو ۽ ڪيترن اهم ڪتابن جا انگريزي ترجما يا ترتيب ڏنل نسخا شايع ڪيا. انهن ۾ ''The Kama Sutra of Vatsyayana''، ''The Book of the Thousand Nights and a Night'' ۽ ٻين تصنيفن جا نالا شامل آهن. انهن ترجمن جي تياريءَ ۾ ٻين عالمن، مترجمن ۽ ساٿين جي ڪردار کي پڻ تسليم ڪرڻ ضروري آهي؛ سڀني ڪتابن کي برٽن جا اڪيلا ۽ سڌا اصل ٻولين مان ڪيل ترجما سمجهڻ درست نه آهي.<ref name="Kennedy2005"/> === برطانوي اعزاز === 1886ع ۾ برٽن کي برطانوي سلطنت طرفان [[آرڊر آف سينٽ مائيڪل ۽ سينٽ جارج]] جو نائيٽ ڪمانڊر (''Knight Commander of the Order of St Michael and St George''، مختصر ''KCMG'') مقرر ڪيو ويو.<ref name="LondonGazette1886"/> ان اعزاز کان پوءِ کيس '''سر رچرڊ فرانسس برٽن''' چيو وڃڻ لڳو. === آخري سال === ٽريسٽي ۾ برٽن جي صحت عمر وڌڻ سان متاثر ٿيڻ لڳي، پر هن ادبي ۽ علمي سرگرميون جاري رکيون. سندس گهرواري ازابيل سندس ڪم، خط و ڪتابت ۽ ذاتي معاملن ۾ ساٿ ڏيندي رهي. برٽن 20 آڪٽوبر 1890ع تي ٽريسٽي ۾ وفات ڪئي.<ref name="Lovell1998"/> == سفارتي دور ۾ اهم تصنيفون == برٽن جي سفارتي ملازمت دوران مختلف ملڪن بابت ڪيترائي ڪتاب شايع ٿيا. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border:1px solid #91abc4;" ! style="background:#194d72;color:white;" | سال ! style="background:#194d72;color:white;" | اصل عنوان ! style="background:#194d72;color:white;" | سنڌي ترجمو ! style="background:#194d72;color:white;" | موضوع |- | style="background:#eaf3fb;" | 1861ع | ''The City of the Saints, and Across the Rocky Mountains to California'' | '''بزرگن جو شهر ۽ راڪي جبلن کان ڪيليفورنيا تائين''' | آمريڪا، مورمن برادري ۽ اولهه وارن علائقن جو سفر |- | style="background:#edf6eb;" | 1863ع | ''Wanderings in West Africa'' | '''اولهه آفريڪا ۾ رولاڪيون''' | اولهه آفريڪا، فرنانڊو پو ۽ سامونڊي علائقا |- | style="background:#fff2e4;" | 1864ع | ''A Mission to Gelele, King of Dahome'' | '''داهومي جي بادشاهه گليلي ڏانهن هڪ مشن''' | داهومي جي سياسي، سماجي ۽ فوجي زندگي |- | style="background:#f3eafa;" | 1869ع | ''Explorations of the Highlands of the Brazil'' | '''برازيل جي بلند علائقن جي ڳولا''' | برازيل جي جاگرافي، معيشت ۽ سماج |- | style="background:#eaf3fb;" | 1870ع | ''Letters from the Battle-Fields of Paraguay'' | '''پيراگوئي جي جنگ جي ميدانن مان خط''' | پيراگوئي جي جنگ ۽ ڏکڻ آمريڪا |- | style="background:#edf6eb;" | 1872ع | ''Unexplored Syria'' | '''اڻڳوليل شام''' | شام، فلسطين، جاگرافي ۽ آثار قديمه |- | style="background:#fff2e4;" | 1877ع | ''Sind Revisited'' | '''سنڌ جو ٻيهر سفر''' | سنڌ، ريلوي، فوج ۽ سماجي تبديليون |} == برٽن جي سفارتي ۽ علمي زندگيءَ جو جائزو == رچرڊ فرانسس برٽن جي سفارتي زندگيءَ ۾ سفر، تحقيق ۽ سرڪاري ذميواريون هڪٻئي سان ڳنڍيل رهيون. فرنانڊو پو ۾ هن اولهه آفريڪا بابت لکيو؛ برازيل ۾ ڏکڻ آمريڪا جي جاگرافي ۽ سماج جو مطالعو ڪيو؛ دمشق ۾ شام ۽ فلسطين جي تاريخي ۽ مذهبي ماحول بابت معلومات گڏ ڪئي؛ ۽ ٽريسٽي ۾ پنهنجي ادبي ۽ ترجمي واري ڪم کي وڌيڪ وقت ڏنو. سندس سفارتي خدمتون هميشه تڪرارن کان پاڪ نه رهيون. خاص طور دمشق واري مقرريءَ دوران سندس رويي ۽ فيصلن بابت اختلاف پيدا ٿيا. برٽن جي تصنيفن جي تاريخي اهميت سندس سفرن جي وسعت، ٻولين سان دلچسپي ۽ مختلف سماجن بابت محفوظ ڪيل معلومات ۾ آهي. ساڳئي وقت سندس لکڻين ۾ برطانوي سامراجي مفادن، ذاتي تعبيرن ۽ اڻويهين صديءَ جي يورپي سماجي سوچ جا اثر پڻ موجود آهن.<ref name="Ghose2006"/><ref name="Kennedy2005"/> انهيءَ ڪري سندس سفارتي ۽ تحقيقي زندگيءَ جو مطالعو ٻنهي پهلوئن، يعني علمي خدمتن ۽ تاريخي حدن، کي نظر ۾ رکي ڪرڻ گهرجي. == ادبي تصنيفون ۽ ترجما == [[فائل:Richard Francis Burton by Rischgitz, 1864.jpg|thumb|upright|رچرڊ فرانسس برٽن، جنهن سفرنامن سان گڏ عربي، فارسي، هندستاني ۽ ٻين ادبي روايتن بابت ڪتاب ۽ ترجما شايع ڪيا.]] رچرڊ فرانسس برٽن پنهنجي سفرنامن، جاگرافيائي تحقيق ۽ سفارتي خدمتن سان گڏ هڪ گهڻ رخي ليکڪ ۽ مترجم پڻ هو. سندس علمي دلچسپين ۾ [[عربي ادب]]، [[فارسي ادب]]، [[سنسڪرت ادب]]، [[پرتگالي ادب]]، مذهبي روايتون، لوڪ ڪهاڻيون، شاعري، انساني سماج ۽ تاريخي هٿيار شامل هئا.<ref name="Kennedy2005"/><ref name="Rice1990"/> برٽن جي نالي سان پنجاهه کان وڌيڪ ڪتاب ۽ ٻيون تصنيفون منسوب ڪيون وڃن ٿيون، جيتوڻيڪ صحيح تعداد جو دارومدار انهيءَ ڳالهه تي آهي ته مختلف جلدن، ٻيهر ڇپيل نسخن، ترجمن ۽ گڏيل تصنيفن کي ڪيئن ڳڻيو وڃي.<ref name="BurtonBibliography"/> سندس ادبي زندگيءَ جي اهم خصوصيت اها هئي ته هن مختلف ٻولين جي ادب کي انگريزي پڙهندڙن تائين پهچائڻ جي ڪوشش ڪئي. البت سندس ڪيترن ترجمن ۾ ٻين عالمن ۽ ساٿين جي مدد شامل هئي، ۽ ڪجهه ڪتاب اصل ٻوليءَ مان سڌي ترجمي بدران اڳوڻن ترجمن ۽ نسخن تي ٻڌل هئا. === ترجمي جو انداز === برٽن جا ترجما اڪثر روايتي وڪٽورين انگريزيءَ کان مختلف انداز ۾ لکيل آهن. هن پراڻن لفظن، غيرمعمولي اصطلاحن، عربي ۽ فارسي لفظن جي نقل، تفصيلي حاشين ۽ ثقافتي تشريحن کي وڏي اهميت ڏني. هن جو مقصد صرف ڪهاڻين يا شعرن جو مطلب منتقل ڪرڻ نه هو، پر انهن سان لاڳاپيل سماجي، مذهبي، لساني ۽ تاريخي پسمنظر پڻ پيش ڪرڻ هو.<ref name="Kennedy2005"/> تنهن هوندي به سندس ترجمن ۾ ڪڏهن ڪڏهن اهڙا اضافا، تشريحون ۽ ذاتي تبصرا ملن ٿا، جيڪي اصل متن جو سڌو حصو نه آهن. انهيءَ ڪري برٽن جي ترجمن کي ادبي ۽ تاريخي اهميت حاصل هجڻ باوجود جديد تنقيدي ترجمن سان ڀيٽي پڙهڻ گهرجي. == وڪرم ۽ ويمپائر (1870ع) == 1870ع ۾ برٽن ''Vikram and the Vampire; or, Tales of Hindu Devilry'' نالي ڪتاب شايع ڪيو. ڪتاب جو سنڌي عنوان '''وڪرم ۽ ويمپائر، يا هندو ڏندڪٿائن جون ڪهاڻيون''' ڪري سگهجي ٿو.<ref name="BurtonVikram1870">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Vikram and the Vampire; or, Tales of Hindu Devilry |publisher=Longmans, Green, and Co. |location=London |year=1870 |language=en }}</ref> هي ڪتاب هندستان جي مشهور [[ويتال پنچويشتي]] يا ''بيتـال پچيسي'' جي قصن سان لاڳاپيل آهي. انهن ڪهاڻين ۾ راجا وڪرمادتيه ۽ هڪ وِيتال يا مافوق الفطرت هستيءَ جي وچ ۾ سوالن ۽ جوابن جو سلسلو بيان ٿئي ٿو. === ڪهاڻين جو پسمنظر === هندستاني روايت ۾ راجا وڪرمادتيه کي دانائي، بهادري ۽ انصاف سان لاڳاپيل هڪ مثالي حڪمران طور پيش ڪيو ويندو آهي. ويتال جي ڪهاڻين ۾ اخلاقي سوال، ذهانت جا امتحان، انصاف، انساني رويي ۽ فيصلي ڪرڻ بابت مسئلا شامل آهن. برٽن انهن قصن کي انگريزي پڙهندڙن لاءِ پنهنجي مخصوص ادبي انداز ۾ پيش ڪيو. === ترجمي جي نوعيت === ''Vikram and the Vampire'' کي سنسڪرت جي ڪنهن هڪ قديم متن جو مڪمل لفظي ترجمو سمجهڻ درست نه آهي. برٽن اڳوڻين هندستاني روايتن ۽ دستياب متنن کي بنياد بڻائي ڪهاڻين کي ترتيب ڏنو ۽ انهن ۾ پنهنجو ادبي انداز شامل ڪيو.<ref name="Kennedy2005"/> ڪتاب هندستاني قصه گوئيءَ جي يورپي ادبي قبوليت جي تاريخ ۾ اهم جاءِ رکي ٿو. == ڪاسيده (1880ع) == [[فائل:Richard Francis Burton.jpg|thumb|upright|برٽن پنهنجي شاعراڻي تصنيف ''The Kasidah'' کي حاجي عبدو اليزدي جي نالي سان پيش ڪيو.]] 1880ع ۾ برٽن ''The Kasidah of Haji Abdu El-Yezdi'' شايع ڪيو. ان جو سنڌي عنوان '''حاجي عبدو اليزدي جو قصيدو''' آهي.<ref name="BurtonKasidah1880">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=The Kasidah of Haji Abdu El-Yezdi |publisher=Bernard Quaritch |location=London |year=1880 |language=en }}</ref> هي ڪتاب هڪ فلسفياڻي نظم آهي، جنهن ۾ انساني زندگي، موت، تقدير، اخلاق، مذهب ۽ علم بابت خيالن جو اظهار ڪيو ويو آهي. === حاجي عبدو اليزدي جي ادبي شخصيت === برٽن نظم کي حاجي عبدو اليزدي نالي هڪ فرضي شاعر جي تصنيف طور پيش ڪيو ۽ پاڻ کي ان جو مترجم ڄاڻايو. حقيقت ۾ هي نظم برٽن جي پنهنجي ادبي تخليق سمجهيو وڃي ٿو. حاجي عبدو اليزدي ان نظم لاءِ اختيار ڪيل ادبي شخصيت هئي.<ref name="Rice1990"/> انهيءَ ڪري ''The Kasidah'' کي ڪنهن تاريخي فارسي شاعر جو مستند ترجمو قرار ڏيڻ درست نه آهي. === فلسفياڻو موضوع === نظم ۾ مختلف مذهبي ۽ فلسفياڻن خيالن جي ڀيٽ ڪئي وئي آهي. برٽن زندگيءَ جي غيريقيني، انساني عقل جي حدن، اخلاقي ذميوارين ۽ موت بابت سوال اٿاريا. ''The Kasidah'' سندس سفرنامن کان مختلف ادبي حيثيت رکي ٿو، ڇاڪاڻ ته اهو بنيادي طور هڪ تخليقي فلسفياڻو نظم آهي. == پورچوگالي شاعر ڪاموئش جا ترجما == برٽن کي پورچوگالي ادب، خاص طور شاعر [[لوئس دي ڪاموئش]] (''Luís de Camões'') سان گهري دلچسپي هئي. هن ڪاموئش جي مشهور رزميه نظم ''Os Lusíadas'' جو انگريزي ترجمو تيار ڪيو. === لوزيئڊس (1880ع) === 1880ع ۾ برٽن جو ترجمو ''The Lusiads'' شايع ٿيو.<ref name="BurtonLusiads1880">{{cite book |last=Camões |first=Luís de |translator-last=Burton |translator-first=Richard F. |title=The Lusiads |publisher=Bernard Quaritch |location=London |year=1880 |language=en }}</ref> ڪتاب جو سنڌي عنوان '''لوزيئڊس''' يا '''پورچوگالين جو رزميه نظم''' ڪري سگهجي ٿو. اصل پورچوگالي نظم 1572ع ۾ شايع ٿيو هو ۽ ان ۾ پورچوگالي سامونڊي سفرن، خاص طور [[واسڪو ڊي گاما]] جي هندستان ڏانهن سفر، کي رزميه انداز ۾ پيش ڪيو ويو آهي. برٽن پنهنجي ترجمي ۾ اصل نظم جي ادبي صورت، تاريخي اشارن ۽ پرتگالي قومي روايتن کي انگريزيءَ ۾ منتقل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. === ڪاموئش جي زندگي ۽ ادبي تحقيق === برٽن ڪاموئش جي زندگي، ادبي پسمنظر ۽ سندس تصنيفن بابت پڻ لکيو. هن پرتگالي شاعر جي زندگيءَ کي يورپي سامونڊي توسيع ۽ هندستان سان پورچوگالي لاڳاپن جي تاريخي پسمنظر ۾ سمجهڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="Kennedy2005"/> ڪاموئش بابت سندس ڪم برٽن جي ادبي دلچسپين جي وسعت کي ظاهر ڪري ٿو. == ڪاما شاسترا سوسائٽي == 1880ع واري ڏهاڪي ۾ برٽن ۽ سندس ساٿي [[فورسٽر فٽزجيرالڊ آربٿناٽ]] (''Forster Fitzgerald Arbuthnot'') هندستاني ۽ مشرقي جنسيات سان لاڳاپيل قديم ادبي متنن جي اشاعت لاءِ هڪ نجي اشاعتي انتظام قائم ڪيو، جيڪو '''ڪاما شاسترا سوسائٽي''' (''Kama Shastra Society'') جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref name="Kennedy2005"/><ref name="Lovell1998"/> ان جو مقصد اهڙا متن محدود خانگي اشاعت ذريعي انگريزي پڙهندڙن تائين پهچائڻ هو، جن جي عام اشاعت وڪٽورين برطانيا ۾ فحاشيءَ بابت قانونن ۽ سماجي پابندين سبب ڏکي ٿي سگهي ٿي. === قانوني ۽ سماجي پسمنظر === 1857ع ۾ برطانيا ۾ ''Obscene Publications Act'' لاڳو ٿيو، جنهن تحت ڪجهه قسم جي اشاعتي مواد تي قانوني ڪارروائي ٿي سگهي ٿي. وڪٽورين دور ۾ جنسيات بابت ادبي ۽ علمي متنن جي اشاعت حساس مسئلو هو. برٽن ۽ آربٿناٽ ڪجهه ڪتابن کي محدود نجي ڇپائيءَ ۽ مخصوص رڪنن تائين ورهائڻ جو طريقو اختيار ڪيو.<ref name="Kennedy2005"/> اهڙي اشاعتي صورت انهن ڪتابن کي قانوني جاچ کان مڪمل ڇوٽ نه ڏيندي هئي، پر عام تجارتي اشاعت کان مختلف انتظام فراهم ڪندي هئي. === آربٿناٽ جو ڪردار === فورسٽر فٽزجيرالڊ آربٿناٽ هندستاني ٻولين ۽ ادب ۾ دلچسپي رکندڙ برطانوي محقق هو. هن برٽن سان گڏ هندستاني جنسيات بابت متنن جي اشاعت ۽ ترجمي ۾ ڪم ڪيو. ڪاما شاسترا سوسائٽيءَ جي ڪتابن کي صرف برٽن جي ذاتي علمي محنت جو نتيجو سمجهڻ درست نه آهي؛ انهن جي تياريءَ ۾ آربٿناٽ ۽ ٻين هندستاني عالمن جو پڻ ڪردار هو.<ref name="Kennedy2005"/> == ڪام سوترا جو انگريزي ترجمو (1883ع) == [[فائل:Kama Sutra title page 1883.jpg|thumb|''The Kama Sutra of Vatsyayana'' جي 1883ع واري انگريزي اشاعت جو عنواني صفحو.]] 1883ع ۾ ''The Kama Sutra of Vatsyayana'' نالي انگريزي ڪتاب شايع ٿيو. هي ڪتاب قديم هندستاني مصنف [[واتسياين]] سان منسوب [[ڪام سوترا]] جي انگريزي ترجمي جي صورت ۾ پيش ڪيو ويو.<ref name="KamaSutra1883">{{cite book |author=Vatsyayana |title=The Kama Sutra of Vatsyayana |publisher=Kama Shastra Society |location=London and Benares |year=1883 |language=en }}</ref> === اصل ڪتاب جو موضوع === ''ڪام سوترا'' قديم هندستاني ادب جو هڪ مشهور متن آهي، جنهن ۾ محبت، ازدواجي لاڳاپن، انساني خواهشن، سماجي زندگيءَ ۽ جنسي روين بابت بحث موجود آهي. اصل ڪتاب کي صرف جنسي عملن جي هدايتن جو مجموعو سمجهڻ نامڪمل آهي، ڇاڪاڻ ته ان ۾ ان دور جي سماجي ۽ ثقافتي زندگيءَ بابت پڻ مواد شامل آهي. === ترجمي ۾ برٽن جو اصل ڪردار === 1883ع واري انگريزي اشاعت کي عام طور برٽن جي نالي سان مشهور ڪيو ويندو آهي، پر جديد تحقيق موجب برٽن ان جو اڪيلو يا سڌو سنسڪرت مان ترجمو ڪندڙ نه هو. ترجمي جي تياريءَ ۾ هندستاني عالمن ۽ مترجمن، خاص طور [[ڀڳوان لال اندراجي]]، شيوارام پرشورام ڀيڙي ۽ ٻين ساٿين جو ڪردار هو. آربٿناٽ پڻ منصوبي سان لاڳاپيل هو، جڏهن ته برٽن متن جي تدوين، اشاعت ۽ انگريزي پڙهندڙن لاءِ پيشڪش ۾ حصو ورتو.<ref name="DonigerKakar2002">{{cite book |author1=Vatsyayana |translator-last1=Doniger |translator-first1=Wendy |translator-last2=Kakar |translator-first2=Sudhir |title=Kamasutra |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |year=2002 |language=en |isbn=978-0-19-283982-4 }}</ref> انهيءَ ڪري انسائيڪلوپيڊيا ۾ هن ڪتاب کي «برٽن سان لاڳاپيل انگريزي ترجمو» چوڻ وڌيڪ درست آهي. === اشاعت جي اهميت === 1883ع واري اشاعت انگريزي پڙهندڙن ۾ ڪام سوترا جي شهرت وڌائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. تنهن هوندي به ترجمي جي زبان، تشريح ۽ اصل سنسڪرت متن سان مطابقت بابت جديد محققن مختلف سوال اٿاريا آهن. اصل متن جي جديد مطالعي لاءِ سنسڪرت مان تيار ڪيل جديد علمي ترجما پڻ استعمال ڪيا وڃن ٿا. == الف ليليٰ جا ترجما (1885ع–1888ع) == [[فائل:Arabian Nights Entertainments illustration.jpg|thumb|''الف ليليٰ'' جي ڪهاڻين سان لاڳاپيل هڪ تاريخي تصوير.]] برٽن جي مشهور ادبي ڪمن مان هڪ عربي قصن جي مجموعي [[الف ليليٰ]] جو انگريزي ترجمو آهي. هن اهو ترجمو ''The Book of the Thousand Nights and a Night'' جي عنوان سان شايع ڪيو.<ref name="BurtonNights1885">{{cite book |translator-last=Burton |translator-first=Richard F. |title=The Book of the Thousand Nights and a Night |volume=1–10 |publisher=Kama Shastra Society |year=1885 |language=en }}</ref> === ڏهن جلدن واري اشاعت === 1885ع ۾ برٽن جو ''الف ليليٰ'' وارو بنيادي ترجمو ڏهن جلدن ۾ شايع ٿيو. ان کان پوءِ 1886ع کان 1888ع تائين ڇهن اضافي جلدن ۾ وڌيڪ قصا ۽ مواد شايع ڪيو ويو.<ref name="BurtonSupplementalNights">{{cite book |translator-last=Burton |translator-first=Richard F. |title=Supplemental Nights to the Book of the Thousand Nights and a Night |volume=1–6 |year=1886–1888 |language=en }}</ref> انهيءَ ريت برٽن جي هن اشاعتي منصوبي جا مجموعي طور سورهن جلد ٿيا. === عربي قصن جي ادبي روايت === ''الف ليليٰ'' عربي، فارسي، هندستاني ۽ ٻين علائقائي قصه گوئيءَ جي روايتن سان لاڳاپيل ڪهاڻين جو مجموعو آهي. ان ۾ [[شهريار]]، [[شهرزاد]] ۽ ٻين ڪردارن ذريعي محبت، سياست، اخلاق، حڪمت، سفر، جادو ۽ انساني زندگيءَ بابت قصا بيان ٿين ٿا. ڪهاڻين جا مختلف عربي نسخا ۽ تاريخي روايتون موجود آهن؛ تنهنڪري ''الف ليليٰ'' کي ڪنهن هڪ دور يا هڪ مصنف جي مڪمل تصنيف قرار ڏيڻ درست نه آهي. === برٽن جو ترجمي وارو انداز === برٽن پنهنجي ترجمي ۾ قديم ۽ غيرمعمولي انگريزي لفظن، عربي اصطلاحن ۽ تفصيلي حاشين کي استعمال ڪيو. هن ڪجهه اهڙن حصن کي پڻ برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي، جيڪي ٻين وڪٽورين انگريزي ترجمن ۾ نرم يا حذف ڪيا ويندا هئا.<ref name="Kennedy2005"/> انهيءَ ڪري سندس ترجمو ادبي شهرت سان گڏ تڪرار جو موضوع پڻ بڻيو. === ايڊورڊ وليم لين ۽ جان پين سان ڀيٽ === برٽن کان اڳ [[ايڊورڊ وليم لين]] ''الف ليليٰ'' جو انگريزي ترجمو تيار ڪيو هو. برٽن جي دور ۾ [[جان پين]] پڻ هن مجموعي جو انگريزي ترجمو شايع ڪيو. برٽن جي ترجمي ۽ جان پين جي ڪم جي وچ ۾ متن جي چونڊ، زبان ۽ اڳوڻن ترجمن مان فائدي وٺڻ بابت علمي بحث موجود آهي.<ref name="Kennedy2005"/> برٽن جي ترجمي کي ٻين سڀني نسخن کان وڌيڪ صحيح قرار ڏيڻ مناسب نه آهي، ڇاڪاڻ ته مختلف ترجمن جا متن، مقصد ۽ ادبي طريقا هڪجهڙا نه آهن. === حاشيا ۽ ثقافتي تبصرا === برٽن جي ''الف ليليٰ'' واري ترجمي ۾ ڊگها حاشيا ۽ تشريحي نوٽس شامل آهن. انهن ۾ تاريخ، جاگرافي، مذهبي روايتن، جنسيات، ٻولين ۽ سماجي رسمن بابت سندس رايا ملن ٿا. اهي حاشيا برٽن جي مطالعي ۽ سوچ بابت اهم مواد فراهم ڪن ٿا، پر انهن ۾ ڪجهه اهڙا نظريا پڻ موجود آهن، جيڪي جديد علمي معيارن موجب غيرثابت ٿيل يا تعصب تي ٻڌل سمجهيا وڃن ٿا. == سوٽاڊڪ زون جو نظريو == برٽن ''الف ليليٰ'' جي ترجمي سان لاڳاپيل هڪ مضمون ۾ ''Sotadic Zone'' يا '''سوٽاڊڪ خطي''' جو نظريو پيش ڪيو. هن نظريي موجب دنيا جي ڪجهه جاگرافيائي علائقن ۾ هم جنس جنسي روين جي موجودگيءَ کي آبهوا ۽ جاگرافيءَ سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي وئي.<ref name="BurtonNights1885"/> === نظريي جو تاريخي پسمنظر === برٽن جو هي نظريو اڻويهين صديءَ جي يورپي جنسيات ۽ انسانيات جي ابتدائي بحثن سان لاڳاپيل هو. هن مختلف ملڪن بابت پنهنجي سفرن ۽ پڙهيل مواد مان عام نتيجا اخذ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. بهرحال، جديد انسانيات، نفسيات ۽ جنسيات جي تحقيق ۾ هن جاگرافيائي نظريي کي سائنسي طور ثابت ٿيل وضاحت تسليم نٿو ڪيو وڃي. === جديد علمي جائزو === برٽن جي سوٽاڊڪ خطي واري تصور کي سندس دور جي سماجي ۽ علمي تاريخ جي حصي طور پڙهڻ گهرجي. ان کي انساني جنسي رجحانن جي جديد سائنسي وضاحت يا ڪنهن مخصوص قوم يا علائقي بابت ثابت ٿيل حقيقت طور پيش ڪرڻ درست نه آهي. == عطر وارو باغ (1886ع) == 1886ع ۾ برٽن ''The Perfumed Garden of the Cheikh Nefzaoui'' نالي ڪتاب جو انگريزي ترجمو شايع ڪيو. هن ڪتاب جو سنڌي عنوان '''شيخ نفزاويءَ جو عطر وارو باغ''' ڪري سگهجي ٿو.<ref name="BurtonPerfumedGarden1886">{{cite book |author=Nefzaoui |translator-last=Burton |translator-first=Richard F. |title=The Perfumed Garden of the Cheikh Nefzaoui |year=1886 |language=en }}</ref> هي ڪتاب اتر آفريڪا جي عربي ادبي روايت سان لاڳاپيل آهي ۽ محبت، ازدواجي زندگي ۽ جنسيات بابت مواد تي مشتمل آهي. === اصل تصنيف === ''عطر وارو باغ'' عربي ادب جي هڪ تاريخي تصنيف آهي، جيڪا عام طور محمد بن محمد النفزاوي سان منسوب ڪئي وڃي ٿي. ڪتاب جي تصنيف ۽ نسخن جي تاريخ بابت مختلف علمي رايا موجود آهن. برٽن جو انگريزي نسخو عربي متن جي هڪ سڌي ۽ مڪمل جديد تنقيدي اشاعت نه هو؛ سندس ڪم ۾ اڳوڻن يورپي ترجمن ۽ دستياب متنن جو اثر موجود هو.<ref name="Kennedy2005"/> === وسيع نسخي تي ڪم === برٽن پنهنجي زندگيءَ جي آخري سالن ۾ هن ڪتاب جي هڪ وڌيڪ وسيع انگريزي نسخي تي ڪم ڪري رهيو هو. سوانحي احوالن موجب، هن نسخي ۾ اضافي مواد ۽ وڌيڪ تفصيلي تشريحون شامل ڪرڻ جو ارادو هو.<ref name="Lovell1998"/> برٽن جي وفات کان پوءِ سندس گهرواري ازابيل سندس ڪجهه غيرشايع ٿيل مسودا تباهه ڪيا. انهن ۾ ''عطر وارو باغ'' جي وسيع نسخي سان لاڳاپيل مواد پڻ شامل هجڻ جو ذڪر ملي ٿو. === مسودن جي تباهيءَ بابت اختلاف === ازابيل برٽن جي بيانن موجب، هن ڪجهه مسودا مذهبي ۽ اخلاقي سببن جي ڪري تباهه ڪيا. سوانح نگارن ۾ ان ڳالهه بابت اختلاف آهي ته ڪهڙا مسودا تباهه ٿيا، انهن جي اصل مواد جي نوعيت ڪهڙي هئي ۽ ان نقصان جو اندازو ڪيترو ٿي سگهي ٿو.<ref name="Lovell1998"/><ref name="Rice1990"/> انهيءَ ڪري ڪنهن غيرموجود مسودي جي مڪمل مواد بابت يقيني دعويٰ ڪرڻ مناسب نه آهي. == تلوار جو ڪتاب (1884ع) == 1884ع ۾ برٽن ''The Book of the Sword'' نالي ڪتاب شايع ڪيو. ان جو سنڌي عنوان '''تلوار جو ڪتاب''' آهي.<ref name="BurtonSword1884">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=The Book of the Sword |publisher=Chatto and Windus |location=London |year=1884 |language=en }}</ref> هي ڪتاب تلوار جي تاريخ، هٿيارن جي ارتقا، مختلف قومن جي جنگي روايتن ۽ ڌاتوءَ مان هٿيار ٺاهڻ جي تاريخ بابت آهي. === هٿيارن جي تاريخ === برٽن مختلف تهذيبن ۾ تلوارن جي استعمال، بناوت ۽ تاريخي اهميت بابت مواد گڏ ڪيو. هن تلوار کي صرف جنگي هٿيار نه، پر سماجي، ثقافتي ۽ تاريخي شئي طور پڻ ڏٺو. ڪتاب ۾ قديم هٿيارن، ڌاتوءَ جي ڪم ۽ مختلف علائقن جي جنگي روايتن بابت بحث موجود آهي. === اڻپورو منصوبو === برٽن جو ارادو تلوار ۽ هٿيارن جي تاريخ بابت وڌيڪ وسيع ڪم ڪرڻ جو هو. ''The Book of the Sword'' ان منصوبي جو پهريون جلد هو، پر رٿيل وڌيڪ جلد سندس زندگيءَ ۾ مڪمل نه ٿيا.<ref name="Wright1906"/> == برٽن جي ترجمن بابت علمي بحث == رچرڊ فرانسس برٽن جي ادبي ڪم کي اڻويهين صديءَ جي ترجمي ۽ مشرقيات جي تاريخ ۾ اهم جاءِ حاصل آهي. هن ڪيترن اهڙن متنن کي انگريزي پڙهندڙن تائين پهچايو، جيڪي ان وقت محدود حلقن ۾ مشهور هئا. تنهن هوندي به سندس ترجمن بابت ڪيترائي علمي سوال موجود آهن. === اصل ٻولين مان ترجمي جو سوال === برٽن ڪيترين ٻولين جي ڄاڻ رکندو هو، پر سندس نالي سان شايع ٿيل هر ڪتاب لازمي طور اصل ٻوليءَ مان سندس اڪيلي سر ڪيل ترجمو نه هو. ڪجهه تصنيفن ۾ هن اڳوڻن ترجمن، مقامي عالمن جي مدد، گڏيل مسودن يا ٻين موجود نسخن کي استعمال ڪيو. خاص طور ''ڪام سوترا'' جي 1883ع واري اشاعت ۾ هندستاني عالمن ۽ آربٿناٽ جي ڪردار کي نظرانداز ڪرڻ تاريخي طور غلط ٿيندو.<ref name="DonigerKakar2002"/> === ترجمي ۾ اضافا ۽ تبديليون === برٽن جي ترجمن ۾ حاشيا، تشريحون، ذاتي تبصرا ۽ غيرمعمولي انگريزي اصطلاح گهڻي تعداد ۾ موجود آهن. انهن مان ڪجهه سندس ڪتابن کي تاريخي ۽ ثقافتي معلومات سان مالا مال ڪن ٿا، جڏهن ته ٻيا اصل متن جي مفهوم ۽ ادبي انداز بابت اختلاف پيدا ڪن ٿا. انهيءَ ڪري جديد تحقيق ۾ سندس ترجمن کي اصل متنن ۽ ٻين ترجمن سان ڀيٽي پڙهيو وڃي ٿو. === مشرقيات ۽ نوآبادياتي پسمنظر === برٽن جي ادبي ۽ ثقافتي تحقيق برطانوي سامراجي دور ۾ ٿي. هن ڪيترن غيريورپي سماجن بابت معلومات گڏ ڪئي، پر سندس لکڻين ۾ ڪڏهن ڪڏهن يورپي برتريءَ جا مفروضا، نسلي درجابنديون ۽ ثقافتي عام نتيجا پڻ ملن ٿا.<ref name="Ghose2006"/><ref name="Kennedy2005"/> تنهنڪري سندس ڪم جي اهميت کي تسليم ڪرڻ سان گڏ ان جي تاريخي ۽ نظرياتي حدن جو تنقيدي جائزو وٺڻ پڻ ضروري آهي. == ادبي تصنيفن ۽ ترجمن جي تاريخوار فهرست == {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border:1px solid #9ab3c8;" ! style="background:#174a73;color:white;" | سال ! style="background:#174a73;color:white;" | اصل عنوان ! style="background:#174a73;color:white;" | سنڌي عنوان ! style="background:#174a73;color:white;" | نوعيت |- | style="background:#eaf3fb;" | 1870ع | ''Vikram and the Vampire'' | '''وڪرم ۽ ويمپائر''' | هندستاني لوڪ ڪهاڻين جي انگريزي ترتيب |- | style="background:#edf6eb;" | 1880ع | ''The Kasidah of Haji Abdu El-Yezdi'' | '''حاجي عبدو اليزدي جو قصيدو''' | برٽن جو فلسفياڻو نظم |- | style="background:#fff2e4;" | 1880ع | ''The Lusiads'' | '''لوزيئڊس''' | ڪاموئش جي پرتگالي رزميه نظم جو ترجمو |- | style="background:#f3eafa;" | 1883ع | ''The Kama Sutra of Vatsyayana'' | '''واتسياين جو ڪام سوترا''' | گڏيل علمي ڪم سان تيار ڪيل انگريزي ترجمو |- | style="background:#eaf3fb;" | 1884ع | ''The Book of the Sword'' | '''تلوار جو ڪتاب''' | هٿيارن جي تاريخ بابت تحقيق |- | style="background:#edf6eb;" | 1885ع | ''The Book of the Thousand Nights and a Night'' | '''الف ليليٰ''' | عربي قصن جو انگريزي ترجمو، ڏهه جلد |- | style="background:#fff2e4;" | 1886ع | ''The Perfumed Garden of the Cheikh Nefzaoui'' | '''شيخ نفزاويءَ جو عطر وارو باغ''' | عربي جنسياتي ادب سان لاڳاپيل ترجمو |- | style="background:#f3eafa;" | 1886ع–1888ع | ''Supplemental Nights to the Book of the Thousand Nights and a Night'' | '''الف ليليٰ جا اضافي قصا''' | ڇهه اضافي جلد |} == برٽن جي ادبي ورثي جي اهميت == رچرڊ فرانسس برٽن جو ادبي ورثو سفرنامن، تاريخي تحقيق، ترجمن، شاعريءَ ۽ ثقافتي مطالعي تي مشتمل آهي. هن عربي، فارسي، هندستاني ۽ ٻين ادبي روايتن کي انگريزي پڙهندڙن تائين پهچائڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو. سندس ڪتابن ۾ وڏي مقدار ۾ تاريخي، لساني ۽ سماجي معلومات محفوظ ٿيل آهي، جيڪا اڻويهين صديءَ جي علمي تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم آهي. ان سان گڏ سندس ڪم ۾ غيريورپي ثقافتن بابت ذاتي تشريحون، نوآبادياتي دور جا تعصب ۽ ڪجهه غيرثابت ٿيل نظريا پڻ موجود آهن. انهيءَ ڪري برٽن جي ادبي خدمتن جو جائزو سندس تصنيفن جي اهميت ۽ انهن جي علمي حدن، ٻنهي کي نظر ۾ رکي ڪرڻ گهرجي. == وفات ۽ آخري ڏينهن == [[فائل:Richard Francis Burton by Rischgitz, 1864.jpg|thumb|upright|سر رچرڊ فرانسس برٽن، جيڪو 20 آڪٽوبر 1890ع تي ٽريسٽي ۾ وفات ڪري ويو.]] سر رچرڊ فرانسس برٽن 20 آڪٽوبر 1890ع تي [[ٽريسٽي]] ۾ وفات ڪئي. ان وقت سندس عمر 69 سال هئي. سندس وفات جو عام طور بيان ڪيل سبب دل جو دورو هو. زندگيءَ جي آخري سالن ۾ هو مختلف بيمارين ۽ ڪمزور ٿيندڙ صحت سبب تڪليف ۾ رهيو، پر ادبي ۽ تحقيقي سرگرميون جاري رکيائين.<ref name="DNB"/><ref name="Lovell1998"/> برٽن جي آخري ڏينهن ۾ سندس گهرواري [[ازابيل برٽن]] سندس سنڀال ڪندي رهي. برٽن جي وفات وقت رومن ڪيٿولڪ پادريءَ جي موجودگي ۽ آخري مذهبي رسمن جي ادائيگيءَ بابت مختلف سوانحي بيان موجود آهن. ازابيل جي بيانن ۽ برٽن جي ٻين ساٿين جي راءِ ۾ اختلاف سبب اهو واقعو سندس مذهبي سڃاڻپ بابت بحث جو حصو بڻيو.<ref name="Rice1990"/> === آخري مذهبي رسمون === ازابيل برٽن رومن ڪيٿولڪ عقيدي جي پيروڪار هئي. برٽن جي وفات وقت هن پادريءَ کي گهرايو ته جيئن آخري مذهبي رسمون ادا ڪري سگهي. ڪجهه سوانحي احوالن موجب، برٽن جي وفات ۽ انهن رسمن جي ادائيگيءَ جي صحيح ترتيب بابت اختلاف آهي. تنهنڪري هن واقعي کي برٽن جي زندگيءَ ۾ رومن ڪيٿولڪ مذهب قبول ڪرڻ جو حتمي ثبوت قرار ڏيڻ مناسب نه آهي.<ref name="Lovell1998"/> برٽن جي مذهبي خيالن بابت سندس پنهنجين لکڻين ۽ ٻين همعصر بيانن ۾ پڻ مختلف اظهار ملن ٿا. == تدفين ۽ مقبرو == [[فائل:Richard Burton's tomb, Mortlake.jpg|thumb|برٽن جي مقبري جي تصوير؛ اصل فائيل نالو وڪيميڊيا ڪامنز تي جانچڻ گهرجي.]] برٽن جو لاش ٽريسٽي مان انگلينڊ آندو ويو. کيس 15 جون 1891ع تي ڏکڻ اولهه [[لنڊن]] جي [[مورٽليڪ]] واري علائقي ۾ سينٽ ميري مئگڊلين رومن ڪيٿولڪ چرچ جي قبرستان ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="DNB"/> سندس مقبرو هڪ عرب بدوي خيمي جي شڪل ۾ تعمير ڪيو ويو. مقبري جي ڊزائن ۽ تعمير ۾ ازابيل برٽن جو اهم ڪردار هو.<ref name="BurtonTomb">{{cite web |title=The Burton Tomb |url=https://burtoniana.org/tomb/ |website=Burtoniana |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> === بدوي خيمي جي شڪل وارو مقبرو === برٽن جي مقبري جي خاص ڳالهه ان جي بناوت آهي. اهو پٿر ۽ سنگ مرمر مان ٺهيل آهي، پر ظاهري شڪل ۾ عرب بدوين جي خيمي سان مشابهت رکي ٿو. مقبري جي هن بناوت کي برٽن جي عربستان ۽ اسلامي دنيا جي سفرن سان لاڳاپيل يادگار طور سمجهيو ويندو آهي. مقبري جي پوئين حصي ۾ هڪ دري آهي، جنهن مان اندر رکيل تابوت ڏسي سگهجن ٿا.<ref name="BurtonTomb"/> === ازابيل برٽن جي تدفين === ازابيل برٽن 1896ع ۾ وفات ڪئي. کيس پڻ پنهنجي مڙس سان گڏ مورٽليڪ جي ساڳئي مقبري ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="RASBurton">{{cite web |title=Richard Francis Burton (1821–1890) |url=https://royalasiaticsociety.org/richard-francis-burton-1821-1890/ |website=Royal Asiatic Society |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> مقبرو ٻنهي جي زندگيءَ ۽ سندن گڏيل سفرن جي يادگار طور مشهور آهي. == ازابيل برٽن ۽ مسودن جي تباهي == برٽن جي وفات کان پوءِ ازابيل برٽن سندس ادبي ورثي جي حفاظت، ترتيب ۽ اشاعت ۾ مصروف ٿي وئي. تنهن هوندي به سندس هڪ عمل، يعني برٽن جي ڪجهه اڻڇپيل مسودن ۽ ڪاغذن کي ساڙڻ، تاريخي ۽ ادبي تڪرار جو سبب بڻيو.<ref name="Lovell1998"/> === عطر واري باغ جو اڻڇپيل نسخو === برٽن پنهنجي آخري سالن ۾ عربي ڪتاب ''The Perfumed Garden'' جي وڌيڪ وسيع انگريزي نسخي تي ڪم ڪري رهيو هو. ان منصوبي کي ''The Scented Garden'' جي عنوان سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو. برٽن جي وفات کان پوءِ ازابيل انهيءَ ڪم سان لاڳاپيل مسودو ساڙي ڇڏيو. سندس خيال ۾ اهڙي مواد جي اشاعت برٽن جي اخلاقي ۽ سماجي شهرت کي نقصان پهچائي سگهي ٿي.<ref name="DNB"/><ref name="Lovell1998"/> === مسودن جي نقصان بابت اختلاف === ازابيل جي عمل تي برٽن جي ڪجهه دوستن ۽ پوءِ جي سوانح نگارن سخت تنقيد ڪئي. سندن خيال ۾ مسودن جي تباهيءَ سبب ادبي ۽ علمي تاريخ جو اهم مواد ضايع ٿيو. ٻئي طرف ازابيل پنهنجي عمل کي مڙس جي شهرت جي حفاظت ۽ مذهبي ذميواريءَ سان ڳنڍيو. تباهه ٿيل مواد جي مڪمل فهرست موجود نه هجڻ سبب ان جي اصل علمي اهميت ۽ مواد بابت يقيني نتيجا ڪڍڻ ممڪن نه آهن.<ref name="Rice1990"/> === محفوظ ٿيل مسودا ۽ خط === ازابيل طرفان ڪجهه مواد ساڙڻ باوجود برٽن جا ڪيترائي خط، مسودا، نوٽس ۽ ڪتاب محفوظ رهيا. انهن مان هڪ اهم مجموعو آمريڪا جي رياست ڪيليفورنيا ۾ واقع [[هنٽنگٽن لائبريري]] وٽ موجود آهي.<ref name="HuntingtonBurton">{{cite web |title=Richard Francis Burton Library Manuscripts Collection |url=https://www.huntington.org/collections/lib-mssrbl |website=The Huntington |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> هن مجموعي ۾ برٽن جي خط و ڪتابت، ذاتي ڪاغذن، ڪتابن ۽ ٻين علمي مواد جا اهم حصا شامل آهن. == برٽن جا مذهبي خيال == رچرڊ فرانسس برٽن جي مذهبي سڃاڻپ ۽ عقيدن بابت سوانح نگارن ۾ اختلاف موجود آهن. هن پنهنجي زندگيءَ دوران اسلام، عيسائيت، هندومت، صوفي فڪر ۽ ٻين مذهبي روايتن جو مطالعو ڪيو. برٽن جي لکڻين مان ظاهر ٿئي ٿو ته هو مذهبي عقيدن ۽ رسمن کي تاريخي، لساني ۽ سماجي نقطه نظر سان پڻ سمجهڻ چاهيندو هو.<ref name="Kennedy2005"/> === اسلام سان لاڳاپو === برٽن عربي ٻولي، اسلامي تاريخ، حج ۽ مسلمان سماجن بابت تفصيلي تحقيق ڪئي. 1853ع ۾ هن مسلمان مسافر جي سڃاڻپ اختيار ڪري مڪي ۽ مديني جو سفر ڪيو ۽ حج جا مناسڪ ادا ڪيا. تنهن هوندي به سندس حج جي ادائيگيءَ مان اهو لازمي نتيجو نٿو نڪري ته هو باقي زندگيءَ لاءِ اسلام جو پيروڪار بڻجي ويو هو. سندس مذهبي عقيدن بابت مختلف وقتن تي ڏنل بيان هڪجهڙا نه آهن.<ref name="BurtonPilgrimage1855"/><ref name="Rice1990"/> === عيسائيت سان لاڳاپو === برٽن جو خانداني پسمنظر انگريزي عيسائي سماج سان لاڳاپيل هو. سندس گهرواري ازابيل رومن ڪيٿولڪ هئي، پر برٽن جي ذاتي مذهبي عقيدن کي ازابيل جي عقيدي سان هڪجهڙو سمجهڻ درست نه آهي. برٽن پنهنجي ڪجهه بيانن ۾ مذهبي شڪ، آزاد خيالي ۽ الحاد سان لاڳاپيل موقف پڻ اختيار ڪيا.<ref name="Kennedy2005"/> === صوفي فڪر ۽ مشرقي فلسفو === برٽن کي صوفي شاعري، فارسي ادب ۽ مشرقي فلسفي سان خاص دلچسپي هئي. سندس تصنيف ''The Kasidah of Haji Abdu El-Yezdi'' ۾ زندگي، موت، اخلاق ۽ مذهبي عقيدن بابت فلسفياڻا سوال اٿاريا ويا آهن. هي نظم برٽن جي ذاتي فڪري جستجوءَ جو اهم مثال آهي، پر ان کي ڪنهن هڪ مذهبي مذهب نامي جي صورت ۾ پڙهڻ مناسب نه آهي. == شخصيت ۽ علمي شهرت == برٽن پنهنجي دور جي مشهور سياحن، ٻولين جي ڄاڻ رکندڙن، ليکڪن ۽ مترجمن مان هو. سندس شهرت جو بنياد سنڌ ۽ هندستان ۾ ملازمت، مڪي ۽ مديني جو سفر، آفريڪا جي مهمن، مختلف ملڪن ۾ سفارتي خدمتن ۽ ادبي ترجمن تي هو.<ref name="DNB"/> سوانح نگارن سندس غيرمعمولي ٻولي سکڻ جي صلاحيت، جسماني همت، تجسس ۽ وسيع مطالعي جو ذڪر ڪيو آهي. تنهن هوندي به سندس شخصيت ۾ سخت مزاجي، تڪراري تبصرا ۽ ٻين محققن سان اختلاف پڻ موجود هئا. === ٻولين جي ڄاڻ === برٽن ڪيترين يورپي، ايشيائي ۽ آفريڪي ٻولين جو مطالعو ڪيو. سندس سوانحي احوالن ۾ ٻولين جو تعداد مختلف ڄاڻايو ويو آهي. ڪڏهن کيس ڪيترين ڏهاڪن ٻولين ۽ لهجن جو ڄاڻو چيو وڃي ٿو، پر انهن سڀني ۾ سندس مهارت هڪجهڙي يا آزاد نموني تصديق ٿيل نه آهي. انهيءَ ڪري «فلاڻين ٻولين تي مڪمل عبور» جهڙي دعويٰ ڪرڻ بدران اهو چوڻ وڌيڪ درست آهي ته برٽن ڪيترين ٻولين جو مطالعو ڪيو ۽ مختلف سطحن تي انهن کي استعمال ڪندو هو.<ref name="McLynn1990"/> === جسماني همت ۽ سفر === برٽن پنهنجي زندگيءَ ۾ ڏکين زميني ۽ سامونڊي سفرن ۾ حصو ورتو. بربرا واري حملي ۾ زخمي ٿيڻ، آفريڪا جي اندرين علائقن ۾ بيمارين کي منهن ڏيڻ ۽ ڊگهن سفرن جي باوجود تحقيق جاري رکڻ سندس زندگيءَ جا اهم واقعا آهن. انهن واقعن سندس همعصر شهرت کي وڌايو، پر سفرن جي ڪاميابيءَ ۾ مقامي رهنمائن، مترجمن ۽ ساٿين جو ڪردار پڻ بنيادي هو. == تاريخي تڪرار ۽ تنقيدي جائزو == برٽن جي زندگيءَ ۽ تصنيفن سان ڪيترائي تڪرار لاڳاپيل آهن. انهن ۾ برطانوي سامراجي نظام سان سندس لاڳاپا، مقامي ماڻهن بابت تعبيرون، جنسيات بابت تحقيق، مذهبي عقيدا، نسلي درجابنديون ۽ ڪجهه غيرتصديق ٿيل ذاتي قصا شامل آهن. جديد تاريخي مطالعي ۾ انهن موضوعن کي سندس علمي خدمتن کان الڳ ڪرڻ بدران ساڳئي تاريخي پسمنظر ۾ ڏٺو وڃي ٿو. === نوآبادياتي دور جي نسلي درجابندي === برٽن جي سنڌ، هندستان ۽ آفريڪا بابت تصنيفن ۾ اڻويهين صديءَ جي يورپي علمي اصطلاحن جو استعمال ملي ٿو. انهن ۾ ''race''، ''tribe'' ۽ ٻين سماجي درجابندين جا اهڙا تصور شامل آهن، جيڪي جديد انسانيات ۽ تاريخ جي معيارن سان هميشه مطابقت نٿا رکن. برٽن جي ڪجهه بيانن ۾ مقامي ماڻهن بابت عام نتيجا ۽ نسلي تعصب پڻ موجود آهن.<ref name="Ghose2006"/><ref name="Kennedy2005"/> انهيءَ ڪري سندس لکڻين کي تاريخي ماخذ طور استعمال ڪندي انهن جي نوآبادياتي پسمنظر کي واضح ڪرڻ ضروري آهي. === جنسيات بابت تحقيق === برٽن انساني جنسي روين، ازدواجي روايتن ۽ جنسيات سان لاڳاپيل ادبي متنن بابت وڏي دلچسپي رکندو هو. سندس ''الف ليليٰ'' جي ترجمي جا حاشيا، ''ڪام سوترا'' سان لاڳاپيل اشاعت ۽ ''عطر واري باغ'' جو ترجمو انهيءَ دلچسپيءَ جا مثال آهن. انهن ڪمن وڪٽورين برطانيا ۾ ادبي ۽ اخلاقي تڪرار پيدا ڪيا. جديد مطالعي ۾ انهن تصنيفن کي جنسيات جي تاريخ ۽ وڪٽورين دور جي ثقافتي روين جي مطالعي لاءِ استعمال ڪيو وڃي ٿو. === سوٽاڊڪ خطي جو غيرثابت ٿيل نظريو === برٽن پنهنجي هڪ مشهور مضمون ۾ دنيا جي ڪجهه علائقن جي آبهوا ۽ جاگرافيءَ کي هم جنس جنسي روين سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي. اهو تصور ''Sotadic Zone'' جي نالي سان مشهور ٿيو. هي نظريو جديد سائنسي تحقيق ۾ ثابت ٿيل وضاحت طور قبول نٿو ڪيو وڃي. ان کي برٽن جي دور جي جنسيات ۽ انسانيات جي تاريخي نظريي طور بيان ڪرڻ گهرجي، نه ته ڪنهن قوم يا علائقي بابت ثابت ٿيل حقيقت طور. === دمشق ۾ يهودين بابت سامي مخالف بيان === برٽن جي دمشق واري سفارتي دور ۽ ان کان پوءِ جي لکڻين ۾ يهودين بابت سخت تعصب ۽ سامي مخالف بيان موجود آهن. سندس وفات کان پوءِ 1898ع ۾ ''The Jew, the Gipsy and El-Islam'' نالي ڪتاب شايع ٿيو. هن ڪتاب ۾ شامل مواد بابت محقق اينڊريو ونسنٽ تفصيلي اڀياس ڪيو آهي. سندس تحقيق موجب، برٽن جي ڪجهه اڻڇپيل لکڻين ۾ يهودين خلاف انتهائي جارحاڻيون دعوائون موجود هيون.<ref name="Vincent1985">{{cite journal |last=Vincent |first=Andrew |title=The Jew, the Gipsy and El-Islam: An Examination of Richard Burton's Consulship in Damascus and His Premature Recall, 1868–1871 |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |volume=117 |issue=2 |pages=155–173 |year=1985 |doi=10.1017/S0035869X00138377 |language=en }}</ref> برٽن سان منسوب انهن بيانن ۾ يهودين خلاف رت جي ڪوڙي الزام واري تاريخي بدناميءَ جو ذڪر پڻ ملي ٿو. اهو الزام هڪ بي بنياد ۽ سامي مخالف سازشي روايت آهي؛ ان جي حق ۾ ڪو معتبر تاريخي ثبوت موجود نه آهي. برٽن جي اهڙين لکڻين کي سندس تعصب جي تاريخي شاهدي طور پڙهڻ گهرجي، نه ته انهن الزامن جي سچائيءَ جي شاهدي طور. === دمشق مان واپسيءَ بابت اختلاف === برٽن کي 1871ع ۾ دمشق جي قونصل واري عهدي تان هٽايو ويو. سندس برطرفيءَ جا سبب مقامي سياسي حالتن، سفارتي اختلافن، مذهبي ۽ سماجي تڪرارن ۽ سندس پنهنجي رويي سان لاڳاپيل هئا. اينڊريو ونسنٽ جي تحقيق ۾ برٽن جي دمشق واري مقرريءَ ۽ وقت کان اڳ واپسيءَ جو تنقيدي جائزو ورتو ويو آهي.<ref name="Vincent1985"/> انهيءَ واقعي کي ڪنهن هڪ مذهبي برادريءَ جي سازش جو نتيجو قرار ڏيڻ تاريخي لحاظ کان غيرمحتاط آهي. === هندستان ۾ مبينا ڳجهي تحقيق === برٽن جي هندستان ۽ سنڌ واري فوجي دور بابت ڪجهه سوانحي احوالن ۾ هڪ مبينا ڳجهي تحقيق جو ذڪر ملي ٿو، جيڪا ڪراچيءَ ۾ مردن جي جنسي سرگرمين سان لاڳاپيل هنڌن بابت هئي. ان واقعي جي تفصيلن، سرڪاري حڪمن ۽ برٽن جي سڌي شرڪت بابت دستاويزي ثبوت محدود ۽ اختلاف جوڳا آهن.<ref name="McLynn1990"/><ref name="Lovell1998"/> تنهنڪري هن قصي کي ثابت ٿيل سرڪاري مهم يا برٽن جي فوجي ملازمت ختم ٿيڻ جو يقيني سبب قرار ڏيڻ مناسب نه آهي. === حج واري سفر ۾ مبينا قتل === برٽن جي حج واري سفر بابت ڪجهه روايتن ۾ سندس سڃاڻپ ظاهر ٿيڻ جي خطري ۽ مبينا قتل جو ذڪر ڪيو ويو آهي. ان واقعي جي آزاد ۽ معتبر تاريخي تصديق موجود نه آهي. انهيءَ ڪري اهڙي دعويٰ کي برٽن جي زندگيءَ سان لاڳاپيل غيرتصديق ٿيل قصي طور ئي بيان ڪرڻ گهرجي. == برٽن بابت سوانحي تحقيق == برٽن جي وفات کان پوءِ سندس زندگيءَ بابت ڪيترائي سوانحي ڪتاب ۽ تحقيقي مقالا شايع ٿيا. انهن ۾ ڪجهه ڪتاب سندس همعصر ماڻهن جي لکڻين تي ٻڌل آهن، جڏهن ته جديد تحقيق ۾ سندس خط، مسودا، سفارتي رڪارڊ ۽ ٻين تاريخي ماخذن جو استعمال ڪيو ويو آهي. === ازابيل برٽن جي سوانح === 1893ع ۾ ازابيل برٽن پنهنجي مڙس جي زندگيءَ بابت ٻن جلدن ۾ ''The Life of Captain Sir Richard F. Burton'' شايع ڪيو.<ref name="IsabelInnerLife1893"/> هي ڪتاب برٽن جي گهريلو زندگيءَ، سفرن ۽ شخصيت بابت اهم معلومات فراهم ڪري ٿو. تنهن هوندي به ازابيل پنهنجي مڙس جي حمايت ۾ لکيو، تنهنڪري سندس سوانح کي مڪمل طور غيرجانبدار ماخذ نٿو سمجهي سگهجي. === ٿامس رائيٽ جي سوانح === 1906ع ۾ [[ٿامس رائيٽ]] برٽن بابت ''The Life of Sir Richard Burton'' شايع ڪيو.<ref name="Wright1906"/> هن ڪتاب ۾ برٽن جي سفرن، تصنيفن، شخصيت ۽ ازابيل جي بيانن بابت تفصيل موجود آهن. رائيٽ جو ڪم برٽن بابت شروعاتي تفصيلي سوانحي تحقيقن مان هڪ آهي. === جديد سوانح نگار === ويهين ۽ ايڪويهين صديءَ ۾ برٽن بابت ڪيترن محققن نئين سر تحقيق ڪئي. انهن ۾ ايف. ايم. بروڊي، بائرن فارويل، ايڊورڊ رائس، فرينڪ ميڪلن، ميري ايس. لوويل، ڊين ڪينيڊي ۽ ٻين جا ڪتاب شامل آهن. انهن محققن برٽن جي زندگيءَ جي مختلف پهلوئن، سندس سفرن، مذهبي خيالن، جنسيات بابت تحقيق، نوآبادياتي پسمنظر ۽ ادبي ورثي جو جائزو ورتو. == علمي ادارن ۾ محفوظ ورثو == برٽن جا ڪتاب، خط، مسودا، نقشا ۽ ٻيا تاريخي ڪاغذ مختلف علمي ادارن ۽ مجموعن ۾ محفوظ آهن. === هنٽنگٽن لائبريري === [[هنٽنگٽن لائبريري]]، سين مارينو، ڪيليفورنيا، برٽن جي محفوظ ٿيل مسودن ۽ ذاتي لائبريريءَ جو هڪ اهم مجموعو رکي ٿي. ان مجموعي ۾ برٽن جي خط و ڪتابت، مسودن ۽ ڪتابن سان گڏ ٻين محققن ۽ ناشرن سان سندس لاڳاپن بابت مواد شامل آهي.<ref name="HuntingtonBurton"/> === رائل ايشياٽڪ سوسائٽي === [[رائل ايشياٽڪ سوسائٽي]] وٽ پڻ برٽن سان لاڳاپيل ڪتاب ۽ تاريخي مواد موجود آهي. سوسائٽيءَ جي مجموعي ۾ برٽن جي لکڻين ۽ سندس علمي لاڳاپن بابت دستاويز شامل آهن.<ref name="RASBurton"/> === اورلينز هائوس گيلري === [[ٽوئڪنهم]] ۾ واقع [[اورلينز هائوس گيلري]] سان پڻ برٽن جي ذاتي شين، تصويرن ۽ يادگارن جو هڪ مجموعو لاڳاپيل آهي. اهي مجموعا برٽن جي زندگيءَ ۽ سفرن بابت تحقيق لاءِ اهم آهن. == ادب ۾ رچرڊ فرانسس برٽن == رچرڊ فرانسس برٽن جي غيرمعمولي زندگيءَ سبب کيس ڪيترن ناولن، ڪهاڻين ۽ ٻين ادبي تصنيفن ۾ ڪردار طور پيش ڪيو ويو آهي. انهن ادبي تصويرن ۾ سندس حقيقي تاريخي زندگيءَ سان گڏ تخيلاتي عنصر پڻ شامل هوندا آهن. === بورخيس جي ڪهاڻي «الف» === ارجنٽائن جي مشهور ليکڪ [[خورخي لوئس بورخيس]] جي ڪهاڻي ''The Aleph'' (الف) ۾ برٽن جي نالي ۽ مشرقي ادب بابت سندس علم سان لاڳاپيل حوالو ملي ٿو. بورخيس پنهنجي ادبي تخليقن ۾ تاريخي ڪتابن، فرضي حوالن ۽ علمي شخصيتن کي گڏ ڪرڻ لاءِ مشهور هو. === ريورورلڊ ناولن جو سلسلو === آمريڪي سائنس فڪشن ليکڪ [[فلپ خوسيه فارمر]] جي ''Riverworld'' (درياهي دنيا) ناولن ۾ رچرڊ فرانسس برٽن هڪ اهم ڪردار آهي. هن تخيلاتي دنيا ۾ مختلف تاريخي دورن جا ماڻهو هڪ غيرمعمولي درياهي جهان ۾ ٻيهر جيئرا ٿين ٿا. برٽن کي اتي هڪ تجسس رکندڙ، مهم جو ۽ علم جي ڳولا ڪندڙ شخصيت طور پيش ڪيو ويو آهي. === برٽن ۽ اسپيڪ === وليم هيريسن جو تاريخي ناول ''Burton and Speke'' برٽن ۽ جان هيننگ اسپيڪ جي آفريڪي مهمن ۽ سندن اختلافن تي ٻڌل آهي. هن ناول کي پوءِ فلم ''Mountains of the Moon'' جي ڪهاڻيءَ لاءِ بنياد بڻايو ويو. === دنيا جو گڏ ڪندڙ === جرمن ٻوليءَ جي ليکڪ [[اليا ٽرويانوف]] جو ناول ''Der Weltensammler''، جنهن جو انگريزي عنوان ''The Collector of Worlds'' آهي، برٽن جي سفرن ۽ مختلف ثقافتن سان سندس لاڳاپن کي ادبي انداز ۾ پيش ڪري ٿو. هن ناول ۾ هندستان، عربستان ۽ آفريڪا سان لاڳاپيل برٽن جي زندگيءَ جا پهلو نمايان آهن. === دي رومانٽڪ === انگريز ناول نگار [[وليم بوئڊ]] جي 2022ع واري ناول ''The Romantic'' ۾ پڻ برٽن ۽ اسپيڪ تاريخي ڪردارن طور ظاهر ٿين ٿا. == فلمن ۽ ٽيليويزن ۾ برٽن == برٽن جي زندگيءَ، خاص طور آفريڪا جي مهمن ۽ اسپيڪ سان اختلافن، ڪيترن فلمن ۽ ٽيليويزن پروگرامن کي متاثر ڪيو آهي. {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#194d72;color:white;" | سال ! style="background:#194d72;color:white;" | عنوان ! style="background:#194d72;color:white;" | نوعيت ! style="background:#194d72;color:white;" | برٽن سان لاڳاپو |- | style="background:#eaf3fb;" | 1971ع | ''The Search for the Nile'' | بي بي سي ٽيليويزن سلسلو | نيل درياهه جي سرچشمي جي ڳولا؛ ڪينيٿ هيگ برٽن جو ڪردار ادا ڪيو |- | style="background:#edf6eb;" | 1990ع | ''Mountains of the Moon'' | تاريخي سوانحي فلم | برٽن ۽ اسپيڪ جون آفريڪي مهمون؛ پيٽرڪ برگن برٽن جو ڪردار ادا ڪيو |- | style="background:#fff2e4;" | 1993ع | ''Zero Patience'' | موسيقيءَ تي ٻڌل تخيلاتي فلم | برٽن جي تاريخي شخصيت جو فرضي ۽ طنزيه استعمال |- | style="background:#f3eafa;" | 2008ع | ''The Victorian Sex Explorer'' | دستاويزي پروگرام | برٽن جي سفرن ۽ جنسيات بابت تحقيق جو جائزو |} === مائونٽنز آف دي مون (1990ع) === 1990ع ۾ هدايتڪار [[باب رافيلسن]] جي فلم ''Mountains of the Moon'' (چنڊ جا جبل) رليز ٿي. فلم ۾ [[پيٽرڪ برگن]] رچرڊ فرانسس برٽن ۽ [[آئين گلين]] جان هيننگ اسپيڪ جو ڪردار ادا ڪيو. ڪهاڻيءَ جو بنياد ٻنهي مهم جوئن جي آفريڪي سفرن، نيل درياهه جي سرچشمي بابت تحقيق ۽ سندن ذاتي اختلافن تي آهي.<ref name="MountainsFilm">{{cite web |title=Mountains of the Moon |url=https://www.imdb.com/title/tt0100196/ |website=IMDb |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> فلم تاريخي واقعن مان متاثر آهي، پر ان کي مڪمل دستاويزي تاريخ بدران ڊرامائي تخليق طور سمجهڻ گهرجي. == تاريخي اهميت ۽ ورثو == رچرڊ فرانسس برٽن جي زندگي اڻويهين صديءَ جي عالمي سفرن، برطانوي سامراجي توسيع، لساني تحقيق ۽ ادبي ترجمن جي تاريخ سان ڳنڍيل آهي. هن سنڌ، هندستان، عربستان، آفريڪا، آمريڪا، برازيل ۽ ٻين علائقن بابت ڪتاب لکيا. سندس اهم خدمتن ۾ سنڌ بابت شروعاتي سماجي ۽ لساني تحقيق، مڪي ۽ مديني جو سفر، هرر ۽ آفريڪا جي وڏين ڍنڍن بابت مهمون ۽ عربي ۽ هندستاني ادب جي انگريزي اشاعت شامل آهن. تنهن هوندي به برٽن جي تاريخي حيثيت صرف سندس ڪاميابين تائين محدود نه آهي. سندس تصنيفن ۾ نوآبادياتي سوچ، نسلي تعصب، مذهبي اختلاف ۽ غيرثابت ٿيل سماجي نظريا پڻ موجود آهن. جديد تحقيق ۾ سندس ڪم کي تاريخي اهميت ۽ تنقيدي احتياط، ٻنهي سان پڙهيو وڃي ٿو. === سنڌ جي تاريخ لاءِ اهميت === سنڌ جي تاريخ جي حوالي سان برٽن جي اهميت خاص طور سندس 1847ع ۽ 1848ع وارين رپورٽن، 1849ع جي لساني مقالن، 1851ع جي ڪتابن، 1852ع جي بازداري بابت تصنيف ۽ 1877ع جي ''Sind Revisited'' ۾ آهي. اهي تصنيفون سنڌ جي ٻولين، سماجي روايتن، مذهبي زندگي، شهرن، آمدرفت ۽ برطانوي دور جي تبديلين بابت همعصر معلومات فراهم ڪن ٿيون. سندس لکڻين ۾ موجود تعصب ۽ نوآبادياتي تشريحن باوجود اهي سنڌ جي اڻويهين صديءَ واري تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم ابتدائي ماخذ آهن. == چونڊ سوانحي ۽ تحقيقي ڪتاب == * Brodie, Fawn M. (1967). ''The Devil Drives: A Life of Sir Richard Burton''. New York: W. W. Norton. * Farwell, Byron (1963). ''Burton: A Biography of Sir Richard Francis Burton''. London: Longmans. * Kennedy, Dane (2005). ''The Highly Civilized Man: Richard Burton and the Victorian World''. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press. * Lovell, Mary S. (1998). ''A Rage to Live: A Biography of Richard and Isabel Burton''. London: Little, Brown. * McLynn, Frank (1990). ''Burton: Snow upon the Desert''. London: John Murray. * Rice, Edward (1990). ''Captain Sir Richard Francis Burton: The Secret Agent Who Made the Pilgrimage to Mecca, Discovered the Kama Sutra, and Brought the Arabian Nights to the West''. New York: Charles Scribner's Sons. * Wright, Thomas (1906). ''The Life of Sir Richard Burton''. London: Everett & Co. * Jeal, Tim (2011). ''Explorers of the Nile: The Triumph and Tragedy of a Great Victorian Adventure''. New Haven: Yale University Press. * Vincent, Andrew (1985). “The Jew, the Gipsy and El-Islam: An Examination of Richard Burton's Consulship in Damascus and His Premature Recall, 1868–1871”. ''Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland''. 117 (2): 155–173. == وڌيڪ پڙهڻ لاءِ == * {{cite book |last=Burton |first=Isabel |title=The Life of Captain Sir Richard F. Burton |volume=1–2 |publisher=Chapman and Hall |location=London |year=1893 |language=en }} * {{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus |publisher=W. H. Allen & Co. |location=London |year=1851 |language=en |url=https://archive.org/details/sindhadnracestha00rich }} * {{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Sind Revisited |volume=1–2 |publisher=Richard Bentley and Son |location=London |year=1877 |language=en }} * {{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://burtoniana.org/ Burtoniana] — برٽن جي ڪتابن، سوانحن ۽ تاريخي دستاويزن جو مجموعو * [https://www.huntington.org/collections/lib-mssrbl هنٽنگٽن لائبريريءَ ۾ برٽن جا مسودا] * [https://royalasiaticsociety.org/richard-francis-burton-1821-1890/ رائل ايشياٽڪ سوسائٽيءَ ۾ برٽن بابت معلومات] * [https://www.gutenberg.org/ebooks/author/898 پروجيڪٽ گٽنبرگ تي برٽن جا ڪتاب] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Richard_Francis_Burton وڪيميڊيا ڪامنز تي رچرڊ فرانسس برٽن جون تصويرون] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:1821ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:1890ع ۾ وفات ڪيل]] [[زمرو:برطانوي سياح]] [[زمرو:برطانوي ليکڪ]] [[زمرو:برطانوي مترجم]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:سنڌ جا سفرناما]] [[زمرو:مشرقيات جا ماهر]] [[زمرو:آفريڪا جا محقق]] knfpwlmp2nhup52yn8txtcjo7yart44 422550 422549 2026-10-18T00:10:21Z Intisar Ali 8681 422550 wikitext text/x-wiki {{Short description|برطانوي سياح، فوجي آفيسر، محقق، لسانيات جو ماهر، مترجم ۽ سفارتڪار (1821ع–1890ع)}} {{Infobox officeholder | honorific_prefix = سر | name = رچرڊ فرانسس برٽن | native_name = Richard Francis Burton | honorific_suffix = KCMG، FRGS، FRAS | image = Richard Francis Burton by Rischgitz, 1864.jpg | image_size = 240px | caption = رچرڊ فرانسس برٽن، 1864ع | office = برطانوي قونصل، فرنانڊو پو | office2 = برطانوي قونصل، سانتوس | office3 = برطانوي قونصل، دمشق | office4 = برطانوي قونصل، ٽريسٽي | birth_date = {{Birth date|1821|3|19|df=yes}} | birth_place = [[ٽورڪي]]، ڊيون، انگلينڊ | death_date = {{Death date and age|1890|10|20|1821|3|19|df=yes}} | death_place = [[ٽريسٽي]]، آسٽريا-هنگري | resting_place = سينٽ ميري مئگڊلين رومن ڪيٿولڪ چرچ جو قبرستان، مورٽليڪ، لنڊن | nationality = برطانوي | education = [[ٽرنٽي ڪاليج، آڪسفرڊ]] | spouse = [[ازابيل برٽن]] (شادي: 22 جنوري 1861ع) | occupation = سياح، فوجي آفيسر، محقق، لسانيات جو ماهر، مترجم، ليکڪ ۽ سفارتڪار | known_for = سنڌ بابت تاريخي ۽ سماجي تحقيق، مڪي ۽ مديني جو سفر، آفريڪا جون جاگرافيائي مهمون ۽ عربي ادب جا ترجما | notable_works = ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus''؛ ''Sind Revisited''؛ ''Personal Narrative of a Pilgrimage to Al-Madinah and Meccah''؛ ''The Book of the Thousand Nights and a Night''؛ ''The Kasidah'' | pen_name = مرزا عبدالله البشري؛ حاجي عبدو اليزدي؛ فرينڪ بيڪر | allegiance = [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] | branch = بمبئي فوج | unit = 18هين مقامي پيادل فوجي ريجمينٽ | nickname = رفئين ڊڪ (Ruffian Dick) | service_years = 1842ع–1861ع | rank = ڪئپٽن | battles = [[ڪريميا جي جنگ]] | awards = نائٽ ڪمانڊر آف دي آرڊر آف سينٽ مائيڪل اينڊ سينٽ جارج؛ ڪريميا ميڊل | signature = Richard Francis Burton signature.svg }} '''سر رچرڊ فرانسس برٽن''' (انگريزي: ''Sir Richard Francis Burton''؛ 19 مارچ 1821ع – 20 آڪٽوبر 1890ع) هڪ مشهور [[برطانيا|برطانوي]] سياح، جاگرافيدان، فوجي آفيسر، [[لسانيات|لسانيات جو ماهر]]، محقق، [[مترجم]]، ليکڪ، [[بشرشناسي|بشرشناس]] ۽ سفارتڪار هو. هن [[ايشيا]]، [[آفريڪا]]، [[ڏکڻ آمريڪا]] ۽ ٻين علائقن جا سفر ڪيا ۽ مختلف قومن جي ٻولين، ثقافتن، مذهبي عقيدن، سماجي رسمن، تاريخ ۽ جاگرافيءَ بابت وسيع تحقيق ڪئي.<ref name="Kennedy2005">{{cite book |last=Kennedy |first=Dane |title=The Highly Civilized Man: Richard Burton and the Victorian World |publisher=Harvard University Press |location=Cambridge, Massachusetts |year=2005 |isbn=9780674018624 |language=en }}</ref><ref name="Young2006">{{cite book |last=Young |first=S. |title=Richard Francis Burton: Explorer, Scholar, Spy |publisher=Marshall Cavendish |location=New York |year=2006 |isbn=9780761422228 |language=en }}</ref> برٽن پنهنجي غيرمعمولي لساني صلاحيتن سبب مشهور هو. سندس سوانح نگارن موجب، هو ڪيترين يورپي، ايشيائي ۽ آفريقي ٻولين ۽ لهجن کان واقف هو. سندس ڄاڻ ۾ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]، [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]، [[اطالوي ٻولي|اطالوي]]، [[عربي ٻولي|عربي]]، [[فارسي ٻولي|فارسي]]، [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]]، [[هندوستاني ٻولي|هندوستاني]]، [[گجراتي ٻولي|گجراتي]]، [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] ۽ ٻيون ٻوليون شامل هيون. سندس ٻولين جي ڄاڻ بابت سوانح نگارن جا انگ مختلف آهن، ڇاڪاڻ ته ڪجهه ليکڪ جدا جدا لهجن کي به مستقل ٻولين طور شمار ڪن ٿا.<ref name="McLynn1990">{{cite book |last=McLynn |first=Frank |title=Of No Country: An Anthology of the Works of Sir Richard Burton |publisher=Charles Scribner's Sons |location=New York |year=1990 |language=en }}</ref> برٽن 1842ع ۾ [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي بمبئي فوج ۾ شامل ٿيو. سندس فوجي زندگيءَ جو اهم حصو هندستان ۽ [[سنڌ]] ۾ گذريو، جتي هن مقامي ٻولين، قومن، مذهبي روايتن ۽ سماجي زندگيءَ جو مطالعو ڪيو. هن سنڌ بابت ڪيترائي ڪتاب لکيا، جن مان ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' (1851ع) ۽ ''Sind Revisited'' (1877ع) سنڌ جي اڻويهين صديءَ جي تاريخ جا اهم ماخذ سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="Burton1851">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus: With Notices of the Topography and History of the Province |publisher=W. H. Allen & Co. |location=London |year=1851 |language=en |url=https://archive.org/details/sindhadnracestha00rich }}</ref><ref name="Burton1877">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Sind Revisited: With Notices of the Anglo-Indian Army; Railroads; Past, Present, and Future, etc. |volume=1–2 |publisher=Richard Bentley and Son |location=London |year=1877 |language=en |url=https://books.google.com/books?id=GwREAQAAMAAJ }}</ref> برٽن جي شهرت جو هڪ اهم سبب 1853ع ۾ مسلمان حاجيءَ جو ويس اختيار ڪري [[مڪو|مڪي]] ۽ [[مدينو|مديني]] جو سفر ڪرڻ هو. ان کان پوءِ هن [[جان هيننگ اسپيڪ]] سان گڏ اوڀر آفريڪا جي جاگرافيائي مهمن ۾ حصو ورتو ۽ 1858ع ۾ [[ڍنڍ ٽانگانيڪا]] تائين پهتو. هو [[رائل جاگرافيائي سوسائٽي]] جو فيلو پڻ هو.<ref name="BBCBurton">{{cite web |title=Historic Figures: Sir Richard Burton |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/burton_sir_richard.shtml |website=BBC History |publisher=BBC |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> سندس ٻين مشهور علمي ۽ ادبي خدمتن ۾ عربي داستانن جي مجموعي ''The Book of the Thousand Nights and a Night'' جو انگريزي ترجمو، ''The Perfumed Garden'' جو ترجمو ۽ ''Kama Sutra'' جي انگريزي اشاعت سان وابستگي شامل آهن. هن سفرنامن، تاريخ، انساني روين، تلواربازي، بازداري، مذهبي مطالعي ۽ بشرشناسيءَ بابت پڻ لکيو.<ref name="Kennedy2005"/> 1861ع کان پوءِ برٽن برطانوي سفارتي ملازمت ۾ رهيو ۽ فرنانڊو پو، برازيل جي سانتوس، [[دمشق]] ۽ ٽريسٽي ۾ قونصل طور خدمتون سرانجام ڏنيون. 1886ع ۾ [[راڻي وڪٽوريا]] کيس نائٽ ڪمانڊر آف دي آرڊر آف سينٽ مائيڪل اينڊ سينٽ جارج جو اعزاز عطا ڪيو.<ref name="LondonGazette1886">{{cite journal |title=The London Gazette |issue=25559 |date=16 February 1886 |page=743 |language=en }}</ref> سنڌي ادب جي محقق [[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع) ۾ برٽن جو ذڪر ڪيو آهي. جوتواڻيءَ موجب، برٽن پنجاهه کان وڌيڪ تصنيفن جو ليکڪ هو، جن مان گهڻيون سفرنامن سان لاڳاپيل هيون.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> == سوانح عمري == === شروعاتي زندگي ۽ خاندان === رچرڊ فرانسس برٽن 19 مارچ 1821ع تي انگلينڊ جي ڊيون علائقي جي سامونڊي شهر [[ٽورڪي]] ۾ ڄائو. سندس ڄمڻ جي هنڌ بابت تاريخي ماخذن ۾ اختلاف ملي ٿو. برٽن پنهنجي سوانحي بيانن ۾ هارٽفورڊشائر جي ايلسٽري ۾ واقع خانداني گهر ''Barham House'' کي پنهنجي ڄمڻ جو هنڌ ڄاڻايو، پر سندس جديد سوانح نگار [[ميري ايس. لوويل]] جي تحقيق موجب، سندس اصل ڄمڻ جو هنڌ ٽورڪي هو.<ref name="Lovell1998">{{cite book |last=Lovell |first=Mary S. |title=A Rage to Live: A Biography of Richard and Isabel Burton |publisher=W. W. Norton & Company |location=New York |year=1998 |isbn=9780393046724 |language=en }}</ref> سندس بپتسما 2 سيپٽمبر 1821ع تي هارٽفورڊشائر جي ايلسٽري چرچ ۾ ٿي.<ref name="HertfordHistory">{{cite book |last=Page |first=William |title=A History of the County of Hertford |volume=2 |publisher=Constable |year=1908 |pages=349–351 |language=en |url=https://www.british-history.ac.uk/vch/herts/vol2/pp349-351 }}</ref> برٽن جو پيءُ ليفٽيننٽ ڪرنل '''جوزف نيٽروِل برٽن''' (Joseph Netterville Burton) اينگلو-آئرش نسل جو برطانوي فوجي آفيسر هو، جيڪو برطانوي فوج جي 36هين پيادل ريجمينٽ سان لاڳاپيل رهيو. سندس ماءُ '''مارٿا بيڪر''' (Martha Baker) هارٽفورڊشائر جي مالدار زميندار رچرڊ بيڪر جي ڌيءَ ۽ وارثن مان هڪ هئي. برٽن جو نالو پڻ سندس ناني واري خاندان جي رچرڊ بيڪر جي نسبت سان رکيو ويو.<ref name="Wright1906">{{cite book |last=Wright |first=Thomas |title=The Life of Sir Richard Burton |volume=1–2 |publisher=Everett & Co. |location=London |year=1906 |language=en |url=https://burtoniana.org/biography/1906-The%20Life%20of%20Sir%20Richard%20Burton%20-%20Wright/HTML/index.html }}</ref> برٽن کي ٻه ڀائر ڀينر هئا: '''ماريا ڪيٿرين ايلزبيٿ برٽن''' ۽ '''ايڊورڊ جوزف نيٽروِل برٽن'''. سندس ڀيڻ ماريا بعد ۾ برطانوي فوجي آفيسر سر هينري وليم اسٽسٽڊ سان شادي ڪئي.<ref name="Wright1906"/> === يورپ ۾ ننڍپڻ ۽ پرورش === برٽن جي ننڍپڻ جو وڏو حصو انگلينڊ، فرانس ۽ اٽليءَ جي مختلف شهرن ۾ گذريو. سندس پيءُ دم جي بيماريءَ سبب نسبتاً سازگار آبهوا جي ڳولا ۾ خاندان کي يورپ جي مختلف علائقن ۾ منتقل ڪندو رهيو.<ref name="Wright1906"/> شروعات ۾ برٽن جو خاندان انگلينڊ جي ايلسٽري ۽ فرانس جي [[ٽورز]] شهر جي وچ ۾ رهندو هو. ٽورز ۾ برٽن ۽ سندس ڀاءُ جي سنڀال هڪ انگريز عورت مسز لنگ ڪندي هئي. سندن شروعاتي تعليم هڪ آئرش استاد ڪلاف جي نگرانيءَ ۾ ٿي. ان کان پوءِ خاندان ٽورز جي ''Rue de l'Archevêché'' واري علائقي ۾ منتقل ٿيو، جتي ٻارن کي جان گلڪرسٽ جي تعليمي اداري ۾ داخل ڪرايو ويو. اتي برٽن کي [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] ۽ [[قديم يوناني ٻولي|قديم يوناني]] ٻولين جي ابتدائي تعليم ملي.<ref name="Wright1906"/> 1829ع ۾ خاندان انگلينڊ موٽيو ۽ برٽن ۽ سندس ڀاءُ کي رچمنڊ گرين جي هڪ ابتدائي اسڪول ۾ داخل ڪرايو ويو. اهو اسڪول ريورنڊ چارلس ڊيلافوس هلائيندو هو. سوانح نگار ٿامس رائيٽ موجب، اسڪول ۾ تعليم ۽ شاگردن جي رهائش جا انتظام اطمينان بخش نه هئا.<ref name="Wright1906"/> بعد ۾ خاندان فرانس جي [[بلوا]] شهر ۾ منتقل ٿيو، جتي ٻارن جي تعليم لاءِ خانگي استادن جو بندوبست ڪيو ويو. برٽن ۽ سندس ڀاءُ کي ريورنڊ ايڇ. آر. ڊو پري پڙهائيندو هو. خاندان ڪجهه عرصي کان پوءِ فرانس مان اٽليءَ ڏانهن ويو. هنن [[مارسي]]، [[ليورنو]]، [[پيسا]]، [[سيئنا]]، [[پيروگيا]]، [[فلورينس]]، [[روم]]، [[نيپلز]]، [[سورينٽو]] ۽ [[ڪاپري]] جهڙن هنڌن تي وقت گذاريو.<ref name="Wright1906"/> اٽليءَ ۾ رهائش دوران برٽن کي اطالوي ٻولي، مصوري ۽ موسيقيءَ سان واقفيت حاصل ٿي. سندس ڀاءُ ايڊورڊ وائلن وڄائڻ ۾ دلچسپي ورتي، جڏهن ته رچرڊ جي دلچسپي ٻولين، سفرن ۽ جسماني سرگرمين ۾ وڌيڪ هئي. 1836ع ۾ خاندان فرانس جي ڏاکڻي شهر [[پو، فرانس|پو]] ڏانهن منتقل ٿيو ۽ پوءِ وري اٽليءَ جي پيسا ۽ لوڪا شهرن ۾ رهيو. هن عرصي ۾ برٽن مختلف يورپي سماجي ۽ ثقافتي ماحولن سان واقفيت حاصل ڪئي.<ref name="Wright1906"/> === ٻولين سان شروعاتي دلچسپي === برٽن ننڍپڻ کان ئي ٻولين سکڻ جي غيرمعمولي صلاحيت ڏيکاري. يورپ جي مختلف علائقن ۾ رهائش سبب هن فرانسيسي، اطالوي ۽ جديد يوناني ٻوليون سکڻ جا موقعا حاصل ڪيا. هن لاطيني ۽ قديم يوناني ٻولين جي تعليم پڻ حاصل ڪئي. سوانح نگار ايڊورڊ رائس موجب، برٽن کي ٻولين جي آوازن، لهجن ۽ تلفظن ۾ فرق سڃاڻڻ جي خاص صلاحيت هئي. هو يورپي ٻولين جي مختلف لهجن جي نقل ڪرڻ ۽ انهن کي ڳالهائڻ ۾ مهارت حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪندو هو.<ref name="Rice1990">{{cite book |last=Rice |first=Edward |title=Captain Sir Richard Francis Burton: The Secret Agent Who Made the Pilgrimage to Mecca, Discovered the Kama Sutra, and Brought the Arabian Nights to the West |publisher=Charles Scribner's Sons |location=New York |year=1990 |isbn=9780684191379 |language=en }}</ref> برٽن جي شروعاتي لساني تعليم سندس مستقبل جي سفرن، فوجي خدمتن ۽ مختلف سماجن بابت تحقيق ۾ مددگار ثابت ٿي. === آڪسفرڊ يونيورسٽيءَ ۾ تعليم === آڪٽوبر 1840ع ۾ برٽن [[آڪسفرڊ يونيورسٽي]] جي [[ٽرنٽي ڪاليج، آڪسفرڊ|ٽرنٽي ڪاليج]] ۾ داخل ٿيو. يونيورسٽيءَ ۾ داخلا کان اڳ هن وليم اليگزينڊر گرينهل ۽ ڊاڪٽر اوگل کان تعليمي رهنمائي حاصل ڪئي هئي.<ref name="Wright1906"/> آڪسفرڊ ۾ برٽن جي دلچسپي روايتي نصابي تعليم کان وڌيڪ ٻولين، تلواربازي، ٻيڙين هلائڻ، شڪار ۽ ٻين جسماني سرگرمين ۾ هئي. هو عربي ۽ ٻين مشرقي ٻولين جي تعليم حاصل ڪرڻ جو خواهشمند هو. هن عربي سکڻ لاءِ يونيورسٽيءَ ۾ موجود ماهرن سان رابطو ڪيو، پر سندس خواهش مطابق انفرادي تعليم جو بندوبست نه ٿي سگهيو. ان کان پوءِ هن پنهنجي ڪوششن سان عربي پڙهڻ شروع ڪئي ۽ اسپيني مستشرق پاسڪوال ڊي گايانگوس کان ڪجهه رهنمائي حاصل ڪئي.<ref name="Wright1906"/> برٽن آڪسفرڊ جي تعليمي نظام ۽ ضابطن تي تنقيد ڪندو هو. سندس خيال ۾ يونيورسٽيءَ جي روايتي تعليم عملي ڄاڻ ۽ آزاد تحقيق جي تقاضائن کي پورو نه ڪندي هئي. اپريل 1842ع ۾ برٽن يونيورسٽيءَ جي منع باوجود گهوڙن جي هڪ مقابلي ۾ شرڪت ڪئي. جڏهن ضابطن جي ڀڃڪڙي ڪندڙ شاگردن خلاف ڪارروائي ڪئي وئي، تڏهن برٽن يونيورسٽيءَ جي اختيارين سان بحث ڪيو. ٻين شاگردن کي عارضي طور ڪاليج مان معطل ڪيو ويو، پر برٽن کي مستقل طور خارج ڪيو ويو.<ref name="Wright1906"/> آڪسفرڊ مان نيڪالي سندس زندگيءَ جو اهم موڙ ثابت ٿي. ان کان پوءِ هن فوجي ملازمت اختيار ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. === بمبئي فوج ۾ شموليت === 1842ع ۾ برٽن [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي بمبئي فوج ۾ آفيسر طور شامل ٿيو. کيس بمبئي فوج جي '''18هين مقامي پيادل فوجي ريجمينٽ''' ۾ مقرر ڪيو ويو. برٽن شروعات ۾ پهرين اينگلو-افغان جنگ ۾ حصو وٺڻ جو خواهشمند هو، پر سندس هندستان پهچڻ تائين اها جنگ ختم ٿي چڪي هئي.<ref name="Rice1990"/> هن کي [[گجرات]] ۾ مقرر ڪيو ويو، جتي سندس فوجي دستو جنرل [[چارلس جيمس نيپيئر]] جي ڪمانڊ هيٺ هو. فوجي ملازمت دوران برٽن مقامي ٻولين، مذهبي روايتن ۽ سماجي زندگيءَ جي مطالعي ۾ گهري دلچسپي ورتي.<ref name="Ghose2006">{{cite book |last=Ghose |first=Indira |chapter=Imperial Player: Richard Burton in Sindh |title=Travel Writing in the Nineteenth Century |editor-last=Youngs |editor-first=Tim |publisher=Anthem Press |year=2006 |pages=71–86 |isbn=9781843317692 |doi=10.7135/upo9781843317692.005 |language=en }}</ref> سندس غيرروايتي روين، تلواربازيءَ جي مهارت ۽ جرئتمند طبيعت سبب کيس '''رفئين ڊڪ''' (''Ruffian Dick'') جي لقب سان پڻ سڏيو ويندو هو.<ref name="Rice1990"/> === هندستان ۾ لساني ۽ ثقافتي مطالعو === هندستان ۾ رهائش دوران برٽن مقامي ٻولين سکڻ لاءِ باقاعدي محنت ڪئي. هن هندوستاني، فارسي، عربي، گجراتي، مراٺي، پنجابي، سنڌي ۽ سرائڪي ٻولين جو مطالعو ڪيو. سندس لساني مهارت بابت مختلف سوانح نگارن جا بيان ملن ٿا. ايڊورڊ رائس موجب، برٽن ڪيترن سرڪاري لساني امتحانن ۾ ڪاميابي حاصل ڪئي هئي ۽ وڌيڪ امتحانن جي تياري پڻ ڪري رهيو هو.<ref name="Rice1990"/> برٽن مقامي ماڻهن سان سڌي رابطي کي ٻولين ۽ ثقافتن جي مطالعي جو اهم ذريعو سمجهندو هو. هو مقامي لباس، ڳالهائڻ جي انداز، رسمن ۽ سماجي آداب جو مشاهدو ڪندو هو. هن هندو، مسلمان ۽ ٻين مذهبي برادرين جي عقيدن ۽ رسمن بابت پڻ ڄاڻ حاصل ڪئي. سندس مذهبي تجربن بابت سوانح نگارن جا مختلف بيان ملن ٿا، جن ۾ هندو مذهبي رسمن ۾ شرڪت، سک روايتن جو مطالعو ۽ صوفي طريقن سان واقفيت شامل آهي.<ref name="Rice1990"/> بهرحال، برٽن جي ذاتي مذهبي وابستگيءَ بابت مختلف روايتن کي هڪجهڙو معتبر نٿو سمجهي سگهجي. سندس ڪجهه دعوائون ذاتي بيانن تي ٻڌل آهن ۽ انهن جي آزاد تاريخي تصديق محدود آهي. === سنڌ ۾ آمد ۽ فوجي خدمتون === [[سنڌ تي انگريزن جو قبضو|1843ع ۾ سنڌ تي برطانوي قبضي]] کان پوءِ علائقي ۾ برطانوي فوجي ۽ انتظامي سرگرميون وڌيون. انهيءَ پسمنظر ۾ 1844ع ۾ برٽن کي سنڌ موڪليو ويو. سنڌ ۾ سندس فوجي خدمتن جو تعلق برطانوي فوج جي مقامي انتظام، جاگرافيائي ڄاڻ ۽ سروي سان هو. هن فوجي ذميوارين سان گڏ سنڌ جي ماڻهن، ٻولين، تاريخ، مذهب ۽ سماجي روايتن بابت معلومات گڏ ڪرڻ شروع ڪئي.<ref name="Ghose2006"/> سنڌ ۾ برٽن جي رهائش سندس علمي ۽ ادبي زندگيءَ جو اهم مرحلو ثابت ٿي. هن سنڌي ٻولي، مقامي برادرين، مذهبي ادارن ۽ سماجي رسمن جو مشاهدو ڪيو. برٽن سنڌ جي مختلف علائقن ۾ سفر ڪندي مقامي ماڻهن سان رابطا قائم ڪيا ۽ سنڌ جي روزمره زندگيءَ بابت نوٽس تيار ڪيا. انهن مشاهدن جي بنياد تي هن بعد ۾ سنڌ بابت ڪيترائي ڪتاب لکيا.<ref name="Burton1851"/> سندس ڪتاب ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' جي مهاڳ موجب، سنڌ ۾ لڳ ڀڳ پنجن سالن جي رهائش دوران کيس اهڙي جامع ڪتاب جي کوٽ محسوس ٿي، جنهن ۾ مقامي ماڻهن جي گهريلو زندگي، مذهبي عقيدن، رسم و رواج ۽ سماجي حالتن بابت تفصيلي ڄاڻ موجود هجي.<ref name="Burton1851"/> برٽن جي سنڌ بابت تحقيق کي جديد تاريخنگاريءَ ۾ نوآبادياتي علم جي پيداوار جي پسمنظر ۾ پڻ ڏٺو ويو آهي. محقق اندرا گهوش پنهنجي مطالعي ''Imperial Player: Richard Burton in Sindh'' ۾ برٽن جي سنڌ واري تجربي ۽ سندس سفرنامن کي برطانوي سامراجي طاقت، ثقافتي مشاهدي ۽ ليکڪ جي شخصيت جي لاڳاپن جي روشنيءَ ۾ بحث هيٺ آندو آهي.<ref name="Ghose2006"/> === سنڌ مان واپسي ۽ ابتدائي تصنيفون === برٽن 1848ع ۾ سنڌ ڇڏي. سنڌ ۾ رهائش دوران گڏ ڪيل مواد بعد ۾ سندس ڪيترين تصنيفن جو بنياد بڻيو. 1851ع ۾ سندس سنڌ بابت ٻه اهم ڪتاب شايع ٿيا: * ''Scinde; or, The Unhappy Valley'' (سنڌ يا ڏکويل وادي)، ٻن جلدن ۾؛ * ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' (سنڌ ۽ سنڌو ماٿريءَ ۾ رهندڙ قومون). 1852ع ۾ سندس ڪتاب ''Falconry in the Valley of the Indus'' (سنڌو ماٿريءَ ۾ بازن سان شڪار) شايع ٿيو، جنهن ۾ بازداري ۽ شڪار سان لاڳاپيل روايتن جو احوال ڏنل آهي.<ref name="BurtonBibliography">{{cite web |title=Major Works of Richard Francis Burton |url=https://static.burtoniana.org/books/index.htm |website=Burtoniana |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> اهي ڪتاب سنڌ جي اڻويهين صديءَ جي سماجي، لساني ۽ ثقافتي تاريخ بابت اهم ابتدائي ماخذ آهن. انهن جي مطالعي وقت برٽن جي ذاتي مشاهدن، ٻڌل روايتن ۽ نوآبادياتي تعبيرن جي وچ ۾ فرق رکڻ ضروري آهي. == سنڌ بابت علمي ۽ تحقيقي خدمتون == [[فائل:Richard-Francis-Burton-by-Lock-&-Whitfield,-1876.png|thumb|upright|رچرڊ فرانسس برٽن جي 1876ع واري تصوير، جيڪا لاڪ ۽ وِٽفيلڊ جي فوٽوگرافي اسٽوڊيو ۾ ورتي وئي.]] [[سنڌ]] ۾ رهائش دوران رچرڊ فرانسس برٽن فوجي ذميوارين سان گڏ تاريخ، جاگرافي، ٻولين، مقامي ادب، مذهبي عقيدن، سماجي رسمن ۽ ماڻهن جي روزمره زندگيءَ بابت مواد گڏ ڪيو. سندس سنڌ بابت تحقيق جا نتيجا سرڪاري رپورٽن، علمي مقالن ۽ سفرنامن جي صورت ۾ شايع ٿيا. برٽن جي سنڌ بابت لکڻين ۾ ٻن قسمن جو مواد نمايان آهي: پهريون، سندس ذاتي سفرن ۽ مشاهدن تي ٻڌل احوال؛ ٻيو، مقامي ماڻهن، عالمن، استادن ۽ ٻين ڄاڻ رکندڙ شخصيتن کان حاصل ڪيل روايتون ۽ معلومات. انهيءَ ڪري سندس تصنيفون تاريخي ماخذ هجڻ سان گڏ برطانوي نوآبادياتي دور جي علمي سوچ جو پڻ اظهار ڪن ٿيون.<ref name="Ghose2006"/><ref name="Kennedy2005"/> === سنڌ بابت شروعاتي سرڪاري رپورٽون === برٽن جي سنڌ بابت تحقيق صرف سندس مشهور ڪتابن تائين محدود نه هئي. 1847ع ۽ 1848ع ۾ هن سنڌ جي آبادي، رسم و رواج، ٻولين، ادب، زراعت ۽ وقت جي حساب بابت ٻه اهم رپورٽون پڻ تيار ڪيون، جيڪي بمبئي حڪومت جي سرڪاري رڪارڊن ۾ شايع ٿيون.<ref name="BurtonMinorWorks">{{cite web |title=Shorter Works by Richard Francis Burton |url=https://burtoniana.org/minor/by-year/index.htm |website=Burtoniana |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> ==== سنڌ جي آبادي، رسم و رواج، ٻولي ۽ ادب بابت نوٽس (1847ع) ==== 1847ع ۾ برٽن جو مقالو ''Notes Relative to the Population of the Sind; and the Customs, Language, and Literature of the People'' (سنڌ جي آبادي، ماڻهن جي رسم و رواج، ٻولي ۽ ادب بابت نوٽس) شايع ٿيو. هي مقالو ''Bombay Government Records'' جي نئين سلسلي جي سترهين نمبر، ٻئي حصي، صفحن 637 کان 657 تائين شايع ٿيو.<ref name="Burton1847">{{cite report |last=Burton |first=Richard F. |title=Notes Relative to the Population of the Sind; and the Customs, Language, and Literature of the People |work=Bombay Government Records |series=New Series |number=17 |volume=Part 2 |pages=637–657 |year=1847 |language=en }}</ref> هن رپورٽ جو موضوع سنڌ جي آبادي ۽ ماڻهن جي سماجي ۽ لساني زندگي هو. ان ۾ مقامي ماڻهن جي روايتن، ٻوليءَ ۽ ادب بابت گڏ ڪيل معلومات پيش ڪئي وئي. اها رپورٽ برٽن جي پوءِ شايع ٿيل ڪتاب ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' جي موضوعاتي پسمنظر کي سمجهڻ لاءِ اهم آهي. ==== سنڌ ۾ وقت جي ورهاست، زراعت ۽ نشي آور شين بابت نوٽس (1848ع) ==== 1848ع ۾ برٽن جو ٻيو مقالو ''Brief Notes Relative to the Division of Time, and Articles of Cultivation in Sind; to Which Are Appended Remarks on the Modes of Intoxication in That Province'' شايع ٿيو. ان جي عنوان جو سنڌي ترجمو '''سنڌ ۾ وقت جي ورهاست، پوکيل فصلن ۽ نشي جي طريقن بابت مختصر نوٽس''' ڪري سگهجي ٿو. هي مقالو ''Bombay Government Records'' جي نئين سلسلي جي سترهين نمبر، ٻئي حصي، صفحن 613 کان 636 تائين شايع ٿيو.<ref name="Burton1848">{{cite report |last=Burton |first=Richard F. |title=Brief Notes Relative to the Division of Time, and Articles of Cultivation in Sind; to Which Are Appended Remarks on the Modes of Intoxication in That Province |work=Bombay Government Records |series=New Series |number=17 |volume=Part 2 |pages=613–636 |year=1848 |language=en }}</ref> هن رپورٽ ۾ سنڌ ۾ وقت جي روايتي حساب، زراعت سان لاڳاپيل موضوعن ۽ نشي آور شين جي استعمال بابت احوال ڏنو ويو. رپورٽ جي تياريءَ سان اسسٽنٽ سرجن جان ايلرٽن اسٽاڪس جو نالو پڻ لاڳاپيل آهي. تحقيق موجب، رپورٽ جي ڪجهه حصن ۾ اسٽاڪس جي شرڪت هئي، جڏهن ته نشي جي طريقن بابت اضافي تبصرا برٽن جي ڪم سان منسوب ڪيا ويا آهن.<ref name="BurtonMinorWorks"/> === سنڌي ٻولي ۽ مقامي لساني روايتون === برٽن کي سنڌي ٻولي ۽ ان جي پاڙيسري ٻولين سان لاڳاپن ۾ خاص دلچسپي هئي. هن سنڌ ۾ رهائش دوران مقامي ماڻهن جي ڳالهائڻ جا طريقا، مختلف لهجا، ٻولين جا لفظ ۽ ادبي روايتون سمجهڻ جي ڪوشش ڪئي. سندس 1851ع واري ڪتاب ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' ۾ سنڌ جي ٻولين ۽ ادب بابت بحث موجود آهي. هن مقامي سماجي ۽ مذهبي زندگيءَ کي سمجهڻ لاءِ ٻوليءَ جي ڄاڻ کي اهميت ڏني.<ref name="Burton1851"/> برٽن جو لساني ڪم اڻويهين صديءَ جي وچ ڌاري سنڌ ۽ ڀرپاسي جي علائقن جي ٻولين بابت يورپي تحقيق جي شروعاتي مثالن مان هڪ آهي. البت سندس دور جي ٻولين جي درجابندي ۽ اصطلاحن کي جديد لسانيات جي درجابنديءَ کان الڳ سمجهڻ گهرجي. === جتڪي، ملتاني ۽ پشتو بابت مقالا === 1849ع ۾ برٽن جا لسانيات بابت مقالا بمبئي شاخ جي رائل ايشياٽڪ سوسائٽيءَ جي رسالي ''Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society'' ۾ شايع ٿيا. انهن ۾ جتڪي يا بيلوچڪي لهجي جي گرامر، ملتاني ٻوليءَ جي گرامر ۽ پشتو ٻوليءَ جي هڪ درسي مجموعي بابت تنقيدي اڀياس شامل هئا.<ref name="DNB"/> ==== جتڪي يا بيلوچڪي لهجي جي گرامر ==== ''A Grammar of the Jataki or Belochki Dialect'' (جتڪي يا بيلوچڪي لهجي جي گرامر) جنوري 1849ع ۾ شايع ٿيو. هي مقالو ''Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society'' جي ٽئين جلد، ٻارهين شماري، صفحن 84 کان 125 تائين شايع ٿيو.<ref name="BurtonJataki1849">{{cite journal |last=Burton |first=Richard F. |title=A Grammar of the Jataki or Belochki Dialect |journal=Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society |volume=3 |issue=12 |pages=84–125 |date=January 1849 |language=en }}</ref> مقالي جي عنوان ۾ استعمال ٿيل ''Jataki'' ۽ ''Belochki'' تاريخي لساني اصطلاح آهن. انهن کي جديد ٻولين جي نالن يا حدن سان بنا تحقيق جي هڪجهڙو سمجهڻ مناسب نه آهي. ==== ملتاني ٻوليءَ جي گرامر ==== برٽن جي شروعاتي تصنيفن بابت ''Dictionary of National Biography'' ۾ ''A Grammar of the Multani Language'' (ملتاني ٻوليءَ جي گرامر) جو ذڪر ملي ٿو ۽ ان کي 1849ع جي لساني مقالن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.<ref name="DNB"/> ملتاني ٻوليءَ جو تعلق موجوده سرائڪي لساني روايت سان آهي. تنهن هوندي به برٽن جي اصل مقالي ۾ استعمال ٿيل اصطلاحن ۽ درجابنديءَ کي انهيءَ دور جي لساني ماحول جي روشنيءَ ۾ سمجهڻ گهرجي. ==== پشتو بابت تنقيدي نوٽس ==== ''Notes and Remarks on Dr. Dorn's Chrestomathy of the Pushtu or Afghan Language'' (ڊاڪٽر ڊورن جي پشتو يا افغان ٻوليءَ جي درسي مجموعي بابت نوٽس ۽ تبصرا) جنوري 1849ع ۾ شايع ٿيو. هي مقالو ''Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society'' جي ٽئين جلد، ٻارهين شماري، صفحن 58 کان 69 تائين موجود آهي.<ref name="BurtonPushtu1849">{{cite journal |last=Burton |first=Richard F. |title=Notes and Remarks on Dr. Dorn's Chrestomathy of the Pushtu or Afghan Language |journal=Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society |volume=3 |issue=12 |pages=58–69 |date=January 1849 |language=en }}</ref> هن مقالي ۾ برٽن پشتو ٻوليءَ بابت ڊاڪٽر ڊورن جي علمي ڪم جو جائزو ورتو. === سنڌي ادب ۽ زباني روايتون === برٽن جي سنڌ بابت ڪتابن ۾ مقامي ٻولين ۽ ادب سان گڏ زباني روايتن، قصن، مذهبي بيانن ۽ سماجي رسمن بابت مواد پڻ موجود آهي. سندس تحقيق جو هڪ اهم پهلو اهو هو ته هن صرف سياسي واقعن يا حڪمرانن جي تاريخ تائين پاڻ کي محدود نه رکيو، پر ماڻهن جي روزمره زندگيءَ، ٻوليءَ ۽ ثقافتي اظهار کي پڻ موضوع بڻايو.<ref name="Burton1851"/> ''Sind Revisited'' ۾ پڻ مقامي قصن ۽ ڏندڪٿائن جا احوال، شاعريءَ جا ترجما ۽ مذهبي روايتن جا بيان ملن ٿا.<ref name="Burton1877"/> انهن لکڻين کي سنڌ جي لوڪ ادب ۽ ثقافتي تاريخ جي مطالعي ۾ مددگار مواد طور استعمال ڪري سگهجي ٿو، پر برٽن جي ترجمن ۽ تشريحن کي اصل سنڌي متنن جو مڪمل متبادل نٿو سمجهي سگهجي. === سنڌ جون قومون، برادريون ۽ سماجي بناوت === برٽن پنهنجي 1851ع واري ڪتاب ۾ سنڌ جي آباديءَ جي مختلف گروهن، مذهبي برادرين ۽ سماجي رسمن بابت معلومات گڏ ڪئي. سندس تحقيق ۾ سنڌ جي ماڻهن جي لباس، رهڻي ڪهڻي، پيشَن، مذهبي روايتن ۽ روزمره لاڳاپن بابت احوال موجود آهن.<ref name="Burton1851"/> ڪتاب جي عنوان ۾ استعمال ٿيل لفظ ''Races'' اڻويهين صديءَ جي يورپي علمي اصطلاحات جو حصو هو. جديد علمي مطالعي ۾ ان کي حياتياتي نسلن جي ثابت ٿيل درجابنديءَ بدران تاريخي ۽ نوآبادياتي اصطلاح طور پڙهڻ ضروري آهي. برٽن جي بيانن ۾ ڪڏهن ڪڏهن ماڻهن ۽ برادرين بابت اهڙا عام نتيجا ۽ قدرائتا فيصلا ملن ٿا، جيڪي سندس دور جي برطانوي سامراجي سوچ سان لاڳاپيل هئا. تنهنڪري سندس لکڻين کي ٻين مقامي ۽ تاريخي ماخذن سان ڀيٽي استعمال ڪرڻ گهرجي.<ref name="Kennedy2005"/><ref name="Ghose2006"/> === سنڌ جي مذهبي زندگي === برٽن سنڌ جي مسلمانن ۽ هندن جي مذهبي روايتن، عبادتگاهن، مذهبي شخصيتن ۽ سماجي رسمن بابت لکيو. هن جي مشاهدي ۾ مذهبي عقيدن سان گڏ انهن جو روزمره زندگيءَ، سماجي لاڳاپن ۽ مقامي ثقافت تي اثر پڻ شامل هو.<ref name="Burton1851"/> سنڌ بابت سندس تصنيفون اڻويهين صديءَ ۾ مذهبي زندگيءَ جي مطالعي لاءِ هڪ همعصر برطانوي ليکڪ جو احوال فراهم ڪن ٿيون. انهن ۾ موجود مذهبي تعبيرون ۽ مختلف برادرين بابت تبصرا برٽن جا ذاتي يا ٻڌل بيان ٿي سگهن ٿا؛ تنهنڪري انهن کي سمورن سنڌ واسين جي گڏيل راءِ يا ثابت ٿيل تاريخي حقيقت طور پيش ڪرڻ مناسب نه آهي. == سنڌ بابت اهم ڪتاب == برٽن سنڌ جي سفرن ۽ تحقيق تي ٻڌل گهٽ ۾ گهٽ چار اهم ڪتاب شايع ڪيا. انهن مان ٽي 1851ع ۽ 1852ع ۾، جڏهن ته چوٿون 1877ع ۾ شايع ٿيو.<ref name="BurtonBibliography"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border:1px solid #8aaac5;" ! style="background:#194d72;color:white;" | سال ! style="background:#194d72;color:white;" | اصل عنوان ۽ سنڌي ترجمو ! style="background:#194d72;color:white;" | بنيادي موضوع ! style="background:#194d72;color:white;" | اشاعتي تفصيل |- | style="background:#e9f3fc;" | 1851ع | ''Scinde; or, The Unhappy Valley'' '''سنڌ يا ڏکويل وادي''' | سنڌ جا سفر، جاگرافي، شهر، سماج ۽ برطانوي انتظام | رچرڊ بينٽلي، لنڊن؛ ٻه جلد |- | style="background:#edf6eb;" | 1851ع | ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' '''سنڌ ۽ سنڌو ماٿريءَ ۾ رهندڙ قومون''' | سنڌ جي آبادي، تاريخ، ٻوليون، مذهبي روايتون ۽ رسم و رواج | ڊبليو. ايڇ. ايلن اينڊ ڪمپني، لنڊن |- | style="background:#fff2e4;" | 1852ع | ''Falconry in the Valley of the Indus'' '''سنڌو ماٿريءَ ۾ بازن سان شڪار''' | بازداري، شڪار جا طريقا ۽ انهن سان لاڳاپيل روايتون | جان وان وورسٽ، لنڊن |- | style="background:#f2eafb;" | 1877ع | ''Sind Revisited'' '''سنڌ جو ٻيهر سفر''' | سنڌ جو ٻيهر مشاهدو، شهر، ريلوي، فوج ۽ سماجي تبديليون | رچرڊ بينٽلي اينڊ سن، لنڊن؛ ٻه جلد |} === سنڌ يا ڏکويل وادي (1851ع) === ''Scinde; or, The Unhappy Valley'' برٽن جي سنڌ بابت شروعاتي سفرنامن مان هڪ آهي. اهو 1851ع ۾ لنڊن مان رچرڊ بينٽليءَ ٻن جلدن ۾ شايع ڪيو.<ref name="BurtonUnhappy">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Scinde; or, The Unhappy Valley |volume=1–2 |publisher=Richard Bentley |location=London |year=1851 |language=en |url=https://burtoniana.org/books/1851-Scinde%20or%20the%20Unhappy%20Valley/index.htm }}</ref> ڪتاب ۾ برٽن سنڌ ۾ پنهنجي رهائش ۽ سفرن دوران ڏٺل جاگرافيائي، سماجي ۽ انتظامي حالتن بابت لکيو. ان ۾ سنڌ جي شهرن، [[سنڌو درياهه]]، مقامي ماڻهن جي رهڻي ڪهڻي، برطانوي فوجي ۽ انتظامي ماحول ۽ علائقي بابت سندس ذاتي مشاهدن جو احوال ملي ٿو. ڪتاب جو عنوان ''The Unhappy Valley'' يعني «ڏکويل وادي» برٽن جي ادبي انداز ۽ سنڌ بابت سندس ذاتي تاثر کي ظاهر ڪري ٿو. ان کي سنڌ جي ماڻهن يا تاريخ بابت غيرجانبدار علمي فيصلو سمجهڻ بدران سفرنامي جي عنوان طور پڙهڻ گهرجي. برٽن جي سفرنامن ۾ واقعاتي بيان سان گڏ ذاتي تبصرا، طنز ۽ ثقافتي مقابلا به ملن ٿا. اهو انداز سندس ٻين سفرنامن ۾ پڻ نمايان آهي.<ref name="Ghose2006"/> === سنڌ ۽ سنڌو ماٿريءَ ۾ رهندڙ قومون (1851ع) === ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus: With Notices of the Topography and History of the Province'' برٽن جي سنڌ بابت مشهور ۽ تفصيلي تصنيفن مان هڪ آهي. هي ڪتاب 1851ع ۾ لنڊن جي ناشر ڊبليو. ايڇ. ايلن اينڊ ڪمپني شايع ڪيو.<ref name="Burton1851"/> ڪتاب جو عنوان سنڌيءَ ۾ '''سنڌ ۽ سنڌو ماٿريءَ ۾ رهندڙ قومون: صوبي جي جاگرافي ۽ تاريخ بابت احوال''' ترجمو ڪري سگهجي ٿو. هن ڪتاب ۾ سنڌ جي جاگرافي، تاريخ، آبادي، ٻولين، سماجي زندگيءَ، مذهبي عقيدن، رسمن ۽ مقامي ثقافت بابت معلومات گڏ ڪئي وئي آهي. برٽن ڪتاب جي مهاڳ ۾ سنڌ بابت اهڙي تصنيف جي ضرورت بيان ڪئي، جيڪا مقامي ماڻهن جي روزمره زندگيءَ ۽ سماجي روايتن بابت جامع معلومات مهيا ڪري. هن ڪتاب جي اهميت جو هڪ سبب اهو آهي ته اهو سنڌ تي برطانوي قبضي کان ٿوري ئي عرصي پوءِ تيار ٿيو، جڏهن علائقي جي سياسي ۽ انتظامي نظام ۾ تبديليون اچي رهيون هيون. ==== ڪتاب جا اهم موضوع ==== ڪتاب ۾ هيٺيان موضوع نمايان آهن: * سنڌ جي جاگرافي ۽ تاريخي پسمنظر؛ * سنڌ جي آبادي ۽ مقامي برادريون؛ * سنڌي ۽ ڀرپاسي جي ٻولين بابت معلومات؛ * ماڻهن جي روزمره زندگي ۽ گهريلو رسمون؛ * مسلمانن ۽ هندن جون مذهبي روايتون؛ * مقامي سماجي ۽ ثقافتي رواج؛ * سنڌ جي ماڻهن بابت برٽن جا مشاهدا ۽ تعبيرون. برٽن جي هن تصنيف کي سنڌ جي تاريخ لاءِ ابتدائي ماخذ طور استعمال ڪري سگهجي ٿو. تنهن هوندي به ڪتاب ۾ پيش ڪيل قومن ۽ برادرين جي درجابندي، مذهبي بيانن ۽ سماجي تبصرن کي جديد تاريخي تحقيق سان ڀيٽڻ ضروري آهي.<ref name="Ghose2006"/> === سنڌو ماٿريءَ ۾ بازن سان شڪار (1852ع) === ''Falconry in the Valley of the Indus'' برٽن جو بازداري ۽ شڪار بابت ڪتاب آهي، جيڪو 1852ع ۾ لنڊن جي ناشر جان وان وورسٽ شايع ڪيو.<ref name="BurtonFalconry1852">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Falconry in the Valley of the Indus |publisher=John Van Voorst |location=London |year=1852 |language=en |url=https://archive.org/details/falconryinvalley00burt }}</ref> [[بازداري]] شڪاري پکين، خاص طور بازن ۽ شاهينن، کي تربيت ڏئي شڪار ڪرڻ جي روايتي فن کي چيو ويندو آهي. برٽن هن ڪتاب ۾ سنڌو ماٿريءَ جي بازداريءَ سان لاڳاپيل تجربن، شڪار جي طريقن ۽ شڪاري پکين بابت معلومات پيش ڪئي. ڪتاب سنڌ جي تاريخي سماج ۾ شڪار ۽ تفريحي سرگرمين جي مطالعي لاءِ مددگار ماخذ آهي. ان سان گڏ اهو برٽن جي دلچسپين جي وسعت کي پڻ ظاهر ڪري ٿو، ڇاڪاڻ ته سندس تحقيق صرف ٻولين، مذهب يا جاگرافيءَ تائين محدود نه هئي. === سنڌ جو ٻيهر سفر (1877ع) === [[فائل:Richard-Francis-Burton-by-Lock-&-Whitfield,-1876 (cropped).png|thumb|upright|رچرڊ فرانسس برٽن، 1876ع. انهيءَ عرصي ۾ هن سنڌ جو ٻيهر سفر ڪيو.]] برٽن سنڌ ڇڏڻ کان لڳ ڀڳ ٽن ڏهاڪن پوءِ 1875ع–1876ع جي سفر دوران پنهنجي گهرواري [[ازابيل برٽن]] سان گڏ سنڌ واپس آيو. هن سفر جا مشاهدا سندس ڪتاب ''Sind Revisited: With Notices of the Anglo-Indian Army; Railroads; Past, Present, and Future, etc.'' ۾ شامل آهن، جيڪو 1877ع ۾ لنڊن مان رچرڊ بينٽلي اينڊ سن ٻن جلدن ۾ شايع ڪيو.<ref name="Burton1877"/> ڪتاب جو عنوان سنڌيءَ ۾ '''سنڌ جو ٻيهر سفر: اينگلو-انڊين فوج، ريلوي، ماضي، حال ۽ مستقبل بابت احوال''' ترجمو ڪري سگهجي ٿو. برٽن هن ڪتاب ۾ سنڌ جي پنهنجي اڳوڻي تجربن کي نئين سفر دوران ڏٺل حالتن سان ڀيٽيو. سندس مشاهدي ۾ شهرن جي ترقي، آمدرفت، ريلوي، فوجي انتظام ۽ سماجي تبديليون شامل هيون. ==== سنڌ جي شهرن جو احوال ==== ''Sind Revisited'' ۾ [[ڪراچي]]، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۽ سنڌ جي ٻين شهرن ۽ علائقن جو ذڪر ملي ٿو. ڪتاب ۾ [[ڪوٽڙي]]، [[سيوهڻ]]، [[روهڙي]]، [[سکر]]، [[شڪارپور]]، [[خيرپور ميرس|خيرپور]] ۽ سنڌو درياهه سان لاڳاپيل سفرن جا احوال پڻ موجود آهن.<ref name="Burton1877"/> برٽن انهن هنڌن جي جاگرافيائي حالتن، تاريخي اهميت، آمدرفت ۽ ماڻهن جي سماجي زندگيءَ بابت پنهنجا مشاهدا پيش ڪيا. هن خاص طور انهن تبديلين تي ڌيان ڏنو، جيڪي سندس پهرين سنڌ واري رهائش کان پوءِ برطانوي انتظام هيٺ آيون هيون. ==== ڪراچي ۽ حيدرآباد ==== برٽن جي ٻيهر سنڌ واري سفر ۾ ڪراچي ۽ حيدرآباد اهم موضوع آهن. ڪراچي بابت سندس لکڻين ۾ بندرگاهه واري شهر جي اهميت، آمدرفت ۽ برطانوي دور جي تبديل ٿيندڙ شهري حالتن جو ذڪر ملي ٿو. حيدرآباد بابت هن تاريخي ۽ سماجي ماحول، مقامي آبادي ۽ شهر جي اهميت تي تبصرا ڪيا.<ref name="Burton1877"/> اهي بيان اڻويهين صديءَ جي پوئين اڌ ۾ سنڌ جي شهري تاريخ جي مطالعي لاءِ هڪ همعصر ماخذ فراهم ڪن ٿا. ==== سنڌو درياهه ۽ ڦليلي ==== برٽن جي ڪتاب ۾ [[سنڌو درياهه]] سان لاڳاپيل سفرن ۽ آبي رستن جو احوال پڻ شامل آهي. ٻئي جلد ۾ [[ڦليلي واهه|ڦليلي]] جي رستي سفر ۽ [[ڪوٽڙي]] ڏانهن سنڌو درياهه ذريعي واپسيءَ بابت جدا عنوان موجود آهن.<ref name="Burton1877"/> انهن احوالن مان سنڌ جي درياهي آمدرفت، آبي جاگرافي ۽ سفر جي روايتي طريقن بابت معلومات حاصل ٿئي ٿي. ==== سنڌو ماٿريءَ جي ريلوي ==== ''Sind Revisited'' جو هڪ اهم موضوع برطانوي دور جي ريلوي ۽ آمدرفت جو نظام آهي. برٽن سنڌ ۾ ريلوي جي ترقي، ان جي موجوده حالت ۽ مستقبل بابت تبصرا ڪيا. هن ريلويءَ کي سنڌ جي شهرن، فوجي ضرورتن ۽ آمدرفت جي نظام سان لاڳاپيل تبديليءَ جي هڪ اهم صورت طور ڏٺو.<ref name="Burton1877"/> برٽن جي ريلوي بابت لکڻين کي ان دور جي برطانوي انتظامي ۽ فوجي مفادن جي پسمنظر ۾ پڻ پڙهڻ گهرجي. ==== اينگلو-انڊين فوج ==== ڪتاب جي مڪمل عنوان مان ئي ظاهر ٿئي ٿو ته برٽن سنڌ جي سفر سان گڏ برطانوي هندستان جي فوج بابت به لکيو. هن فوجي تنظيم، سپاهين، انتظامي ضرورتن ۽ برطانوي فوجي نظام جي مختلف پهلوئن بابت پنهنجا مشاهدا پيش ڪيا.<ref name="Burton1877"/> سندس اڳوڻي فوجي ملازمت سبب اهي تبصرا ذاتي تجربي سان پڻ لاڳاپيل هئا. ==== مذهبي برادريون ۽ سماجي لاڳاپا ==== برٽن پنهنجي ٻيهر سفر واري ڪتاب ۾ سنڌ جي مسلمانن ۽ هندن جي سماجي لاڳاپن، مذهبي روايتن ۽ باهمي تعلقن بابت پڻ لکيو. ڪتاب ۾ مذهبي تبديليءَ ۽ مختلف برادرين جي سماجي حيثيت بابت سندس بيان ملن ٿا.<ref name="Burton1877"/> انهن بيانن کي برٽن جي ذاتي مشاهدي ۽ نوآبادياتي دور جي مذهبي ۽ سماجي تعبيرن طور پڙهڻ ضروري آهي؛ انهن مان ڪنهن به برادريءَ بابت غيرجانبدار ۽ حتمي نتيجا اخذ نٿا ڪري سگهجن. ==== مقامي قصا، ڏندڪٿائون ۽ شاعري ==== ''Sind Revisited'' ۾ مقامي قصن، روايتن، شاعريءَ جي ترجمن ۽ مذهبي ڏندڪٿائن جا احوال پڻ موجود آهن. انهن ۾ «ستن بي سر نبين» بابت هڪ مقامي روايت جو ذڪر پڻ اچي ٿو.<ref name="Burton1877"/> اهڙا بيان سنڌ جي زباني روايتن بابت تاريخي مواد فراهم ڪن ٿا. البت ڏندڪٿائن ۽ مذهبي روايتن کي ثابت ٿيل تاريخي واقعن کان الڳ رکڻ گهرجي. ==== جان بُل جو ادبي ڪردار ==== برٽن پنهنجي ڪتاب ۾ '''مسٽر جان بُل''' (''Mr. John Bull'') نالي هڪ خيالي همسفر کي ادبي وسيلي طور استعمال ڪيو. هو هن ڪردار سان مخاطب ٿي مختلف واقعن، ماڻهن ۽ حالتن بابت تبصرا ڪندو آهي.<ref name="Burton1877"/> جان بُل برطانوي قومي شخصيت جي هڪ روايتي علامت پڻ آهي. ڪتاب ۾ هن ڪردار جي استعمال سان برٽن پنهنجي مشاهدن کي گفتگو ۽ طنزيه تبصرن جي صورت ۾ پيش ڪري سگهيو. ==== برطانوي حڪومت بابت برٽن جا رايا ==== ''Sind Revisited'' جي پڇاڙيءَ ۾ برٽن سنڌ ۾ برطانوي حڪومت جي اثرن بابت پنهنجي راءِ پيش ڪئي. هن صحت ۽ تعليم جي ڪجهه سهولتن ۾ سڌارن کي برطانوي راڄ جي مثبت اثرن طور بيان ڪيو.<ref name="Burton1877"/> بهرحال، اهو برٽن جو تاريخي ۽ سياسي موقف هو. سنڌ ۾ برطانوي قبضي، معاشي تبديلين، سياسي اختيارن جي منتقلي ۽ مقامي آباديءَ تي پوندڙ اثرن جو جامع جائزو وٺڻ لاءِ ٻين تاريخي ماخذن کي پڻ نظر ۾ رکڻ ضروري آهي. == سنڌ بابت تصنيفن ۽ مقالن جي تاريخوار فهرست == {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#174a73;color:#ffffff;" | سال ! style="background:#174a73;color:#ffffff;" | تصنيف يا مقالو ! style="background:#174a73;color:#ffffff;" | موضوع ! style="background:#174a73;color:#ffffff;" | اشاعت |- | style="background:#eaf3fb;" | 1847ع | ''Notes Relative to the Population of the Sind; and the Customs, Language, and Literature of the People'' | سنڌ جي آبادي، رسم و رواج، ٻولي ۽ ادب | ''Bombay Government Records''، نئون سلسلو، نمبر 17، حصو 2، ص 637–657 |- | style="background:#f0f7ed;" | 1848ع | ''Brief Notes Relative to the Division of Time, and Articles of Cultivation in Sind'' | وقت جي حساب، زراعت ۽ نشي جي طريقن بابت نوٽس | ''Bombay Government Records''، نئون سلسلو، نمبر 17، حصو 2، ص 613–636 |- | style="background:#fff3e5;" | 1849ع | ''A Grammar of the Jataki or Belochki Dialect'' | جتڪي يا بيلوچڪي لهجي جي گرامر | ''Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society''، جلد 3، شمارو 12، ص 84–125 |- | style="background:#f3eafa;" | 1849ع | ''A Grammar of the Multani Language'' | ملتاني ٻوليءَ جي گرامر | ابتدائي سوانحي ماخذن ۾ ذڪر؛ مڪمل اصل اشاعتي تفصيلن جي وڌيڪ تصديق گهربل |- | style="background:#eaf3fb;" | 1849ع | ''Notes and Remarks on Dr. Dorn's Chrestomathy of the Pushtu or Afghan Language'' | پشتو بابت تنقيدي لساني اڀياس | ساڳيو رسالو، جلد 3، شمارو 12، ص 58–69 |- | style="background:#f0f7ed;" | 1851ع | ''Scinde; or, The Unhappy Valley'' | سنڌ جو سفرنامو ۽ سماجي مشاهدا | رچرڊ بينٽلي، لنڊن؛ ٻه جلد |- | style="background:#fff3e5;" | 1851ع | ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' | سنڌ جي قومن، تاريخ، جاگرافي، ٻولين ۽ ثقافت جو مطالعو | ڊبليو. ايڇ. ايلن اينڊ ڪمپني، لنڊن |- | style="background:#f3eafa;" | 1852ع | ''Falconry in the Valley of the Indus'' | بازداري ۽ شڪار جون روايتون | جان وان وورسٽ، لنڊن |- | style="background:#eaf3fb;" | 1877ع | ''Sind Revisited'' | سنڌ جو ٻيهر سفر، ريلوي، فوج ۽ سماجي تبديليون | رچرڊ بينٽلي اينڊ سن، لنڊن؛ ٻه جلد |} == سنڌ جي تاريخ ۽ ادب ۾ برٽن جي اهميت == رچرڊ فرانسس برٽن جي سنڌ بابت تصنيفن جي اهميت ان ڪري آهي جو انهن ۾ اڻويهين صديءَ جي وچ ۽ پوئين اڌ ۾ سنڌ جي سماجي، لساني ۽ ثقافتي زندگيءَ بابت همعصر مواد محفوظ ٿيل آهي. سندس 1847ع ۽ 1848ع جون رپورٽون، 1849ع جا لساني مقالا، 1851ع ۽ 1852ع جا ڪتاب ۽ 1877ع جو سفرنامو گڏجي سنڌ بابت سندس تحقيق جي مختلف مرحلن کي ظاهر ڪن ٿا. سنڌ جي تاريخ ۽ ادب جي مطالعي ۾ برٽن جي ڪم مان خاص طور هيٺين موضوعن بابت مواد حاصل ٿئي ٿو: * اڻويهين صديءَ ۾ سنڌ جي آبادي ۽ سماجي بناوت؛ * سنڌي ٻولي، مقامي لهجا ۽ پاڙيسري ٻولين جا لاڳاپا؛ * سنڌ جي زباني روايتن، قصن ۽ شاعريءَ جا احوال؛ * مذهبي عقيدا، رسمون ۽ سماجي لاڳاپا؛ * سنڌ جي شهرن، درياهن ۽ آمدرفت جي تاريخ؛ * زراعت، شڪار ۽ بازداريءَ جون روايتون؛ * برطانوي قبضي کان پوءِ فوجي ۽ انتظامي تبديليون؛ * ريلوي ۽ جديد آمدرفت جي شروعاتي ترقي. سنڌي ادب جي محقق موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ برٽن کي شامل ڪيو ۽ سندس سنڌ بابت تصنيفن جو ذڪر ڪيو.<ref name="Jotwani1996"/> === تاريخي ماخذ طور حدون === برٽن جون لکڻيون پنهنجي دور بابت قيمتي معلومات فراهم ڪن ٿيون، پر انهن کي مڪمل طور غيرجانبدار يا حتمي ماخذ نٿو سمجهي سگهجي. برٽن برطانوي فوج ۽ سفارتي نظام سان لاڳاپيل هو. سندس ڪتابن ۾ سنڌ جي ماڻهن، قومن، مذهبي برادرين ۽ برطانوي انتظام بابت ذاتي رايا ۽ اڻويهين صديءَ جي يورپي سوچ جا اثر موجود آهن.<ref name="Ghose2006"/><ref name="Kennedy2005"/> انهيءَ ڪري جديد تحقيق ۾ سندس تصنيفن کي سنڌي، فارسي، اردو ۽ ٻين مقامي ماخذن سان ڀيٽي پڙهڻ ضروري آهي. برٽن جي ڪتابن جي تاريخي اهميت سندس هر نتيجي جي درست هجڻ ۾ نه، پر ان ڳالهه ۾ آهي ته انهن ۾ سنڌ جي هڪ مخصوص دور بابت مشاهدا، بيان ۽ معلومات محفوظ ٿيل آهن. == عربستان جو سفر ۽ حج (1853ع) == سنڌ ۽ هندستان ۾ رهائش دوران رچرڊ فرانسس برٽن عربي، فارسي، هندستاني ٻولين ۽ اسلامي روايتن بابت ڄاڻ حاصل ڪئي. انهيءَ مطالعي سندس عربستان جي سفر ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1853ع ۾ هن [[مدينو|مديني]] ۽ [[مڪو|مڪي]] جو سفر ڪيو ۽ [[حج]] جا مناسڪ ادا ڪيا.<ref name="Kennedy2005"/><ref name="Lovell1998"/> ان وقت مڪي ۽ مديني جي مقدس مذهبي علائقن ۾ غيرمسلمانن جي داخلا تي پابندي هئي. برٽن پنهنجي سڃاڻپ لڪائي مسلمان مسافر جي حيثيت سان سفر ڪيو. سندس هن سفر کي اڻويهين صديءَ جي يورپي سفرناما نگاريءَ ۾ خاص شهرت حاصل ٿي.<ref name="BurtonPilgrimage1855">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Personal Narrative of a Pilgrimage to El-Medinah and Meccah |volume=1–3 |publisher=Longman, Brown, Green, and Longmans |location=London |year=1855–1856 |language=en |url=https://www.gutenberg.org/ebooks/4657 }}</ref> === سفر جي تياري === برٽن عربستان جي سفر کان اڳ عربي ٻوليءَ، اسلامي عبادتن، مذهبي اصطلاحن، لباس، سماجي آداب ۽ سفر جي روايتن جو مطالعو ڪيو. هن هندستان ۾ رهڻ دوران حاصل ڪيل ٻولين ۽ مذهبي رسمن جي ڄاڻ کي سفر جي تياريءَ ۾ استعمال ڪيو. سندس مقصد صرف مقدس شهرن جو دورو ڪرڻ نه، پر انهن جي مذهبي، سماجي ۽ ثقافتي زندگيءَ جو تفصيلي مشاهدو پڻ هو.<ref name="Rice1990"/><ref name="BurtonPilgrimage1855"/> برٽن پنهنجي سفر ۾ مختلف وقتن تي فارسي نسل جي مسلمان مسافر ۽ درويش يا شيخ جهڙيون سڃاڻپون اختيار ڪيون. سندس سفرنامي موجب، هن اهڙي لباس ۽ طرزِ گفتگو اختيار ڪئي، جيڪا مقامي ماحول ۾ سندس غيرملڪي هجڻ کي لڪائڻ ۾ مددگار ٿي سگهي.<ref name="BurtonPilgrimage1855"/> === مصر کان عربستان تائين === 1853ع ۾ برٽن انگلينڊ مان نڪري [[مصر]] پهتو. هن [[اسڪندريه]] ۽ [[قاهره]] ۾ وقت گذاريو ۽ پوءِ [[سوئيز]] جي رستي [[ڳاڙهو سمنڊ|ڳاڙهي سمنڊ]] ڏانهن روانو ٿيو. سفر دوران هن مسلمان مسافرن، واپارين ۽ حج تي ويندڙ ماڻهن سان گڏ سفر ڪيو. عربستان پهچڻ کان پوءِ هن [[ينبع]] جي رستي مديني ڏانهن سفر جاري رکيو.<ref name="BurtonPilgrimage1855"/> برٽن پنهنجي سفرنامي ۾ قافلن، رهائش، کاڌي، سفر جي ڏکيائين، رستن ۽ مقامي ماڻهن جي رسم و رواج بابت تفصيلي احوال ڏنو. === مديني جو سفر === برٽن جولاءِ 1853ع ۾ مديني پهتو. هن شهر ۾ رهائش دوران [[مسجد نبوي]]، مذهبي زندگيءَ، زيارت جي روايتن ۽ شهر جي سماجي حالتن جو مشاهدو ڪيو. سندس سفرنامي ۾ مديني جي گهٽين، بازارن، رهائشي علائقن، مذهبي عمارتن ۽ مقامي ماڻهن بابت تفصيل ملن ٿا.<ref name="BurtonPilgrimage1855"/> هن مديني جي تاريخي ۽ مذهبي اهميت سان گڏ شهر جي جاگرافي ۽ آباديءَ بابت پڻ لکيو. برٽن جا اهي بيان اڻويهين صديءَ جي وچ ڌاري مديني جي شهري ۽ سماجي تاريخ جي مطالعي لاءِ هڪ همعصر سفرنامي جو مواد فراهم ڪن ٿا. === مڪي جو سفر ۽ حج جا مناسڪ === مديني کان پوءِ برٽن حج جي قافلي سان گڏ مڪي ڏانهن روانو ٿيو. سيپٽمبر 1853ع ۾ هو مڪي پهتو. هن [[ڪعبو|ڪعبي]] جو طواف ڪيو ۽ حج جي ٻين مناسڪن ۾ شرڪت ڪئي. پنهنجي سفرنامي ۾ هن [[مسجد الحرام]]، ڪعبي، [[صفا ۽ مروه]]، [[عرفات]]، [[مزدلفه]] ۽ [[منى]] بابت تفصيلي بيان پيش ڪيا.<ref name="BurtonPilgrimage1855"/> برٽن مذهبي عبادتن سان گڏ حج جي انتظام، حاجين جي آمدرفت، مختلف علائقن مان ايندڙ ماڻهن، بازارن، رهائش ۽ سماجي ماحول بابت پڻ لکيو. سندس سفرنامي جي هڪ خاص ڳالهه اها آهي ته هن مقدس شهرن کي صرف مذهبي مرڪزن طور نه، پر رهائشي، واپاري ۽ ثقافتي شهرن طور پڻ بيان ڪيو. === ڇا برٽن مڪي پهچندڙ پهريون غيرمسلمان يورپي هو؟ === برٽن کي ڪڏهن ڪڏهن مڪي ۾ داخل ٿيندڙ پهريون غيرمسلمان يورپي چيو ويندو آهي، پر اها دعويٰ تاريخي طور درست نه آهي. هن کان اڳ اطالوي مسافر [[لودووڪو دي وارٿيما]] سورهين صديءَ جي شروعات ۾ مڪي پهتو هو. سوئس محقق [[يوهان لڊوگ برڪهارٽ]] پڻ 1814ع ۾ مڪي جو سفر ڪيو ۽ 1815ع ۾ حج ادا ڪيو.<ref name="Burckhardt1829">{{cite book |last=Burckhardt |first=John Lewis |title=Travels in Arabia: Comprehending an Account of Those Territories in Hedjaz Which the Mohammedans Regard as Sacred |publisher=Henry Colburn |location=London |year=1829 |language=en }}</ref> انهيءَ ڪري برٽن جي اهميت مڪي پهچندڙ پهريون غيرمسلمان هجڻ ۾ نه، پر سندس سفرنامي جي تفصيل، مشاهدي جي انداز ۽ يورپي پڙهندڙن ۾ ان جي اثر ۾ آهي. === سفرنامي جي اشاعت === برٽن عربستان جي سفر بابت ''Personal Narrative of a Pilgrimage to El-Medinah and Meccah'' (مديني ۽ مڪي جي زيارت جو ذاتي سفرنامو) لکيو. هي ڪتاب 1855ع ۽ 1856ع ۾ ٽن جلدن ۾ شايع ٿيو ۽ سندس مشهور تصنيفن مان هڪ بڻيو.<ref name="BurtonPilgrimage1855"/> ڪتاب ۾ عربستان جي جاگرافي، مذهبي زندگي، قافلن، سماجي روايتن، مقامي ماڻهن ۽ سفر جي مشڪلاتن بابت تفصيلي احوال موجود آهي. برٽن جي سفرنامي کي اڻويهين صديءَ جي عربستان بابت يورپي علمي ادب ۾ اهم جاءِ حاصل ٿي، جيتوڻيڪ ان ۾ سندس ذاتي رايا ۽ ان دور جون ثقافتي تعبيرون پڻ شامل آهن.<ref name="Kennedy2005"/> === سفر سان لاڳاپيل تڪراري دعوائون === برٽن جي حج واري سفر بابت ڪجهه سوانحي ڪتابن ۾ اهڙا قصا ملن ٿا، جن ۾ سندس سڃاڻپ ظاهر ٿيڻ جي خطري ۽ مبينا تشدد جو ذڪر ڪيو ويو آهي. انهن مان هڪ دعويٰ اها آهي ته هن پنهنجي سڃاڻپ بچائڻ لاءِ ڪنهن ماڻهوءَ کي قتل ڪيو. اهڙي واقعي جي آزاد ۽ قابلِ اعتماد تاريخي تصديق موجود نه آهي؛ برٽن پاڻ به اهڙي الزام کي رد ڪيو هو.<ref name="Lovell1998"/><ref name="Rice1990"/> تنهنڪري هن دعويٰ کي ثابت ٿيل واقعي بدران برٽن جي زندگيءَ سان لاڳاپيل هڪ غيرتصديق ٿيل روايت طور سمجهڻ گهرجي. == صوماليا ۽ هرر جون مهمون (1854ع–1855ع) == [[فائل:Old City (Jugal) Top view of Jugol 10.jpg|thumb|260px|[[هرر]] جي تاريخي قلعي بند شهر جو مٿان کان منظر، جنهن جو رچرڊ فرانسس برٽن 1855ع ۾ دورو ڪيو.]] عربستان جي سفر کان پوءِ برٽن جي دلچسپي آفريڪا جي اتر اوڀر وارن علائقن ڏانهن وڌي. هن [[صوماليا]]، [[جبوتي]] ۽ موجوده [[ايٿوپيا]] جي اوڀر وارن علائقن ۾ سفر ۽ تحقيق ڪئي. انهن سفرن ۾ [[هرر]] جو دورو سندس اهم ڪاميابين مان هڪ هو. برٽن پنهنجي سفرن جا احوال ''First Footsteps in East Africa'' نالي ڪتاب ۾ شايع ڪيا.<ref name="BurtonFirstFootsteps1856">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=First Footsteps in East Africa; or, An Exploration of Harar |publisher=Longman, Brown, Green, and Longmans |location=London |year=1856 |language=en }}</ref> === مهم جو پسمنظر === اڻويهين صديءَ جي وچ ڌاري يورپي جاگرافيدانن ۽ برطانوي اختيارين کي اوڀر آفريڪا جي اندرين علائقن بابت محدود سڌي ڄاڻ هئي. برٽن کي هن علائقي جي ٻولين، واپاري رستن، شهرن، سياسي حالتن ۽ جاگرافيءَ بابت معلومات گڏ ڪرڻ ۾ دلچسپي هئي. انهيءَ سلسلي ۾ هن [[عدن]] کي پنهنجي سفرن جو هڪ اهم مرڪز بڻايو.<ref name="Rice1990"/> === زيلع کان هرر تائين === 1854ع جي آخر ۾ برٽن [[زيلع]] کان هرر ڏانهن روانو ٿيو. سندس سفر ۾ مقامي رهنمائن، مترجمن، قافلي جي ماڻهن ۽ ٻين مددگارن جو اهم ڪردار هو. هو جنوري 1855ع ۾ هرر پهتو، جيڪو ان وقت هڪ اهم اسلامي، واپاري ۽ ثقافتي شهر هو.<ref name="BurtonFirstFootsteps1856"/> برٽن شهر جي حڪمران، بازارن، مذهبي زندگي، آبادي ۽ واپاري لاڳاپن بابت معلومات گڏ ڪئي. هن هرر جي سماجي ۽ سياسي حالتن کي پنهنجي سفرنامي ۾ بيان ڪيو ۽ شهر جي اهميت کي يورپي پڙهندڙن تائين پهچايو. === هرر پهچڻ جي تاريخي اهميت === برٽن کي عام طور هرر ۾ داخل ٿيندڙ اوائلي يورپي سياحن مان هڪ طور ياد ڪيو ويندو آهي. بهرحال، هرر اڳ ئي مقامي ۽ علائقائي مسلمان واپارين، عالمن ۽ مسافرن جي ڄاتل سڃاتل شهرن مان هو. تنهنڪري برٽن جي سفر کي شهر جي «دريافت» چوڻ بدران هڪ يورپي مسافر جي دستاويزي دوري طور بيان ڪرڻ وڌيڪ درست آهي. برٽن جي هرر بابت لکڻين جي اهميت سندس مشاهدي، جاگرافيائي بيان ۽ ان دور جي شهر بابت محفوظ ڪيل معلومات ۾ آهي.<ref name="Ghose2006"/> === بربرا واري مهم === 1855ع ۾ برٽن ٻين يورپي مهم جوئن سان گڏ [[بربرا]] واري علائقي ۾ هڪ نئين مهم ۾ شامل ٿيو. هن مهم ۾ [[جان هيننگ اسپيڪ]]، ليفٽيننٽ جي. اي. هرن ۽ وليم اسٽرويان پڻ شامل هئا. مهم دوران سندن ڪئمپ تي هٿياربند حملو ٿيو. وليم اسٽرويان مارجي ويو، جڏهن ته برٽن ۽ اسپيڪ زخمي ٿيا.<ref name="McLynn1990"/><ref name="Lovell1998"/> === برٽن جي چهري تي زخم === بربرا واري حملي دوران هڪ نيزو برٽن جي چهري مان گذريو ۽ کيس سخت زخم رسيو. هن زخم جو نشان سندس چهري تي باقي زندگي موجود رهيو. سندس پوءِ واري تصويرن ۽ سوانحي احوالن ۾ انهيءَ زخم جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Rice1990"/> حملي کان پوءِ مهم ختم ٿي وئي ۽ بچيل مهم جو واپس موٽيا. === پهريان قدم اوڀر آفريڪا ۾ === 1856ع ۾ برٽن ''First Footsteps in East Africa; or, An Exploration of Harar'' (اوڀر آفريڪا ۾ پهريان قدم، يا هرر جي ڳولا) شايع ڪيو. ڪتاب ۾ زيلع، هرر، صومالي علائقن، مقامي ماڻهن، ٻولين، واپار، مذهبي زندگي ۽ سفر جي حالتن بابت معلومات شامل آهي.<ref name="BurtonFirstFootsteps1856"/> هي ڪتاب برٽن جي آفريڪي سفرنامن جي سلسلي ۾ اهم جاءِ رکي ٿو. ان جي باوجود، مقامي ماڻهن ۽ سماجي گروهن بابت سندس ڪجهه بيان نوآبادياتي دور جي تعصبن کان آزاد نه آهن؛ تنهنڪري انهن کي جديد آفريڪي تاريخ ۽ انسانيات جي تحقيق سان ڀيٽڻ ضروري آهي. == ڪريميا جي جنگ سان لاڳاپو == 1850ع واري ڏهاڪي ۾ برٽن جي فوجي زندگيءَ جو هڪ ٻيو مرحلو [[ڪريميا جي جنگ]] سان لاڳاپيل هو. هن [[بيشي بازوق]] (''Bashi-bazouks'') نالي عثماني غيرباقاعده فوجي دستن سان لاڳاپيل ذميوارين ۾ حصو ورتو. اهي دستا عثماني فوجي نظام جو حصو هئا، پر سندن تنظيم ۽ نظم و ضبط باقاعده فوج کان مختلف هو.<ref name="Wright1906"/><ref name="McLynn1990"/> برٽن جي هن فوجي وابستگيءَ جو عرصو نسبتاً مختصر رهيو. انتظامي اختلافن ۽ تنظيم سان لاڳاپيل مسئلن سبب سندس خدمتون ڊگهي عرصي تائين جاري نه رهيون. سندس فوجي زندگيءَ ۾ هندستان ۽ سنڌ جي ملازمت کان پوءِ هي مرحلو اهم هو، ڇاڪاڻ ته ان کان پوءِ سندس ڌيان وڏي پيماني تي جاگرافيائي سفرن ۽ تحقيق ڏانهن وڌيو. == آفريڪا جي وڏين ڍنڍن جي ڳولا (1856ع–1859ع) == [[فائل:Lake Tanganyika.jpg|thumb|[[ڍنڍ ٽانگانيڪا]]، جنهن تائين برٽن ۽ اسپيڪ جي مهم فيبروري 1858ع ۾ پهتي.]] 1850ع واري ڏهاڪي ۾ آفريڪا جي اندروني جاگرافي ۽ [[نيل درياهه]] جي سرچشمي بابت يورپي جاگرافيدانن ۾ وڏي دلچسپي هئي. برٽن ۽ [[جان هيننگ اسپيڪ]] اوڀر آفريڪا جي اندرين علائقن ڏانهن هڪ مهم ڪئي، جنهن جو مقصد وڏين ڍنڍن، واپاري رستن ۽ نيل درياهه جي سرچشمي بابت معلومات حاصل ڪرڻ هو.<ref name="BurtonLakeRegions1860">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=The Lake Regions of Central Africa: A Picture of Exploration |volume=1–2 |publisher=Longman, Green, Longman, and Roberts |location=London |year=1860 |language=en }}</ref> === رائل جاگرافيائي سوسائٽيءَ جي مدد === برٽن جي آفريڪي مهم کي [[رائل جاگرافيائي سوسائٽي]] جي حمايت حاصل هئي. مهم ۾ برٽن اڳواڻ ۽ اسپيڪ سندس ساٿي هو. ٻنهي کي جاگرافيائي مشاهدي، سفر، رستن جي سڃاڻپ ۽ آفريڪا جي اندرين علائقن بابت معلومات گڏ ڪرڻ جي ذميواري هئي.<ref name="McLynn1990"/> ان وقت يورپي نقشن ۾ آفريڪا جي ڪيترن اندرين علائقن بابت معلومات نامڪمل هئي، جيتوڻيڪ اهي علائقا مقامي آباديءَ، واپارين ۽ مسافرن کي اڳ ئي ڄاتل هئا. === زنجبار کان اندروني آفريڪا ڏانهن === مهم جو اهم سامونڊي مرڪز [[زنجبار]] هو. برٽن ۽ اسپيڪ اوڀر آفريڪا جي ساحلي علائقي کان اندرين حصن ڏانهن روانا ٿيا. سندن سفر ۾ آفريڪي رهنمائن، باربردارن، واپارين، مترجمن ۽ قافلي جي ٻين ماڻهن اهم ڪردار ادا ڪيو. مقامي رستن، پاڻيءَ جي هنڌن، رهائش ۽ واپار بابت انهن ماڻهن جي ڄاڻ کان سواءِ اهڙو سفر ممڪن نه هو.<ref name="BurtonLakeRegions1860"/> === سيدي مبارڪ بمبئي ۽ مقامي ساٿي === [[سيدي مبارڪ بمبئي]] اوڀر آفريڪا جي مشهور رهنمائن مان هڪ هو، جنهن برٽن ۽ اسپيڪ جي مهم ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هو اڳتي هلي آفريڪا جي ٻين يورپي مهمن سان پڻ لاڳاپيل رهيو. برٽن ۽ اسپيڪ جي مهم جي تاريخ کي صرف ٻن يورپي سياحن جي ڪاميابيءَ طور پيش ڪرڻ نامڪمل آهي، ڇاڪاڻ ته ان ۾ مقامي آفريڪي ماڻهن جي ڄاڻ، محنت ۽ رهنمائي بنيادي اهميت رکي ٿي.<ref name="Jeal2011">{{cite book |last=Jeal |first=Tim |title=Explorers of the Nile: The Triumph and Tragedy of a Great Victorian Adventure |publisher=Yale University Press |location=New Haven |year=2011 |language=en |isbn=978-0-300-14935-7 }}</ref> === سفر جون ڏکيائون === آفريڪا جي اندروني سفر دوران برٽن ۽ اسپيڪ کي بيمارين، ٿڪاوٽ، موسمي حالتن، رسد جي مسئلن ۽ ٻين ڏکيائين کي منهن ڏيڻو پيو. ٻئي مهم جو مختلف وقتن تي سخت بيمار ٿيا. انهن حالتن سندن سفر جي رفتار ۽ جاگرافيائي مشاهدي جي صلاحيت تي اثر وڌو.<ref name="BurtonLakeRegions1860"/> مهم جي ڪاميابيءَ ۾ مقامي ماڻهن جي مدد، رستن بابت معلومات ۽ قافلي جي تنظيم اهم هئي. == ڍنڍ ٽانگانيڪا تائين پهچڻ (1858ع) == فيبروري 1858ع ۾ برٽن ۽ اسپيڪ جي مهم [[ڍنڍ ٽانگانيڪا]] تائين پهتي. هيءَ اوڀر آفريڪا جي وڏين ڍنڍن مان هڪ آهي ۽ موجوده تنزانيا، ڪانگو جي جمهوري جمهوريه، برونڊي ۽ زامبيا جي سرحدي علائقن سان لاڳاپيل آهي. برٽن ۽ اسپيڪ يورپي جاگرافيائي ادب ۾ ڍنڍ بابت تفصيلي مشاهدا پيش ڪندڙ اوائلي مهم جوئن مان هئا.<ref name="BurtonLakeRegions1860"/> === ڍنڍ جي جاگرافي === برٽن ڍنڍ ٽانگانيڪا جي پاڻيءَ، ڀرپاسي جي زمين، آباديءَ ۽ سفر جي رستن بابت معلومات گڏ ڪئي. هن ڍنڍ جي اهميت کي نيل درياهه جي سرچشمي بابت هلندڙ بحث سان ڳنڍيو. بهرحال، ان وقت موجود معلومات جي بنياد تي ڍنڍ ۽ نيل درياهه جي آبي نظام جو صحيح لاڳاپو طئي ڪرڻ آسان نه هو. === مقامي ڄاڻ جي اهميت === ڍنڍ ٽانگانيڪا برٽن ۽ اسپيڪ جي اچڻ کان اڳ ئي مقامي ماڻهن، واپارين ۽ علائقائي مسافرن کي معلوم هئي. انهيءَ ڪري «ڍنڍ جي دريافت» وارو اصطلاح صرف يورپي نقشن ۽ جاگرافيائي علم ۾ ان جي داخلا جي مخصوص معنيٰ ۾ استعمال ڪري سگهجي ٿو. جديد تاريخي مطالعي ۾ مقامي آفريڪي آباديءَ جي اڳوڻي ڄاڻ ۽ سفرن ۾ سندن ڪردار کي تسليم ڪيو وڃي ٿو.<ref name="Jeal2011"/> == جان هيننگ اسپيڪ ۽ ڍنڍ وڪٽوريا == [[فائل:JH Speke.jpg|thumb|upright|[[جان هيننگ اسپيڪ]] (1827ع–1864ع)، جيڪو رچرڊ فرانسس برٽن سان گڏ آفريڪا جي مهم ۾ شامل هو ۽ پوءِ نيل درياهه جي سرچشمي بابت سندس اختلاف پيدا ٿيا.]] 1858ع ۾ برٽن ۽ اسپيڪ جي مهم دوران ٻنهي جي تحقيق جا رستا ڪجهه وقت لاءِ جدا ٿيا. برٽن جي بيماريءَ ۽ ٻين حالتن سبب اسپيڪ اتر طرف هڪ جدا سفر ڪيو ۽ آگسٽ 1858ع ۾ [[ڍنڍ وڪٽوريا]] تائين پهتو. اسپيڪ هن ڍنڍ کي برطانوي راڻي [[راڻي وڪٽوريا|وڪٽوريا]] جي نالي سان منسوب ڪيو.<ref name="Jeal2011"/> === نيل درياهه جي سرچشمي بابت اسپيڪ جو نظريو === اسپيڪ جو خيال هو ته ڍنڍ وڪٽوريا نيل درياهه جي اهم سرچشمن مان هڪ آهي. هن پنهنجي مشاهدي ۽ مقامي معلومات جي بنياد تي اهو نتيجو پيش ڪيو، جيتوڻيڪ ان وقت هن ڍنڍ مان نيل درياهه جي نڪرڻ واري رستي جو مڪمل سڌو مشاهدو نه ڪيو هو. برٽن اسپيڪ جي نتيجي کي فوري طور قبول نه ڪيو ۽ وڌيڪ ثبوتن جي ضرورت تي زور ڏنو.<ref name="McLynn1990"/><ref name="Jeal2011"/> === برٽن ۽ اسپيڪ جو اختلاف === برٽن ۽ اسپيڪ جي وچ ۾ اختلاف جا ڪيترائي سبب هئا، جن ۾ نيل درياهه جي سرچشمي بابت مختلف نظريا، مهم جي اڳواڻي، علمي شهرت ۽ دريافتن جو اعزاز شامل هئا. اسپيڪ جي انگلينڊ واپسيءَ کان پوءِ سندس نتيجن کي وڏي توجهه ملي. برٽن ان ڳالهه تي ناراض ٿيو ته سندس خيال ۾ مهم جي گڏيل ڪم ۽ اڳواڻيءَ کي مناسب اهميت نه ڏني وئي هئي.<ref name="McLynn1990"/> اختلاف آهستي آهستي علمي بحث کان ذاتي ۽ عوامي تڪرار ۾ تبديل ٿي ويو. === ٻي آفريڪي مهم === اسپيڪ پوءِ [[جيمس آگسٽس گرانٽ]] سان گڏ اوڀر آفريڪا جي هڪ ٻي مهم ڪئي. هن مهم دوران اسپيڪ ڍنڍ وڪٽوريا جي اترئين حصي ۽ نيل درياهه سان ان جي لاڳاپي بابت وڌيڪ معلومات حاصل ڪئي. 1862ع ۾ هن ڍنڍ وڪٽوريا مان نڪرندڙ پاڻيءَ جي رستي جو مشاهدو ڪيو، جنهن سندس اڳوڻي نظريي کي وڌيڪ مضبوط ڪيو.<ref name="Jeal2011"/> == نيل درياهه جي سرچشمي بابت بحث == [[نيل درياهه]] جي سرچشمي بابت سوال اڻويهين صديءَ جي جاگرافيائي تحقيق جي اهم مسئلن مان هڪ هو. برٽن، اسپيڪ ۽ ٻين محققن وٽ ان بابت مختلف نظريا هئا. برٽن وڌيڪ احتياط سان جاگرافيائي ثبوت گڏ ڪرڻ جو حامي هو، جڏهن ته اسپيڪ ڍنڍ وڪٽوريا کي نيل درياهه جي اهم سرچشمي طور پيش ڪيو.<ref name="Jeal2011"/> === علمي بحث جي تياري === 1864ع ۾ برٽن ۽ اسپيڪ جي وچ ۾ نيل درياهه جي سرچشمي بابت هڪ عوامي علمي بحث ٿيڻ جو امڪان هو. ٻنهي جي اختلافن سبب اهو بحث وڏي دلچسپيءَ جو موضوع بڻجي چڪو هو. پر بحث کان ٿورو اڳ اسپيڪ جي وفات ٿي وئي. === اسپيڪ جي وفات (1864ع) === جان هيننگ اسپيڪ 15 سيپٽمبر 1864ع تي انگلينڊ ۾ شڪار دوران بندوق جي گولي لڳڻ سبب فوت ٿيو. سرڪاري جاچ ۾ سندس موت کي حادثاتي قرار ڏنو ويو، جيتوڻيڪ پوءِ جي ڪجهه سوانحي بحثن ۾ واقعي جي حالتن بابت سوال اٿاريا ويا.<ref name="Jeal2011"/><ref name="McLynn1990"/> اسپيڪ جي وفات سبب برٽن ۽ اسپيڪ جي وچ ۾ طئي ٿيل عوامي بحث ٿي نه سگهيو. === جديد جاگرافيائي سمجهاڻي === جديد جاگرافيءَ موجب ڍنڍ وڪٽوريا [[اڇي نيل]] جي آبي نظام جو اهم ذريعو آهي. تنهن هوندي به نيل درياهه جي سڀ کان پري سرچشمي جي سڃاڻپ وڌيڪ پيچيده سوال آهي، ڇاڪاڻ ته ڍنڍ وڪٽوريا ۾ ڪيترائي درياهه ڇوڙ ڪن ٿا. انهيءَ ڪري اسپيڪ جي نتيجي کي نيل جي آبي نظام بابت هڪ اهم تاريخي اڳڀرائي طور سمجهڻ گهرجي، نه ته نيل جي سڀني سرچشمن بابت آخري ۽ مڪمل وضاحت طور. == آفريڪا جي ڍنڍن بابت برٽن جو ڪتاب == 1860ع ۾ برٽن ''The Lake Regions of Central Africa: A Picture of Exploration'' (وچ آفريڪا جي ڍنڍن وارا علائقا: ڳولا جي هڪ تصوير) ٻن جلدن ۾ شايع ڪيو. هي ڪتاب سندس آفريڪي مهم، سفر جي رستن، ڍنڍ ٽانگانيڪا، مقامي آبادي، واپار، جاگرافي ۽ سفر جي ڏکيائين بابت تفصيلي احوال تي ٻڌل آهي.<ref name="BurtonLakeRegions1860"/> ڪتاب ۾ برٽن آفريڪا جي سماجي ۽ ثقافتي زندگيءَ بابت پڻ لکيو، پر سندس ڪجهه تبصرا اڻويهين صديءَ جي يورپي نسلي ۽ نوآبادياتي سوچ جي اثر هيٺ هئا. انهيءَ ڪري جديد تاريخي تحقيق ۾ سندس ڪتاب کي همعصر سفرنامي ۽ نوآبادياتي علمي دستاويز ٻنهي حيثيتن سان پڙهيو وڃي ٿو.<ref name="Ghose2006"/> == آفريڪي مهمن جي تاريخي اهميت == برٽن جون آفريڪي مهمون يورپي جاگرافيائي تحقيق جي تاريخ ۾ اهم آهن. هن هرر، صومالي علائقن، اوڀر آفريڪا جي واپاري رستن ۽ ڍنڍ ٽانگانيڪا بابت تفصيلي معلومات شايع ڪئي. انهن سفرن سان گڏ برٽن ۽ اسپيڪ جي وچ ۾ نيل درياهه جي سرچشمي بابت اختلاف به جاگرافيائي تحقيق جي تاريخ جو مشهور واقعو بڻيو. جديد مطالعي ۾ انهن مهمن جي اهميت کي مقامي آفريڪي رهنمائن، مترجمن، باربردارن، واپارين ۽ ڄاڻ رکندڙ ماڻهن جي ڪردار کان الڳ نٿو ڪري سگهجي. === اهم سفرن جي تاريخوار فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#174a73;color:white;" | سال ! style="background:#174a73;color:white;" | سفر يا واقعو ! style="background:#174a73;color:white;" | هنڌ ! style="background:#174a73;color:white;" | تاريخي اهميت |- | style="background:#eaf3fb;" | 1853ع | عربستان جو سفر ۽ حج | مصر، مدينو ۽ مڪو | مقدس شهرن جي مذهبي ۽ سماجي زندگيءَ بابت تفصيلي سفرنامو |- | style="background:#edf6eb;" | 1854ع–1855ع | صومالي علائقن جي مهم | زيلع ۽ هرر | اوڀر آفريڪا جي شهرن، ٻولين ۽ واپاري رستن بابت تحقيق |- | style="background:#fff1e2;" | 1855ع | بربرا واري مهم | بربرا | هٿياربند حملي ۾ برٽن زخمي ٿيو ۽ مهم ختم ٿي |- | style="background:#f3eafa;" | 1855ع–1856ع | ڪريميا جي جنگ سان لاڳاپيل فوجي خدمت | عثماني فوجي انتظام سان لاڳاپيل علائقا | بيشي بازوق دستن سان فوجي وابستگي |- | style="background:#eaf3fb;" | 1856ع–1859ع | اوڀر آفريڪا جي اندروني مهم | زنجبار ۽ اندروني آفريڪا | آفريڪا جي وڏين ڍنڍن ۽ نيل جي سرچشمي بابت تحقيق |- | style="background:#edf6eb;" | 1858ع | ڍنڍ ٽانگانيڪا تائين پهچڻ | ڍنڍ ٽانگانيڪا | يورپي جاگرافيائي ادب ۾ ڍنڍ بابت تفصيلي مشاهدا |- | style="background:#fff1e2;" | 1858ع | اسپيڪ جو ڍنڍ وڪٽوريا تائين سفر | ڍنڍ وڪٽوريا | نيل جي سرچشمي بابت اسپيڪ جو نظريو |- | style="background:#f3eafa;" | 1864ع | برٽن ۽ اسپيڪ جي طئي ٿيل بحث جو نه ٿيڻ | انگلينڊ | اسپيڪ جي اوچتي وفات سبب علمي بحث ملتوي ٿي ويو |} == عربستان ۽ آفريڪا بابت اهم تصنيفون == {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#22577a;color:white;" | سال ! style="background:#22577a;color:white;" | ڪتاب ! style="background:#22577a;color:white;" | سنڌي عنوان ! style="background:#22577a;color:white;" | موضوع |- | 1855ع–1856ع | ''Personal Narrative of a Pilgrimage to El-Medinah and Meccah'' | '''مديني ۽ مڪي جي زيارت جو ذاتي سفرنامو''' | حج، عربستان، اسلامي روايتون ۽ مقدس شهرن جي زندگي |- | 1856ع | ''First Footsteps in East Africa; or, An Exploration of Harar'' | '''اوڀر آفريڪا ۾ پهريان قدم، يا هرر جي ڳولا''' | صوماليا، هرر، مقامي سماج ۽ واپاري رستا |- | 1860ع | ''The Lake Regions of Central Africa: A Picture of Exploration'' | '''وچ آفريڪا جي ڍنڍن وارا علائقا: ڳولا جي هڪ تصوير''' | ڍنڍ ٽانگانيڪا، اوڀر آفريڪا ۽ جاگرافيائي تحقيق |} == آمريڪا جو سفر (1860ع) == [[فائل:Richard Francis Burton by Rischgitz, 1864.jpg|thumb|upright|رچرڊ فرانسس برٽن جي تصوير، لڳ ڀڳ 1864ع.]] آفريڪا جي مهمن کان پوءِ رچرڊ فرانسس برٽن 1860ع ۾ [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] جو سفر ڪيو. هن سفر ۾ سندس خاص دلچسپي آمريڪا جي اولهه وارن علائقن، مقامي آباديءَ، مذهبي تحريڪن ۽ [[مورمن ازم|مورمن]] برادريءَ جي سماجي ۽ مذهبي زندگيءَ سان هئي.<ref name="BurtonCitySaints1861">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=The City of the Saints, and Across the Rocky Mountains to California |publisher=Longman, Green, Longman, and Roberts |location=London |year=1861 |language=en |url=https://archive.org/search?query=Richard+Francis+Burton+City+of+the+Saints+1861 }}</ref> برٽن آمريڪا جي اوڀر وارن علائقن کان اولهه ڏانهن سفر ڪندي [[راڪي جبل]] پار ڪيا ۽ [[يوٽا]] جي گاديءَ واري شهر [[سالٽ ليڪ سٽي]] پهتو. ان کان پوءِ هن [[ڪيليفورنيا]] جو پڻ دورو ڪيو. === سالٽ ليڪ سٽي ۽ مورمن برادري === سالٽ ليڪ سٽي ۾ برٽن مورمن مذهبي تحريڪ جي اڳواڻن، عقيدن، سماجي تنظيم ۽ گهريلو زندگيءَ بابت معلومات گڏ ڪئي. هن [[برگهم ينگ]] سان ملاقات ڪئي، جيڪو ان وقت [[چرچ آف جيسس ڪرائسٽ آف ليٽر ڊي سينٽس]] جو صدر ۽ مورمن برادريءَ جو اهم اڳواڻ هو.<ref name="BurtonCitySaints1861"/> برٽن مورمن برادريءَ جي مذهبي عقيدن، اجتماعي زندگيءَ، گهڻ زاليت جي رواج ۽ آمريڪي سماج سان سندن لاڳاپن بابت تفصيلي مشاهدا پيش ڪيا. هن برادريءَ جي ڪجهه روايتن بابت تنقيدي تبصرا ڪيا، پر ساڳئي وقت ٻين يورپي ليکڪن جي ڀيٽ ۾ ان جي عقيدن ۽ سماجي نظام کي سمجهڻ جي ڪوشش پڻ ڪئي.<ref name="Rice1990"/> === راڪي جبلن کان ڪيليفورنيا تائين === برٽن پنهنجي سفر دوران آمريڪا جي اولهه وارن علائقن جي جاگرافي، آمدرفت، رهائش، واپاري رستن ۽ آبادڪاريءَ بابت معلومات گڏ ڪئي. هن زميني سفر جي مشڪلاتن، رستن جي حالتن ۽ ان دور جي آمريڪي سماج بابت مشاهدا لکيا. سندس سفر ان زماني ۾ ٿيو، جڏهن آمريڪا جي اولهه طرف آبادڪاري، مقامي آمريڪي قومن جي زمينن تي قبضي ۽ سياسي توسيع جو عمل جاري هو. برٽن جا بيان انهيءَ تاريخي پسمنظر ۾ پڙهڻ گهرجن. === بزرگن جو شهر (1861ع) === 1861ع ۾ برٽن پنهنجي آمريڪي سفر بابت ڪتاب ''The City of the Saints, and Across the Rocky Mountains to California'' شايع ڪيو. ڪتاب جو سنڌي عنوان '''بزرگن جو شهر ۽ راڪي جبلن کان ڪيليفورنيا تائين''' ترجمو ڪري سگهجي ٿو. هن تصنيف ۾ مورمن برادريءَ جي تاريخ، عقيدن، سماجي زندگيءَ، سالٽ ليڪ سٽي ۽ آمريڪا جي اولهه وارن علائقن بابت تفصيلي مواد موجود آهي.<ref name="BurtonCitySaints1861"/> هي ڪتاب اڻويهين صديءَ جي آمريڪي مذهبي ۽ سماجي تاريخ بابت برٽن جي اهم سفرنامن مان هڪ آهي. == ازابيل ارنڊيل سان شادي == [[فائل:Isabel Burton.jpg|thumb|upright|[[ازابيل برٽن]]، رچرڊ فرانسس برٽن جي گهرواري، ليکڪا ۽ سندس زندگيءَ بابت اهم سوانحي ماخذن مان هڪ.]] رچرڊ فرانسس برٽن 22 جنوري 1861ع تي [[ازابيل برٽن|ازابيل ارنڊيل]] (''Isabel Arundell'') سان شادي ڪئي.<ref name="Lovell1998"/><ref name="Wright1906"/> ازابيل جو جنم 1831ع ۾ ٿيو. هوءَ هڪ انگريز رومن ڪيٿولڪ خاندان سان تعلق رکندي هئي ۽ اڳتي هلي سفرناما نگار، ليکڪا ۽ برٽن جي زندگيءَ جي سوانح نگار طور مشهور ٿي. === ملاقات ۽ شاديءَ جو پسمنظر === برٽن ۽ ازابيل جي پهرين ملاقات 1850ع واري ڏهاڪي ۾ ٿي هئي. ٻنهي جي شاديءَ ۾ ڪجهه وقت لڳو، جنهن جا سبب خانداني، مذهبي ۽ سماجي حالتن سان لاڳاپيل هئا. برٽن جي غيرروايتي زندگيءَ، مسلسل سفرن ۽ مذهبي موضوعن بابت سندس خيالن سبب هن شاديءَ بابت خاندانن ۾ تحفظات موجود هئا.<ref name="Lovell1998"/> ان جي باوجود ٻنهي شادي ڪئي ۽ ازابيل پنهنجي مڙس جي سفارتي ۽ ادبي زندگيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. === ازدواجي زندگي ۽ گڏيل سفر === ازابيل برٽن پنهنجي مڙس سان گڏ مختلف ملڪن ۾ رهي ۽ ڪيترن سفرن ۾ سندس ساٿ ڏنو. هن برٽن جي سفارتي مقررين دوران گهريلو انتظام، سماجي ملاقاتن ۽ سفرن جي تنظيم ۾ مدد ڪئي. ازابيل پنهنجي لکڻين ۾ انهن ملڪن جي سماجي زندگيءَ، مذهبي روايتن ۽ سفر جي تجربن بابت تفصيل محفوظ ڪيا.<ref name="IsabelInnerLife1893">{{cite book |last=Burton |first=Isabel |title=The Life of Captain Sir Richard F. Burton |volume=1–2 |publisher=Chapman and Hall |location=London |year=1893 |language=en }}</ref> برٽن ۽ ازابيل کي ڪو اولاد نه ٿيو. === مذهبي اختلاف === ازابيل رومن ڪيٿولڪ مذهب سان گهري وابستگي رکندي هئي، جڏهن ته برٽن جا مذهبي خيال پيچيده ۽ غيرروايتي هئا. برٽن اسلام، عيسائيت، هندومت ۽ ٻين مذهبي روايتن جو مطالعو ڪيو، پر سندس ذاتي مذهبي سڃاڻپ بابت سوانح نگارن ۾ اختلاف موجود آهن.<ref name="Kennedy2005"/><ref name="Rice1990"/> انهيءَ ڪري برٽن کي بنا واضح ثبوت جي ڪنهن هڪ مذهب جو مستقل پيروڪار قرار ڏيڻ مناسب نه آهي. == برطانوي سفارتي ملازمت == 1861ع کان پوءِ برٽن جي زندگيءَ جو وڏو حصو [[برطانيا]] جي سفارتي خدمت ۾ گذريو. هن مختلف ملڪن ۾ برطانوي قونصل جي حيثيت سان ڪم ڪيو. سندس اهم مقرريون فرنانڊو پو، سانتوس، دمشق ۽ ٽريسٽي ۾ ٿيون.<ref name="Wright1906"/><ref name="Lovell1998"/> سفارتي ملازمت دوران به برٽن سفر، ٻولين جي مطالعي، تاريخي تحقيق ۽ ڪتابن جي تصنيف جاري رکي. === سفارتي مقررين جي تاريخوار فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#194d72;color:white;" | دور ! style="background:#194d72;color:white;" | عهدو ! style="background:#194d72;color:white;" | مقرريءَ جو هنڌ ! style="background:#194d72;color:white;" | اهم سرگرميون |- | style="background:#eaf3fb;" | 1861ع–1864ع | برطانوي قونصل | [[فرنانڊو پو]]، موجوده [[بيئوڪو]]، استوائي گني | اولهه آفريڪا بابت تحقيق، سفر ۽ سماجي مشاهدا |- | style="background:#edf6eb;" | 1865ع–1868ع | برطانوي قونصل | [[سانتوس، برازيل|سانتوس]]، برازيل | برازيل جي تاريخ، جاگرافي، معيشت ۽ سماج بابت سفر |- | style="background:#fff2e4;" | 1869ع–1871ع | برطانوي قونصل | [[دمشق]]، عثماني شام | شام، فلسطين ۽ علائقائي سياسي ۽ مذهبي حالتن بابت مشاهدا |- | style="background:#f3eafa;" | 1872ع–1890ع | برطانوي قونصل | [[ٽريسٽي]]، آسٽريا-هنگري | ادبي ترجما، تصنيفون، علمي تحقيق ۽ آخري زندگي |} == فرنانڊو پو ۾ قونصل (1861ع–1864ع) == [[فائل:Bioko island map.png|thumb|[[بيئوڪو]] ٻيٽ جو نقشو. برٽن جي دور ۾ هن ٻيٽ کي فرنانڊو پو سڏيو ويندو هو.]] 1861ع ۾ برٽن کي اولهه آفريڪا جي ٻيٽ [[فرنانڊو پو]] تي برطانوي قونصل مقرر ڪيو ويو. فرنانڊو پو موجوده [[استوائي گني]] جو حصو آهي ۽ هاڻي عام طور بيئوڪو سڏيو وڃي ٿو. ان وقت هي ٻيٽ اسپيني نوآبادياتي انتظام سان لاڳاپيل هو، جڏهن ته برطانيا جا واپاري ۽ سفارتي مفاد پڻ هن علائقي ۾ موجود هئا.<ref name="Rice1990"/> === قونصل خاني جون ذميواريون === برٽن جون ذميواريون برطانوي واپارين جي مفادن، سفارتي لاڳاپن ۽ علائقي جي سياسي ۽ معاشي حالتن بابت رپورٽون تيار ڪرڻ سان لاڳاپيل هيون. هن پنهنجي مقرريءَ دوران ٻيٽ ۽ ڀرپاسي جي آفريڪي علائقن جو سفر ڪيو. برٽن کي اولهه آفريڪا جي ٻولين، مقامي حڪمرانن، واپار، مذهبي روايتن ۽ سماجي تنظيم ۾ دلچسپي هئي. === داهومي جو سفر === فرنانڊو پو ۾ مقرريءَ دوران برٽن [[داهومي سلطنت]] جو دورو ڪيو. داهومي موجوده [[بينن]] جي علائقي ۾ قائم هڪ تاريخي آفريڪي رياست هئي. برٽن داهومي جي حڪمران، درٻاري روايتن، فوجي تنظيم ۽ سماجي حالتن بابت لکيو.<ref name="BurtonDahome1864">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=A Mission to Gelele, King of Dahome |volume=1–2 |publisher=Tinsley Brothers |location=London |year=1864 |language=en }}</ref> هن داهومي جي فوج، عورت سپاهين ۽ مذهبي رسمن بابت پڻ احوال ڏنو. داهومي بابت سندس بيان تاريخي لحاظ کان اهم آهن، پر انهن ۾ نوآبادياتي دور جي يورپي تعبيرن ۽ قدرائتن فيصلن جا اثر موجود آهن. === داهومي جي بادشاهه گليلي ڏانهن مشن === 1864ع ۾ برٽن ''A Mission to Gelele, King of Dahome'' (داهومي جي بادشاهه گليلي ڏانهن هڪ مشن) شايع ڪيو. هي ڪتاب ٻن جلدن ۾ ڇپيو ۽ ان ۾ داهومي جي سياسي، فوجي، سماجي ۽ مذهبي زندگيءَ بابت تفصيل شامل آهن.<ref name="BurtonDahome1864"/> برٽن جي آفريڪا بابت تصنيفن ۾ هي ڪتاب خاص اهميت رکي ٿو. === اولهه آفريڪا جا ٻيا سفر === فرنانڊو پو ۾ رهائش دوران برٽن [[گبون]] ۽ اولهه آفريڪا جي ٻين علائقن بابت پڻ معلومات گڏ ڪئي. هن سامونڊي ڪنارن، واپاري رستن، مقامي آبادي ۽ علائقي جي جاگرافيءَ بابت لکيو. 1863ع ۾ سندس ڪتاب ''Wanderings in West Africa'' (اولهه آفريڪا ۾ رولاڪيون) شايع ٿيو.<ref name="BurtonWanderings1863">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Wanderings in West Africa: From Liverpool to Fernando Po |volume=1–2 |publisher=Tinsley Brothers |location=London |year=1863 |language=en }}</ref> == برازيل ۾ قونصل (1865ع–1868ع) == [[فائل:Santos Brazil.jpg|thumb|برازيل جو سامونڊي شهر [[سانتوس، برازيل|سانتوس]]، جتي برٽن برطانوي قونصل طور مقرر رهيو.]] 1865ع ۾ برٽن کي [[برازيل]] جي بندرگاهه واري شهر [[سانتوس، برازيل|سانتوس]] ۾ برطانوي قونصل مقرر ڪيو ويو. برازيل ۾ رهائش دوران هن ملڪ جي جاگرافي، معاشي سرگرمين، غلاميءَ جي تاريخ، مقامي سماج ۽ اندروني علائقن بابت معلومات گڏ ڪئي.<ref name="BurtonBrazil1869">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Explorations of the Highlands of the Brazil |volume=1–2 |publisher=Tinsley Brothers |location=London |year=1869 |language=en }}</ref> === برازيل جي اندرين علائقن جا سفر === برٽن سانتوس کان ٻاهر برازيل جي مختلف علائقن جو سفر ڪيو. L هن [[ميناس جيرائس]] ۽ ٻين علائقن جي جاگرافي، معدنيات، زراعت، واپار ۽ آبادڪاريءَ بابت لکيو. برازيل جي اندرين علائقن ۾ سندس سفرن دوران درياهه، جبل، رستا ۽ مقامي آبادي سندس مشاهدي جا اهم موضوع هئا. === برازيل جي سماجي ۽ معاشي زندگي === برٽن برازيل جي غلاميءَ تي ٻڌل معاشي نظام، زرعي پيداوار، کاڻين ۽ واپاري سرگرمين بابت تبصرا ڪيا. برازيل ۾ غلاميءَ جو خاتمو 1888ع ۾ ٿيو؛ تنهنڪري برٽن جي 1860ع واري ڏهاڪي جي سفرن دوران اها سماجي ۽ معاشي حقيقت موجود هئي. برٽن جي لکڻين کي ان وقت جي برازيل جي سماجي ۽ معاشي تاريخ بابت هڪ يورپي مسافر جي مشاهدي طور پڙهڻ گهرجي. === برازيل جي بلند علائقن جي ڳولا === 1869ع ۾ برٽن ''Explorations of the Highlands of the Brazil'' (برازيل جي بلند علائقن جي ڳولا) شايع ڪيو. هي ڪتاب ٻن جلدن ۾ ڇپيو ۽ برازيل جي جاگرافي، معاشي زندگي، سفرن ۽ مقامي حالتن بابت تفصيلي احوال تي ٻڌل آهي.<ref name="BurtonBrazil1869"/> == پيراگوئي جو سفر ۽ جنگ بابت تحقيق == برازيل ۾ رهائش دوران برٽن [[پيراگوئي]] ۽ ڏکڻ آمريڪا جي سياسي حالتن ۾ پڻ دلچسپي ورتي. ان وقت [[پيراگوئي جي جنگ]] (1864ع–1870ع) جاري هئي، جنهن ۾ پيراگوئيءَ جو مقابلو برازيل، ارجنٽينا ۽ يوراگوئي جي اتحاد سان هو. برٽن جنگ سان لاڳاپيل علائقن جو سفر ڪيو ۽ فوجي ۽ سياسي حالتن بابت معلومات گڏ ڪئي. === پيراگوئي جي جنگ جي ميدانن مان خط === 1870ع ۾ سندس ڪتاب ''Letters from the Battle-Fields of Paraguay'' (پيراگوئي جي جنگ جي ميدانن مان خط) شايع ٿيو.<ref name="BurtonParaguay1870">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Letters from the Battle-Fields of Paraguay |publisher=Tinsley Brothers |location=London |year=1870 |language=en }}</ref> ڪتاب ۾ جنگ جي حالتن، فوجي تنظيم، سياسي معاملن ۽ سفر جي مشاهدن بابت احوال موجود آهي. هي تصنيف ڏکڻ آمريڪا جي اڻويهين صديءَ واري فوجي تاريخ بابت برٽن جي اهم لکڻين مان هڪ آهي. == دمشق ۾ برطانوي قونصل (1869ع–1871ع) == [[فائل:Umayyad Mosque, Damascus.jpg|thumb|[[دمشق جي اموي مسجد]]، شام جي اهم تاريخي ۽ مذهبي عمارتن مان هڪ.]] 1869ع ۾ برٽن کي [[دمشق]] ۾ برطانوي قونصل مقرر ڪيو ويو. ان وقت دمشق [[عثماني سلطنت]] جي انتظام هيٺ هو ۽ شام جي سياسي، مذهبي، واپاري ۽ ثقافتي زندگيءَ جو اهم مرڪز هو. برٽن جي دمشق واري مقرري سندس سفارتي زندگيءَ جي سڀ کان وڌيڪ تڪراري مرحلن مان هڪ بڻجي وئي.<ref name="Lovell1998"/><ref name="Rice1990"/> === شام جو سياسي ۽ مذهبي ماحول === اڻويهين صديءَ جي پوئين اڌ ۾ شام ۾ مختلف مذهبي برادريون، واپاري گروهه ۽ مقامي سياسي قوتون موجود هيون. برٽن پنهنجي سفارتي ذميوارين دوران مقامي حڪمرانن، مذهبي اڳواڻن، واپارين ۽ مختلف برادرين سان رابطا رکيا. هن شام جي تاريخ، ٻولين، مذهبي روايتن ۽ سماجي زندگيءَ بابت پڻ معلومات گڏ ڪئي. === ازابيل برٽن جو ڪردار === دمشق ۾ ازابيل برٽن پڻ پنهنجي مڙس سان گڏ رهي. هن مقامي سماجي زندگيءَ ۾ حصو ورتو ۽ مختلف ماڻهن سان ملاقاتون ڪيون. ازابيل پنهنجي لکڻين ۾ شام، فلسطين ۽ ڀرپاسي جي علائقن بابت سفرن ۽ مشاهدن جو احوال ڏنو.<ref name="IsabelInnerLife1893"/> === سفارتي تڪرار === برٽن جي دمشق واري مقرري دوران مقامي سياسي ۽ مذهبي معاملن بابت سندس روين ۽ فيصلن سبب اختلاف پيدا ٿيا. انهن اختلافن ۾ عثماني اختيارين، مقامي برادرين ۽ برطانوي سفارتي انتظام سان لاڳاپيل مسئلا شامل هئا. برٽن جي ڪجهه قدمن ۽ بيانن بابت شڪايتون ٿيون، جنهن کان پوءِ 1871ع ۾ کيس دمشق جي عهدي تان هٽايو ويو.<ref name="Lovell1998"/><ref name="Kennedy2005"/> سندس برطرفيءَ جي سببن بابت سوانح نگارن ۾ مختلف تشريحون ملن ٿيون. انهن کي ڪنهن هڪ مذهبي يا نسلي برادريءَ جي سازش طور بيان ڪرڻ تاريخي لحاظ کان غيرمحتاط ٿيندو. === شام بابت تصنيفون === برٽن ۽ ازابيل جي شام واري دور سان ڪيترائي سفرناما ۽ تحقيقي ڪتاب لاڳاپيل آهن. 1872ع ۾ ''Unexplored Syria'' (اڻڳوليل شام) نالي ڪتاب شايع ٿيو، جنهن ۾ برٽن ۽ چارلس فريڊرڪ ٽائر ويڪ ڊريڪ جي تحقيق شامل هئي.<ref name="BurtonSyria1872">{{cite book |last1=Burton |first1=Richard F. |last2=Drake |first2=Charles F. Tyrwhitt |title=Unexplored Syria |volume=1–2 |publisher=Tinsley Brothers |location=London |year=1872 |language=en }}</ref> ڪتاب ۾ شام ۽ فلسطين جي جاگرافي، آثار قديمه، مقامي روايتن ۽ سفرن بابت معلومات موجود آهي. == ٽريسٽي ۾ آخري سفارتي مقرري (1872ع–1890ع) == [[فائل:Trieste, Italy.jpg|thumb|[[ٽريسٽي]] جو شهر، جتي برٽن پنهنجي زندگيءَ جا آخري سال گذاريا.]] 1872ع ۾ برٽن کي [[ٽريسٽي]] ۾ برطانوي قونصل مقرر ڪيو ويو. ان وقت ٽريسٽي [[آسٽريا-هنگري]] جي سلطنت جو هڪ اهم بندرگاهه هو. موجوده دور ۾ هي شهر [[اٽلي]] جو حصو آهي. برٽن پنهنجي زندگيءَ جا آخري ارڙهن سال هن شهر ۾ گذاريا ۽ وفات تائين برطانوي قونصل جي عهدي تي رهيو.<ref name="Wright1906"/> === ٽريسٽي ۾ ادبي ۽ علمي سرگرميون === ٽريسٽي ۾ برٽن کي نسبتاً مستحڪم رهائش ۽ مطالعي جو ماحول مليو. هن پنهنجي اڳوڻن سفرن بابت مواد ترتيب ڏنو، ٻولين جو مطالعو جاري رکيو ۽ مختلف ادبي ۽ تاريخي تصنيفن تي ڪم ڪيو. هن دور ۾ سندس ڌيان خاص طور مشرقي ادب، ترجمن، تاريخي ڪتابن ۽ ثقافتي تحقيق ڏانهن وڌيو.<ref name="Kennedy2005"/> === عربي، فارسي ۽ هندستاني ادب جو مطالعو === برٽن کي عربي، فارسي، هندستاني ۽ ٻين ٻولين جي ادب سان ڊگهي عرصي کان دلچسپي هئي. ٽريسٽي ۾ هن انهن ادبي روايتن بابت پنهنجي مطالعي کي جاري رکيو ۽ ڪيترن اهم ڪتابن جا انگريزي ترجما يا ترتيب ڏنل نسخا شايع ڪيا. انهن ۾ ''The Kama Sutra of Vatsyayana''، ''The Book of the Thousand Nights and a Night'' ۽ ٻين تصنيفن جا نالا شامل آهن. انهن ترجمن جي تياريءَ ۾ ٻين عالمن، مترجمن ۽ ساٿين جي ڪردار کي پڻ تسليم ڪرڻ ضروري آهي؛ سڀني ڪتابن کي برٽن جا اڪيلا ۽ سڌا اصل ٻولين مان ڪيل ترجما سمجهڻ درست نه آهي.<ref name="Kennedy2005"/> === برطانوي اعزاز === 1886ع ۾ برٽن کي برطانوي سلطنت طرفان [[آرڊر آف سينٽ مائيڪل ۽ سينٽ جارج]] جو نائيٽ ڪمانڊر (''Knight Commander of the Order of St Michael and St George''، مختصر ''KCMG'') مقرر ڪيو ويو.<ref name="LondonGazette1886"/> ان اعزاز کان پوءِ کيس '''سر رچرڊ فرانسس برٽن''' چيو وڃڻ لڳو. === آخري سال === ٽريسٽي ۾ برٽن جي صحت عمر وڌڻ سان متاثر ٿيڻ لڳي، پر هن ادبي ۽ علمي سرگرميون جاري رکيون. سندس گهرواري ازابيل سندس ڪم، خط و ڪتابت ۽ ذاتي معاملن ۾ ساٿ ڏيندي رهي. برٽن 20 آڪٽوبر 1890ع تي ٽريسٽي ۾ وفات ڪئي.<ref name="Lovell1998"/> == سفارتي دور ۾ اهم تصنيفون == برٽن جي سفارتي ملازمت دوران مختلف ملڪن بابت ڪيترائي ڪتاب شايع ٿيا. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border:1px solid #91abc4;" ! style="background:#194d72;color:white;" | سال ! style="background:#194d72;color:white;" | اصل عنوان ! style="background:#194d72;color:white;" | سنڌي ترجمو ! style="background:#194d72;color:white;" | موضوع |- | style="background:#eaf3fb;" | 1861ع | ''The City of the Saints, and Across the Rocky Mountains to California'' | '''بزرگن جو شهر ۽ راڪي جبلن کان ڪيليفورنيا تائين''' | آمريڪا، مورمن برادري ۽ اولهه وارن علائقن جو سفر |- | style="background:#edf6eb;" | 1863ع | ''Wanderings in West Africa'' | '''اولهه آفريڪا ۾ رولاڪيون''' | اولهه آفريڪا، فرنانڊو پو ۽ سامونڊي علائقا |- | style="background:#fff2e4;" | 1864ع | ''A Mission to Gelele, King of Dahome'' | '''داهومي جي بادشاهه گليلي ڏانهن هڪ مشن''' | داهومي جي سياسي، سماجي ۽ فوجي زندگي |- | style="background:#f3eafa;" | 1869ع | ''Explorations of the Highlands of the Brazil'' | '''برازيل جي بلند علائقن جي ڳولا''' | برازيل جي جاگرافي، معيشت ۽ سماج |- | style="background:#eaf3fb;" | 1870ع | ''Letters from the Battle-Fields of Paraguay'' | '''پيراگوئي جي جنگ جي ميدانن مان خط''' | پيراگوئي جي جنگ ۽ ڏکڻ آمريڪا |- | style="background:#edf6eb;" | 1872ع | ''Unexplored Syria'' | '''اڻڳوليل شام''' | شام، فلسطين، جاگرافي ۽ آثار قديمه |- | style="background:#fff2e4;" | 1877ع | ''Sind Revisited'' | '''سنڌ جو ٻيهر سفر''' | سنڌ، ريلوي، فوج ۽ سماجي تبديليون |} == برٽن جي سفارتي ۽ علمي زندگيءَ جو جائزو == رچرڊ فرانسس برٽن جي سفارتي زندگيءَ ۾ سفر، تحقيق ۽ سرڪاري ذميواريون هڪٻئي سان ڳنڍيل رهيون. فرنانڊو پو ۾ هن اولهه آفريڪا بابت لکيو؛ برازيل ۾ ڏکڻ آمريڪا جي جاگرافي ۽ سماج جو مطالعو ڪيو؛ دمشق ۾ شام ۽ فلسطين جي تاريخي ۽ مذهبي ماحول بابت معلومات گڏ ڪئي؛ ۽ ٽريسٽي ۾ پنهنجي ادبي ۽ ترجمي واري ڪم کي وڌيڪ وقت ڏنو. سندس سفارتي خدمتون هميشه تڪرارن کان پاڪ نه رهيون. خاص طور دمشق واري مقرريءَ دوران سندس رويي ۽ فيصلن بابت اختلاف پيدا ٿيا. برٽن جي تصنيفن جي تاريخي اهميت سندس سفرن جي وسعت، ٻولين سان دلچسپي ۽ مختلف سماجن بابت محفوظ ڪيل معلومات ۾ آهي. ساڳئي وقت سندس لکڻين ۾ برطانوي سامراجي مفادن، ذاتي تعبيرن ۽ اڻويهين صديءَ جي يورپي سماجي سوچ جا اثر پڻ موجود آهن.<ref name="Ghose2006"/><ref name="Kennedy2005"/> انهيءَ ڪري سندس سفارتي ۽ تحقيقي زندگيءَ جو مطالعو ٻنهي پهلوئن، يعني علمي خدمتن ۽ تاريخي حدن، کي نظر ۾ رکي ڪرڻ گهرجي. == ادبي تصنيفون ۽ ترجما == [[فائل:Richard Francis Burton by Rischgitz, 1864.jpg|thumb|upright|رچرڊ فرانسس برٽن، جنهن سفرنامن سان گڏ عربي، فارسي، هندستاني ۽ ٻين ادبي روايتن بابت ڪتاب ۽ ترجما شايع ڪيا.]] رچرڊ فرانسس برٽن پنهنجي سفرنامن، جاگرافيائي تحقيق ۽ سفارتي خدمتن سان گڏ هڪ گهڻ رخي ليکڪ ۽ مترجم پڻ هو. سندس علمي دلچسپين ۾ [[عربي ادب]]، [[فارسي ادب]]، [[سنسڪرت ادب]]، [[پرتگالي ادب]]، مذهبي روايتون، لوڪ ڪهاڻيون، شاعري، انساني سماج ۽ تاريخي هٿيار شامل هئا.<ref name="Kennedy2005"/><ref name="Rice1990"/> برٽن جي نالي سان پنجاهه کان وڌيڪ ڪتاب ۽ ٻيون تصنيفون منسوب ڪيون وڃن ٿيون، جيتوڻيڪ صحيح تعداد جو دارومدار انهيءَ ڳالهه تي آهي ته مختلف جلدن، ٻيهر ڇپيل نسخن، ترجمن ۽ گڏيل تصنيفن کي ڪيئن ڳڻيو وڃي.<ref name="BurtonBibliography"/> سندس ادبي زندگيءَ جي اهم خصوصيت اها هئي ته هن مختلف ٻولين جي ادب کي انگريزي پڙهندڙن تائين پهچائڻ جي ڪوشش ڪئي. البت سندس ڪيترن ترجمن ۾ ٻين عالمن ۽ ساٿين جي مدد شامل هئي، ۽ ڪجهه ڪتاب اصل ٻوليءَ مان سڌي ترجمي بدران اڳوڻن ترجمن ۽ نسخن تي ٻڌل هئا. === ترجمي جو انداز === برٽن جا ترجما اڪثر روايتي وڪٽورين انگريزيءَ کان مختلف انداز ۾ لکيل آهن. هن پراڻن لفظن، غيرمعمولي اصطلاحن، عربي ۽ فارسي لفظن جي نقل، تفصيلي حاشين ۽ ثقافتي تشريحن کي وڏي اهميت ڏني. هن جو مقصد صرف ڪهاڻين يا شعرن جو مطلب منتقل ڪرڻ نه هو، پر انهن سان لاڳاپيل سماجي، مذهبي، لساني ۽ تاريخي پسمنظر پڻ پيش ڪرڻ هو.<ref name="Kennedy2005"/> تنهن هوندي به سندس ترجمن ۾ ڪڏهن ڪڏهن اهڙا اضافا، تشريحون ۽ ذاتي تبصرا ملن ٿا، جيڪي اصل متن جو سڌو حصو نه آهن. انهيءَ ڪري برٽن جي ترجمن کي ادبي ۽ تاريخي اهميت حاصل هجڻ باوجود جديد تنقيدي ترجمن سان ڀيٽي پڙهڻ گهرجي. == وڪرم ۽ ويمپائر (1870ع) == 1870ع ۾ برٽن ''Vikram and the Vampire; or, Tales of Hindu Devilry'' نالي ڪتاب شايع ڪيو. ڪتاب جو سنڌي عنوان '''وڪرم ۽ ويمپائر، يا هندو ڏندڪٿائن جون ڪهاڻيون''' ڪري سگهجي ٿو.<ref name="BurtonVikram1870">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Vikram and the Vampire; or, Tales of Hindu Devilry |publisher=Longmans, Green, and Co. |location=London |year=1870 |language=en }}</ref> هي ڪتاب هندستان جي مشهور [[ويتال پنچويشتي]] يا ''بيتـال پچيسي'' جي قصن سان لاڳاپيل آهي. انهن ڪهاڻين ۾ راجا وڪرمادتيه ۽ هڪ وِيتال يا مافوق الفطرت هستيءَ جي وچ ۾ سوالن ۽ جوابن جو سلسلو بيان ٿئي ٿو. === ڪهاڻين جو پسمنظر === هندستاني روايت ۾ راجا وڪرمادتيه کي دانائي، بهادري ۽ انصاف سان لاڳاپيل هڪ مثالي حڪمران طور پيش ڪيو ويندو آهي. ويتال جي ڪهاڻين ۾ اخلاقي سوال، ذهانت جا امتحان، انصاف، انساني رويي ۽ فيصلي ڪرڻ بابت مسئلا شامل آهن. برٽن انهن قصن کي انگريزي پڙهندڙن لاءِ پنهنجي مخصوص ادبي انداز ۾ پيش ڪيو. === ترجمي جي نوعيت === ''Vikram and the Vampire'' کي سنسڪرت جي ڪنهن هڪ قديم متن جو مڪمل لفظي ترجمو سمجهڻ درست نه آهي. برٽن اڳوڻين هندستاني روايتن ۽ دستياب متنن کي بنياد بڻائي ڪهاڻين کي ترتيب ڏنو ۽ انهن ۾ پنهنجو ادبي انداز شامل ڪيو.<ref name="Kennedy2005"/> ڪتاب هندستاني قصه گوئيءَ جي يورپي ادبي قبوليت جي تاريخ ۾ اهم جاءِ رکي ٿو. == ڪاسيده (1880ع) == [[فائل:Richard Francis Burton.jpg|thumb|upright|برٽن پنهنجي شاعراڻي تصنيف ''The Kasidah'' کي حاجي عبدو اليزدي جي نالي سان پيش ڪيو.]] 1880ع ۾ برٽن ''The Kasidah of Haji Abdu El-Yezdi'' شايع ڪيو. ان جو سنڌي عنوان '''حاجي عبدو اليزدي جو قصيدو''' آهي.<ref name="BurtonKasidah1880">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=The Kasidah of Haji Abdu El-Yezdi |publisher=Bernard Quaritch |location=London |year=1880 |language=en }}</ref> هي ڪتاب هڪ فلسفياڻي نظم آهي، جنهن ۾ انساني زندگي، موت، تقدير، اخلاق، مذهب ۽ علم بابت خيالن جو اظهار ڪيو ويو آهي. === حاجي عبدو اليزدي جي ادبي شخصيت === برٽن نظم کي حاجي عبدو اليزدي نالي هڪ فرضي شاعر جي تصنيف طور پيش ڪيو ۽ پاڻ کي ان جو مترجم ڄاڻايو. حقيقت ۾ هي نظم برٽن جي پنهنجي ادبي تخليق سمجهيو وڃي ٿو. حاجي عبدو اليزدي ان نظم لاءِ اختيار ڪيل ادبي شخصيت هئي.<ref name="Rice1990"/> انهيءَ ڪري ''The Kasidah'' کي ڪنهن تاريخي فارسي شاعر جو مستند ترجمو قرار ڏيڻ درست نه آهي. === فلسفياڻو موضوع === نظم ۾ مختلف مذهبي ۽ فلسفياڻن خيالن جي ڀيٽ ڪئي وئي آهي. برٽن زندگيءَ جي غيريقيني، انساني عقل جي حدن، اخلاقي ذميوارين ۽ موت بابت سوال اٿاريا. ''The Kasidah'' سندس سفرنامن کان مختلف ادبي حيثيت رکي ٿو، ڇاڪاڻ ته اهو بنيادي طور هڪ تخليقي فلسفياڻو نظم آهي. == پورچوگالي شاعر ڪاموئش جا ترجما == برٽن کي پورچوگالي ادب، خاص طور شاعر [[لوئس دي ڪاموئش]] (''Luís de Camões'') سان گهري دلچسپي هئي. هن ڪاموئش جي مشهور رزميه نظم ''Os Lusíadas'' جو انگريزي ترجمو تيار ڪيو. === لوزيئڊس (1880ع) === 1880ع ۾ برٽن جو ترجمو ''The Lusiads'' شايع ٿيو.<ref name="BurtonLusiads1880">{{cite book |last=Camões |first=Luís de |translator-last=Burton |translator-first=Richard F. |title=The Lusiads |publisher=Bernard Quaritch |location=London |year=1880 |language=en }}</ref> ڪتاب جو سنڌي عنوان '''لوزيئڊس''' يا '''پورچوگالين جو رزميه نظم''' ڪري سگهجي ٿو. اصل پورچوگالي نظم 1572ع ۾ شايع ٿيو هو ۽ ان ۾ پورچوگالي سامونڊي سفرن، خاص طور [[واسڪو ڊي گاما]] جي هندستان ڏانهن سفر، کي رزميه انداز ۾ پيش ڪيو ويو آهي. برٽن پنهنجي ترجمي ۾ اصل نظم جي ادبي صورت، تاريخي اشارن ۽ پرتگالي قومي روايتن کي انگريزيءَ ۾ منتقل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. === ڪاموئش جي زندگي ۽ ادبي تحقيق === برٽن ڪاموئش جي زندگي، ادبي پسمنظر ۽ سندس تصنيفن بابت پڻ لکيو. هن پرتگالي شاعر جي زندگيءَ کي يورپي سامونڊي توسيع ۽ هندستان سان پورچوگالي لاڳاپن جي تاريخي پسمنظر ۾ سمجهڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="Kennedy2005"/> ڪاموئش بابت سندس ڪم برٽن جي ادبي دلچسپين جي وسعت کي ظاهر ڪري ٿو. == ڪاما شاسترا سوسائٽي == 1880ع واري ڏهاڪي ۾ برٽن ۽ سندس ساٿي [[فورسٽر فٽزجيرالڊ آربٿناٽ]] (''Forster Fitzgerald Arbuthnot'') هندستاني ۽ مشرقي جنسيات سان لاڳاپيل قديم ادبي متنن جي اشاعت لاءِ هڪ نجي اشاعتي انتظام قائم ڪيو، جيڪو '''ڪاما شاسترا سوسائٽي''' (''Kama Shastra Society'') جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref name="Kennedy2005"/><ref name="Lovell1998"/> ان جو مقصد اهڙا متن محدود خانگي اشاعت ذريعي انگريزي پڙهندڙن تائين پهچائڻ هو، جن جي عام اشاعت وڪٽورين برطانيا ۾ فحاشيءَ بابت قانونن ۽ سماجي پابندين سبب ڏکي ٿي سگهي ٿي. === قانوني ۽ سماجي پسمنظر === 1857ع ۾ برطانيا ۾ ''Obscene Publications Act'' لاڳو ٿيو، جنهن تحت ڪجهه قسم جي اشاعتي مواد تي قانوني ڪارروائي ٿي سگهي ٿي. وڪٽورين دور ۾ جنسيات بابت ادبي ۽ علمي متنن جي اشاعت حساس مسئلو هو. برٽن ۽ آربٿناٽ ڪجهه ڪتابن کي محدود نجي ڇپائيءَ ۽ مخصوص رڪنن تائين ورهائڻ جو طريقو اختيار ڪيو.<ref name="Kennedy2005"/> اهڙي اشاعتي صورت انهن ڪتابن کي قانوني جاچ کان مڪمل ڇوٽ نه ڏيندي هئي، پر عام تجارتي اشاعت کان مختلف انتظام فراهم ڪندي هئي. === آربٿناٽ جو ڪردار === فورسٽر فٽزجيرالڊ آربٿناٽ هندستاني ٻولين ۽ ادب ۾ دلچسپي رکندڙ برطانوي محقق هو. هن برٽن سان گڏ هندستاني جنسيات بابت متنن جي اشاعت ۽ ترجمي ۾ ڪم ڪيو. ڪاما شاسترا سوسائٽيءَ جي ڪتابن کي صرف برٽن جي ذاتي علمي محنت جو نتيجو سمجهڻ درست نه آهي؛ انهن جي تياريءَ ۾ آربٿناٽ ۽ ٻين هندستاني عالمن جو پڻ ڪردار هو.<ref name="Kennedy2005"/> == ڪام سوترا جو انگريزي ترجمو (1883ع) == [[فائل:Kama Sutra title page 1883.jpg|thumb|''The Kama Sutra of Vatsyayana'' جي 1883ع واري انگريزي اشاعت جو عنواني صفحو.]] 1883ع ۾ ''The Kama Sutra of Vatsyayana'' نالي انگريزي ڪتاب شايع ٿيو. هي ڪتاب قديم هندستاني مصنف [[واتسياين]] سان منسوب [[ڪام سوترا]] جي انگريزي ترجمي جي صورت ۾ پيش ڪيو ويو.<ref name="KamaSutra1883">{{cite book |author=Vatsyayana |title=The Kama Sutra of Vatsyayana |publisher=Kama Shastra Society |location=London and Benares |year=1883 |language=en }}</ref> === اصل ڪتاب جو موضوع === ''ڪام سوترا'' قديم هندستاني ادب جو هڪ مشهور متن آهي، جنهن ۾ محبت، ازدواجي لاڳاپن، انساني خواهشن، سماجي زندگيءَ ۽ جنسي روين بابت بحث موجود آهي. اصل ڪتاب کي صرف جنسي عملن جي هدايتن جو مجموعو سمجهڻ نامڪمل آهي، ڇاڪاڻ ته ان ۾ ان دور جي سماجي ۽ ثقافتي زندگيءَ بابت پڻ مواد شامل آهي. === ترجمي ۾ برٽن جو اصل ڪردار === 1883ع واري انگريزي اشاعت کي عام طور برٽن جي نالي سان مشهور ڪيو ويندو آهي، پر جديد تحقيق موجب برٽن ان جو اڪيلو يا سڌو سنسڪرت مان ترجمو ڪندڙ نه هو. ترجمي جي تياريءَ ۾ هندستاني عالمن ۽ مترجمن، خاص طور [[ڀڳوان لال اندراجي]]، شيوارام پرشورام ڀيڙي ۽ ٻين ساٿين جو ڪردار هو. آربٿناٽ پڻ منصوبي سان لاڳاپيل هو، جڏهن ته برٽن متن جي تدوين، اشاعت ۽ انگريزي پڙهندڙن لاءِ پيشڪش ۾ حصو ورتو.<ref name="DonigerKakar2002">{{cite book |author1=Vatsyayana |translator-last1=Doniger |translator-first1=Wendy |translator-last2=Kakar |translator-first2=Sudhir |title=Kamasutra |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |year=2002 |language=en |isbn=978-0-19-283982-4 }}</ref> انهيءَ ڪري انسائيڪلوپيڊيا ۾ هن ڪتاب کي «برٽن سان لاڳاپيل انگريزي ترجمو» چوڻ وڌيڪ درست آهي. === اشاعت جي اهميت === 1883ع واري اشاعت انگريزي پڙهندڙن ۾ ڪام سوترا جي شهرت وڌائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. تنهن هوندي به ترجمي جي زبان، تشريح ۽ اصل سنسڪرت متن سان مطابقت بابت جديد محققن مختلف سوال اٿاريا آهن. اصل متن جي جديد مطالعي لاءِ سنسڪرت مان تيار ڪيل جديد علمي ترجما پڻ استعمال ڪيا وڃن ٿا. == الف ليليٰ جا ترجما (1885ع–1888ع) == [[فائل:Arabian Nights Entertainments illustration.jpg|thumb|''الف ليليٰ'' جي ڪهاڻين سان لاڳاپيل هڪ تاريخي تصوير.]] برٽن جي مشهور ادبي ڪمن مان هڪ عربي قصن جي مجموعي [[الف ليليٰ]] جو انگريزي ترجمو آهي. هن اهو ترجمو ''The Book of the Thousand Nights and a Night'' جي عنوان سان شايع ڪيو.<ref name="BurtonNights1885">{{cite book |translator-last=Burton |translator-first=Richard F. |title=The Book of the Thousand Nights and a Night |volume=1–10 |publisher=Kama Shastra Society |year=1885 |language=en }}</ref> === ڏهن جلدن واري اشاعت === 1885ع ۾ برٽن جو ''الف ليليٰ'' وارو بنيادي ترجمو ڏهن جلدن ۾ شايع ٿيو. ان کان پوءِ 1886ع کان 1888ع تائين ڇهن اضافي جلدن ۾ وڌيڪ قصا ۽ مواد شايع ڪيو ويو.<ref name="BurtonSupplementalNights">{{cite book |translator-last=Burton |translator-first=Richard F. |title=Supplemental Nights to the Book of the Thousand Nights and a Night |volume=1–6 |year=1886–1888 |language=en }}</ref> انهيءَ ريت برٽن جي هن اشاعتي منصوبي جا مجموعي طور سورهن جلد ٿيا. === عربي قصن جي ادبي روايت === ''الف ليليٰ'' عربي، فارسي، هندستاني ۽ ٻين علائقائي قصه گوئيءَ جي روايتن سان لاڳاپيل ڪهاڻين جو مجموعو آهي. ان ۾ [[شهريار]]، [[شهرزاد]] ۽ ٻين ڪردارن ذريعي محبت، سياست، اخلاق، حڪمت، سفر، جادو ۽ انساني زندگيءَ بابت قصا بيان ٿين ٿا. ڪهاڻين جا مختلف عربي نسخا ۽ تاريخي روايتون موجود آهن؛ تنهنڪري ''الف ليليٰ'' کي ڪنهن هڪ دور يا هڪ مصنف جي مڪمل تصنيف قرار ڏيڻ درست نه آهي. === برٽن جو ترجمي وارو انداز === برٽن پنهنجي ترجمي ۾ قديم ۽ غيرمعمولي انگريزي لفظن، عربي اصطلاحن ۽ تفصيلي حاشين کي استعمال ڪيو. هن ڪجهه اهڙن حصن کي پڻ برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي، جيڪي ٻين وڪٽورين انگريزي ترجمن ۾ نرم يا حذف ڪيا ويندا هئا.<ref name="Kennedy2005"/> انهيءَ ڪري سندس ترجمو ادبي شهرت سان گڏ تڪرار جو موضوع پڻ بڻيو. === ايڊورڊ وليم لين ۽ جان پين سان ڀيٽ === برٽن کان اڳ [[ايڊورڊ وليم لين]] ''الف ليليٰ'' جو انگريزي ترجمو تيار ڪيو هو. برٽن جي دور ۾ [[جان پين]] پڻ هن مجموعي جو انگريزي ترجمو شايع ڪيو. برٽن جي ترجمي ۽ جان پين جي ڪم جي وچ ۾ متن جي چونڊ، زبان ۽ اڳوڻن ترجمن مان فائدي وٺڻ بابت علمي بحث موجود آهي.<ref name="Kennedy2005"/> برٽن جي ترجمي کي ٻين سڀني نسخن کان وڌيڪ صحيح قرار ڏيڻ مناسب نه آهي، ڇاڪاڻ ته مختلف ترجمن جا متن، مقصد ۽ ادبي طريقا هڪجهڙا نه آهن. === حاشيا ۽ ثقافتي تبصرا === برٽن جي ''الف ليليٰ'' واري ترجمي ۾ ڊگها حاشيا ۽ تشريحي نوٽس شامل آهن. انهن ۾ تاريخ، جاگرافي، مذهبي روايتن، جنسيات، ٻولين ۽ سماجي رسمن بابت سندس رايا ملن ٿا. اهي حاشيا برٽن جي مطالعي ۽ سوچ بابت اهم مواد فراهم ڪن ٿا، پر انهن ۾ ڪجهه اهڙا نظريا پڻ موجود آهن، جيڪي جديد علمي معيارن موجب غيرثابت ٿيل يا تعصب تي ٻڌل سمجهيا وڃن ٿا. == سوٽاڊڪ زون جو نظريو == برٽن ''الف ليليٰ'' جي ترجمي سان لاڳاپيل هڪ مضمون ۾ ''Sotadic Zone'' يا '''سوٽاڊڪ خطي''' جو نظريو پيش ڪيو. هن نظريي موجب دنيا جي ڪجهه جاگرافيائي علائقن ۾ هم جنس جنسي روين جي موجودگيءَ کي آبهوا ۽ جاگرافيءَ سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي وئي.<ref name="BurtonNights1885"/> === نظريي جو تاريخي پسمنظر === برٽن جو هي نظريو اڻويهين صديءَ جي يورپي جنسيات ۽ انسانيات جي ابتدائي بحثن سان لاڳاپيل هو. هن مختلف ملڪن بابت پنهنجي سفرن ۽ پڙهيل مواد مان عام نتيجا اخذ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. بهرحال، جديد انسانيات، نفسيات ۽ جنسيات جي تحقيق ۾ هن جاگرافيائي نظريي کي سائنسي طور ثابت ٿيل وضاحت تسليم نٿو ڪيو وڃي. === جديد علمي جائزو === برٽن جي سوٽاڊڪ خطي واري تصور کي سندس دور جي سماجي ۽ علمي تاريخ جي حصي طور پڙهڻ گهرجي. ان کي انساني جنسي رجحانن جي جديد سائنسي وضاحت يا ڪنهن مخصوص قوم يا علائقي بابت ثابت ٿيل حقيقت طور پيش ڪرڻ درست نه آهي. == عطر وارو باغ (1886ع) == 1886ع ۾ برٽن ''The Perfumed Garden of the Cheikh Nefzaoui'' نالي ڪتاب جو انگريزي ترجمو شايع ڪيو. هن ڪتاب جو سنڌي عنوان '''شيخ نفزاويءَ جو عطر وارو باغ''' ڪري سگهجي ٿو.<ref name="BurtonPerfumedGarden1886">{{cite book |author=Nefzaoui |translator-last=Burton |translator-first=Richard F. |title=The Perfumed Garden of the Cheikh Nefzaoui |year=1886 |language=en }}</ref> هي ڪتاب اتر آفريڪا جي عربي ادبي روايت سان لاڳاپيل آهي ۽ محبت، ازدواجي زندگي ۽ جنسيات بابت مواد تي مشتمل آهي. === اصل تصنيف === ''عطر وارو باغ'' عربي ادب جي هڪ تاريخي تصنيف آهي، جيڪا عام طور محمد بن محمد النفزاوي سان منسوب ڪئي وڃي ٿي. ڪتاب جي تصنيف ۽ نسخن جي تاريخ بابت مختلف علمي رايا موجود آهن. برٽن جو انگريزي نسخو عربي متن جي هڪ سڌي ۽ مڪمل جديد تنقيدي اشاعت نه هو؛ سندس ڪم ۾ اڳوڻن يورپي ترجمن ۽ دستياب متنن جو اثر موجود هو.<ref name="Kennedy2005"/> === وسيع نسخي تي ڪم === برٽن پنهنجي زندگيءَ جي آخري سالن ۾ هن ڪتاب جي هڪ وڌيڪ وسيع انگريزي نسخي تي ڪم ڪري رهيو هو. سوانحي احوالن موجب، هن نسخي ۾ اضافي مواد ۽ وڌيڪ تفصيلي تشريحون شامل ڪرڻ جو ارادو هو.<ref name="Lovell1998"/> برٽن جي وفات کان پوءِ سندس گهرواري ازابيل سندس ڪجهه غيرشايع ٿيل مسودا تباهه ڪيا. انهن ۾ ''عطر وارو باغ'' جي وسيع نسخي سان لاڳاپيل مواد پڻ شامل هجڻ جو ذڪر ملي ٿو. === مسودن جي تباهيءَ بابت اختلاف === ازابيل برٽن جي بيانن موجب، هن ڪجهه مسودا مذهبي ۽ اخلاقي سببن جي ڪري تباهه ڪيا. سوانح نگارن ۾ ان ڳالهه بابت اختلاف آهي ته ڪهڙا مسودا تباهه ٿيا، انهن جي اصل مواد جي نوعيت ڪهڙي هئي ۽ ان نقصان جو اندازو ڪيترو ٿي سگهي ٿو.<ref name="Lovell1998"/><ref name="Rice1990"/> انهيءَ ڪري ڪنهن غيرموجود مسودي جي مڪمل مواد بابت يقيني دعويٰ ڪرڻ مناسب نه آهي. == تلوار جو ڪتاب (1884ع) == 1884ع ۾ برٽن ''The Book of the Sword'' نالي ڪتاب شايع ڪيو. ان جو سنڌي عنوان '''تلوار جو ڪتاب''' آهي.<ref name="BurtonSword1884">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=The Book of the Sword |publisher=Chatto and Windus |location=London |year=1884 |language=en }}</ref> هي ڪتاب تلوار جي تاريخ، هٿيارن جي ارتقا، مختلف قومن جي جنگي روايتن ۽ ڌاتوءَ مان هٿيار ٺاهڻ جي تاريخ بابت آهي. === هٿيارن جي تاريخ === برٽن مختلف تهذيبن ۾ تلوارن جي استعمال، بناوت ۽ تاريخي اهميت بابت مواد گڏ ڪيو. هن تلوار کي صرف جنگي هٿيار نه، پر سماجي، ثقافتي ۽ تاريخي شئي طور پڻ ڏٺو. ڪتاب ۾ قديم هٿيارن، ڌاتوءَ جي ڪم ۽ مختلف علائقن جي جنگي روايتن بابت بحث موجود آهي. === اڻپورو منصوبو === برٽن جو ارادو تلوار ۽ هٿيارن جي تاريخ بابت وڌيڪ وسيع ڪم ڪرڻ جو هو. ''The Book of the Sword'' ان منصوبي جو پهريون جلد هو، پر رٿيل وڌيڪ جلد سندس زندگيءَ ۾ مڪمل نه ٿيا.<ref name="Wright1906"/> == برٽن جي ترجمن بابت علمي بحث == رچرڊ فرانسس برٽن جي ادبي ڪم کي اڻويهين صديءَ جي ترجمي ۽ مشرقيات جي تاريخ ۾ اهم جاءِ حاصل آهي. هن ڪيترن اهڙن متنن کي انگريزي پڙهندڙن تائين پهچايو، جيڪي ان وقت محدود حلقن ۾ مشهور هئا. تنهن هوندي به سندس ترجمن بابت ڪيترائي علمي سوال موجود آهن. === اصل ٻولين مان ترجمي جو سوال === برٽن ڪيترين ٻولين جي ڄاڻ رکندو هو، پر سندس نالي سان شايع ٿيل هر ڪتاب لازمي طور اصل ٻوليءَ مان سندس اڪيلي سر ڪيل ترجمو نه هو. ڪجهه تصنيفن ۾ هن اڳوڻن ترجمن، مقامي عالمن جي مدد، گڏيل مسودن يا ٻين موجود نسخن کي استعمال ڪيو. خاص طور ''ڪام سوترا'' جي 1883ع واري اشاعت ۾ هندستاني عالمن ۽ آربٿناٽ جي ڪردار کي نظرانداز ڪرڻ تاريخي طور غلط ٿيندو.<ref name="DonigerKakar2002"/> === ترجمي ۾ اضافا ۽ تبديليون === برٽن جي ترجمن ۾ حاشيا، تشريحون، ذاتي تبصرا ۽ غيرمعمولي انگريزي اصطلاح گهڻي تعداد ۾ موجود آهن. انهن مان ڪجهه سندس ڪتابن کي تاريخي ۽ ثقافتي معلومات سان مالا مال ڪن ٿا، جڏهن ته ٻيا اصل متن جي مفهوم ۽ ادبي انداز بابت اختلاف پيدا ڪن ٿا. انهيءَ ڪري جديد تحقيق ۾ سندس ترجمن کي اصل متنن ۽ ٻين ترجمن سان ڀيٽي پڙهيو وڃي ٿو. === مشرقيات ۽ نوآبادياتي پسمنظر === برٽن جي ادبي ۽ ثقافتي تحقيق برطانوي سامراجي دور ۾ ٿي. هن ڪيترن غيريورپي سماجن بابت معلومات گڏ ڪئي، پر سندس لکڻين ۾ ڪڏهن ڪڏهن يورپي برتريءَ جا مفروضا، نسلي درجابنديون ۽ ثقافتي عام نتيجا پڻ ملن ٿا.<ref name="Ghose2006"/><ref name="Kennedy2005"/> تنهنڪري سندس ڪم جي اهميت کي تسليم ڪرڻ سان گڏ ان جي تاريخي ۽ نظرياتي حدن جو تنقيدي جائزو وٺڻ پڻ ضروري آهي. == ادبي تصنيفن ۽ ترجمن جي تاريخوار فهرست == {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border:1px solid #9ab3c8;" ! style="background:#174a73;color:white;" | سال ! style="background:#174a73;color:white;" | اصل عنوان ! style="background:#174a73;color:white;" | سنڌي عنوان ! style="background:#174a73;color:white;" | نوعيت |- | style="background:#eaf3fb;" | 1870ع | ''Vikram and the Vampire'' | '''وڪرم ۽ ويمپائر''' | هندستاني لوڪ ڪهاڻين جي انگريزي ترتيب |- | style="background:#edf6eb;" | 1880ع | ''The Kasidah of Haji Abdu El-Yezdi'' | '''حاجي عبدو اليزدي جو قصيدو''' | برٽن جو فلسفياڻو نظم |- | style="background:#fff2e4;" | 1880ع | ''The Lusiads'' | '''لوزيئڊس''' | ڪاموئش جي پرتگالي رزميه نظم جو ترجمو |- | style="background:#f3eafa;" | 1883ع | ''The Kama Sutra of Vatsyayana'' | '''واتسياين جو ڪام سوترا''' | گڏيل علمي ڪم سان تيار ڪيل انگريزي ترجمو |- | style="background:#eaf3fb;" | 1884ع | ''The Book of the Sword'' | '''تلوار جو ڪتاب''' | هٿيارن جي تاريخ بابت تحقيق |- | style="background:#edf6eb;" | 1885ع | ''The Book of the Thousand Nights and a Night'' | '''الف ليليٰ''' | عربي قصن جو انگريزي ترجمو، ڏهه جلد |- | style="background:#fff2e4;" | 1886ع | ''The Perfumed Garden of the Cheikh Nefzaoui'' | '''شيخ نفزاويءَ جو عطر وارو باغ''' | عربي جنسياتي ادب سان لاڳاپيل ترجمو |- | style="background:#f3eafa;" | 1886ع–1888ع | ''Supplemental Nights to the Book of the Thousand Nights and a Night'' | '''الف ليليٰ جا اضافي قصا''' | ڇهه اضافي جلد |} == برٽن جي ادبي ورثي جي اهميت == رچرڊ فرانسس برٽن جو ادبي ورثو سفرنامن، تاريخي تحقيق، ترجمن، شاعريءَ ۽ ثقافتي مطالعي تي مشتمل آهي. هن عربي، فارسي، هندستاني ۽ ٻين ادبي روايتن کي انگريزي پڙهندڙن تائين پهچائڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو. سندس ڪتابن ۾ وڏي مقدار ۾ تاريخي، لساني ۽ سماجي معلومات محفوظ ٿيل آهي، جيڪا اڻويهين صديءَ جي علمي تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم آهي. ان سان گڏ سندس ڪم ۾ غيريورپي ثقافتن بابت ذاتي تشريحون، نوآبادياتي دور جا تعصب ۽ ڪجهه غيرثابت ٿيل نظريا پڻ موجود آهن. انهيءَ ڪري برٽن جي ادبي خدمتن جو جائزو سندس تصنيفن جي اهميت ۽ انهن جي علمي حدن، ٻنهي کي نظر ۾ رکي ڪرڻ گهرجي. == وفات ۽ آخري ڏينهن == [[فائل:Richard Francis Burton by Rischgitz, 1864.jpg|thumb|upright|سر رچرڊ فرانسس برٽن، جيڪو 20 آڪٽوبر 1890ع تي ٽريسٽي ۾ وفات ڪري ويو.]] سر رچرڊ فرانسس برٽن 20 آڪٽوبر 1890ع تي [[ٽريسٽي]] ۾ وفات ڪئي. ان وقت سندس عمر 69 سال هئي. سندس وفات جو عام طور بيان ڪيل سبب دل جو دورو هو. زندگيءَ جي آخري سالن ۾ هو مختلف بيمارين ۽ ڪمزور ٿيندڙ صحت سبب تڪليف ۾ رهيو، پر ادبي ۽ تحقيقي سرگرميون جاري رکيائين.<ref name="DNB"/><ref name="Lovell1998"/> برٽن جي آخري ڏينهن ۾ سندس گهرواري [[ازابيل برٽن]] سندس سنڀال ڪندي رهي. برٽن جي وفات وقت رومن ڪيٿولڪ پادريءَ جي موجودگي ۽ آخري مذهبي رسمن جي ادائيگيءَ بابت مختلف سوانحي بيان موجود آهن. ازابيل جي بيانن ۽ برٽن جي ٻين ساٿين جي راءِ ۾ اختلاف سبب اهو واقعو سندس مذهبي سڃاڻپ بابت بحث جو حصو بڻيو.<ref name="Rice1990"/> === آخري مذهبي رسمون === ازابيل برٽن رومن ڪيٿولڪ عقيدي جي پيروڪار هئي. برٽن جي وفات وقت هن پادريءَ کي گهرايو ته جيئن آخري مذهبي رسمون ادا ڪري سگهي. ڪجهه سوانحي احوالن موجب، برٽن جي وفات ۽ انهن رسمن جي ادائيگيءَ جي صحيح ترتيب بابت اختلاف آهي. تنهنڪري هن واقعي کي برٽن جي زندگيءَ ۾ رومن ڪيٿولڪ مذهب قبول ڪرڻ جو حتمي ثبوت قرار ڏيڻ مناسب نه آهي.<ref name="Lovell1998"/> برٽن جي مذهبي خيالن بابت سندس پنهنجين لکڻين ۽ ٻين همعصر بيانن ۾ پڻ مختلف اظهار ملن ٿا. == تدفين ۽ مقبرو == [[فائل:Richard Burton's tomb, Mortlake.jpg|thumb|برٽن جي مقبري جي تصوير؛ اصل فائيل نالو وڪيميڊيا ڪامنز تي جانچڻ گهرجي.]] برٽن جو لاش ٽريسٽي مان انگلينڊ آندو ويو. کيس 15 جون 1891ع تي ڏکڻ اولهه [[لنڊن]] جي [[مورٽليڪ]] واري علائقي ۾ سينٽ ميري مئگڊلين رومن ڪيٿولڪ چرچ جي قبرستان ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="DNB"/> سندس مقبرو هڪ عرب بدوي خيمي جي شڪل ۾ تعمير ڪيو ويو. مقبري جي ڊزائن ۽ تعمير ۾ ازابيل برٽن جو اهم ڪردار هو.<ref name="BurtonTomb">{{cite web |title=The Burton Tomb |url=https://burtoniana.org/tomb/ |website=Burtoniana |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> === بدوي خيمي جي شڪل وارو مقبرو === برٽن جي مقبري جي خاص ڳالهه ان جي بناوت آهي. اهو پٿر ۽ سنگ مرمر مان ٺهيل آهي، پر ظاهري شڪل ۾ عرب بدوين جي خيمي سان مشابهت رکي ٿو. مقبري جي هن بناوت کي برٽن جي عربستان ۽ اسلامي دنيا جي سفرن سان لاڳاپيل يادگار طور سمجهيو ويندو آهي. مقبري جي پوئين حصي ۾ هڪ دري آهي، جنهن مان اندر رکيل تابوت ڏسي سگهجن ٿا.<ref name="BurtonTomb"/> === ازابيل برٽن جي تدفين === ازابيل برٽن 1896ع ۾ وفات ڪئي. کيس پڻ پنهنجي مڙس سان گڏ مورٽليڪ جي ساڳئي مقبري ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="RASBurton">{{cite web |title=Richard Francis Burton (1821–1890) |url=https://royalasiaticsociety.org/richard-francis-burton-1821-1890/ |website=Royal Asiatic Society |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> مقبرو ٻنهي جي زندگيءَ ۽ سندن گڏيل سفرن جي يادگار طور مشهور آهي. == ازابيل برٽن ۽ مسودن جي تباهي == برٽن جي وفات کان پوءِ ازابيل برٽن سندس ادبي ورثي جي حفاظت، ترتيب ۽ اشاعت ۾ مصروف ٿي وئي. تنهن هوندي به سندس هڪ عمل، يعني برٽن جي ڪجهه اڻڇپيل مسودن ۽ ڪاغذن کي ساڙڻ، تاريخي ۽ ادبي تڪرار جو سبب بڻيو.<ref name="Lovell1998"/> === عطر واري باغ جو اڻڇپيل نسخو === برٽن پنهنجي آخري سالن ۾ عربي ڪتاب ''The Perfumed Garden'' جي وڌيڪ وسيع انگريزي نسخي تي ڪم ڪري رهيو هو. ان منصوبي کي ''The Scented Garden'' جي عنوان سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو. برٽن جي وفات کان پوءِ ازابيل انهيءَ ڪم سان لاڳاپيل مسودو ساڙي ڇڏيو. سندس خيال ۾ اهڙي مواد جي اشاعت برٽن جي اخلاقي ۽ سماجي شهرت کي نقصان پهچائي سگهي ٿي.<ref name="DNB"/><ref name="Lovell1998"/> === مسودن جي نقصان بابت اختلاف === ازابيل جي عمل تي برٽن جي ڪجهه دوستن ۽ پوءِ جي سوانح نگارن سخت تنقيد ڪئي. سندن خيال ۾ مسودن جي تباهيءَ سبب ادبي ۽ علمي تاريخ جو اهم مواد ضايع ٿيو. ٻئي طرف ازابيل پنهنجي عمل کي مڙس جي شهرت جي حفاظت ۽ مذهبي ذميواريءَ سان ڳنڍيو. تباهه ٿيل مواد جي مڪمل فهرست موجود نه هجڻ سبب ان جي اصل علمي اهميت ۽ مواد بابت يقيني نتيجا ڪڍڻ ممڪن نه آهن.<ref name="Rice1990"/> === محفوظ ٿيل مسودا ۽ خط === ازابيل طرفان ڪجهه مواد ساڙڻ باوجود برٽن جا ڪيترائي خط، مسودا، نوٽس ۽ ڪتاب محفوظ رهيا. انهن مان هڪ اهم مجموعو آمريڪا جي رياست ڪيليفورنيا ۾ واقع [[هنٽنگٽن لائبريري]] وٽ موجود آهي.<ref name="HuntingtonBurton">{{cite web |title=Richard Francis Burton Library Manuscripts Collection |url=https://www.huntington.org/collections/lib-mssrbl |website=The Huntington |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> هن مجموعي ۾ برٽن جي خط و ڪتابت، ذاتي ڪاغذن، ڪتابن ۽ ٻين علمي مواد جا اهم حصا شامل آهن. == برٽن جا مذهبي خيال == رچرڊ فرانسس برٽن جي مذهبي سڃاڻپ ۽ عقيدن بابت سوانح نگارن ۾ اختلاف موجود آهن. هن پنهنجي زندگيءَ دوران اسلام، عيسائيت، هندومت، صوفي فڪر ۽ ٻين مذهبي روايتن جو مطالعو ڪيو. برٽن جي لکڻين مان ظاهر ٿئي ٿو ته هو مذهبي عقيدن ۽ رسمن کي تاريخي، لساني ۽ سماجي نقطه نظر سان پڻ سمجهڻ چاهيندو هو.<ref name="Kennedy2005"/> === اسلام سان لاڳاپو === برٽن عربي ٻولي، اسلامي تاريخ، حج ۽ مسلمان سماجن بابت تفصيلي تحقيق ڪئي. 1853ع ۾ هن مسلمان مسافر جي سڃاڻپ اختيار ڪري مڪي ۽ مديني جو سفر ڪيو ۽ حج جا مناسڪ ادا ڪيا. تنهن هوندي به سندس حج جي ادائيگيءَ مان اهو لازمي نتيجو نٿو نڪري ته هو باقي زندگيءَ لاءِ اسلام جو پيروڪار بڻجي ويو هو. سندس مذهبي عقيدن بابت مختلف وقتن تي ڏنل بيان هڪجهڙا نه آهن.<ref name="BurtonPilgrimage1855"/><ref name="Rice1990"/> === عيسائيت سان لاڳاپو === برٽن جو خانداني پسمنظر انگريزي عيسائي سماج سان لاڳاپيل هو. سندس گهرواري ازابيل رومن ڪيٿولڪ هئي، پر برٽن جي ذاتي مذهبي عقيدن کي ازابيل جي عقيدي سان هڪجهڙو سمجهڻ درست نه آهي. برٽن پنهنجي ڪجهه بيانن ۾ مذهبي شڪ، آزاد خيالي ۽ الحاد سان لاڳاپيل موقف پڻ اختيار ڪيا.<ref name="Kennedy2005"/> === صوفي فڪر ۽ مشرقي فلسفو === برٽن کي صوفي شاعري، فارسي ادب ۽ مشرقي فلسفي سان خاص دلچسپي هئي. سندس تصنيف ''The Kasidah of Haji Abdu El-Yezdi'' ۾ زندگي، موت، اخلاق ۽ مذهبي عقيدن بابت فلسفياڻا سوال اٿاريا ويا آهن. هي نظم برٽن جي ذاتي فڪري جستجوءَ جو اهم مثال آهي، پر ان کي ڪنهن هڪ مذهبي مذهب نامي جي صورت ۾ پڙهڻ مناسب نه آهي. == شخصيت ۽ علمي شهرت == برٽن پنهنجي دور جي مشهور سياحن، ٻولين جي ڄاڻ رکندڙن، ليکڪن ۽ مترجمن مان هو. سندس شهرت جو بنياد سنڌ ۽ هندستان ۾ ملازمت، مڪي ۽ مديني جو سفر، آفريڪا جي مهمن، مختلف ملڪن ۾ سفارتي خدمتن ۽ ادبي ترجمن تي هو.<ref name="DNB"/> سوانح نگارن سندس غيرمعمولي ٻولي سکڻ جي صلاحيت، جسماني همت، تجسس ۽ وسيع مطالعي جو ذڪر ڪيو آهي. تنهن هوندي به سندس شخصيت ۾ سخت مزاجي، تڪراري تبصرا ۽ ٻين محققن سان اختلاف پڻ موجود هئا. === ٻولين جي ڄاڻ === برٽن ڪيترين يورپي، ايشيائي ۽ آفريڪي ٻولين جو مطالعو ڪيو. سندس سوانحي احوالن ۾ ٻولين جو تعداد مختلف ڄاڻايو ويو آهي. ڪڏهن کيس ڪيترين ڏهاڪن ٻولين ۽ لهجن جو ڄاڻو چيو وڃي ٿو، پر انهن سڀني ۾ سندس مهارت هڪجهڙي يا آزاد نموني تصديق ٿيل نه آهي. انهيءَ ڪري «فلاڻين ٻولين تي مڪمل عبور» جهڙي دعويٰ ڪرڻ بدران اهو چوڻ وڌيڪ درست آهي ته برٽن ڪيترين ٻولين جو مطالعو ڪيو ۽ مختلف سطحن تي انهن کي استعمال ڪندو هو.<ref name="McLynn1990"/> === جسماني همت ۽ سفر === برٽن پنهنجي زندگيءَ ۾ ڏکين زميني ۽ سامونڊي سفرن ۾ حصو ورتو. بربرا واري حملي ۾ زخمي ٿيڻ، آفريڪا جي اندرين علائقن ۾ بيمارين کي منهن ڏيڻ ۽ ڊگهن سفرن جي باوجود تحقيق جاري رکڻ سندس زندگيءَ جا اهم واقعا آهن. انهن واقعن سندس همعصر شهرت کي وڌايو، پر سفرن جي ڪاميابيءَ ۾ مقامي رهنمائن، مترجمن ۽ ساٿين جو ڪردار پڻ بنيادي هو. == تاريخي تڪرار ۽ تنقيدي جائزو == برٽن جي زندگيءَ ۽ تصنيفن سان ڪيترائي تڪرار لاڳاپيل آهن. انهن ۾ برطانوي سامراجي نظام سان سندس لاڳاپا، مقامي ماڻهن بابت تعبيرون، جنسيات بابت تحقيق، مذهبي عقيدا، نسلي درجابنديون ۽ ڪجهه غيرتصديق ٿيل ذاتي قصا شامل آهن. جديد تاريخي مطالعي ۾ انهن موضوعن کي سندس علمي خدمتن کان الڳ ڪرڻ بدران ساڳئي تاريخي پسمنظر ۾ ڏٺو وڃي ٿو. === نوآبادياتي دور جي نسلي درجابندي === برٽن جي سنڌ، هندستان ۽ آفريڪا بابت تصنيفن ۾ اڻويهين صديءَ جي يورپي علمي اصطلاحن جو استعمال ملي ٿو. انهن ۾ ''race''، ''tribe'' ۽ ٻين سماجي درجابندين جا اهڙا تصور شامل آهن، جيڪي جديد انسانيات ۽ تاريخ جي معيارن سان هميشه مطابقت نٿا رکن. برٽن جي ڪجهه بيانن ۾ مقامي ماڻهن بابت عام نتيجا ۽ نسلي تعصب پڻ موجود آهن.<ref name="Ghose2006"/><ref name="Kennedy2005"/> انهيءَ ڪري سندس لکڻين کي تاريخي ماخذ طور استعمال ڪندي انهن جي نوآبادياتي پسمنظر کي واضح ڪرڻ ضروري آهي. === جنسيات بابت تحقيق === برٽن انساني جنسي روين، ازدواجي روايتن ۽ جنسيات سان لاڳاپيل ادبي متنن بابت وڏي دلچسپي رکندو هو. سندس ''الف ليليٰ'' جي ترجمي جا حاشيا، ''ڪام سوترا'' سان لاڳاپيل اشاعت ۽ ''عطر واري باغ'' جو ترجمو انهيءَ دلچسپيءَ جا مثال آهن. انهن ڪمن وڪٽورين برطانيا ۾ ادبي ۽ اخلاقي تڪرار پيدا ڪيا. جديد مطالعي ۾ انهن تصنيفن کي جنسيات جي تاريخ ۽ وڪٽورين دور جي ثقافتي روين جي مطالعي لاءِ استعمال ڪيو وڃي ٿو. === سوٽاڊڪ خطي جو غيرثابت ٿيل نظريو === برٽن پنهنجي هڪ مشهور مضمون ۾ دنيا جي ڪجهه علائقن جي آبهوا ۽ جاگرافيءَ کي هم جنس جنسي روين سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي. اهو تصور ''Sotadic Zone'' جي نالي سان مشهور ٿيو. هي نظريو جديد سائنسي تحقيق ۾ ثابت ٿيل وضاحت طور قبول نٿو ڪيو وڃي. ان کي برٽن جي دور جي جنسيات ۽ انسانيات جي تاريخي نظريي طور بيان ڪرڻ گهرجي، نه ته ڪنهن قوم يا علائقي بابت ثابت ٿيل حقيقت طور. === دمشق ۾ يهودين بابت سامي مخالف بيان === برٽن جي دمشق واري سفارتي دور ۽ ان کان پوءِ جي لکڻين ۾ يهودين بابت سخت تعصب ۽ سامي مخالف بيان موجود آهن. سندس وفات کان پوءِ 1898ع ۾ ''The Jew, the Gipsy and El-Islam'' نالي ڪتاب شايع ٿيو. هن ڪتاب ۾ شامل مواد بابت محقق اينڊريو ونسنٽ تفصيلي اڀياس ڪيو آهي. سندس تحقيق موجب، برٽن جي ڪجهه اڻڇپيل لکڻين ۾ يهودين خلاف انتهائي جارحاڻيون دعوائون موجود هيون.<ref name="Vincent1985">{{cite journal |last=Vincent |first=Andrew |title=The Jew, the Gipsy and El-Islam: An Examination of Richard Burton's Consulship in Damascus and His Premature Recall, 1868–1871 |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |volume=117 |issue=2 |pages=155–173 |year=1985 |doi=10.1017/S0035869X00138377 |language=en }}</ref> برٽن سان منسوب انهن بيانن ۾ يهودين خلاف رت جي ڪوڙي الزام واري تاريخي بدناميءَ جو ذڪر پڻ ملي ٿو. اهو الزام هڪ بي بنياد ۽ سامي مخالف سازشي روايت آهي؛ ان جي حق ۾ ڪو معتبر تاريخي ثبوت موجود نه آهي. برٽن جي اهڙين لکڻين کي سندس تعصب جي تاريخي شاهدي طور پڙهڻ گهرجي، نه ته انهن الزامن جي سچائيءَ جي شاهدي طور. === دمشق مان واپسيءَ بابت اختلاف === برٽن کي 1871ع ۾ دمشق جي قونصل واري عهدي تان هٽايو ويو. سندس برطرفيءَ جا سبب مقامي سياسي حالتن، سفارتي اختلافن، مذهبي ۽ سماجي تڪرارن ۽ سندس پنهنجي رويي سان لاڳاپيل هئا. اينڊريو ونسنٽ جي تحقيق ۾ برٽن جي دمشق واري مقرريءَ ۽ وقت کان اڳ واپسيءَ جو تنقيدي جائزو ورتو ويو آهي.<ref name="Vincent1985"/> انهيءَ واقعي کي ڪنهن هڪ مذهبي برادريءَ جي سازش جو نتيجو قرار ڏيڻ تاريخي لحاظ کان غيرمحتاط آهي. === هندستان ۾ مبينا ڳجهي تحقيق === برٽن جي هندستان ۽ سنڌ واري فوجي دور بابت ڪجهه سوانحي احوالن ۾ هڪ مبينا ڳجهي تحقيق جو ذڪر ملي ٿو، جيڪا ڪراچيءَ ۾ مردن جي جنسي سرگرمين سان لاڳاپيل هنڌن بابت هئي. ان واقعي جي تفصيلن، سرڪاري حڪمن ۽ برٽن جي سڌي شرڪت بابت دستاويزي ثبوت محدود ۽ اختلاف جوڳا آهن.<ref name="McLynn1990"/><ref name="Lovell1998"/> تنهنڪري هن قصي کي ثابت ٿيل سرڪاري مهم يا برٽن جي فوجي ملازمت ختم ٿيڻ جو يقيني سبب قرار ڏيڻ مناسب نه آهي. === حج واري سفر ۾ مبينا قتل === برٽن جي حج واري سفر بابت ڪجهه روايتن ۾ سندس سڃاڻپ ظاهر ٿيڻ جي خطري ۽ مبينا قتل جو ذڪر ڪيو ويو آهي. ان واقعي جي آزاد ۽ معتبر تاريخي تصديق موجود نه آهي. انهيءَ ڪري اهڙي دعويٰ کي برٽن جي زندگيءَ سان لاڳاپيل غيرتصديق ٿيل قصي طور ئي بيان ڪرڻ گهرجي. == برٽن بابت سوانحي تحقيق == برٽن جي وفات کان پوءِ سندس زندگيءَ بابت ڪيترائي سوانحي ڪتاب ۽ تحقيقي مقالا شايع ٿيا. انهن ۾ ڪجهه ڪتاب سندس همعصر ماڻهن جي لکڻين تي ٻڌل آهن، جڏهن ته جديد تحقيق ۾ سندس خط، مسودا، سفارتي رڪارڊ ۽ ٻين تاريخي ماخذن جو استعمال ڪيو ويو آهي. === ازابيل برٽن جي سوانح === 1893ع ۾ ازابيل برٽن پنهنجي مڙس جي زندگيءَ بابت ٻن جلدن ۾ ''The Life of Captain Sir Richard F. Burton'' شايع ڪيو.<ref name="IsabelInnerLife1893"/> هي ڪتاب برٽن جي گهريلو زندگيءَ، سفرن ۽ شخصيت بابت اهم معلومات فراهم ڪري ٿو. تنهن هوندي به ازابيل پنهنجي مڙس جي حمايت ۾ لکيو، تنهنڪري سندس سوانح کي مڪمل طور غيرجانبدار ماخذ نٿو سمجهي سگهجي. === ٿامس رائيٽ جي سوانح === 1906ع ۾ [[ٿامس رائيٽ]] برٽن بابت ''The Life of Sir Richard Burton'' شايع ڪيو.<ref name="Wright1906"/> هن ڪتاب ۾ برٽن جي سفرن، تصنيفن، شخصيت ۽ ازابيل جي بيانن بابت تفصيل موجود آهن. رائيٽ جو ڪم برٽن بابت شروعاتي تفصيلي سوانحي تحقيقن مان هڪ آهي. === جديد سوانح نگار === ويهين ۽ ايڪويهين صديءَ ۾ برٽن بابت ڪيترن محققن نئين سر تحقيق ڪئي. انهن ۾ ايف. ايم. بروڊي، بائرن فارويل، ايڊورڊ رائس، فرينڪ ميڪلن، ميري ايس. لوويل، ڊين ڪينيڊي ۽ ٻين جا ڪتاب شامل آهن. انهن محققن برٽن جي زندگيءَ جي مختلف پهلوئن، سندس سفرن، مذهبي خيالن، جنسيات بابت تحقيق، نوآبادياتي پسمنظر ۽ ادبي ورثي جو جائزو ورتو. == علمي ادارن ۾ محفوظ ورثو == برٽن جا ڪتاب، خط، مسودا، نقشا ۽ ٻيا تاريخي ڪاغذ مختلف علمي ادارن ۽ مجموعن ۾ محفوظ آهن. === هنٽنگٽن لائبريري === [[هنٽنگٽن لائبريري]]، سين مارينو، ڪيليفورنيا، برٽن جي محفوظ ٿيل مسودن ۽ ذاتي لائبريريءَ جو هڪ اهم مجموعو رکي ٿي. ان مجموعي ۾ برٽن جي خط و ڪتابت، مسودن ۽ ڪتابن سان گڏ ٻين محققن ۽ ناشرن سان سندس لاڳاپن بابت مواد شامل آهي.<ref name="HuntingtonBurton"/> === رائل ايشياٽڪ سوسائٽي === [[رائل ايشياٽڪ سوسائٽي]] وٽ پڻ برٽن سان لاڳاپيل ڪتاب ۽ تاريخي مواد موجود آهي. سوسائٽيءَ جي مجموعي ۾ برٽن جي لکڻين ۽ سندس علمي لاڳاپن بابت دستاويز شامل آهن.<ref name="RASBurton"/> === اورلينز هائوس گيلري === [[ٽوئڪنهم]] ۾ واقع [[اورلينز هائوس گيلري]] سان پڻ برٽن جي ذاتي شين، تصويرن ۽ يادگارن جو هڪ مجموعو لاڳاپيل آهي. اهي مجموعا برٽن جي زندگيءَ ۽ سفرن بابت تحقيق لاءِ اهم آهن. == ادب ۾ رچرڊ فرانسس برٽن == رچرڊ فرانسس برٽن جي غيرمعمولي زندگيءَ سبب کيس ڪيترن ناولن، ڪهاڻين ۽ ٻين ادبي تصنيفن ۾ ڪردار طور پيش ڪيو ويو آهي. انهن ادبي تصويرن ۾ سندس حقيقي تاريخي زندگيءَ سان گڏ تخيلاتي عنصر پڻ شامل هوندا آهن. === بورخيس جي ڪهاڻي «الف» === ارجنٽائن جي مشهور ليکڪ [[خورخي لوئس بورخيس]] جي ڪهاڻي ''The Aleph'' (الف) ۾ برٽن جي نالي ۽ مشرقي ادب بابت سندس علم سان لاڳاپيل حوالو ملي ٿو. بورخيس پنهنجي ادبي تخليقن ۾ تاريخي ڪتابن، فرضي حوالن ۽ علمي شخصيتن کي گڏ ڪرڻ لاءِ مشهور هو. === ريورورلڊ ناولن جو سلسلو === آمريڪي سائنس فڪشن ليکڪ [[فلپ خوسيه فارمر]] جي ''Riverworld'' (درياهي دنيا) ناولن ۾ رچرڊ فرانسس برٽن هڪ اهم ڪردار آهي. هن تخيلاتي دنيا ۾ مختلف تاريخي دورن جا ماڻهو هڪ غيرمعمولي درياهي جهان ۾ ٻيهر جيئرا ٿين ٿا. برٽن کي اتي هڪ تجسس رکندڙ، مهم جو ۽ علم جي ڳولا ڪندڙ شخصيت طور پيش ڪيو ويو آهي. === برٽن ۽ اسپيڪ === وليم هيريسن جو تاريخي ناول ''Burton and Speke'' برٽن ۽ جان هيننگ اسپيڪ جي آفريڪي مهمن ۽ سندن اختلافن تي ٻڌل آهي. هن ناول کي پوءِ فلم ''Mountains of the Moon'' جي ڪهاڻيءَ لاءِ بنياد بڻايو ويو. === دنيا جو گڏ ڪندڙ === جرمن ٻوليءَ جي ليکڪ [[اليا ٽرويانوف]] جو ناول ''Der Weltensammler''، جنهن جو انگريزي عنوان ''The Collector of Worlds'' آهي، برٽن جي سفرن ۽ مختلف ثقافتن سان سندس لاڳاپن کي ادبي انداز ۾ پيش ڪري ٿو. هن ناول ۾ هندستان، عربستان ۽ آفريڪا سان لاڳاپيل برٽن جي زندگيءَ جا پهلو نمايان آهن. === دي رومانٽڪ === انگريز ناول نگار [[وليم بوئڊ]] جي 2022ع واري ناول ''The Romantic'' ۾ پڻ برٽن ۽ اسپيڪ تاريخي ڪردارن طور ظاهر ٿين ٿا. == فلمن ۽ ٽيليويزن ۾ برٽن == برٽن جي زندگيءَ، خاص طور آفريڪا جي مهمن ۽ اسپيڪ سان اختلافن، ڪيترن فلمن ۽ ٽيليويزن پروگرامن کي متاثر ڪيو آهي. {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#194d72;color:white;" | سال ! style="background:#194d72;color:white;" | عنوان ! style="background:#194d72;color:white;" | نوعيت ! style="background:#194d72;color:white;" | برٽن سان لاڳاپو |- | style="background:#eaf3fb;" | 1971ع | ''The Search for the Nile'' | بي بي سي ٽيليويزن سلسلو | نيل درياهه جي سرچشمي جي ڳولا؛ ڪينيٿ هيگ برٽن جو ڪردار ادا ڪيو |- | style="background:#edf6eb;" | 1990ع | ''Mountains of the Moon'' | تاريخي سوانحي فلم | برٽن ۽ اسپيڪ جون آفريڪي مهمون؛ پيٽرڪ برگن برٽن جو ڪردار ادا ڪيو |- | style="background:#fff2e4;" | 1993ع | ''Zero Patience'' | موسيقيءَ تي ٻڌل تخيلاتي فلم | برٽن جي تاريخي شخصيت جو فرضي ۽ طنزيه استعمال |- | style="background:#f3eafa;" | 2008ع | ''The Victorian Sex Explorer'' | دستاويزي پروگرام | برٽن جي سفرن ۽ جنسيات بابت تحقيق جو جائزو |} === مائونٽنز آف دي مون (1990ع) === 1990ع ۾ هدايتڪار [[باب رافيلسن]] جي فلم ''Mountains of the Moon'' (چنڊ جا جبل) رليز ٿي. فلم ۾ [[پيٽرڪ برگن]] رچرڊ فرانسس برٽن ۽ [[آئين گلين]] جان هيننگ اسپيڪ جو ڪردار ادا ڪيو. ڪهاڻيءَ جو بنياد ٻنهي مهم جوئن جي آفريڪي سفرن، نيل درياهه جي سرچشمي بابت تحقيق ۽ سندن ذاتي اختلافن تي آهي.<ref name="MountainsFilm">{{cite web |title=Mountains of the Moon |url=https://www.imdb.com/title/tt0100196/ |website=IMDb |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> فلم تاريخي واقعن مان متاثر آهي، پر ان کي مڪمل دستاويزي تاريخ بدران ڊرامائي تخليق طور سمجهڻ گهرجي. == تاريخي اهميت ۽ ورثو == رچرڊ فرانسس برٽن جي زندگي اڻويهين صديءَ جي عالمي سفرن، برطانوي سامراجي توسيع، لساني تحقيق ۽ ادبي ترجمن جي تاريخ سان ڳنڍيل آهي. هن سنڌ، هندستان، عربستان، آفريڪا، آمريڪا، برازيل ۽ ٻين علائقن بابت ڪتاب لکيا. سندس اهم خدمتن ۾ سنڌ بابت شروعاتي سماجي ۽ لساني تحقيق، مڪي ۽ مديني جو سفر، هرر ۽ آفريڪا جي وڏين ڍنڍن بابت مهمون ۽ عربي ۽ هندستاني ادب جي انگريزي اشاعت شامل آهن. تنهن هوندي به برٽن جي تاريخي حيثيت صرف سندس ڪاميابين تائين محدود نه آهي. سندس تصنيفن ۾ نوآبادياتي سوچ، نسلي تعصب، مذهبي اختلاف ۽ غيرثابت ٿيل سماجي نظريا پڻ موجود آهن. جديد تحقيق ۾ سندس ڪم کي تاريخي اهميت ۽ تنقيدي احتياط، ٻنهي سان پڙهيو وڃي ٿو. === سنڌ جي تاريخ لاءِ اهميت === سنڌ جي تاريخ جي حوالي سان برٽن جي اهميت خاص طور سندس 1847ع ۽ 1848ع وارين رپورٽن، 1849ع جي لساني مقالن، 1851ع جي ڪتابن، 1852ع جي بازداري بابت تصنيف ۽ 1877ع جي ''Sind Revisited'' ۾ آهي. اهي تصنيفون سنڌ جي ٻولين، سماجي روايتن، مذهبي زندگي، شهرن، آمدرفت ۽ برطانوي دور جي تبديلين بابت همعصر معلومات فراهم ڪن ٿيون. سندس لکڻين ۾ موجود تعصب ۽ نوآبادياتي تشريحن باوجود اهي سنڌ جي اڻويهين صديءَ واري تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم ابتدائي ماخذ آهن. == چونڊ سوانحي ۽ تحقيقي ڪتاب == * Brodie, Fawn M. (1967). ''The Devil Drives: A Life of Sir Richard Burton''. New York: W. W. Norton. * Farwell, Byron (1963). ''Burton: A Biography of Sir Richard Francis Burton''. London: Longmans. * Kennedy, Dane (2005). ''The Highly Civilized Man: Richard Burton and the Victorian World''. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press. * Lovell, Mary S. (1998). ''A Rage to Live: A Biography of Richard and Isabel Burton''. London: Little, Brown. * McLynn, Frank (1990). ''Burton: Snow upon the Desert''. London: John Murray. * Rice, Edward (1990). ''Captain Sir Richard Francis Burton: The Secret Agent Who Made the Pilgrimage to Mecca, Discovered the Kama Sutra, and Brought the Arabian Nights to the West''. New York: Charles Scribner's Sons. * Wright, Thomas (1906). ''The Life of Sir Richard Burton''. London: Everett & Co. * Jeal, Tim (2011). ''Explorers of the Nile: The Triumph and Tragedy of a Great Victorian Adventure''. New Haven: Yale University Press. * Vincent, Andrew (1985). “The Jew, the Gipsy and El-Islam: An Examination of Richard Burton's Consulship in Damascus and His Premature Recall, 1868–1871”. ''Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland''. 117 (2): 155–173. == وڌيڪ پڙهڻ لاءِ == * {{cite book |last=Burton |first=Isabel |title=The Life of Captain Sir Richard F. Burton |volume=1–2 |publisher=Chapman and Hall |location=London |year=1893 |language=en }} * {{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus |publisher=W. H. Allen & Co. |location=London |year=1851 |language=en |url=https://archive.org/details/sindhadnracestha00rich }} * {{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Sind Revisited |volume=1–2 |publisher=Richard Bentley and Son |location=London |year=1877 |language=en }} * {{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://burtoniana.org/ Burtoniana] — برٽن جي ڪتابن، سوانحن ۽ تاريخي دستاويزن جو مجموعو * [https://www.huntington.org/collections/lib-mssrbl هنٽنگٽن لائبريريءَ ۾ برٽن جا مسودا] * [https://royalasiaticsociety.org/richard-francis-burton-1821-1890/ رائل ايشياٽڪ سوسائٽيءَ ۾ برٽن بابت معلومات] * [https://www.gutenberg.org/ebooks/author/898 پروجيڪٽ گٽنبرگ تي برٽن جا ڪتاب] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Richard_Francis_Burton وڪيميڊيا ڪامنز تي رچرڊ فرانسس برٽن جون تصويرون] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:1821ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:1890ع ۾ وفات ڪيل]] [[زمرو:برطانوي سياح]] [[زمرو:برطانوي ليکڪ]] [[زمرو:برطانوي مترجم]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:سنڌ جا سفرناما]] [[زمرو:مشرقيات جا ماهر]] [[زمرو:آفريڪا جا محقق]] 9eodyy3fjdon9y4hwspp00vaqi1gjol 422551 422550 2026-10-18T00:10:48Z Intisar Ali 8681 422551 wikitext text/x-wiki {{Short description|برطانوي سياح، فوجي آفيسر، محقق، لسانيات جو ماهر، مترجم ۽ سفارتڪار (1821ع–1890ع)}} {{Infobox officeholder | honorific_prefix = سر | name = رچرڊ فرانسس برٽن | native_name = Richard Francis Burton | honorific_suffix = KCMG، FRGS، FRAS | image = Richard Francis Burton by Rischgitz, 1864.jpg | image_size = 240px | caption = رچرڊ فرانسس برٽن، 1864ع | office = برطانوي قونصل، فرنانڊو پو | office2 = برطانوي قونصل، سانتوس | office3 = برطانوي قونصل، دمشق | office4 = برطانوي قونصل، ٽريسٽي | birth_date = {{Birth date|1821|3|19|df=yes}} | birth_place = [[ٽورڪي]]، ڊيون، انگلينڊ | death_date = {{Death date and age|1890|10|20|1821|3|19|df=yes}} | death_place = [[ٽريسٽي]]، آسٽريا-هنگري | resting_place = سينٽ ميري مئگڊلين رومن ڪيٿولڪ چرچ جو قبرستان، مورٽليڪ، لنڊن | nationality = برطانوي | education = [[ٽرنٽي ڪاليج، آڪسفرڊ]] | spouse = [[ازابيل برٽن]] (شادي: 22 جنوري 1861ع) | occupation = سياح، فوجي آفيسر، محقق، لسانيات جو ماهر، مترجم، ليکڪ ۽ سفارتڪار | known_for = سنڌ بابت تاريخي ۽ سماجي تحقيق، مڪي ۽ مديني جو سفر، آفريڪا جون جاگرافيائي مهمون ۽ عربي ادب جا ترجما | notable_works = ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus''؛ ''Sind Revisited''؛ ''Personal Narrative of a Pilgrimage to Al-Madinah and Meccah''؛ ''The Book of the Thousand Nights and a Night''؛ ''The Kasidah'' | pen_name = مرزا عبدالله البشري؛ حاجي عبدو اليزدي؛ فرينڪ بيڪر | allegiance = [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] | branch = بمبئي فوج | unit = 18هين مقامي پيادل فوجي ريجمينٽ | nickname = رفئين ڊڪ (Ruffian Dick) | service_years = 1842ع–1861ع | rank = ڪئپٽن | battles = [[ڪريميا جي جنگ]] | awards = نائٽ ڪمانڊر آف دي آرڊر آف سينٽ مائيڪل اينڊ سينٽ جارج؛ ڪريميا ميڊل | signature = Richard Francis Burton signature.svg }} '''سر رچرڊ فرانسس برٽن''' (انگريزي: ''Sir Richard Francis Burton''؛ 19 مارچ 1821ع – 20 آڪٽوبر 1890ع) هڪ مشهور [[برطانيا|برطانوي]] سياح، جاگرافيدان، فوجي آفيسر، [[لسانيات|لسانيات جو ماهر]]، محقق، [[مترجم]]، ليکڪ، [[بشرشناسي|بشرشناس]] ۽ سفارتڪار هو. هن [[ايشيا]]، [[آفريڪا]]، [[ڏکڻ آمريڪا]] ۽ ٻين علائقن جا سفر ڪيا ۽ مختلف قومن جي ٻولين، ثقافتن، مذهبي عقيدن، سماجي رسمن، تاريخ ۽ جاگرافيءَ بابت وسيع تحقيق ڪئي.<ref name="Kennedy2005">{{cite book |last=Kennedy |first=Dane |title=The Highly Civilized Man: Richard Burton and the Victorian World |publisher=Harvard University Press |location=Cambridge, Massachusetts |year=2005 |isbn=9780674018624 |language=en }}</ref><ref name="Young2006">{{cite book |last=Young |first=S. |title=Richard Francis Burton: Explorer, Scholar, Spy |publisher=Marshall Cavendish |location=New York |year=2006 |isbn=9780761422228 |language=en }}</ref> برٽن پنهنجي غيرمعمولي لساني صلاحيتن سبب مشهور هو. سندس سوانح نگارن موجب، هو ڪيترين يورپي، ايشيائي ۽ آفريقي ٻولين ۽ لهجن کان واقف هو. سندس ڄاڻ ۾ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]، [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]، [[اطالوي ٻولي|اطالوي]]، [[عربي ٻولي|عربي]]، [[فارسي ٻولي|فارسي]]، [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]]، [[هندوستاني ٻولي|هندوستاني]]، [[گجراتي ٻولي|گجراتي]]، [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] ۽ ٻيون ٻوليون شامل هيون. سندس ٻولين جي ڄاڻ بابت سوانح نگارن جا انگ مختلف آهن، ڇاڪاڻ ته ڪجهه ليکڪ جدا جدا لهجن کي به مستقل ٻولين طور شمار ڪن ٿا.<ref name="McLynn1990">{{cite book |last=McLynn |first=Frank |title=Of No Country: An Anthology of the Works of Sir Richard Burton |publisher=Charles Scribner's Sons |location=New York |year=1990 |language=en }}</ref> برٽن 1842ع ۾ [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي بمبئي فوج ۾ شامل ٿيو. سندس فوجي زندگيءَ جو اهم حصو هندستان ۽ [[سنڌ]] ۾ گذريو، جتي هن مقامي ٻولين، قومن، مذهبي روايتن ۽ سماجي زندگيءَ جو مطالعو ڪيو. هن سنڌ بابت ڪيترائي ڪتاب لکيا، جن مان ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' (1851ع) ۽ ''Sind Revisited'' (1877ع) سنڌ جي اڻويهين صديءَ جي تاريخ جا اهم ماخذ سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="Burton1851">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus: With Notices of the Topography and History of the Province |publisher=W. H. Allen & Co. |location=London |year=1851 |language=en |url=https://archive.org/details/sindhadnracestha00rich }}</ref><ref name="Burton1877">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Sind Revisited: With Notices of the Anglo-Indian Army; Railroads; Past, Present, and Future, etc. |volume=1–2 |publisher=Richard Bentley and Son |location=London |year=1877 |language=en |url=https://books.google.com/books?id=GwREAQAAMAAJ }}</ref> برٽن جي شهرت جو هڪ اهم سبب 1853ع ۾ مسلمان حاجيءَ جو ويس اختيار ڪري [[مڪو|مڪي]] ۽ [[مدينو|مديني]] جو سفر ڪرڻ هو. ان کان پوءِ هن [[جان هيننگ اسپيڪ]] سان گڏ اوڀر آفريڪا جي جاگرافيائي مهمن ۾ حصو ورتو ۽ 1858ع ۾ [[ڍنڍ ٽانگانيڪا]] تائين پهتو. هو [[رائل جاگرافيائي سوسائٽي]] جو فيلو پڻ هو.<ref name="BBCBurton">{{cite web |title=Historic Figures: Sir Richard Burton |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/burton_sir_richard.shtml |website=BBC History |publisher=BBC |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> سندس ٻين مشهور علمي ۽ ادبي خدمتن ۾ عربي داستانن جي مجموعي ''The Book of the Thousand Nights and a Night'' جو انگريزي ترجمو، ''The Perfumed Garden'' جو ترجمو ۽ ''Kama Sutra'' جي انگريزي اشاعت سان وابستگي شامل آهن. هن سفرنامن، تاريخ، انساني روين، تلواربازي، بازداري، مذهبي مطالعي ۽ بشرشناسيءَ بابت پڻ لکيو.<ref name="Kennedy2005"/> 1861ع کان پوءِ برٽن برطانوي سفارتي ملازمت ۾ رهيو ۽ فرنانڊو پو، برازيل جي سانتوس، [[دمشق]] ۽ ٽريسٽي ۾ قونصل طور خدمتون سرانجام ڏنيون. 1886ع ۾ [[راڻي وڪٽوريا]] کيس نائٽ ڪمانڊر آف دي آرڊر آف سينٽ مائيڪل اينڊ سينٽ جارج جو اعزاز عطا ڪيو.<ref name="LondonGazette1886">{{cite journal |title=The London Gazette |issue=25559 |date=16 February 1886 |page=743 |language=en }}</ref> سنڌي ادب جي محقق [[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع) ۾ برٽن جو ذڪر ڪيو آهي. جوتواڻيءَ موجب، برٽن پنجاهه کان وڌيڪ تصنيفن جو ليکڪ هو، جن مان گهڻيون سفرنامن سان لاڳاپيل هيون.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> == سوانح عمري == === شروعاتي زندگي ۽ خاندان === رچرڊ فرانسس برٽن 19 مارچ 1821ع تي انگلينڊ جي ڊيون علائقي جي سامونڊي شهر [[ٽورڪي]] ۾ ڄائو. سندس ڄمڻ جي هنڌ بابت تاريخي ماخذن ۾ اختلاف ملي ٿو. برٽن پنهنجي سوانحي بيانن ۾ هارٽفورڊشائر جي ايلسٽري ۾ واقع خانداني گهر ''Barham House'' کي پنهنجي ڄمڻ جو هنڌ ڄاڻايو، پر سندس جديد سوانح نگار [[ميري ايس. لوويل]] جي تحقيق موجب، سندس اصل ڄمڻ جو هنڌ ٽورڪي هو.<ref name="Lovell1998">{{cite book |last=Lovell |first=Mary S. |title=A Rage to Live: A Biography of Richard and Isabel Burton |publisher=W. W. Norton & Company |location=New York |year=1998 |isbn=9780393046724 |language=en }}</ref> سندس بپتسما 2 سيپٽمبر 1821ع تي هارٽفورڊشائر جي ايلسٽري چرچ ۾ ٿي.<ref name="HertfordHistory">{{cite book |last=Page |first=William |title=A History of the County of Hertford |volume=2 |publisher=Constable |year=1908 |pages=349–351 |language=en |url=https://www.british-history.ac.uk/vch/herts/vol2/pp349-351 }}</ref> برٽن جو پيءُ ليفٽيننٽ ڪرنل '''جوزف نيٽروِل برٽن''' (Joseph Netterville Burton) اينگلو-آئرش نسل جو برطانوي فوجي آفيسر هو، جيڪو برطانوي فوج جي 36هين پيادل ريجمينٽ سان لاڳاپيل رهيو. سندس ماءُ '''مارٿا بيڪر''' (Martha Baker) هارٽفورڊشائر جي مالدار زميندار رچرڊ بيڪر جي ڌيءَ ۽ وارثن مان هڪ هئي. برٽن جو نالو پڻ سندس ناني واري خاندان جي رچرڊ بيڪر جي نسبت سان رکيو ويو.<ref name="Wright1906">{{cite book |last=Wright |first=Thomas |title=The Life of Sir Richard Burton |volume=1–2 |publisher=Everett & Co. |location=London |year=1906 |language=en |url=https://burtoniana.org/biography/1906-The%20Life%20of%20Sir%20Richard%20Burton%20-%20Wright/HTML/index.html }}</ref> برٽن کي ٻه ڀائر ڀينر هئا: '''ماريا ڪيٿرين ايلزبيٿ برٽن''' ۽ '''ايڊورڊ جوزف نيٽروِل برٽن'''. سندس ڀيڻ ماريا بعد ۾ برطانوي فوجي آفيسر سر هينري وليم اسٽسٽڊ سان شادي ڪئي.<ref name="Wright1906"/> === يورپ ۾ ننڍپڻ ۽ پرورش === برٽن جي ننڍپڻ جو وڏو حصو انگلينڊ، فرانس ۽ اٽليءَ جي مختلف شهرن ۾ گذريو. سندس پيءُ دم جي بيماريءَ سبب نسبتاً سازگار آبهوا جي ڳولا ۾ خاندان کي يورپ جي مختلف علائقن ۾ منتقل ڪندو رهيو.<ref name="Wright1906"/> شروعات ۾ برٽن جو خاندان انگلينڊ جي ايلسٽري ۽ فرانس جي [[ٽورز]] شهر جي وچ ۾ رهندو هو. ٽورز ۾ برٽن ۽ سندس ڀاءُ جي سنڀال هڪ انگريز عورت مسز لنگ ڪندي هئي. سندن شروعاتي تعليم هڪ آئرش استاد ڪلاف جي نگرانيءَ ۾ ٿي. ان کان پوءِ خاندان ٽورز جي ''Rue de l'Archevêché'' واري علائقي ۾ منتقل ٿيو، جتي ٻارن کي جان گلڪرسٽ جي تعليمي اداري ۾ داخل ڪرايو ويو. اتي برٽن کي [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] ۽ [[قديم يوناني ٻولي|قديم يوناني]] ٻولين جي ابتدائي تعليم ملي.<ref name="Wright1906"/> 1829ع ۾ خاندان انگلينڊ موٽيو ۽ برٽن ۽ سندس ڀاءُ کي رچمنڊ گرين جي هڪ ابتدائي اسڪول ۾ داخل ڪرايو ويو. اهو اسڪول ريورنڊ چارلس ڊيلافوس هلائيندو هو. سوانح نگار ٿامس رائيٽ موجب، اسڪول ۾ تعليم ۽ شاگردن جي رهائش جا انتظام اطمينان بخش نه هئا.<ref name="Wright1906"/> بعد ۾ خاندان فرانس جي [[بلوا]] شهر ۾ منتقل ٿيو، جتي ٻارن جي تعليم لاءِ خانگي استادن جو بندوبست ڪيو ويو. برٽن ۽ سندس ڀاءُ کي ريورنڊ ايڇ. آر. ڊو پري پڙهائيندو هو. خاندان ڪجهه عرصي کان پوءِ فرانس مان اٽليءَ ڏانهن ويو. هنن [[مارسي]]، [[ليورنو]]، [[پيسا]]، [[سيئنا]]، [[پيروگيا]]، [[فلورينس]]، [[روم]]، [[نيپلز]]، [[سورينٽو]] ۽ [[ڪاپري]] جهڙن هنڌن تي وقت گذاريو.<ref name="Wright1906"/> اٽليءَ ۾ رهائش دوران برٽن کي اطالوي ٻولي، مصوري ۽ موسيقيءَ سان واقفيت حاصل ٿي. سندس ڀاءُ ايڊورڊ وائلن وڄائڻ ۾ دلچسپي ورتي، جڏهن ته رچرڊ جي دلچسپي ٻولين، سفرن ۽ جسماني سرگرمين ۾ وڌيڪ هئي. 1836ع ۾ خاندان فرانس جي ڏاکڻي شهر [[پو، فرانس|پو]] ڏانهن منتقل ٿيو ۽ پوءِ وري اٽليءَ جي پيسا ۽ لوڪا شهرن ۾ رهيو. هن عرصي ۾ برٽن مختلف يورپي سماجي ۽ ثقافتي ماحولن سان واقفيت حاصل ڪئي.<ref name="Wright1906"/> === ٻولين سان شروعاتي دلچسپي === برٽن ننڍپڻ کان ئي ٻولين سکڻ جي غيرمعمولي صلاحيت ڏيکاري. يورپ جي مختلف علائقن ۾ رهائش سبب هن فرانسيسي، اطالوي ۽ جديد يوناني ٻوليون سکڻ جا موقعا حاصل ڪيا. هن لاطيني ۽ قديم يوناني ٻولين جي تعليم پڻ حاصل ڪئي. سوانح نگار ايڊورڊ رائس موجب، برٽن کي ٻولين جي آوازن، لهجن ۽ تلفظن ۾ فرق سڃاڻڻ جي خاص صلاحيت هئي. هو يورپي ٻولين جي مختلف لهجن جي نقل ڪرڻ ۽ انهن کي ڳالهائڻ ۾ مهارت حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪندو هو.<ref name="Rice1990">{{cite book |last=Rice |first=Edward |title=Captain Sir Richard Francis Burton: The Secret Agent Who Made the Pilgrimage to Mecca, Discovered the Kama Sutra, and Brought the Arabian Nights to the West |publisher=Charles Scribner's Sons |location=New York |year=1990 |isbn=9780684191379 |language=en }}</ref> برٽن جي شروعاتي لساني تعليم سندس مستقبل جي سفرن، فوجي خدمتن ۽ مختلف سماجن بابت تحقيق ۾ مددگار ثابت ٿي. === آڪسفرڊ يونيورسٽيءَ ۾ تعليم === آڪٽوبر 1840ع ۾ برٽن [[آڪسفرڊ يونيورسٽي]] جي [[ٽرنٽي ڪاليج، آڪسفرڊ|ٽرنٽي ڪاليج]] ۾ داخل ٿيو. يونيورسٽيءَ ۾ داخلا کان اڳ هن وليم اليگزينڊر گرينهل ۽ ڊاڪٽر اوگل کان تعليمي رهنمائي حاصل ڪئي هئي.<ref name="Wright1906"/> آڪسفرڊ ۾ برٽن جي دلچسپي روايتي نصابي تعليم کان وڌيڪ ٻولين، تلواربازي، ٻيڙين هلائڻ، شڪار ۽ ٻين جسماني سرگرمين ۾ هئي. هو عربي ۽ ٻين مشرقي ٻولين جي تعليم حاصل ڪرڻ جو خواهشمند هو. هن عربي سکڻ لاءِ يونيورسٽيءَ ۾ موجود ماهرن سان رابطو ڪيو، پر سندس خواهش مطابق انفرادي تعليم جو بندوبست نه ٿي سگهيو. ان کان پوءِ هن پنهنجي ڪوششن سان عربي پڙهڻ شروع ڪئي ۽ اسپيني مستشرق پاسڪوال ڊي گايانگوس کان ڪجهه رهنمائي حاصل ڪئي.<ref name="Wright1906"/> برٽن آڪسفرڊ جي تعليمي نظام ۽ ضابطن تي تنقيد ڪندو هو. سندس خيال ۾ يونيورسٽيءَ جي روايتي تعليم عملي ڄاڻ ۽ آزاد تحقيق جي تقاضائن کي پورو نه ڪندي هئي. اپريل 1842ع ۾ برٽن يونيورسٽيءَ جي منع باوجود گهوڙن جي هڪ مقابلي ۾ شرڪت ڪئي. جڏهن ضابطن جي ڀڃڪڙي ڪندڙ شاگردن خلاف ڪارروائي ڪئي وئي، تڏهن برٽن يونيورسٽيءَ جي اختيارين سان بحث ڪيو. ٻين شاگردن کي عارضي طور ڪاليج مان معطل ڪيو ويو، پر برٽن کي مستقل طور خارج ڪيو ويو.<ref name="Wright1906"/> آڪسفرڊ مان نيڪالي سندس زندگيءَ جو اهم موڙ ثابت ٿي. ان کان پوءِ هن فوجي ملازمت اختيار ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. === بمبئي فوج ۾ شموليت === 1842ع ۾ برٽن [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي بمبئي فوج ۾ آفيسر طور شامل ٿيو. کيس بمبئي فوج جي '''18هين مقامي پيادل فوجي ريجمينٽ''' ۾ مقرر ڪيو ويو. برٽن شروعات ۾ پهرين اينگلو-افغان جنگ ۾ حصو وٺڻ جو خواهشمند هو، پر سندس هندستان پهچڻ تائين اها جنگ ختم ٿي چڪي هئي.<ref name="Rice1990"/> هن کي [[گجرات]] ۾ مقرر ڪيو ويو، جتي سندس فوجي دستو جنرل [[چارلس جيمس نيپيئر]] جي ڪمانڊ هيٺ هو. فوجي ملازمت دوران برٽن مقامي ٻولين، مذهبي روايتن ۽ سماجي زندگيءَ جي مطالعي ۾ گهري دلچسپي ورتي.<ref name="Ghose2006">{{cite book |last=Ghose |first=Indira |chapter=Imperial Player: Richard Burton in Sindh |title=Travel Writing in the Nineteenth Century |editor-last=Youngs |editor-first=Tim |publisher=Anthem Press |year=2006 |pages=71–86 |isbn=9781843317692 |doi=10.7135/upo9781843317692.005 |language=en }}</ref> سندس غيرروايتي روين، تلواربازيءَ جي مهارت ۽ جرئتمند طبيعت سبب کيس '''رفئين ڊڪ''' (''Ruffian Dick'') جي لقب سان پڻ سڏيو ويندو هو.<ref name="Rice1990"/> === هندستان ۾ لساني ۽ ثقافتي مطالعو === هندستان ۾ رهائش دوران برٽن مقامي ٻولين سکڻ لاءِ باقاعدي محنت ڪئي. هن هندوستاني، فارسي، عربي، گجراتي، مراٺي، پنجابي، سنڌي ۽ سرائڪي ٻولين جو مطالعو ڪيو. سندس لساني مهارت بابت مختلف سوانح نگارن جا بيان ملن ٿا. ايڊورڊ رائس موجب، برٽن ڪيترن سرڪاري لساني امتحانن ۾ ڪاميابي حاصل ڪئي هئي ۽ وڌيڪ امتحانن جي تياري پڻ ڪري رهيو هو.<ref name="Rice1990"/> برٽن مقامي ماڻهن سان سڌي رابطي کي ٻولين ۽ ثقافتن جي مطالعي جو اهم ذريعو سمجهندو هو. هو مقامي لباس، ڳالهائڻ جي انداز، رسمن ۽ سماجي آداب جو مشاهدو ڪندو هو. هن هندو، مسلمان ۽ ٻين مذهبي برادرين جي عقيدن ۽ رسمن بابت پڻ ڄاڻ حاصل ڪئي. سندس مذهبي تجربن بابت سوانح نگارن جا مختلف بيان ملن ٿا، جن ۾ هندو مذهبي رسمن ۾ شرڪت، سک روايتن جو مطالعو ۽ صوفي طريقن سان واقفيت شامل آهي.<ref name="Rice1990"/> بهرحال، برٽن جي ذاتي مذهبي وابستگيءَ بابت مختلف روايتن کي هڪجهڙو معتبر نٿو سمجهي سگهجي. سندس ڪجهه دعوائون ذاتي بيانن تي ٻڌل آهن ۽ انهن جي آزاد تاريخي تصديق محدود آهي. === سنڌ ۾ آمد ۽ فوجي خدمتون === [[سنڌ تي انگريزن جو قبضو|1843ع ۾ سنڌ تي برطانوي قبضي]] کان پوءِ علائقي ۾ برطانوي فوجي ۽ انتظامي سرگرميون وڌيون. انهيءَ پسمنظر ۾ 1844ع ۾ برٽن کي سنڌ موڪليو ويو. سنڌ ۾ سندس فوجي خدمتن جو تعلق برطانوي فوج جي مقامي انتظام، جاگرافيائي ڄاڻ ۽ سروي سان هو. هن فوجي ذميوارين سان گڏ سنڌ جي ماڻهن، ٻولين، تاريخ، مذهب ۽ سماجي روايتن بابت معلومات گڏ ڪرڻ شروع ڪئي.<ref name="Ghose2006"/> سنڌ ۾ برٽن جي رهائش سندس علمي ۽ ادبي زندگيءَ جو اهم مرحلو ثابت ٿي. هن سنڌي ٻولي، مقامي برادرين، مذهبي ادارن ۽ سماجي رسمن جو مشاهدو ڪيو. برٽن سنڌ جي مختلف علائقن ۾ سفر ڪندي مقامي ماڻهن سان رابطا قائم ڪيا ۽ سنڌ جي روزمره زندگيءَ بابت نوٽس تيار ڪيا. انهن مشاهدن جي بنياد تي هن بعد ۾ سنڌ بابت ڪيترائي ڪتاب لکيا.<ref name="Burton1851"/> سندس ڪتاب ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' جي مهاڳ موجب، سنڌ ۾ لڳ ڀڳ پنجن سالن جي رهائش دوران کيس اهڙي جامع ڪتاب جي کوٽ محسوس ٿي، جنهن ۾ مقامي ماڻهن جي گهريلو زندگي، مذهبي عقيدن، رسم و رواج ۽ سماجي حالتن بابت تفصيلي ڄاڻ موجود هجي.<ref name="Burton1851"/> برٽن جي سنڌ بابت تحقيق کي جديد تاريخنگاريءَ ۾ نوآبادياتي علم جي پيداوار جي پسمنظر ۾ پڻ ڏٺو ويو آهي. محقق اندرا گهوش پنهنجي مطالعي ''Imperial Player: Richard Burton in Sindh'' ۾ برٽن جي سنڌ واري تجربي ۽ سندس سفرنامن کي برطانوي سامراجي طاقت، ثقافتي مشاهدي ۽ ليکڪ جي شخصيت جي لاڳاپن جي روشنيءَ ۾ بحث هيٺ آندو آهي.<ref name="Ghose2006"/> === سنڌ مان واپسي ۽ ابتدائي تصنيفون === برٽن 1848ع ۾ سنڌ ڇڏي. سنڌ ۾ رهائش دوران گڏ ڪيل مواد بعد ۾ سندس ڪيترين تصنيفن جو بنياد بڻيو. 1851ع ۾ سندس سنڌ بابت ٻه اهم ڪتاب شايع ٿيا: * ''Scinde; or, The Unhappy Valley'' (سنڌ يا ڏکويل وادي)، ٻن جلدن ۾؛ * ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' (سنڌ ۽ سنڌو ماٿريءَ ۾ رهندڙ قومون). 1852ع ۾ سندس ڪتاب ''Falconry in the Valley of the Indus'' (سنڌو ماٿريءَ ۾ بازن سان شڪار) شايع ٿيو، جنهن ۾ بازداري ۽ شڪار سان لاڳاپيل روايتن جو احوال ڏنل آهي.<ref name="BurtonBibliography">{{cite web |title=Major Works of Richard Francis Burton |url=https://static.burtoniana.org/books/index.htm |website=Burtoniana |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> اهي ڪتاب سنڌ جي اڻويهين صديءَ جي سماجي، لساني ۽ ثقافتي تاريخ بابت اهم ابتدائي ماخذ آهن. انهن جي مطالعي وقت برٽن جي ذاتي مشاهدن، ٻڌل روايتن ۽ نوآبادياتي تعبيرن جي وچ ۾ فرق رکڻ ضروري آهي. == سنڌ بابت علمي ۽ تحقيقي خدمتون == [[فائل:Richard-Francis-Burton-by-Lock-&-Whitfield,-1876.png|thumb|upright|رچرڊ فرانسس برٽن جي 1876ع واري تصوير، جيڪا لاڪ ۽ وِٽفيلڊ جي فوٽوگرافي اسٽوڊيو ۾ ورتي وئي.]] [[سنڌ]] ۾ رهائش دوران رچرڊ فرانسس برٽن فوجي ذميوارين سان گڏ تاريخ، جاگرافي، ٻولين، مقامي ادب، مذهبي عقيدن، سماجي رسمن ۽ ماڻهن جي روزمره زندگيءَ بابت مواد گڏ ڪيو. سندس سنڌ بابت تحقيق جا نتيجا سرڪاري رپورٽن، علمي مقالن ۽ سفرنامن جي صورت ۾ شايع ٿيا. برٽن جي سنڌ بابت لکڻين ۾ ٻن قسمن جو مواد نمايان آهي: پهريون، سندس ذاتي سفرن ۽ مشاهدن تي ٻڌل احوال؛ ٻيو، مقامي ماڻهن، عالمن، استادن ۽ ٻين ڄاڻ رکندڙ شخصيتن کان حاصل ڪيل روايتون ۽ معلومات. انهيءَ ڪري سندس تصنيفون تاريخي ماخذ هجڻ سان گڏ برطانوي نوآبادياتي دور جي علمي سوچ جو پڻ اظهار ڪن ٿيون.<ref name="Ghose2006"/><ref name="Kennedy2005"/> === سنڌ بابت شروعاتي سرڪاري رپورٽون === برٽن جي سنڌ بابت تحقيق صرف سندس مشهور ڪتابن تائين محدود نه هئي. 1847ع ۽ 1848ع ۾ هن سنڌ جي آبادي، رسم و رواج، ٻولين، ادب، زراعت ۽ وقت جي حساب بابت ٻه اهم رپورٽون پڻ تيار ڪيون، جيڪي بمبئي حڪومت جي سرڪاري رڪارڊن ۾ شايع ٿيون.<ref name="BurtonMinorWorks">{{cite web |title=Shorter Works by Richard Francis Burton |url=https://burtoniana.org/minor/by-year/index.htm |website=Burtoniana |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> ==== سنڌ جي آبادي، رسم و رواج، ٻولي ۽ ادب بابت نوٽس (1847ع) ==== 1847ع ۾ برٽن جو مقالو ''Notes Relative to the Population of the Sind; and the Customs, Language, and Literature of the People'' (سنڌ جي آبادي، ماڻهن جي رسم و رواج، ٻولي ۽ ادب بابت نوٽس) شايع ٿيو. هي مقالو ''Bombay Government Records'' جي نئين سلسلي جي سترهين نمبر، ٻئي حصي، صفحن 637 کان 657 تائين شايع ٿيو.<ref name="Burton1847">{{cite report |last=Burton |first=Richard F. |title=Notes Relative to the Population of the Sind; and the Customs, Language, and Literature of the People |work=Bombay Government Records |series=New Series |number=17 |volume=Part 2 |pages=637–657 |year=1847 |language=en }}</ref> هن رپورٽ جو موضوع سنڌ جي آبادي ۽ ماڻهن جي سماجي ۽ لساني زندگي هو. ان ۾ مقامي ماڻهن جي روايتن، ٻوليءَ ۽ ادب بابت گڏ ڪيل معلومات پيش ڪئي وئي. اها رپورٽ برٽن جي پوءِ شايع ٿيل ڪتاب ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' جي موضوعاتي پسمنظر کي سمجهڻ لاءِ اهم آهي. ==== سنڌ ۾ وقت جي ورهاست، زراعت ۽ نشي آور شين بابت نوٽس (1848ع) ==== 1848ع ۾ برٽن جو ٻيو مقالو ''Brief Notes Relative to the Division of Time, and Articles of Cultivation in Sind; to Which Are Appended Remarks on the Modes of Intoxication in That Province'' شايع ٿيو. ان جي عنوان جو سنڌي ترجمو '''سنڌ ۾ وقت جي ورهاست، پوکيل فصلن ۽ نشي جي طريقن بابت مختصر نوٽس''' ڪري سگهجي ٿو. هي مقالو ''Bombay Government Records'' جي نئين سلسلي جي سترهين نمبر، ٻئي حصي، صفحن 613 کان 636 تائين شايع ٿيو.<ref name="Burton1848">{{cite report |last=Burton |first=Richard F. |title=Brief Notes Relative to the Division of Time, and Articles of Cultivation in Sind; to Which Are Appended Remarks on the Modes of Intoxication in That Province |work=Bombay Government Records |series=New Series |number=17 |volume=Part 2 |pages=613–636 |year=1848 |language=en }}</ref> هن رپورٽ ۾ سنڌ ۾ وقت جي روايتي حساب، زراعت سان لاڳاپيل موضوعن ۽ نشي آور شين جي استعمال بابت احوال ڏنو ويو. رپورٽ جي تياريءَ سان اسسٽنٽ سرجن جان ايلرٽن اسٽاڪس جو نالو پڻ لاڳاپيل آهي. تحقيق موجب، رپورٽ جي ڪجهه حصن ۾ اسٽاڪس جي شرڪت هئي، جڏهن ته نشي جي طريقن بابت اضافي تبصرا برٽن جي ڪم سان منسوب ڪيا ويا آهن.<ref name="BurtonMinorWorks"/> === سنڌي ٻولي ۽ مقامي لساني روايتون === برٽن کي سنڌي ٻولي ۽ ان جي پاڙيسري ٻولين سان لاڳاپن ۾ خاص دلچسپي هئي. هن سنڌ ۾ رهائش دوران مقامي ماڻهن جي ڳالهائڻ جا طريقا، مختلف لهجا، ٻولين جا لفظ ۽ ادبي روايتون سمجهڻ جي ڪوشش ڪئي. سندس 1851ع واري ڪتاب ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' ۾ سنڌ جي ٻولين ۽ ادب بابت بحث موجود آهي. هن مقامي سماجي ۽ مذهبي زندگيءَ کي سمجهڻ لاءِ ٻوليءَ جي ڄاڻ کي اهميت ڏني.<ref name="Burton1851"/> برٽن جو لساني ڪم اڻويهين صديءَ جي وچ ڌاري سنڌ ۽ ڀرپاسي جي علائقن جي ٻولين بابت يورپي تحقيق جي شروعاتي مثالن مان هڪ آهي. البت سندس دور جي ٻولين جي درجابندي ۽ اصطلاحن کي جديد لسانيات جي درجابنديءَ کان الڳ سمجهڻ گهرجي. === جتڪي، ملتاني ۽ پشتو بابت مقالا === 1849ع ۾ برٽن جا لسانيات بابت مقالا بمبئي شاخ جي رائل ايشياٽڪ سوسائٽيءَ جي رسالي ''Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society'' ۾ شايع ٿيا. انهن ۾ جتڪي يا بيلوچڪي لهجي جي گرامر، ملتاني ٻوليءَ جي گرامر ۽ پشتو ٻوليءَ جي هڪ درسي مجموعي بابت تنقيدي اڀياس شامل هئا.<ref name="DNB"/> ==== جتڪي يا بيلوچڪي لهجي جي گرامر ==== ''A Grammar of the Jataki or Belochki Dialect'' (جتڪي يا بيلوچڪي لهجي جي گرامر) جنوري 1849ع ۾ شايع ٿيو. هي مقالو ''Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society'' جي ٽئين جلد، ٻارهين شماري، صفحن 84 کان 125 تائين شايع ٿيو.<ref name="BurtonJataki1849">{{cite journal |last=Burton |first=Richard F. |title=A Grammar of the Jataki or Belochki Dialect |journal=Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society |volume=3 |issue=12 |pages=84–125 |date=January 1849 |language=en }}</ref> مقالي جي عنوان ۾ استعمال ٿيل ''Jataki'' ۽ ''Belochki'' تاريخي لساني اصطلاح آهن. انهن کي جديد ٻولين جي نالن يا حدن سان بنا تحقيق جي هڪجهڙو سمجهڻ مناسب نه آهي. ==== ملتاني ٻوليءَ جي گرامر ==== برٽن جي شروعاتي تصنيفن بابت ''Dictionary of National Biography'' ۾ ''A Grammar of the Multani Language'' (ملتاني ٻوليءَ جي گرامر) جو ذڪر ملي ٿو ۽ ان کي 1849ع جي لساني مقالن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.<ref name="DNB"/> ملتاني ٻوليءَ جو تعلق موجوده سرائڪي لساني روايت سان آهي. تنهن هوندي به برٽن جي اصل مقالي ۾ استعمال ٿيل اصطلاحن ۽ درجابنديءَ کي انهيءَ دور جي لساني ماحول جي روشنيءَ ۾ سمجهڻ گهرجي. ==== پشتو بابت تنقيدي نوٽس ==== ''Notes and Remarks on Dr. Dorn's Chrestomathy of the Pushtu or Afghan Language'' (ڊاڪٽر ڊورن جي پشتو يا افغان ٻوليءَ جي درسي مجموعي بابت نوٽس ۽ تبصرا) جنوري 1849ع ۾ شايع ٿيو. هي مقالو ''Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society'' جي ٽئين جلد، ٻارهين شماري، صفحن 58 کان 69 تائين موجود آهي.<ref name="BurtonPushtu1849">{{cite journal |last=Burton |first=Richard F. |title=Notes and Remarks on Dr. Dorn's Chrestomathy of the Pushtu or Afghan Language |journal=Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society |volume=3 |issue=12 |pages=58–69 |date=January 1849 |language=en }}</ref> هن مقالي ۾ برٽن پشتو ٻوليءَ بابت ڊاڪٽر ڊورن جي علمي ڪم جو جائزو ورتو. === سنڌي ادب ۽ زباني روايتون === برٽن جي سنڌ بابت ڪتابن ۾ مقامي ٻولين ۽ ادب سان گڏ زباني روايتن، قصن، مذهبي بيانن ۽ سماجي رسمن بابت مواد پڻ موجود آهي. سندس تحقيق جو هڪ اهم پهلو اهو هو ته هن صرف سياسي واقعن يا حڪمرانن جي تاريخ تائين پاڻ کي محدود نه رکيو، پر ماڻهن جي روزمره زندگيءَ، ٻوليءَ ۽ ثقافتي اظهار کي پڻ موضوع بڻايو.<ref name="Burton1851"/> ''Sind Revisited'' ۾ پڻ مقامي قصن ۽ ڏندڪٿائن جا احوال، شاعريءَ جا ترجما ۽ مذهبي روايتن جا بيان ملن ٿا.<ref name="Burton1877"/> انهن لکڻين کي سنڌ جي لوڪ ادب ۽ ثقافتي تاريخ جي مطالعي ۾ مددگار مواد طور استعمال ڪري سگهجي ٿو، پر برٽن جي ترجمن ۽ تشريحن کي اصل سنڌي متنن جو مڪمل متبادل نٿو سمجهي سگهجي. === سنڌ جون قومون، برادريون ۽ سماجي بناوت === برٽن پنهنجي 1851ع واري ڪتاب ۾ سنڌ جي آباديءَ جي مختلف گروهن، مذهبي برادرين ۽ سماجي رسمن بابت معلومات گڏ ڪئي. سندس تحقيق ۾ سنڌ جي ماڻهن جي لباس، رهڻي ڪهڻي، پيشَن، مذهبي روايتن ۽ روزمره لاڳاپن بابت احوال موجود آهن.<ref name="Burton1851"/> ڪتاب جي عنوان ۾ استعمال ٿيل لفظ ''Races'' اڻويهين صديءَ جي يورپي علمي اصطلاحات جو حصو هو. جديد علمي مطالعي ۾ ان کي حياتياتي نسلن جي ثابت ٿيل درجابنديءَ بدران تاريخي ۽ نوآبادياتي اصطلاح طور پڙهڻ ضروري آهي. برٽن جي بيانن ۾ ڪڏهن ڪڏهن ماڻهن ۽ برادرين بابت اهڙا عام نتيجا ۽ قدرائتا فيصلا ملن ٿا، جيڪي سندس دور جي برطانوي سامراجي سوچ سان لاڳاپيل هئا. تنهنڪري سندس لکڻين کي ٻين مقامي ۽ تاريخي ماخذن سان ڀيٽي استعمال ڪرڻ گهرجي.<ref name="Kennedy2005"/><ref name="Ghose2006"/> === سنڌ جي مذهبي زندگي === برٽن سنڌ جي مسلمانن ۽ هندن جي مذهبي روايتن، عبادتگاهن، مذهبي شخصيتن ۽ سماجي رسمن بابت لکيو. هن جي مشاهدي ۾ مذهبي عقيدن سان گڏ انهن جو روزمره زندگيءَ، سماجي لاڳاپن ۽ مقامي ثقافت تي اثر پڻ شامل هو.<ref name="Burton1851"/> سنڌ بابت سندس تصنيفون اڻويهين صديءَ ۾ مذهبي زندگيءَ جي مطالعي لاءِ هڪ همعصر برطانوي ليکڪ جو احوال فراهم ڪن ٿيون. انهن ۾ موجود مذهبي تعبيرون ۽ مختلف برادرين بابت تبصرا برٽن جا ذاتي يا ٻڌل بيان ٿي سگهن ٿا؛ تنهنڪري انهن کي سمورن سنڌ واسين جي گڏيل راءِ يا ثابت ٿيل تاريخي حقيقت طور پيش ڪرڻ مناسب نه آهي. == سنڌ بابت اهم ڪتاب == برٽن سنڌ جي سفرن ۽ تحقيق تي ٻڌل گهٽ ۾ گهٽ چار اهم ڪتاب شايع ڪيا. انهن مان ٽي 1851ع ۽ 1852ع ۾، جڏهن ته چوٿون 1877ع ۾ شايع ٿيو.<ref name="BurtonBibliography"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border:1px solid #8aaac5;" ! style="background:#194d72;color:white;" | سال ! style="background:#194d72;color:white;" | اصل عنوان ۽ سنڌي ترجمو ! style="background:#194d72;color:white;" | بنيادي موضوع ! style="background:#194d72;color:white;" | اشاعتي تفصيل |- | style="background:#e9f3fc;" | 1851ع | ''Scinde; or, The Unhappy Valley'' '''سنڌ يا ڏکويل وادي''' | سنڌ جا سفر، جاگرافي، شهر، سماج ۽ برطانوي انتظام | رچرڊ بينٽلي، لنڊن؛ ٻه جلد |- | style="background:#edf6eb;" | 1851ع | ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' '''سنڌ ۽ سنڌو ماٿريءَ ۾ رهندڙ قومون''' | سنڌ جي آبادي، تاريخ، ٻوليون، مذهبي روايتون ۽ رسم و رواج | ڊبليو. ايڇ. ايلن اينڊ ڪمپني، لنڊن |- | style="background:#fff2e4;" | 1852ع | ''Falconry in the Valley of the Indus'' '''سنڌو ماٿريءَ ۾ بازن سان شڪار''' | بازداري، شڪار جا طريقا ۽ انهن سان لاڳاپيل روايتون | جان وان وورسٽ، لنڊن |- | style="background:#f2eafb;" | 1877ع | ''Sind Revisited'' '''سنڌ جو ٻيهر سفر''' | سنڌ جو ٻيهر مشاهدو، شهر، ريلوي، فوج ۽ سماجي تبديليون | رچرڊ بينٽلي اينڊ سن، لنڊن؛ ٻه جلد |} === سنڌ يا ڏکويل وادي (1851ع) === ''Scinde; or, The Unhappy Valley'' برٽن جي سنڌ بابت شروعاتي سفرنامن مان هڪ آهي. اهو 1851ع ۾ لنڊن مان رچرڊ بينٽليءَ ٻن جلدن ۾ شايع ڪيو.<ref name="BurtonUnhappy">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Scinde; or, The Unhappy Valley |volume=1–2 |publisher=Richard Bentley |location=London |year=1851 |language=en |url=https://burtoniana.org/books/1851-Scinde%20or%20the%20Unhappy%20Valley/index.htm }}</ref> ڪتاب ۾ برٽن سنڌ ۾ پنهنجي رهائش ۽ سفرن دوران ڏٺل جاگرافيائي، سماجي ۽ انتظامي حالتن بابت لکيو. ان ۾ سنڌ جي شهرن، [[سنڌو درياهه]]، مقامي ماڻهن جي رهڻي ڪهڻي، برطانوي فوجي ۽ انتظامي ماحول ۽ علائقي بابت سندس ذاتي مشاهدن جو احوال ملي ٿو. ڪتاب جو عنوان ''The Unhappy Valley'' يعني «ڏکويل وادي» برٽن جي ادبي انداز ۽ سنڌ بابت سندس ذاتي تاثر کي ظاهر ڪري ٿو. ان کي سنڌ جي ماڻهن يا تاريخ بابت غيرجانبدار علمي فيصلو سمجهڻ بدران سفرنامي جي عنوان طور پڙهڻ گهرجي. برٽن جي سفرنامن ۾ واقعاتي بيان سان گڏ ذاتي تبصرا، طنز ۽ ثقافتي مقابلا به ملن ٿا. اهو انداز سندس ٻين سفرنامن ۾ پڻ نمايان آهي.<ref name="Ghose2006"/> === سنڌ ۽ سنڌو ماٿريءَ ۾ رهندڙ قومون (1851ع) === ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus: With Notices of the Topography and History of the Province'' برٽن جي سنڌ بابت مشهور ۽ تفصيلي تصنيفن مان هڪ آهي. هي ڪتاب 1851ع ۾ لنڊن جي ناشر ڊبليو. ايڇ. ايلن اينڊ ڪمپني شايع ڪيو.<ref name="Burton1851"/> ڪتاب جو عنوان سنڌيءَ ۾ '''سنڌ ۽ سنڌو ماٿريءَ ۾ رهندڙ قومون: صوبي جي جاگرافي ۽ تاريخ بابت احوال''' ترجمو ڪري سگهجي ٿو. هن ڪتاب ۾ سنڌ جي جاگرافي، تاريخ، آبادي، ٻولين، سماجي زندگيءَ، مذهبي عقيدن، رسمن ۽ مقامي ثقافت بابت معلومات گڏ ڪئي وئي آهي. برٽن ڪتاب جي مهاڳ ۾ سنڌ بابت اهڙي تصنيف جي ضرورت بيان ڪئي، جيڪا مقامي ماڻهن جي روزمره زندگيءَ ۽ سماجي روايتن بابت جامع معلومات مهيا ڪري. هن ڪتاب جي اهميت جو هڪ سبب اهو آهي ته اهو سنڌ تي برطانوي قبضي کان ٿوري ئي عرصي پوءِ تيار ٿيو، جڏهن علائقي جي سياسي ۽ انتظامي نظام ۾ تبديليون اچي رهيون هيون. ==== ڪتاب جا اهم موضوع ==== ڪتاب ۾ هيٺيان موضوع نمايان آهن: * سنڌ جي جاگرافي ۽ تاريخي پسمنظر؛ * سنڌ جي آبادي ۽ مقامي برادريون؛ * سنڌي ۽ ڀرپاسي جي ٻولين بابت معلومات؛ * ماڻهن جي روزمره زندگي ۽ گهريلو رسمون؛ * مسلمانن ۽ هندن جون مذهبي روايتون؛ * مقامي سماجي ۽ ثقافتي رواج؛ * سنڌ جي ماڻهن بابت برٽن جا مشاهدا ۽ تعبيرون. برٽن جي هن تصنيف کي سنڌ جي تاريخ لاءِ ابتدائي ماخذ طور استعمال ڪري سگهجي ٿو. تنهن هوندي به ڪتاب ۾ پيش ڪيل قومن ۽ برادرين جي درجابندي، مذهبي بيانن ۽ سماجي تبصرن کي جديد تاريخي تحقيق سان ڀيٽڻ ضروري آهي.<ref name="Ghose2006"/> === سنڌو ماٿريءَ ۾ بازن سان شڪار (1852ع) === ''Falconry in the Valley of the Indus'' برٽن جو بازداري ۽ شڪار بابت ڪتاب آهي، جيڪو 1852ع ۾ لنڊن جي ناشر جان وان وورسٽ شايع ڪيو.<ref name="BurtonFalconry1852">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Falconry in the Valley of the Indus |publisher=John Van Voorst |location=London |year=1852 |language=en |url=https://archive.org/details/falconryinvalley00burt }}</ref> [[بازداري]] شڪاري پکين، خاص طور بازن ۽ شاهينن، کي تربيت ڏئي شڪار ڪرڻ جي روايتي فن کي چيو ويندو آهي. برٽن هن ڪتاب ۾ سنڌو ماٿريءَ جي بازداريءَ سان لاڳاپيل تجربن، شڪار جي طريقن ۽ شڪاري پکين بابت معلومات پيش ڪئي. ڪتاب سنڌ جي تاريخي سماج ۾ شڪار ۽ تفريحي سرگرمين جي مطالعي لاءِ مددگار ماخذ آهي. ان سان گڏ اهو برٽن جي دلچسپين جي وسعت کي پڻ ظاهر ڪري ٿو، ڇاڪاڻ ته سندس تحقيق صرف ٻولين، مذهب يا جاگرافيءَ تائين محدود نه هئي. === سنڌ جو ٻيهر سفر (1877ع) === [[فائل:Richard-Francis-Burton-by-Lock-&-Whitfield,-1876 (cropped).png|thumb|upright|رچرڊ فرانسس برٽن، 1876ع. انهيءَ عرصي ۾ هن سنڌ جو ٻيهر سفر ڪيو.]] برٽن سنڌ ڇڏڻ کان لڳ ڀڳ ٽن ڏهاڪن پوءِ 1875ع–1876ع جي سفر دوران پنهنجي گهرواري [[ازابيل برٽن]] سان گڏ سنڌ واپس آيو. هن سفر جا مشاهدا سندس ڪتاب ''Sind Revisited: With Notices of the Anglo-Indian Army; Railroads; Past, Present, and Future, etc.'' ۾ شامل آهن، جيڪو 1877ع ۾ لنڊن مان رچرڊ بينٽلي اينڊ سن ٻن جلدن ۾ شايع ڪيو.<ref name="Burton1877"/> ڪتاب جو عنوان سنڌيءَ ۾ '''سنڌ جو ٻيهر سفر: اينگلو-انڊين فوج، ريلوي، ماضي، حال ۽ مستقبل بابت احوال''' ترجمو ڪري سگهجي ٿو. برٽن هن ڪتاب ۾ سنڌ جي پنهنجي اڳوڻي تجربن کي نئين سفر دوران ڏٺل حالتن سان ڀيٽيو. سندس مشاهدي ۾ شهرن جي ترقي، آمدرفت، ريلوي، فوجي انتظام ۽ سماجي تبديليون شامل هيون. ==== سنڌ جي شهرن جو احوال ==== ''Sind Revisited'' ۾ [[ڪراچي]]، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۽ سنڌ جي ٻين شهرن ۽ علائقن جو ذڪر ملي ٿو. ڪتاب ۾ [[ڪوٽڙي]]، [[سيوهڻ]]، [[روهڙي]]، [[سکر]]، [[شڪارپور]]، [[خيرپور ميرس|خيرپور]] ۽ سنڌو درياهه سان لاڳاپيل سفرن جا احوال پڻ موجود آهن.<ref name="Burton1877"/> برٽن انهن هنڌن جي جاگرافيائي حالتن، تاريخي اهميت، آمدرفت ۽ ماڻهن جي سماجي زندگيءَ بابت پنهنجا مشاهدا پيش ڪيا. هن خاص طور انهن تبديلين تي ڌيان ڏنو، جيڪي سندس پهرين سنڌ واري رهائش کان پوءِ برطانوي انتظام هيٺ آيون هيون. ==== ڪراچي ۽ حيدرآباد ==== برٽن جي ٻيهر سنڌ واري سفر ۾ ڪراچي ۽ حيدرآباد اهم موضوع آهن. ڪراچي بابت سندس لکڻين ۾ بندرگاهه واري شهر جي اهميت، آمدرفت ۽ برطانوي دور جي تبديل ٿيندڙ شهري حالتن جو ذڪر ملي ٿو. حيدرآباد بابت هن تاريخي ۽ سماجي ماحول، مقامي آبادي ۽ شهر جي اهميت تي تبصرا ڪيا.<ref name="Burton1877"/> اهي بيان اڻويهين صديءَ جي پوئين اڌ ۾ سنڌ جي شهري تاريخ جي مطالعي لاءِ هڪ همعصر ماخذ فراهم ڪن ٿا. ==== سنڌو درياهه ۽ ڦليلي ==== برٽن جي ڪتاب ۾ [[سنڌو درياهه]] سان لاڳاپيل سفرن ۽ آبي رستن جو احوال پڻ شامل آهي. ٻئي جلد ۾ [[ڦليلي واهه|ڦليلي]] جي رستي سفر ۽ [[ڪوٽڙي]] ڏانهن سنڌو درياهه ذريعي واپسيءَ بابت جدا عنوان موجود آهن.<ref name="Burton1877"/> انهن احوالن مان سنڌ جي درياهي آمدرفت، آبي جاگرافي ۽ سفر جي روايتي طريقن بابت معلومات حاصل ٿئي ٿي. ==== سنڌو ماٿريءَ جي ريلوي ==== ''Sind Revisited'' جو هڪ اهم موضوع برطانوي دور جي ريلوي ۽ آمدرفت جو نظام آهي. برٽن سنڌ ۾ ريلوي جي ترقي، ان جي موجوده حالت ۽ مستقبل بابت تبصرا ڪيا. هن ريلويءَ کي سنڌ جي شهرن، فوجي ضرورتن ۽ آمدرفت جي نظام سان لاڳاپيل تبديليءَ جي هڪ اهم صورت طور ڏٺو.<ref name="Burton1877"/> برٽن جي ريلوي بابت لکڻين کي ان دور جي برطانوي انتظامي ۽ فوجي مفادن جي پسمنظر ۾ پڻ پڙهڻ گهرجي. ==== اينگلو-انڊين فوج ==== ڪتاب جي مڪمل عنوان مان ئي ظاهر ٿئي ٿو ته برٽن سنڌ جي سفر سان گڏ برطانوي هندستان جي فوج بابت به لکيو. هن فوجي تنظيم، سپاهين، انتظامي ضرورتن ۽ برطانوي فوجي نظام جي مختلف پهلوئن بابت پنهنجا مشاهدا پيش ڪيا.<ref name="Burton1877"/> سندس اڳوڻي فوجي ملازمت سبب اهي تبصرا ذاتي تجربي سان پڻ لاڳاپيل هئا. ==== مذهبي برادريون ۽ سماجي لاڳاپا ==== برٽن پنهنجي ٻيهر سفر واري ڪتاب ۾ سنڌ جي مسلمانن ۽ هندن جي سماجي لاڳاپن، مذهبي روايتن ۽ باهمي تعلقن بابت پڻ لکيو. ڪتاب ۾ مذهبي تبديليءَ ۽ مختلف برادرين جي سماجي حيثيت بابت سندس بيان ملن ٿا.<ref name="Burton1877"/> انهن بيانن کي برٽن جي ذاتي مشاهدي ۽ نوآبادياتي دور جي مذهبي ۽ سماجي تعبيرن طور پڙهڻ ضروري آهي؛ انهن مان ڪنهن به برادريءَ بابت غيرجانبدار ۽ حتمي نتيجا اخذ نٿا ڪري سگهجن. ==== مقامي قصا، ڏندڪٿائون ۽ شاعري ==== ''Sind Revisited'' ۾ مقامي قصن، روايتن، شاعريءَ جي ترجمن ۽ مذهبي ڏندڪٿائن جا احوال پڻ موجود آهن. انهن ۾ «ستن بي سر نبين» بابت هڪ مقامي روايت جو ذڪر پڻ اچي ٿو.<ref name="Burton1877"/> اهڙا بيان سنڌ جي زباني روايتن بابت تاريخي مواد فراهم ڪن ٿا. البت ڏندڪٿائن ۽ مذهبي روايتن کي ثابت ٿيل تاريخي واقعن کان الڳ رکڻ گهرجي. ==== جان بُل جو ادبي ڪردار ==== برٽن پنهنجي ڪتاب ۾ '''مسٽر جان بُل''' (''Mr. John Bull'') نالي هڪ خيالي همسفر کي ادبي وسيلي طور استعمال ڪيو. هو هن ڪردار سان مخاطب ٿي مختلف واقعن، ماڻهن ۽ حالتن بابت تبصرا ڪندو آهي.<ref name="Burton1877"/> جان بُل برطانوي قومي شخصيت جي هڪ روايتي علامت پڻ آهي. ڪتاب ۾ هن ڪردار جي استعمال سان برٽن پنهنجي مشاهدن کي گفتگو ۽ طنزيه تبصرن جي صورت ۾ پيش ڪري سگهيو. ==== برطانوي حڪومت بابت برٽن جا رايا ==== ''Sind Revisited'' جي پڇاڙيءَ ۾ برٽن سنڌ ۾ برطانوي حڪومت جي اثرن بابت پنهنجي راءِ پيش ڪئي. هن صحت ۽ تعليم جي ڪجهه سهولتن ۾ سڌارن کي برطانوي راڄ جي مثبت اثرن طور بيان ڪيو.<ref name="Burton1877"/> بهرحال، اهو برٽن جو تاريخي ۽ سياسي موقف هو. سنڌ ۾ برطانوي قبضي، معاشي تبديلين، سياسي اختيارن جي منتقلي ۽ مقامي آباديءَ تي پوندڙ اثرن جو جامع جائزو وٺڻ لاءِ ٻين تاريخي ماخذن کي پڻ نظر ۾ رکڻ ضروري آهي. == سنڌ بابت تصنيفن ۽ مقالن جي تاريخوار فهرست == {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#174a73;color:#ffffff;" | سال ! style="background:#174a73;color:#ffffff;" | تصنيف يا مقالو ! style="background:#174a73;color:#ffffff;" | موضوع ! style="background:#174a73;color:#ffffff;" | اشاعت |- | style="background:#eaf3fb;" | 1847ع | ''Notes Relative to the Population of the Sind; and the Customs, Language, and Literature of the People'' | سنڌ جي آبادي، رسم و رواج، ٻولي ۽ ادب | ''Bombay Government Records''، نئون سلسلو، نمبر 17، حصو 2، ص 637–657 |- | style="background:#f0f7ed;" | 1848ع | ''Brief Notes Relative to the Division of Time, and Articles of Cultivation in Sind'' | وقت جي حساب، زراعت ۽ نشي جي طريقن بابت نوٽس | ''Bombay Government Records''، نئون سلسلو، نمبر 17، حصو 2، ص 613–636 |- | style="background:#fff3e5;" | 1849ع | ''A Grammar of the Jataki or Belochki Dialect'' | جتڪي يا بيلوچڪي لهجي جي گرامر | ''Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society''، جلد 3، شمارو 12، ص 84–125 |- | style="background:#f3eafa;" | 1849ع | ''A Grammar of the Multani Language'' | ملتاني ٻوليءَ جي گرامر | ابتدائي سوانحي ماخذن ۾ ذڪر؛ مڪمل اصل اشاعتي تفصيلن جي وڌيڪ تصديق گهربل |- | style="background:#eaf3fb;" | 1849ع | ''Notes and Remarks on Dr. Dorn's Chrestomathy of the Pushtu or Afghan Language'' | پشتو بابت تنقيدي لساني اڀياس | ساڳيو رسالو، جلد 3، شمارو 12، ص 58–69 |- | style="background:#f0f7ed;" | 1851ع | ''Scinde; or, The Unhappy Valley'' | سنڌ جو سفرنامو ۽ سماجي مشاهدا | رچرڊ بينٽلي، لنڊن؛ ٻه جلد |- | style="background:#fff3e5;" | 1851ع | ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' | سنڌ جي قومن، تاريخ، جاگرافي، ٻولين ۽ ثقافت جو مطالعو | ڊبليو. ايڇ. ايلن اينڊ ڪمپني، لنڊن |- | style="background:#f3eafa;" | 1852ع | ''Falconry in the Valley of the Indus'' | بازداري ۽ شڪار جون روايتون | جان وان وورسٽ، لنڊن |- | style="background:#eaf3fb;" | 1877ع | ''Sind Revisited'' | سنڌ جو ٻيهر سفر، ريلوي، فوج ۽ سماجي تبديليون | رچرڊ بينٽلي اينڊ سن، لنڊن؛ ٻه جلد |} == سنڌ جي تاريخ ۽ ادب ۾ برٽن جي اهميت == رچرڊ فرانسس برٽن جي سنڌ بابت تصنيفن جي اهميت ان ڪري آهي جو انهن ۾ اڻويهين صديءَ جي وچ ۽ پوئين اڌ ۾ سنڌ جي سماجي، لساني ۽ ثقافتي زندگيءَ بابت همعصر مواد محفوظ ٿيل آهي. سندس 1847ع ۽ 1848ع جون رپورٽون، 1849ع جا لساني مقالا، 1851ع ۽ 1852ع جا ڪتاب ۽ 1877ع جو سفرنامو گڏجي سنڌ بابت سندس تحقيق جي مختلف مرحلن کي ظاهر ڪن ٿا. سنڌ جي تاريخ ۽ ادب جي مطالعي ۾ برٽن جي ڪم مان خاص طور هيٺين موضوعن بابت مواد حاصل ٿئي ٿو: * اڻويهين صديءَ ۾ سنڌ جي آبادي ۽ سماجي بناوت؛ * سنڌي ٻولي، مقامي لهجا ۽ پاڙيسري ٻولين جا لاڳاپا؛ * سنڌ جي زباني روايتن، قصن ۽ شاعريءَ جا احوال؛ * مذهبي عقيدا، رسمون ۽ سماجي لاڳاپا؛ * سنڌ جي شهرن، درياهن ۽ آمدرفت جي تاريخ؛ * زراعت، شڪار ۽ بازداريءَ جون روايتون؛ * برطانوي قبضي کان پوءِ فوجي ۽ انتظامي تبديليون؛ * ريلوي ۽ جديد آمدرفت جي شروعاتي ترقي. سنڌي ادب جي محقق موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ برٽن کي شامل ڪيو ۽ سندس سنڌ بابت تصنيفن جو ذڪر ڪيو.<ref name="Jotwani1996"/> === تاريخي ماخذ طور حدون === برٽن جون لکڻيون پنهنجي دور بابت قيمتي معلومات فراهم ڪن ٿيون، پر انهن کي مڪمل طور غيرجانبدار يا حتمي ماخذ نٿو سمجهي سگهجي. برٽن برطانوي فوج ۽ سفارتي نظام سان لاڳاپيل هو. سندس ڪتابن ۾ سنڌ جي ماڻهن، قومن، مذهبي برادرين ۽ برطانوي انتظام بابت ذاتي رايا ۽ اڻويهين صديءَ جي يورپي سوچ جا اثر موجود آهن.<ref name="Ghose2006"/><ref name="Kennedy2005"/> انهيءَ ڪري جديد تحقيق ۾ سندس تصنيفن کي سنڌي، فارسي، اردو ۽ ٻين مقامي ماخذن سان ڀيٽي پڙهڻ ضروري آهي. برٽن جي ڪتابن جي تاريخي اهميت سندس هر نتيجي جي درست هجڻ ۾ نه، پر ان ڳالهه ۾ آهي ته انهن ۾ سنڌ جي هڪ مخصوص دور بابت مشاهدا، بيان ۽ معلومات محفوظ ٿيل آهن. == عربستان جو سفر ۽ حج (1853ع) == سنڌ ۽ هندستان ۾ رهائش دوران رچرڊ فرانسس برٽن عربي، فارسي، هندستاني ٻولين ۽ اسلامي روايتن بابت ڄاڻ حاصل ڪئي. انهيءَ مطالعي سندس عربستان جي سفر ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1853ع ۾ هن [[مدينو|مديني]] ۽ [[مڪو|مڪي]] جو سفر ڪيو ۽ [[حج]] جا مناسڪ ادا ڪيا.<ref name="Kennedy2005"/><ref name="Lovell1998"/> ان وقت مڪي ۽ مديني جي مقدس مذهبي علائقن ۾ غيرمسلمانن جي داخلا تي پابندي هئي. برٽن پنهنجي سڃاڻپ لڪائي مسلمان مسافر جي حيثيت سان سفر ڪيو. سندس هن سفر کي اڻويهين صديءَ جي يورپي سفرناما نگاريءَ ۾ خاص شهرت حاصل ٿي.<ref name="BurtonPilgrimage1855">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Personal Narrative of a Pilgrimage to El-Medinah and Meccah |volume=1–3 |publisher=Longman, Brown, Green, and Longmans |location=London |year=1855–1856 |language=en |url=https://www.gutenberg.org/ebooks/4657 }}</ref> === سفر جي تياري === برٽن عربستان جي سفر کان اڳ عربي ٻوليءَ، اسلامي عبادتن، مذهبي اصطلاحن، لباس، سماجي آداب ۽ سفر جي روايتن جو مطالعو ڪيو. هن هندستان ۾ رهڻ دوران حاصل ڪيل ٻولين ۽ مذهبي رسمن جي ڄاڻ کي سفر جي تياريءَ ۾ استعمال ڪيو. سندس مقصد صرف مقدس شهرن جو دورو ڪرڻ نه، پر انهن جي مذهبي، سماجي ۽ ثقافتي زندگيءَ جو تفصيلي مشاهدو پڻ هو.<ref name="Rice1990"/><ref name="BurtonPilgrimage1855"/> برٽن پنهنجي سفر ۾ مختلف وقتن تي فارسي نسل جي مسلمان مسافر ۽ درويش يا شيخ جهڙيون سڃاڻپون اختيار ڪيون. سندس سفرنامي موجب، هن اهڙي لباس ۽ طرزِ گفتگو اختيار ڪئي، جيڪا مقامي ماحول ۾ سندس غيرملڪي هجڻ کي لڪائڻ ۾ مددگار ٿي سگهي.<ref name="BurtonPilgrimage1855"/> === مصر کان عربستان تائين === 1853ع ۾ برٽن انگلينڊ مان نڪري [[مصر]] پهتو. هن [[اسڪندريه]] ۽ [[قاهره]] ۾ وقت گذاريو ۽ پوءِ [[سوئيز]] جي رستي [[ڳاڙهو سمنڊ|ڳاڙهي سمنڊ]] ڏانهن روانو ٿيو. سفر دوران هن مسلمان مسافرن، واپارين ۽ حج تي ويندڙ ماڻهن سان گڏ سفر ڪيو. عربستان پهچڻ کان پوءِ هن [[ينبع]] جي رستي مديني ڏانهن سفر جاري رکيو.<ref name="BurtonPilgrimage1855"/> برٽن پنهنجي سفرنامي ۾ قافلن، رهائش، کاڌي، سفر جي ڏکيائين، رستن ۽ مقامي ماڻهن جي رسم و رواج بابت تفصيلي احوال ڏنو. === مديني جو سفر === برٽن جولاءِ 1853ع ۾ مديني پهتو. هن شهر ۾ رهائش دوران [[مسجد نبوي]]، مذهبي زندگيءَ، زيارت جي روايتن ۽ شهر جي سماجي حالتن جو مشاهدو ڪيو. سندس سفرنامي ۾ مديني جي گهٽين، بازارن، رهائشي علائقن، مذهبي عمارتن ۽ مقامي ماڻهن بابت تفصيل ملن ٿا.<ref name="BurtonPilgrimage1855"/> هن مديني جي تاريخي ۽ مذهبي اهميت سان گڏ شهر جي جاگرافي ۽ آباديءَ بابت پڻ لکيو. برٽن جا اهي بيان اڻويهين صديءَ جي وچ ڌاري مديني جي شهري ۽ سماجي تاريخ جي مطالعي لاءِ هڪ همعصر سفرنامي جو مواد فراهم ڪن ٿا. === مڪي جو سفر ۽ حج جا مناسڪ === مديني کان پوءِ برٽن حج جي قافلي سان گڏ مڪي ڏانهن روانو ٿيو. سيپٽمبر 1853ع ۾ هو مڪي پهتو. هن [[ڪعبو|ڪعبي]] جو طواف ڪيو ۽ حج جي ٻين مناسڪن ۾ شرڪت ڪئي. پنهنجي سفرنامي ۾ هن [[مسجد الحرام]]، ڪعبي، [[صفا ۽ مروه]]، [[عرفات]]، [[مزدلفه]] ۽ [[منى]] بابت تفصيلي بيان پيش ڪيا.<ref name="BurtonPilgrimage1855"/> برٽن مذهبي عبادتن سان گڏ حج جي انتظام، حاجين جي آمدرفت، مختلف علائقن مان ايندڙ ماڻهن، بازارن، رهائش ۽ سماجي ماحول بابت پڻ لکيو. سندس سفرنامي جي هڪ خاص ڳالهه اها آهي ته هن مقدس شهرن کي صرف مذهبي مرڪزن طور نه، پر رهائشي، واپاري ۽ ثقافتي شهرن طور پڻ بيان ڪيو. === ڇا برٽن مڪي پهچندڙ پهريون غيرمسلمان يورپي هو؟ === برٽن کي ڪڏهن ڪڏهن مڪي ۾ داخل ٿيندڙ پهريون غيرمسلمان يورپي چيو ويندو آهي، پر اها دعويٰ تاريخي طور درست نه آهي. هن کان اڳ اطالوي مسافر [[لودووڪو دي وارٿيما]] سورهين صديءَ جي شروعات ۾ مڪي پهتو هو. سوئس محقق [[يوهان لڊوگ برڪهارٽ]] پڻ 1814ع ۾ مڪي جو سفر ڪيو ۽ 1815ع ۾ حج ادا ڪيو.<ref name="Burckhardt1829">{{cite book |last=Burckhardt |first=John Lewis |title=Travels in Arabia: Comprehending an Account of Those Territories in Hedjaz Which the Mohammedans Regard as Sacred |publisher=Henry Colburn |location=London |year=1829 |language=en }}</ref> انهيءَ ڪري برٽن جي اهميت مڪي پهچندڙ پهريون غيرمسلمان هجڻ ۾ نه، پر سندس سفرنامي جي تفصيل، مشاهدي جي انداز ۽ يورپي پڙهندڙن ۾ ان جي اثر ۾ آهي. === سفرنامي جي اشاعت === برٽن عربستان جي سفر بابت ''Personal Narrative of a Pilgrimage to El-Medinah and Meccah'' (مديني ۽ مڪي جي زيارت جو ذاتي سفرنامو) لکيو. هي ڪتاب 1855ع ۽ 1856ع ۾ ٽن جلدن ۾ شايع ٿيو ۽ سندس مشهور تصنيفن مان هڪ بڻيو.<ref name="BurtonPilgrimage1855"/> ڪتاب ۾ عربستان جي جاگرافي، مذهبي زندگي، قافلن، سماجي روايتن، مقامي ماڻهن ۽ سفر جي مشڪلاتن بابت تفصيلي احوال موجود آهي. برٽن جي سفرنامي کي اڻويهين صديءَ جي عربستان بابت يورپي علمي ادب ۾ اهم جاءِ حاصل ٿي، جيتوڻيڪ ان ۾ سندس ذاتي رايا ۽ ان دور جون ثقافتي تعبيرون پڻ شامل آهن.<ref name="Kennedy2005"/> === سفر سان لاڳاپيل تڪراري دعوائون === برٽن جي حج واري سفر بابت ڪجهه سوانحي ڪتابن ۾ اهڙا قصا ملن ٿا، جن ۾ سندس سڃاڻپ ظاهر ٿيڻ جي خطري ۽ مبينا تشدد جو ذڪر ڪيو ويو آهي. انهن مان هڪ دعويٰ اها آهي ته هن پنهنجي سڃاڻپ بچائڻ لاءِ ڪنهن ماڻهوءَ کي قتل ڪيو. اهڙي واقعي جي آزاد ۽ قابلِ اعتماد تاريخي تصديق موجود نه آهي؛ برٽن پاڻ به اهڙي الزام کي رد ڪيو هو.<ref name="Lovell1998"/><ref name="Rice1990"/> تنهنڪري هن دعويٰ کي ثابت ٿيل واقعي بدران برٽن جي زندگيءَ سان لاڳاپيل هڪ غيرتصديق ٿيل روايت طور سمجهڻ گهرجي. == صوماليا ۽ هرر جون مهمون (1854ع–1855ع) == [[فائل:Old City (Jugal) Top view of Jugol 10.jpg|thumb|260px|[[هرر]] جي تاريخي قلعي بند شهر جو مٿان کان منظر، جنهن جو رچرڊ فرانسس برٽن 1855ع ۾ دورو ڪيو.]] عربستان جي سفر کان پوءِ برٽن جي دلچسپي آفريڪا جي اتر اوڀر وارن علائقن ڏانهن وڌي. هن [[صوماليا]]، [[جبوتي]] ۽ موجوده [[ايٿوپيا]] جي اوڀر وارن علائقن ۾ سفر ۽ تحقيق ڪئي. انهن سفرن ۾ [[هرر]] جو دورو سندس اهم ڪاميابين مان هڪ هو. برٽن پنهنجي سفرن جا احوال ''First Footsteps in East Africa'' نالي ڪتاب ۾ شايع ڪيا.<ref name="BurtonFirstFootsteps1856">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=First Footsteps in East Africa; or, An Exploration of Harar |publisher=Longman, Brown, Green, and Longmans |location=London |year=1856 |language=en }}</ref> === مهم جو پسمنظر === اڻويهين صديءَ جي وچ ڌاري يورپي جاگرافيدانن ۽ برطانوي اختيارين کي اوڀر آفريڪا جي اندرين علائقن بابت محدود سڌي ڄاڻ هئي. برٽن کي هن علائقي جي ٻولين، واپاري رستن، شهرن، سياسي حالتن ۽ جاگرافيءَ بابت معلومات گڏ ڪرڻ ۾ دلچسپي هئي. انهيءَ سلسلي ۾ هن [[عدن]] کي پنهنجي سفرن جو هڪ اهم مرڪز بڻايو.<ref name="Rice1990"/> === زيلع کان هرر تائين === 1854ع جي آخر ۾ برٽن [[زيلع]] کان هرر ڏانهن روانو ٿيو. سندس سفر ۾ مقامي رهنمائن، مترجمن، قافلي جي ماڻهن ۽ ٻين مددگارن جو اهم ڪردار هو. هو جنوري 1855ع ۾ هرر پهتو، جيڪو ان وقت هڪ اهم اسلامي، واپاري ۽ ثقافتي شهر هو.<ref name="BurtonFirstFootsteps1856"/> برٽن شهر جي حڪمران، بازارن، مذهبي زندگي، آبادي ۽ واپاري لاڳاپن بابت معلومات گڏ ڪئي. هن هرر جي سماجي ۽ سياسي حالتن کي پنهنجي سفرنامي ۾ بيان ڪيو ۽ شهر جي اهميت کي يورپي پڙهندڙن تائين پهچايو. === هرر پهچڻ جي تاريخي اهميت === برٽن کي عام طور هرر ۾ داخل ٿيندڙ اوائلي يورپي سياحن مان هڪ طور ياد ڪيو ويندو آهي. بهرحال، هرر اڳ ئي مقامي ۽ علائقائي مسلمان واپارين، عالمن ۽ مسافرن جي ڄاتل سڃاتل شهرن مان هو. تنهنڪري برٽن جي سفر کي شهر جي «دريافت» چوڻ بدران هڪ يورپي مسافر جي دستاويزي دوري طور بيان ڪرڻ وڌيڪ درست آهي. برٽن جي هرر بابت لکڻين جي اهميت سندس مشاهدي، جاگرافيائي بيان ۽ ان دور جي شهر بابت محفوظ ڪيل معلومات ۾ آهي.<ref name="Ghose2006"/> === بربرا واري مهم === 1855ع ۾ برٽن ٻين يورپي مهم جوئن سان گڏ [[بربرا]] واري علائقي ۾ هڪ نئين مهم ۾ شامل ٿيو. هن مهم ۾ [[جان هيننگ اسپيڪ]]، ليفٽيننٽ جي. اي. هرن ۽ وليم اسٽرويان پڻ شامل هئا. مهم دوران سندن ڪئمپ تي هٿياربند حملو ٿيو. وليم اسٽرويان مارجي ويو، جڏهن ته برٽن ۽ اسپيڪ زخمي ٿيا.<ref name="McLynn1990"/><ref name="Lovell1998"/> === برٽن جي چهري تي زخم === بربرا واري حملي دوران هڪ نيزو برٽن جي چهري مان گذريو ۽ کيس سخت زخم رسيو. هن زخم جو نشان سندس چهري تي باقي زندگي موجود رهيو. سندس پوءِ واري تصويرن ۽ سوانحي احوالن ۾ انهيءَ زخم جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Rice1990"/> حملي کان پوءِ مهم ختم ٿي وئي ۽ بچيل مهم جو واپس موٽيا. === پهريان قدم اوڀر آفريڪا ۾ === 1856ع ۾ برٽن ''First Footsteps in East Africa; or, An Exploration of Harar'' (اوڀر آفريڪا ۾ پهريان قدم، يا هرر جي ڳولا) شايع ڪيو. ڪتاب ۾ زيلع، هرر، صومالي علائقن، مقامي ماڻهن، ٻولين، واپار، مذهبي زندگي ۽ سفر جي حالتن بابت معلومات شامل آهي.<ref name="BurtonFirstFootsteps1856"/> هي ڪتاب برٽن جي آفريڪي سفرنامن جي سلسلي ۾ اهم جاءِ رکي ٿو. ان جي باوجود، مقامي ماڻهن ۽ سماجي گروهن بابت سندس ڪجهه بيان نوآبادياتي دور جي تعصبن کان آزاد نه آهن؛ تنهنڪري انهن کي جديد آفريڪي تاريخ ۽ انسانيات جي تحقيق سان ڀيٽڻ ضروري آهي. == ڪريميا جي جنگ سان لاڳاپو == 1850ع واري ڏهاڪي ۾ برٽن جي فوجي زندگيءَ جو هڪ ٻيو مرحلو [[ڪريميا جي جنگ]] سان لاڳاپيل هو. هن [[بيشي بازوق]] (''Bashi-bazouks'') نالي عثماني غيرباقاعده فوجي دستن سان لاڳاپيل ذميوارين ۾ حصو ورتو. اهي دستا عثماني فوجي نظام جو حصو هئا، پر سندن تنظيم ۽ نظم و ضبط باقاعده فوج کان مختلف هو.<ref name="Wright1906"/><ref name="McLynn1990"/> برٽن جي هن فوجي وابستگيءَ جو عرصو نسبتاً مختصر رهيو. انتظامي اختلافن ۽ تنظيم سان لاڳاپيل مسئلن سبب سندس خدمتون ڊگهي عرصي تائين جاري نه رهيون. سندس فوجي زندگيءَ ۾ هندستان ۽ سنڌ جي ملازمت کان پوءِ هي مرحلو اهم هو، ڇاڪاڻ ته ان کان پوءِ سندس ڌيان وڏي پيماني تي جاگرافيائي سفرن ۽ تحقيق ڏانهن وڌيو. == آفريڪا جي وڏين ڍنڍن جي ڳولا (1856ع–1859ع) == [[فائل:Lake Tanganyika.jpg|thumb|[[ڍنڍ ٽانگانيڪا]]، جنهن تائين برٽن ۽ اسپيڪ جي مهم فيبروري 1858ع ۾ پهتي.]] 1850ع واري ڏهاڪي ۾ آفريڪا جي اندروني جاگرافي ۽ [[نيل درياهه]] جي سرچشمي بابت يورپي جاگرافيدانن ۾ وڏي دلچسپي هئي. برٽن ۽ [[جان هيننگ اسپيڪ]] اوڀر آفريڪا جي اندرين علائقن ڏانهن هڪ مهم ڪئي، جنهن جو مقصد وڏين ڍنڍن، واپاري رستن ۽ نيل درياهه جي سرچشمي بابت معلومات حاصل ڪرڻ هو.<ref name="BurtonLakeRegions1860">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=The Lake Regions of Central Africa: A Picture of Exploration |volume=1–2 |publisher=Longman, Green, Longman, and Roberts |location=London |year=1860 |language=en }}</ref> === رائل جاگرافيائي سوسائٽيءَ جي مدد === برٽن جي آفريڪي مهم کي [[رائل جاگرافيائي سوسائٽي]] جي حمايت حاصل هئي. مهم ۾ برٽن اڳواڻ ۽ اسپيڪ سندس ساٿي هو. ٻنهي کي جاگرافيائي مشاهدي، سفر، رستن جي سڃاڻپ ۽ آفريڪا جي اندرين علائقن بابت معلومات گڏ ڪرڻ جي ذميواري هئي.<ref name="McLynn1990"/> ان وقت يورپي نقشن ۾ آفريڪا جي ڪيترن اندرين علائقن بابت معلومات نامڪمل هئي، جيتوڻيڪ اهي علائقا مقامي آباديءَ، واپارين ۽ مسافرن کي اڳ ئي ڄاتل هئا. === زنجبار کان اندروني آفريڪا ڏانهن === مهم جو اهم سامونڊي مرڪز [[زنجبار]] هو. برٽن ۽ اسپيڪ اوڀر آفريڪا جي ساحلي علائقي کان اندرين حصن ڏانهن روانا ٿيا. سندن سفر ۾ آفريڪي رهنمائن، باربردارن، واپارين، مترجمن ۽ قافلي جي ٻين ماڻهن اهم ڪردار ادا ڪيو. مقامي رستن، پاڻيءَ جي هنڌن، رهائش ۽ واپار بابت انهن ماڻهن جي ڄاڻ کان سواءِ اهڙو سفر ممڪن نه هو.<ref name="BurtonLakeRegions1860"/> === سيدي مبارڪ بمبئي ۽ مقامي ساٿي === [[سيدي مبارڪ بمبئي]] اوڀر آفريڪا جي مشهور رهنمائن مان هڪ هو، جنهن برٽن ۽ اسپيڪ جي مهم ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هو اڳتي هلي آفريڪا جي ٻين يورپي مهمن سان پڻ لاڳاپيل رهيو. برٽن ۽ اسپيڪ جي مهم جي تاريخ کي صرف ٻن يورپي سياحن جي ڪاميابيءَ طور پيش ڪرڻ نامڪمل آهي، ڇاڪاڻ ته ان ۾ مقامي آفريڪي ماڻهن جي ڄاڻ، محنت ۽ رهنمائي بنيادي اهميت رکي ٿي.<ref name="Jeal2011">{{cite book |last=Jeal |first=Tim |title=Explorers of the Nile: The Triumph and Tragedy of a Great Victorian Adventure |publisher=Yale University Press |location=New Haven |year=2011 |language=en |isbn=978-0-300-14935-7 }}</ref> === سفر جون ڏکيائون === آفريڪا جي اندروني سفر دوران برٽن ۽ اسپيڪ کي بيمارين، ٿڪاوٽ، موسمي حالتن، رسد جي مسئلن ۽ ٻين ڏکيائين کي منهن ڏيڻو پيو. ٻئي مهم جو مختلف وقتن تي سخت بيمار ٿيا. انهن حالتن سندن سفر جي رفتار ۽ جاگرافيائي مشاهدي جي صلاحيت تي اثر وڌو.<ref name="BurtonLakeRegions1860"/> مهم جي ڪاميابيءَ ۾ مقامي ماڻهن جي مدد، رستن بابت معلومات ۽ قافلي جي تنظيم اهم هئي. == ڍنڍ ٽانگانيڪا تائين پهچڻ (1858ع) == فيبروري 1858ع ۾ برٽن ۽ اسپيڪ جي مهم [[ڍنڍ ٽانگانيڪا]] تائين پهتي. هيءَ اوڀر آفريڪا جي وڏين ڍنڍن مان هڪ آهي ۽ موجوده تنزانيا، ڪانگو جي جمهوري جمهوريه، برونڊي ۽ زامبيا جي سرحدي علائقن سان لاڳاپيل آهي. برٽن ۽ اسپيڪ يورپي جاگرافيائي ادب ۾ ڍنڍ بابت تفصيلي مشاهدا پيش ڪندڙ اوائلي مهم جوئن مان هئا.<ref name="BurtonLakeRegions1860"/> === ڍنڍ جي جاگرافي === برٽن ڍنڍ ٽانگانيڪا جي پاڻيءَ، ڀرپاسي جي زمين، آباديءَ ۽ سفر جي رستن بابت معلومات گڏ ڪئي. هن ڍنڍ جي اهميت کي نيل درياهه جي سرچشمي بابت هلندڙ بحث سان ڳنڍيو. بهرحال، ان وقت موجود معلومات جي بنياد تي ڍنڍ ۽ نيل درياهه جي آبي نظام جو صحيح لاڳاپو طئي ڪرڻ آسان نه هو. === مقامي ڄاڻ جي اهميت === ڍنڍ ٽانگانيڪا برٽن ۽ اسپيڪ جي اچڻ کان اڳ ئي مقامي ماڻهن، واپارين ۽ علائقائي مسافرن کي معلوم هئي. انهيءَ ڪري «ڍنڍ جي دريافت» وارو اصطلاح صرف يورپي نقشن ۽ جاگرافيائي علم ۾ ان جي داخلا جي مخصوص معنيٰ ۾ استعمال ڪري سگهجي ٿو. جديد تاريخي مطالعي ۾ مقامي آفريڪي آباديءَ جي اڳوڻي ڄاڻ ۽ سفرن ۾ سندن ڪردار کي تسليم ڪيو وڃي ٿو.<ref name="Jeal2011"/> == جان هيننگ اسپيڪ ۽ ڍنڍ وڪٽوريا == [[فائل:JH Speke.jpg|thumb|upright|[[جان هيننگ اسپيڪ]] (1827ع–1864ع)، جيڪو رچرڊ فرانسس برٽن سان گڏ آفريڪا جي مهم ۾ شامل هو ۽ پوءِ نيل درياهه جي سرچشمي بابت سندس اختلاف پيدا ٿيا.]] 1858ع ۾ برٽن ۽ اسپيڪ جي مهم دوران ٻنهي جي تحقيق جا رستا ڪجهه وقت لاءِ جدا ٿيا. برٽن جي بيماريءَ ۽ ٻين حالتن سبب اسپيڪ اتر طرف هڪ جدا سفر ڪيو ۽ آگسٽ 1858ع ۾ [[ڍنڍ وڪٽوريا]] تائين پهتو. اسپيڪ هن ڍنڍ کي برطانوي راڻي [[راڻي وڪٽوريا|وڪٽوريا]] جي نالي سان منسوب ڪيو.<ref name="Jeal2011"/> === نيل درياهه جي سرچشمي بابت اسپيڪ جو نظريو === اسپيڪ جو خيال هو ته ڍنڍ وڪٽوريا نيل درياهه جي اهم سرچشمن مان هڪ آهي. هن پنهنجي مشاهدي ۽ مقامي معلومات جي بنياد تي اهو نتيجو پيش ڪيو، جيتوڻيڪ ان وقت هن ڍنڍ مان نيل درياهه جي نڪرڻ واري رستي جو مڪمل سڌو مشاهدو نه ڪيو هو. برٽن اسپيڪ جي نتيجي کي فوري طور قبول نه ڪيو ۽ وڌيڪ ثبوتن جي ضرورت تي زور ڏنو.<ref name="McLynn1990"/><ref name="Jeal2011"/> === برٽن ۽ اسپيڪ جو اختلاف === برٽن ۽ اسپيڪ جي وچ ۾ اختلاف جا ڪيترائي سبب هئا، جن ۾ نيل درياهه جي سرچشمي بابت مختلف نظريا، مهم جي اڳواڻي، علمي شهرت ۽ دريافتن جو اعزاز شامل هئا. اسپيڪ جي انگلينڊ واپسيءَ کان پوءِ سندس نتيجن کي وڏي توجهه ملي. برٽن ان ڳالهه تي ناراض ٿيو ته سندس خيال ۾ مهم جي گڏيل ڪم ۽ اڳواڻيءَ کي مناسب اهميت نه ڏني وئي هئي.<ref name="McLynn1990"/> اختلاف آهستي آهستي علمي بحث کان ذاتي ۽ عوامي تڪرار ۾ تبديل ٿي ويو. === ٻي آفريڪي مهم === اسپيڪ پوءِ [[جيمس آگسٽس گرانٽ]] سان گڏ اوڀر آفريڪا جي هڪ ٻي مهم ڪئي. هن مهم دوران اسپيڪ ڍنڍ وڪٽوريا جي اترئين حصي ۽ نيل درياهه سان ان جي لاڳاپي بابت وڌيڪ معلومات حاصل ڪئي. 1862ع ۾ هن ڍنڍ وڪٽوريا مان نڪرندڙ پاڻيءَ جي رستي جو مشاهدو ڪيو، جنهن سندس اڳوڻي نظريي کي وڌيڪ مضبوط ڪيو.<ref name="Jeal2011"/> == نيل درياهه جي سرچشمي بابت بحث == [[نيل درياهه]] جي سرچشمي بابت سوال اڻويهين صديءَ جي جاگرافيائي تحقيق جي اهم مسئلن مان هڪ هو. برٽن، اسپيڪ ۽ ٻين محققن وٽ ان بابت مختلف نظريا هئا. برٽن وڌيڪ احتياط سان جاگرافيائي ثبوت گڏ ڪرڻ جو حامي هو، جڏهن ته اسپيڪ ڍنڍ وڪٽوريا کي نيل درياهه جي اهم سرچشمي طور پيش ڪيو.<ref name="Jeal2011"/> === علمي بحث جي تياري === 1864ع ۾ برٽن ۽ اسپيڪ جي وچ ۾ نيل درياهه جي سرچشمي بابت هڪ عوامي علمي بحث ٿيڻ جو امڪان هو. ٻنهي جي اختلافن سبب اهو بحث وڏي دلچسپيءَ جو موضوع بڻجي چڪو هو. پر بحث کان ٿورو اڳ اسپيڪ جي وفات ٿي وئي. === اسپيڪ جي وفات (1864ع) === جان هيننگ اسپيڪ 15 سيپٽمبر 1864ع تي انگلينڊ ۾ شڪار دوران بندوق جي گولي لڳڻ سبب فوت ٿيو. سرڪاري جاچ ۾ سندس موت کي حادثاتي قرار ڏنو ويو، جيتوڻيڪ پوءِ جي ڪجهه سوانحي بحثن ۾ واقعي جي حالتن بابت سوال اٿاريا ويا.<ref name="Jeal2011"/><ref name="McLynn1990"/> اسپيڪ جي وفات سبب برٽن ۽ اسپيڪ جي وچ ۾ طئي ٿيل عوامي بحث ٿي نه سگهيو. === جديد جاگرافيائي سمجهاڻي === جديد جاگرافيءَ موجب ڍنڍ وڪٽوريا [[اڇي نيل]] جي آبي نظام جو اهم ذريعو آهي. تنهن هوندي به نيل درياهه جي سڀ کان پري سرچشمي جي سڃاڻپ وڌيڪ پيچيده سوال آهي، ڇاڪاڻ ته ڍنڍ وڪٽوريا ۾ ڪيترائي درياهه ڇوڙ ڪن ٿا. انهيءَ ڪري اسپيڪ جي نتيجي کي نيل جي آبي نظام بابت هڪ اهم تاريخي اڳڀرائي طور سمجهڻ گهرجي، نه ته نيل جي سڀني سرچشمن بابت آخري ۽ مڪمل وضاحت طور. == آفريڪا جي ڍنڍن بابت برٽن جو ڪتاب == 1860ع ۾ برٽن ''The Lake Regions of Central Africa: A Picture of Exploration'' (وچ آفريڪا جي ڍنڍن وارا علائقا: ڳولا جي هڪ تصوير) ٻن جلدن ۾ شايع ڪيو. هي ڪتاب سندس آفريڪي مهم، سفر جي رستن، ڍنڍ ٽانگانيڪا، مقامي آبادي، واپار، جاگرافي ۽ سفر جي ڏکيائين بابت تفصيلي احوال تي ٻڌل آهي.<ref name="BurtonLakeRegions1860"/> ڪتاب ۾ برٽن آفريڪا جي سماجي ۽ ثقافتي زندگيءَ بابت پڻ لکيو، پر سندس ڪجهه تبصرا اڻويهين صديءَ جي يورپي نسلي ۽ نوآبادياتي سوچ جي اثر هيٺ هئا. انهيءَ ڪري جديد تاريخي تحقيق ۾ سندس ڪتاب کي همعصر سفرنامي ۽ نوآبادياتي علمي دستاويز ٻنهي حيثيتن سان پڙهيو وڃي ٿو.<ref name="Ghose2006"/> == آفريڪي مهمن جي تاريخي اهميت == برٽن جون آفريڪي مهمون يورپي جاگرافيائي تحقيق جي تاريخ ۾ اهم آهن. هن هرر، صومالي علائقن، اوڀر آفريڪا جي واپاري رستن ۽ ڍنڍ ٽانگانيڪا بابت تفصيلي معلومات شايع ڪئي. انهن سفرن سان گڏ برٽن ۽ اسپيڪ جي وچ ۾ نيل درياهه جي سرچشمي بابت اختلاف به جاگرافيائي تحقيق جي تاريخ جو مشهور واقعو بڻيو. جديد مطالعي ۾ انهن مهمن جي اهميت کي مقامي آفريڪي رهنمائن، مترجمن، باربردارن، واپارين ۽ ڄاڻ رکندڙ ماڻهن جي ڪردار کان الڳ نٿو ڪري سگهجي. === اهم سفرن جي تاريخوار فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#174a73;color:white;" | سال ! style="background:#174a73;color:white;" | سفر يا واقعو ! style="background:#174a73;color:white;" | هنڌ ! style="background:#174a73;color:white;" | تاريخي اهميت |- | style="background:#eaf3fb;" | 1853ع | عربستان جو سفر ۽ حج | مصر، مدينو ۽ مڪو | مقدس شهرن جي مذهبي ۽ سماجي زندگيءَ بابت تفصيلي سفرنامو |- | style="background:#edf6eb;" | 1854ع–1855ع | صومالي علائقن جي مهم | زيلع ۽ هرر | اوڀر آفريڪا جي شهرن، ٻولين ۽ واپاري رستن بابت تحقيق |- | style="background:#fff1e2;" | 1855ع | بربرا واري مهم | بربرا | هٿياربند حملي ۾ برٽن زخمي ٿيو ۽ مهم ختم ٿي |- | style="background:#f3eafa;" | 1855ع–1856ع | ڪريميا جي جنگ سان لاڳاپيل فوجي خدمت | عثماني فوجي انتظام سان لاڳاپيل علائقا | بيشي بازوق دستن سان فوجي وابستگي |- | style="background:#eaf3fb;" | 1856ع–1859ع | اوڀر آفريڪا جي اندروني مهم | زنجبار ۽ اندروني آفريڪا | آفريڪا جي وڏين ڍنڍن ۽ نيل جي سرچشمي بابت تحقيق |- | style="background:#edf6eb;" | 1858ع | ڍنڍ ٽانگانيڪا تائين پهچڻ | ڍنڍ ٽانگانيڪا | يورپي جاگرافيائي ادب ۾ ڍنڍ بابت تفصيلي مشاهدا |- | style="background:#fff1e2;" | 1858ع | اسپيڪ جو ڍنڍ وڪٽوريا تائين سفر | ڍنڍ وڪٽوريا | نيل جي سرچشمي بابت اسپيڪ جو نظريو |- | style="background:#f3eafa;" | 1864ع | برٽن ۽ اسپيڪ جي طئي ٿيل بحث جو نه ٿيڻ | انگلينڊ | اسپيڪ جي اوچتي وفات سبب علمي بحث ملتوي ٿي ويو |} == عربستان ۽ آفريڪا بابت اهم تصنيفون == {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#22577a;color:white;" | سال ! style="background:#22577a;color:white;" | ڪتاب ! style="background:#22577a;color:white;" | سنڌي عنوان ! style="background:#22577a;color:white;" | موضوع |- | 1855ع–1856ع | ''Personal Narrative of a Pilgrimage to El-Medinah and Meccah'' | '''مديني ۽ مڪي جي زيارت جو ذاتي سفرنامو''' | حج، عربستان، اسلامي روايتون ۽ مقدس شهرن جي زندگي |- | 1856ع | ''First Footsteps in East Africa; or, An Exploration of Harar'' | '''اوڀر آفريڪا ۾ پهريان قدم، يا هرر جي ڳولا''' | صوماليا، هرر، مقامي سماج ۽ واپاري رستا |- | 1860ع | ''The Lake Regions of Central Africa: A Picture of Exploration'' | '''وچ آفريڪا جي ڍنڍن وارا علائقا: ڳولا جي هڪ تصوير''' | ڍنڍ ٽانگانيڪا، اوڀر آفريڪا ۽ جاگرافيائي تحقيق |} == آمريڪا جو سفر (1860ع) == [[فائل:Richard Francis Burton by Rischgitz, 1864.jpg|thumb|upright|رچرڊ فرانسس برٽن جي تصوير، لڳ ڀڳ 1864ع.]] آفريڪا جي مهمن کان پوءِ رچرڊ فرانسس برٽن 1860ع ۾ [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] جو سفر ڪيو. هن سفر ۾ سندس خاص دلچسپي آمريڪا جي اولهه وارن علائقن، مقامي آباديءَ، مذهبي تحريڪن ۽ [[مورمن ازم|مورمن]] برادريءَ جي سماجي ۽ مذهبي زندگيءَ سان هئي.<ref name="BurtonCitySaints1861">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=The City of the Saints, and Across the Rocky Mountains to California |publisher=Longman, Green, Longman, and Roberts |location=London |year=1861 |language=en |url=https://archive.org/search?query=Richard+Francis+Burton+City+of+the+Saints+1861 }}</ref> برٽن آمريڪا جي اوڀر وارن علائقن کان اولهه ڏانهن سفر ڪندي [[راڪي جبل]] پار ڪيا ۽ [[يوٽا]] جي گاديءَ واري شهر [[سالٽ ليڪ سٽي]] پهتو. ان کان پوءِ هن [[ڪيليفورنيا]] جو پڻ دورو ڪيو. === سالٽ ليڪ سٽي ۽ مورمن برادري === سالٽ ليڪ سٽي ۾ برٽن مورمن مذهبي تحريڪ جي اڳواڻن، عقيدن، سماجي تنظيم ۽ گهريلو زندگيءَ بابت معلومات گڏ ڪئي. هن [[برگهم ينگ]] سان ملاقات ڪئي، جيڪو ان وقت [[چرچ آف جيسس ڪرائسٽ آف ليٽر ڊي سينٽس]] جو صدر ۽ مورمن برادريءَ جو اهم اڳواڻ هو.<ref name="BurtonCitySaints1861"/> برٽن مورمن برادريءَ جي مذهبي عقيدن، اجتماعي زندگيءَ، گهڻ زاليت جي رواج ۽ آمريڪي سماج سان سندن لاڳاپن بابت تفصيلي مشاهدا پيش ڪيا. هن برادريءَ جي ڪجهه روايتن بابت تنقيدي تبصرا ڪيا، پر ساڳئي وقت ٻين يورپي ليکڪن جي ڀيٽ ۾ ان جي عقيدن ۽ سماجي نظام کي سمجهڻ جي ڪوشش پڻ ڪئي.<ref name="Rice1990"/> === راڪي جبلن کان ڪيليفورنيا تائين === برٽن پنهنجي سفر دوران آمريڪا جي اولهه وارن علائقن جي جاگرافي، آمدرفت، رهائش، واپاري رستن ۽ آبادڪاريءَ بابت معلومات گڏ ڪئي. هن زميني سفر جي مشڪلاتن، رستن جي حالتن ۽ ان دور جي آمريڪي سماج بابت مشاهدا لکيا. سندس سفر ان زماني ۾ ٿيو، جڏهن آمريڪا جي اولهه طرف آبادڪاري، مقامي آمريڪي قومن جي زمينن تي قبضي ۽ سياسي توسيع جو عمل جاري هو. برٽن جا بيان انهيءَ تاريخي پسمنظر ۾ پڙهڻ گهرجن. === بزرگن جو شهر (1861ع) === 1861ع ۾ برٽن پنهنجي آمريڪي سفر بابت ڪتاب ''The City of the Saints, and Across the Rocky Mountains to California'' شايع ڪيو. ڪتاب جو سنڌي عنوان '''بزرگن جو شهر ۽ راڪي جبلن کان ڪيليفورنيا تائين''' ترجمو ڪري سگهجي ٿو. هن تصنيف ۾ مورمن برادريءَ جي تاريخ، عقيدن، سماجي زندگيءَ، سالٽ ليڪ سٽي ۽ آمريڪا جي اولهه وارن علائقن بابت تفصيلي مواد موجود آهي.<ref name="BurtonCitySaints1861"/> هي ڪتاب اڻويهين صديءَ جي آمريڪي مذهبي ۽ سماجي تاريخ بابت برٽن جي اهم سفرنامن مان هڪ آهي. == ازابيل ارنڊيل سان شادي == [[فائل:Isabel Burton.jpg|thumb|upright|[[ازابيل برٽن]]، رچرڊ فرانسس برٽن جي گهرواري، ليکڪا ۽ سندس زندگيءَ بابت اهم سوانحي ماخذن مان هڪ.]] رچرڊ فرانسس برٽن 22 جنوري 1861ع تي [[ازابيل برٽن|ازابيل ارنڊيل]] (''Isabel Arundell'') سان شادي ڪئي.<ref name="Lovell1998"/><ref name="Wright1906"/> ازابيل جو جنم 1831ع ۾ ٿيو. هوءَ هڪ انگريز رومن ڪيٿولڪ خاندان سان تعلق رکندي هئي ۽ اڳتي هلي سفرناما نگار، ليکڪا ۽ برٽن جي زندگيءَ جي سوانح نگار طور مشهور ٿي. === ملاقات ۽ شاديءَ جو پسمنظر === برٽن ۽ ازابيل جي پهرين ملاقات 1850ع واري ڏهاڪي ۾ ٿي هئي. ٻنهي جي شاديءَ ۾ ڪجهه وقت لڳو، جنهن جا سبب خانداني، مذهبي ۽ سماجي حالتن سان لاڳاپيل هئا. برٽن جي غيرروايتي زندگيءَ، مسلسل سفرن ۽ مذهبي موضوعن بابت سندس خيالن سبب هن شاديءَ بابت خاندانن ۾ تحفظات موجود هئا.<ref name="Lovell1998"/> ان جي باوجود ٻنهي شادي ڪئي ۽ ازابيل پنهنجي مڙس جي سفارتي ۽ ادبي زندگيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. === ازدواجي زندگي ۽ گڏيل سفر === ازابيل برٽن پنهنجي مڙس سان گڏ مختلف ملڪن ۾ رهي ۽ ڪيترن سفرن ۾ سندس ساٿ ڏنو. هن برٽن جي سفارتي مقررين دوران گهريلو انتظام، سماجي ملاقاتن ۽ سفرن جي تنظيم ۾ مدد ڪئي. ازابيل پنهنجي لکڻين ۾ انهن ملڪن جي سماجي زندگيءَ، مذهبي روايتن ۽ سفر جي تجربن بابت تفصيل محفوظ ڪيا.<ref name="IsabelInnerLife1893">{{cite book |last=Burton |first=Isabel |title=The Life of Captain Sir Richard F. Burton |volume=1–2 |publisher=Chapman and Hall |location=London |year=1893 |language=en }}</ref> برٽن ۽ ازابيل کي ڪو اولاد نه ٿيو. === مذهبي اختلاف === ازابيل رومن ڪيٿولڪ مذهب سان گهري وابستگي رکندي هئي، جڏهن ته برٽن جا مذهبي خيال پيچيده ۽ غيرروايتي هئا. برٽن اسلام، عيسائيت، هندومت ۽ ٻين مذهبي روايتن جو مطالعو ڪيو، پر سندس ذاتي مذهبي سڃاڻپ بابت سوانح نگارن ۾ اختلاف موجود آهن.<ref name="Kennedy2005"/><ref name="Rice1990"/> انهيءَ ڪري برٽن کي بنا واضح ثبوت جي ڪنهن هڪ مذهب جو مستقل پيروڪار قرار ڏيڻ مناسب نه آهي. == برطانوي سفارتي ملازمت == 1861ع کان پوءِ برٽن جي زندگيءَ جو وڏو حصو [[برطانيا]] جي سفارتي خدمت ۾ گذريو. هن مختلف ملڪن ۾ برطانوي قونصل جي حيثيت سان ڪم ڪيو. سندس اهم مقرريون فرنانڊو پو، سانتوس، دمشق ۽ ٽريسٽي ۾ ٿيون.<ref name="Wright1906"/><ref name="Lovell1998"/> سفارتي ملازمت دوران به برٽن سفر، ٻولين جي مطالعي، تاريخي تحقيق ۽ ڪتابن جي تصنيف جاري رکي. === سفارتي مقررين جي تاريخوار فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#194d72;color:white;" | دور ! style="background:#194d72;color:white;" | عهدو ! style="background:#194d72;color:white;" | مقرريءَ جو هنڌ ! style="background:#194d72;color:white;" | اهم سرگرميون |- | style="background:#eaf3fb;" | 1861ع–1864ع | برطانوي قونصل | [[فرنانڊو پو]]، موجوده [[بيئوڪو]]، استوائي گني | اولهه آفريڪا بابت تحقيق، سفر ۽ سماجي مشاهدا |- | style="background:#edf6eb;" | 1865ع–1868ع | برطانوي قونصل | [[سانتوس، برازيل|سانتوس]]، برازيل | برازيل جي تاريخ، جاگرافي، معيشت ۽ سماج بابت سفر |- | style="background:#fff2e4;" | 1869ع–1871ع | برطانوي قونصل | [[دمشق]]، عثماني شام | شام، فلسطين ۽ علائقائي سياسي ۽ مذهبي حالتن بابت مشاهدا |- | style="background:#f3eafa;" | 1872ع–1890ع | برطانوي قونصل | [[ٽريسٽي]]، آسٽريا-هنگري | ادبي ترجما، تصنيفون، علمي تحقيق ۽ آخري زندگي |} == فرنانڊو پو ۾ قونصل (1861ع–1864ع) == [[فائل:Bioko island map.png|thumb|[[بيئوڪو]] ٻيٽ جو نقشو. برٽن جي دور ۾ هن ٻيٽ کي فرنانڊو پو سڏيو ويندو هو.]] 1861ع ۾ برٽن کي اولهه آفريڪا جي ٻيٽ [[فرنانڊو پو]] تي برطانوي قونصل مقرر ڪيو ويو. فرنانڊو پو موجوده [[استوائي گني]] جو حصو آهي ۽ هاڻي عام طور بيئوڪو سڏيو وڃي ٿو. ان وقت هي ٻيٽ اسپيني نوآبادياتي انتظام سان لاڳاپيل هو، جڏهن ته برطانيا جا واپاري ۽ سفارتي مفاد پڻ هن علائقي ۾ موجود هئا.<ref name="Rice1990"/> === قونصل خاني جون ذميواريون === برٽن جون ذميواريون برطانوي واپارين جي مفادن، سفارتي لاڳاپن ۽ علائقي جي سياسي ۽ معاشي حالتن بابت رپورٽون تيار ڪرڻ سان لاڳاپيل هيون. هن پنهنجي مقرريءَ دوران ٻيٽ ۽ ڀرپاسي جي آفريڪي علائقن جو سفر ڪيو. برٽن کي اولهه آفريڪا جي ٻولين، مقامي حڪمرانن، واپار، مذهبي روايتن ۽ سماجي تنظيم ۾ دلچسپي هئي. === داهومي جو سفر === فرنانڊو پو ۾ مقرريءَ دوران برٽن [[داهومي سلطنت]] جو دورو ڪيو. داهومي موجوده [[بينن]] جي علائقي ۾ قائم هڪ تاريخي آفريڪي رياست هئي. برٽن داهومي جي حڪمران، درٻاري روايتن، فوجي تنظيم ۽ سماجي حالتن بابت لکيو.<ref name="BurtonDahome1864">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=A Mission to Gelele, King of Dahome |volume=1–2 |publisher=Tinsley Brothers |location=London |year=1864 |language=en }}</ref> هن داهومي جي فوج، عورت سپاهين ۽ مذهبي رسمن بابت پڻ احوال ڏنو. داهومي بابت سندس بيان تاريخي لحاظ کان اهم آهن، پر انهن ۾ نوآبادياتي دور جي يورپي تعبيرن ۽ قدرائتن فيصلن جا اثر موجود آهن. === داهومي جي بادشاهه گليلي ڏانهن مشن === 1864ع ۾ برٽن ''A Mission to Gelele, King of Dahome'' (داهومي جي بادشاهه گليلي ڏانهن هڪ مشن) شايع ڪيو. هي ڪتاب ٻن جلدن ۾ ڇپيو ۽ ان ۾ داهومي جي سياسي، فوجي، سماجي ۽ مذهبي زندگيءَ بابت تفصيل شامل آهن.<ref name="BurtonDahome1864"/> برٽن جي آفريڪا بابت تصنيفن ۾ هي ڪتاب خاص اهميت رکي ٿو. === اولهه آفريڪا جا ٻيا سفر === فرنانڊو پو ۾ رهائش دوران برٽن [[گبون]] ۽ اولهه آفريڪا جي ٻين علائقن بابت پڻ معلومات گڏ ڪئي. هن سامونڊي ڪنارن، واپاري رستن، مقامي آبادي ۽ علائقي جي جاگرافيءَ بابت لکيو. 1863ع ۾ سندس ڪتاب ''Wanderings in West Africa'' (اولهه آفريڪا ۾ رولاڪيون) شايع ٿيو.<ref name="BurtonWanderings1863">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Wanderings in West Africa: From Liverpool to Fernando Po |volume=1–2 |publisher=Tinsley Brothers |location=London |year=1863 |language=en }}</ref> == برازيل ۾ قونصل (1865ع–1868ع) == [[فائل:Santos Brazil.jpg|thumb|برازيل جو سامونڊي شهر [[سانتوس، برازيل|سانتوس]]، جتي برٽن برطانوي قونصل طور مقرر رهيو.]] 1865ع ۾ برٽن کي [[برازيل]] جي بندرگاهه واري شهر [[سانتوس، برازيل|سانتوس]] ۾ برطانوي قونصل مقرر ڪيو ويو. برازيل ۾ رهائش دوران هن ملڪ جي جاگرافي، معاشي سرگرمين، غلاميءَ جي تاريخ، مقامي سماج ۽ اندروني علائقن بابت معلومات گڏ ڪئي.<ref name="BurtonBrazil1869">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Explorations of the Highlands of the Brazil |volume=1–2 |publisher=Tinsley Brothers |location=London |year=1869 |language=en }}</ref> === برازيل جي اندرين علائقن جا سفر === برٽن سانتوس کان ٻاهر برازيل جي مختلف علائقن جو سفر ڪيو. L هن [[ميناس جيرائس]] ۽ ٻين علائقن جي جاگرافي، معدنيات، زراعت، واپار ۽ آبادڪاريءَ بابت لکيو. برازيل جي اندرين علائقن ۾ سندس سفرن دوران درياهه، جبل، رستا ۽ مقامي آبادي سندس مشاهدي جا اهم موضوع هئا. === برازيل جي سماجي ۽ معاشي زندگي === برٽن برازيل جي غلاميءَ تي ٻڌل معاشي نظام، زرعي پيداوار، کاڻين ۽ واپاري سرگرمين بابت تبصرا ڪيا. برازيل ۾ غلاميءَ جو خاتمو 1888ع ۾ ٿيو؛ تنهنڪري برٽن جي 1860ع واري ڏهاڪي جي سفرن دوران اها سماجي ۽ معاشي حقيقت موجود هئي. برٽن جي لکڻين کي ان وقت جي برازيل جي سماجي ۽ معاشي تاريخ بابت هڪ يورپي مسافر جي مشاهدي طور پڙهڻ گهرجي. === برازيل جي بلند علائقن جي ڳولا === 1869ع ۾ برٽن ''Explorations of the Highlands of the Brazil'' (برازيل جي بلند علائقن جي ڳولا) شايع ڪيو. هي ڪتاب ٻن جلدن ۾ ڇپيو ۽ برازيل جي جاگرافي، معاشي زندگي، سفرن ۽ مقامي حالتن بابت تفصيلي احوال تي ٻڌل آهي.<ref name="BurtonBrazil1869"/> == پيراگوئي جو سفر ۽ جنگ بابت تحقيق == برازيل ۾ رهائش دوران برٽن [[پيراگوئي]] ۽ ڏکڻ آمريڪا جي سياسي حالتن ۾ پڻ دلچسپي ورتي. ان وقت [[پيراگوئي جي جنگ]] (1864ع–1870ع) جاري هئي، جنهن ۾ پيراگوئيءَ جو مقابلو برازيل، ارجنٽينا ۽ يوراگوئي جي اتحاد سان هو. برٽن جنگ سان لاڳاپيل علائقن جو سفر ڪيو ۽ فوجي ۽ سياسي حالتن بابت معلومات گڏ ڪئي. === پيراگوئي جي جنگ جي ميدانن مان خط === 1870ع ۾ سندس ڪتاب ''Letters from the Battle-Fields of Paraguay'' (پيراگوئي جي جنگ جي ميدانن مان خط) شايع ٿيو.<ref name="BurtonParaguay1870">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Letters from the Battle-Fields of Paraguay |publisher=Tinsley Brothers |location=London |year=1870 |language=en }}</ref> ڪتاب ۾ جنگ جي حالتن، فوجي تنظيم، سياسي معاملن ۽ سفر جي مشاهدن بابت احوال موجود آهي. هي تصنيف ڏکڻ آمريڪا جي اڻويهين صديءَ واري فوجي تاريخ بابت برٽن جي اهم لکڻين مان هڪ آهي. == دمشق ۾ برطانوي قونصل (1869ع–1871ع) == [[فائل:Umayyad Mosque, Damascus.jpg|thumb|[[دمشق جي اموي مسجد]]، شام جي اهم تاريخي ۽ مذهبي عمارتن مان هڪ.]] 1869ع ۾ برٽن کي [[دمشق]] ۾ برطانوي قونصل مقرر ڪيو ويو. ان وقت دمشق [[عثماني سلطنت]] جي انتظام هيٺ هو ۽ شام جي سياسي، مذهبي، واپاري ۽ ثقافتي زندگيءَ جو اهم مرڪز هو. برٽن جي دمشق واري مقرري سندس سفارتي زندگيءَ جي سڀ کان وڌيڪ تڪراري مرحلن مان هڪ بڻجي وئي.<ref name="Lovell1998"/><ref name="Rice1990"/> === شام جو سياسي ۽ مذهبي ماحول === اڻويهين صديءَ جي پوئين اڌ ۾ شام ۾ مختلف مذهبي برادريون، واپاري گروهه ۽ مقامي سياسي قوتون موجود هيون. برٽن پنهنجي سفارتي ذميوارين دوران مقامي حڪمرانن، مذهبي اڳواڻن، واپارين ۽ مختلف برادرين سان رابطا رکيا. هن شام جي تاريخ، ٻولين، مذهبي روايتن ۽ سماجي زندگيءَ بابت پڻ معلومات گڏ ڪئي. === ازابيل برٽن جو ڪردار === دمشق ۾ ازابيل برٽن پڻ پنهنجي مڙس سان گڏ رهي. هن مقامي سماجي زندگيءَ ۾ حصو ورتو ۽ مختلف ماڻهن سان ملاقاتون ڪيون. ازابيل پنهنجي لکڻين ۾ شام، فلسطين ۽ ڀرپاسي جي علائقن بابت سفرن ۽ مشاهدن جو احوال ڏنو.<ref name="IsabelInnerLife1893"/> === سفارتي تڪرار === برٽن جي دمشق واري مقرري دوران مقامي سياسي ۽ مذهبي معاملن بابت سندس روين ۽ فيصلن سبب اختلاف پيدا ٿيا. انهن اختلافن ۾ عثماني اختيارين، مقامي برادرين ۽ برطانوي سفارتي انتظام سان لاڳاپيل مسئلا شامل هئا. برٽن جي ڪجهه قدمن ۽ بيانن بابت شڪايتون ٿيون، جنهن کان پوءِ 1871ع ۾ کيس دمشق جي عهدي تان هٽايو ويو.<ref name="Lovell1998"/><ref name="Kennedy2005"/> سندس برطرفيءَ جي سببن بابت سوانح نگارن ۾ مختلف تشريحون ملن ٿيون. انهن کي ڪنهن هڪ مذهبي يا نسلي برادريءَ جي سازش طور بيان ڪرڻ تاريخي لحاظ کان غيرمحتاط ٿيندو. === شام بابت تصنيفون === برٽن ۽ ازابيل جي شام واري دور سان ڪيترائي سفرناما ۽ تحقيقي ڪتاب لاڳاپيل آهن. 1872ع ۾ ''Unexplored Syria'' (اڻڳوليل شام) نالي ڪتاب شايع ٿيو، جنهن ۾ برٽن ۽ چارلس فريڊرڪ ٽائر ويڪ ڊريڪ جي تحقيق شامل هئي.<ref name="BurtonSyria1872">{{cite book |last1=Burton |first1=Richard F. |last2=Drake |first2=Charles F. Tyrwhitt |title=Unexplored Syria |volume=1–2 |publisher=Tinsley Brothers |location=London |year=1872 |language=en }}</ref> ڪتاب ۾ شام ۽ فلسطين جي جاگرافي، آثار قديمه، مقامي روايتن ۽ سفرن بابت معلومات موجود آهي. == ٽريسٽي ۾ آخري سفارتي مقرري (1872ع–1890ع) == [[فائل:Trieste, Italy.jpg|thumb|[[ٽريسٽي]] جو شهر، جتي برٽن پنهنجي زندگيءَ جا آخري سال گذاريا.]] 1872ع ۾ برٽن کي [[ٽريسٽي]] ۾ برطانوي قونصل مقرر ڪيو ويو. ان وقت ٽريسٽي [[آسٽريا-هنگري]] جي سلطنت جو هڪ اهم بندرگاهه هو. موجوده دور ۾ هي شهر [[اٽلي]] جو حصو آهي. برٽن پنهنجي زندگيءَ جا آخري ارڙهن سال هن شهر ۾ گذاريا ۽ وفات تائين برطانوي قونصل جي عهدي تي رهيو.<ref name="Wright1906"/> === ٽريسٽي ۾ ادبي ۽ علمي سرگرميون === ٽريسٽي ۾ برٽن کي نسبتاً مستحڪم رهائش ۽ مطالعي جو ماحول مليو. هن پنهنجي اڳوڻن سفرن بابت مواد ترتيب ڏنو، ٻولين جو مطالعو جاري رکيو ۽ مختلف ادبي ۽ تاريخي تصنيفن تي ڪم ڪيو. هن دور ۾ سندس ڌيان خاص طور مشرقي ادب، ترجمن، تاريخي ڪتابن ۽ ثقافتي تحقيق ڏانهن وڌيو.<ref name="Kennedy2005"/> === عربي، فارسي ۽ هندستاني ادب جو مطالعو === برٽن کي عربي، فارسي، هندستاني ۽ ٻين ٻولين جي ادب سان ڊگهي عرصي کان دلچسپي هئي. ٽريسٽي ۾ هن انهن ادبي روايتن بابت پنهنجي مطالعي کي جاري رکيو ۽ ڪيترن اهم ڪتابن جا انگريزي ترجما يا ترتيب ڏنل نسخا شايع ڪيا. انهن ۾ ''The Kama Sutra of Vatsyayana''، ''The Book of the Thousand Nights and a Night'' ۽ ٻين تصنيفن جا نالا شامل آهن. انهن ترجمن جي تياريءَ ۾ ٻين عالمن، مترجمن ۽ ساٿين جي ڪردار کي پڻ تسليم ڪرڻ ضروري آهي؛ سڀني ڪتابن کي برٽن جا اڪيلا ۽ سڌا اصل ٻولين مان ڪيل ترجما سمجهڻ درست نه آهي.<ref name="Kennedy2005"/> === برطانوي اعزاز === 1886ع ۾ برٽن کي برطانوي سلطنت طرفان [[آرڊر آف سينٽ مائيڪل ۽ سينٽ جارج]] جو نائيٽ ڪمانڊر (''Knight Commander of the Order of St Michael and St George''، مختصر ''KCMG'') مقرر ڪيو ويو.<ref name="LondonGazette1886"/> ان اعزاز کان پوءِ کيس '''سر رچرڊ فرانسس برٽن''' چيو وڃڻ لڳو. === آخري سال === ٽريسٽي ۾ برٽن جي صحت عمر وڌڻ سان متاثر ٿيڻ لڳي، پر هن ادبي ۽ علمي سرگرميون جاري رکيون. سندس گهرواري ازابيل سندس ڪم، خط و ڪتابت ۽ ذاتي معاملن ۾ ساٿ ڏيندي رهي. برٽن 20 آڪٽوبر 1890ع تي ٽريسٽي ۾ وفات ڪئي.<ref name="Lovell1998"/> == سفارتي دور ۾ اهم تصنيفون == برٽن جي سفارتي ملازمت دوران مختلف ملڪن بابت ڪيترائي ڪتاب شايع ٿيا. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border:1px solid #91abc4;" ! style="background:#194d72;color:white;" | سال ! style="background:#194d72;color:white;" | اصل عنوان ! style="background:#194d72;color:white;" | سنڌي ترجمو ! style="background:#194d72;color:white;" | موضوع |- | style="background:#eaf3fb;" | 1861ع | ''The City of the Saints, and Across the Rocky Mountains to California'' | '''بزرگن جو شهر ۽ راڪي جبلن کان ڪيليفورنيا تائين''' | آمريڪا، مورمن برادري ۽ اولهه وارن علائقن جو سفر |- | style="background:#edf6eb;" | 1863ع | ''Wanderings in West Africa'' | '''اولهه آفريڪا ۾ رولاڪيون''' | اولهه آفريڪا، فرنانڊو پو ۽ سامونڊي علائقا |- | style="background:#fff2e4;" | 1864ع | ''A Mission to Gelele, King of Dahome'' | '''داهومي جي بادشاهه گليلي ڏانهن هڪ مشن''' | داهومي جي سياسي، سماجي ۽ فوجي زندگي |- | style="background:#f3eafa;" | 1869ع | ''Explorations of the Highlands of the Brazil'' | '''برازيل جي بلند علائقن جي ڳولا''' | برازيل جي جاگرافي، معيشت ۽ سماج |- | style="background:#eaf3fb;" | 1870ع | ''Letters from the Battle-Fields of Paraguay'' | '''پيراگوئي جي جنگ جي ميدانن مان خط''' | پيراگوئي جي جنگ ۽ ڏکڻ آمريڪا |- | style="background:#edf6eb;" | 1872ع | ''Unexplored Syria'' | '''اڻڳوليل شام''' | شام، فلسطين، جاگرافي ۽ آثار قديمه |- | style="background:#fff2e4;" | 1877ع | ''Sind Revisited'' | '''سنڌ جو ٻيهر سفر''' | سنڌ، ريلوي، فوج ۽ سماجي تبديليون |} == برٽن جي سفارتي ۽ علمي زندگيءَ جو جائزو == رچرڊ فرانسس برٽن جي سفارتي زندگيءَ ۾ سفر، تحقيق ۽ سرڪاري ذميواريون هڪٻئي سان ڳنڍيل رهيون. فرنانڊو پو ۾ هن اولهه آفريڪا بابت لکيو؛ برازيل ۾ ڏکڻ آمريڪا جي جاگرافي ۽ سماج جو مطالعو ڪيو؛ دمشق ۾ شام ۽ فلسطين جي تاريخي ۽ مذهبي ماحول بابت معلومات گڏ ڪئي؛ ۽ ٽريسٽي ۾ پنهنجي ادبي ۽ ترجمي واري ڪم کي وڌيڪ وقت ڏنو. سندس سفارتي خدمتون هميشه تڪرارن کان پاڪ نه رهيون. خاص طور دمشق واري مقرريءَ دوران سندس رويي ۽ فيصلن بابت اختلاف پيدا ٿيا. برٽن جي تصنيفن جي تاريخي اهميت سندس سفرن جي وسعت، ٻولين سان دلچسپي ۽ مختلف سماجن بابت محفوظ ڪيل معلومات ۾ آهي. ساڳئي وقت سندس لکڻين ۾ برطانوي سامراجي مفادن، ذاتي تعبيرن ۽ اڻويهين صديءَ جي يورپي سماجي سوچ جا اثر پڻ موجود آهن.<ref name="Ghose2006"/><ref name="Kennedy2005"/> انهيءَ ڪري سندس سفارتي ۽ تحقيقي زندگيءَ جو مطالعو ٻنهي پهلوئن، يعني علمي خدمتن ۽ تاريخي حدن، کي نظر ۾ رکي ڪرڻ گهرجي. == ادبي تصنيفون ۽ ترجما == [[فائل:Richard Francis Burton by Rischgitz, 1864.jpg|thumb|upright|رچرڊ فرانسس برٽن، جنهن سفرنامن سان گڏ عربي، فارسي، هندستاني ۽ ٻين ادبي روايتن بابت ڪتاب ۽ ترجما شايع ڪيا.]] رچرڊ فرانسس برٽن پنهنجي سفرنامن، جاگرافيائي تحقيق ۽ سفارتي خدمتن سان گڏ هڪ گهڻ رخي ليکڪ ۽ مترجم پڻ هو. سندس علمي دلچسپين ۾ [[عربي ادب]]، [[فارسي ادب]]، [[سنسڪرت ادب]]، [[پرتگالي ادب]]، مذهبي روايتون، لوڪ ڪهاڻيون، شاعري، انساني سماج ۽ تاريخي هٿيار شامل هئا.<ref name="Kennedy2005"/><ref name="Rice1990"/> برٽن جي نالي سان پنجاهه کان وڌيڪ ڪتاب ۽ ٻيون تصنيفون منسوب ڪيون وڃن ٿيون، جيتوڻيڪ صحيح تعداد جو دارومدار انهيءَ ڳالهه تي آهي ته مختلف جلدن، ٻيهر ڇپيل نسخن، ترجمن ۽ گڏيل تصنيفن کي ڪيئن ڳڻيو وڃي.<ref name="BurtonBibliography"/> سندس ادبي زندگيءَ جي اهم خصوصيت اها هئي ته هن مختلف ٻولين جي ادب کي انگريزي پڙهندڙن تائين پهچائڻ جي ڪوشش ڪئي. البت سندس ڪيترن ترجمن ۾ ٻين عالمن ۽ ساٿين جي مدد شامل هئي، ۽ ڪجهه ڪتاب اصل ٻوليءَ مان سڌي ترجمي بدران اڳوڻن ترجمن ۽ نسخن تي ٻڌل هئا. === ترجمي جو انداز === برٽن جا ترجما اڪثر روايتي وڪٽورين انگريزيءَ کان مختلف انداز ۾ لکيل آهن. هن پراڻن لفظن، غيرمعمولي اصطلاحن، عربي ۽ فارسي لفظن جي نقل، تفصيلي حاشين ۽ ثقافتي تشريحن کي وڏي اهميت ڏني. هن جو مقصد صرف ڪهاڻين يا شعرن جو مطلب منتقل ڪرڻ نه هو، پر انهن سان لاڳاپيل سماجي، مذهبي، لساني ۽ تاريخي پسمنظر پڻ پيش ڪرڻ هو.<ref name="Kennedy2005"/> تنهن هوندي به سندس ترجمن ۾ ڪڏهن ڪڏهن اهڙا اضافا، تشريحون ۽ ذاتي تبصرا ملن ٿا، جيڪي اصل متن جو سڌو حصو نه آهن. انهيءَ ڪري برٽن جي ترجمن کي ادبي ۽ تاريخي اهميت حاصل هجڻ باوجود جديد تنقيدي ترجمن سان ڀيٽي پڙهڻ گهرجي. == وڪرم ۽ ويمپائر (1870ع) == 1870ع ۾ برٽن ''Vikram and the Vampire; or, Tales of Hindu Devilry'' نالي ڪتاب شايع ڪيو. ڪتاب جو سنڌي عنوان '''وڪرم ۽ ويمپائر، يا هندو ڏندڪٿائن جون ڪهاڻيون''' ڪري سگهجي ٿو.<ref name="BurtonVikram1870">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Vikram and the Vampire; or, Tales of Hindu Devilry |publisher=Longmans, Green, and Co. |location=London |year=1870 |language=en }}</ref> هي ڪتاب هندستان جي مشهور [[ويتال پنچويشتي]] يا ''بيتـال پچيسي'' جي قصن سان لاڳاپيل آهي. انهن ڪهاڻين ۾ راجا وڪرمادتيه ۽ هڪ وِيتال يا مافوق الفطرت هستيءَ جي وچ ۾ سوالن ۽ جوابن جو سلسلو بيان ٿئي ٿو. === ڪهاڻين جو پسمنظر === هندستاني روايت ۾ راجا وڪرمادتيه کي دانائي، بهادري ۽ انصاف سان لاڳاپيل هڪ مثالي حڪمران طور پيش ڪيو ويندو آهي. ويتال جي ڪهاڻين ۾ اخلاقي سوال، ذهانت جا امتحان، انصاف، انساني رويي ۽ فيصلي ڪرڻ بابت مسئلا شامل آهن. برٽن انهن قصن کي انگريزي پڙهندڙن لاءِ پنهنجي مخصوص ادبي انداز ۾ پيش ڪيو. === ترجمي جي نوعيت === ''Vikram and the Vampire'' کي سنسڪرت جي ڪنهن هڪ قديم متن جو مڪمل لفظي ترجمو سمجهڻ درست نه آهي. برٽن اڳوڻين هندستاني روايتن ۽ دستياب متنن کي بنياد بڻائي ڪهاڻين کي ترتيب ڏنو ۽ انهن ۾ پنهنجو ادبي انداز شامل ڪيو.<ref name="Kennedy2005"/> ڪتاب هندستاني قصه گوئيءَ جي يورپي ادبي قبوليت جي تاريخ ۾ اهم جاءِ رکي ٿو. == ڪاسيده (1880ع) == [[فائل:Richard Francis Burton.jpg|thumb|upright|برٽن پنهنجي شاعراڻي تصنيف ''The Kasidah'' کي حاجي عبدو اليزدي جي نالي سان پيش ڪيو.]] 1880ع ۾ برٽن ''The Kasidah of Haji Abdu El-Yezdi'' شايع ڪيو. ان جو سنڌي عنوان '''حاجي عبدو اليزدي جو قصيدو''' آهي.<ref name="BurtonKasidah1880">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=The Kasidah of Haji Abdu El-Yezdi |publisher=Bernard Quaritch |location=London |year=1880 |language=en }}</ref> هي ڪتاب هڪ فلسفياڻي نظم آهي، جنهن ۾ انساني زندگي، موت، تقدير، اخلاق، مذهب ۽ علم بابت خيالن جو اظهار ڪيو ويو آهي. === حاجي عبدو اليزدي جي ادبي شخصيت === برٽن نظم کي حاجي عبدو اليزدي نالي هڪ فرضي شاعر جي تصنيف طور پيش ڪيو ۽ پاڻ کي ان جو مترجم ڄاڻايو. حقيقت ۾ هي نظم برٽن جي پنهنجي ادبي تخليق سمجهيو وڃي ٿو. حاجي عبدو اليزدي ان نظم لاءِ اختيار ڪيل ادبي شخصيت هئي.<ref name="Rice1990"/> انهيءَ ڪري ''The Kasidah'' کي ڪنهن تاريخي فارسي شاعر جو مستند ترجمو قرار ڏيڻ درست نه آهي. === فلسفياڻو موضوع === نظم ۾ مختلف مذهبي ۽ فلسفياڻن خيالن جي ڀيٽ ڪئي وئي آهي. برٽن زندگيءَ جي غيريقيني، انساني عقل جي حدن، اخلاقي ذميوارين ۽ موت بابت سوال اٿاريا. ''The Kasidah'' سندس سفرنامن کان مختلف ادبي حيثيت رکي ٿو، ڇاڪاڻ ته اهو بنيادي طور هڪ تخليقي فلسفياڻو نظم آهي. == پورچوگالي شاعر ڪاموئش جا ترجما == برٽن کي پورچوگالي ادب، خاص طور شاعر [[لوئس دي ڪاموئش]] (''Luís de Camões'') سان گهري دلچسپي هئي. هن ڪاموئش جي مشهور رزميه نظم ''Os Lusíadas'' جو انگريزي ترجمو تيار ڪيو. === لوزيئڊس (1880ع) === 1880ع ۾ برٽن جو ترجمو ''The Lusiads'' شايع ٿيو.<ref name="BurtonLusiads1880">{{cite book |last=Camões |first=Luís de |translator-last=Burton |translator-first=Richard F. |title=The Lusiads |publisher=Bernard Quaritch |location=London |year=1880 |language=en }}</ref> ڪتاب جو سنڌي عنوان '''لوزيئڊس''' يا '''پورچوگالين جو رزميه نظم''' ڪري سگهجي ٿو. اصل پورچوگالي نظم 1572ع ۾ شايع ٿيو هو ۽ ان ۾ پورچوگالي سامونڊي سفرن، خاص طور [[واسڪو ڊي گاما]] جي هندستان ڏانهن سفر، کي رزميه انداز ۾ پيش ڪيو ويو آهي. برٽن پنهنجي ترجمي ۾ اصل نظم جي ادبي صورت، تاريخي اشارن ۽ پرتگالي قومي روايتن کي انگريزيءَ ۾ منتقل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. === ڪاموئش جي زندگي ۽ ادبي تحقيق === برٽن ڪاموئش جي زندگي، ادبي پسمنظر ۽ سندس تصنيفن بابت پڻ لکيو. هن پرتگالي شاعر جي زندگيءَ کي يورپي سامونڊي توسيع ۽ هندستان سان پورچوگالي لاڳاپن جي تاريخي پسمنظر ۾ سمجهڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="Kennedy2005"/> ڪاموئش بابت سندس ڪم برٽن جي ادبي دلچسپين جي وسعت کي ظاهر ڪري ٿو. == ڪاما شاسترا سوسائٽي == 1880ع واري ڏهاڪي ۾ برٽن ۽ سندس ساٿي [[فورسٽر فٽزجيرالڊ آربٿناٽ]] (''Forster Fitzgerald Arbuthnot'') هندستاني ۽ مشرقي جنسيات سان لاڳاپيل قديم ادبي متنن جي اشاعت لاءِ هڪ نجي اشاعتي انتظام قائم ڪيو، جيڪو '''ڪاما شاسترا سوسائٽي''' (''Kama Shastra Society'') جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref name="Kennedy2005"/><ref name="Lovell1998"/> ان جو مقصد اهڙا متن محدود خانگي اشاعت ذريعي انگريزي پڙهندڙن تائين پهچائڻ هو، جن جي عام اشاعت وڪٽورين برطانيا ۾ فحاشيءَ بابت قانونن ۽ سماجي پابندين سبب ڏکي ٿي سگهي ٿي. === قانوني ۽ سماجي پسمنظر === 1857ع ۾ برطانيا ۾ ''Obscene Publications Act'' لاڳو ٿيو، جنهن تحت ڪجهه قسم جي اشاعتي مواد تي قانوني ڪارروائي ٿي سگهي ٿي. وڪٽورين دور ۾ جنسيات بابت ادبي ۽ علمي متنن جي اشاعت حساس مسئلو هو. برٽن ۽ آربٿناٽ ڪجهه ڪتابن کي محدود نجي ڇپائيءَ ۽ مخصوص رڪنن تائين ورهائڻ جو طريقو اختيار ڪيو.<ref name="Kennedy2005"/> اهڙي اشاعتي صورت انهن ڪتابن کي قانوني جاچ کان مڪمل ڇوٽ نه ڏيندي هئي، پر عام تجارتي اشاعت کان مختلف انتظام فراهم ڪندي هئي. === آربٿناٽ جو ڪردار === فورسٽر فٽزجيرالڊ آربٿناٽ هندستاني ٻولين ۽ ادب ۾ دلچسپي رکندڙ برطانوي محقق هو. هن برٽن سان گڏ هندستاني جنسيات بابت متنن جي اشاعت ۽ ترجمي ۾ ڪم ڪيو. ڪاما شاسترا سوسائٽيءَ جي ڪتابن کي صرف برٽن جي ذاتي علمي محنت جو نتيجو سمجهڻ درست نه آهي؛ انهن جي تياريءَ ۾ آربٿناٽ ۽ ٻين هندستاني عالمن جو پڻ ڪردار هو.<ref name="Kennedy2005"/> == ڪام سوترا جو انگريزي ترجمو (1883ع) == [[فائل:Kama Sutra title page 1883.jpg|thumb|''The Kama Sutra of Vatsyayana'' جي 1883ع واري انگريزي اشاعت جو عنواني صفحو.]] 1883ع ۾ ''The Kama Sutra of Vatsyayana'' نالي انگريزي ڪتاب شايع ٿيو. هي ڪتاب قديم هندستاني مصنف [[واتسياين]] سان منسوب [[ڪام سوترا]] جي انگريزي ترجمي جي صورت ۾ پيش ڪيو ويو.<ref name="KamaSutra1883">{{cite book |author=Vatsyayana |title=The Kama Sutra of Vatsyayana |publisher=Kama Shastra Society |location=London and Benares |year=1883 |language=en }}</ref> === اصل ڪتاب جو موضوع === ''ڪام سوترا'' قديم هندستاني ادب جو هڪ مشهور متن آهي، جنهن ۾ محبت، ازدواجي لاڳاپن، انساني خواهشن، سماجي زندگيءَ ۽ جنسي روين بابت بحث موجود آهي. اصل ڪتاب کي صرف جنسي عملن جي هدايتن جو مجموعو سمجهڻ نامڪمل آهي، ڇاڪاڻ ته ان ۾ ان دور جي سماجي ۽ ثقافتي زندگيءَ بابت پڻ مواد شامل آهي. === ترجمي ۾ برٽن جو اصل ڪردار === 1883ع واري انگريزي اشاعت کي عام طور برٽن جي نالي سان مشهور ڪيو ويندو آهي، پر جديد تحقيق موجب برٽن ان جو اڪيلو يا سڌو سنسڪرت مان ترجمو ڪندڙ نه هو. ترجمي جي تياريءَ ۾ هندستاني عالمن ۽ مترجمن، خاص طور [[ڀڳوان لال اندراجي]]، شيوارام پرشورام ڀيڙي ۽ ٻين ساٿين جو ڪردار هو. آربٿناٽ پڻ منصوبي سان لاڳاپيل هو، جڏهن ته برٽن متن جي تدوين، اشاعت ۽ انگريزي پڙهندڙن لاءِ پيشڪش ۾ حصو ورتو.<ref name="DonigerKakar2002">{{cite book |author1=Vatsyayana |translator-last1=Doniger |translator-first1=Wendy |translator-last2=Kakar |translator-first2=Sudhir |title=Kamasutra |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |year=2002 |language=en |isbn=978-0-19-283982-4 }}</ref> انهيءَ ڪري انسائيڪلوپيڊيا ۾ هن ڪتاب کي «برٽن سان لاڳاپيل انگريزي ترجمو» چوڻ وڌيڪ درست آهي. === اشاعت جي اهميت === 1883ع واري اشاعت انگريزي پڙهندڙن ۾ ڪام سوترا جي شهرت وڌائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. تنهن هوندي به ترجمي جي زبان، تشريح ۽ اصل سنسڪرت متن سان مطابقت بابت جديد محققن مختلف سوال اٿاريا آهن. اصل متن جي جديد مطالعي لاءِ سنسڪرت مان تيار ڪيل جديد علمي ترجما پڻ استعمال ڪيا وڃن ٿا. == الف ليليٰ جا ترجما (1885ع–1888ع) == [[فائل:Arabian Nights Entertainments illustration.jpg|thumb|''الف ليليٰ'' جي ڪهاڻين سان لاڳاپيل هڪ تاريخي تصوير.]] برٽن جي مشهور ادبي ڪمن مان هڪ عربي قصن جي مجموعي [[الف ليليٰ]] جو انگريزي ترجمو آهي. هن اهو ترجمو ''The Book of the Thousand Nights and a Night'' جي عنوان سان شايع ڪيو.<ref name="BurtonNights1885">{{cite book |translator-last=Burton |translator-first=Richard F. |title=The Book of the Thousand Nights and a Night |volume=1–10 |publisher=Kama Shastra Society |year=1885 |language=en }}</ref> === ڏهن جلدن واري اشاعت === 1885ع ۾ برٽن جو ''الف ليليٰ'' وارو بنيادي ترجمو ڏهن جلدن ۾ شايع ٿيو. ان کان پوءِ 1886ع کان 1888ع تائين ڇهن اضافي جلدن ۾ وڌيڪ قصا ۽ مواد شايع ڪيو ويو.<ref name="BurtonSupplementalNights">{{cite book |translator-last=Burton |translator-first=Richard F. |title=Supplemental Nights to the Book of the Thousand Nights and a Night |volume=1–6 |year=1886–1888 |language=en }}</ref> انهيءَ ريت برٽن جي هن اشاعتي منصوبي جا مجموعي طور سورهن جلد ٿيا. === عربي قصن جي ادبي روايت === ''الف ليليٰ'' عربي، فارسي، هندستاني ۽ ٻين علائقائي قصه گوئيءَ جي روايتن سان لاڳاپيل ڪهاڻين جو مجموعو آهي. ان ۾ [[شهريار]]، [[شهرزاد]] ۽ ٻين ڪردارن ذريعي محبت، سياست، اخلاق، حڪمت، سفر، جادو ۽ انساني زندگيءَ بابت قصا بيان ٿين ٿا. ڪهاڻين جا مختلف عربي نسخا ۽ تاريخي روايتون موجود آهن؛ تنهنڪري ''الف ليليٰ'' کي ڪنهن هڪ دور يا هڪ مصنف جي مڪمل تصنيف قرار ڏيڻ درست نه آهي. === برٽن جو ترجمي وارو انداز === برٽن پنهنجي ترجمي ۾ قديم ۽ غيرمعمولي انگريزي لفظن، عربي اصطلاحن ۽ تفصيلي حاشين کي استعمال ڪيو. هن ڪجهه اهڙن حصن کي پڻ برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي، جيڪي ٻين وڪٽورين انگريزي ترجمن ۾ نرم يا حذف ڪيا ويندا هئا.<ref name="Kennedy2005"/> انهيءَ ڪري سندس ترجمو ادبي شهرت سان گڏ تڪرار جو موضوع پڻ بڻيو. === ايڊورڊ وليم لين ۽ جان پين سان ڀيٽ === برٽن کان اڳ [[ايڊورڊ وليم لين]] ''الف ليليٰ'' جو انگريزي ترجمو تيار ڪيو هو. برٽن جي دور ۾ [[جان پين]] پڻ هن مجموعي جو انگريزي ترجمو شايع ڪيو. برٽن جي ترجمي ۽ جان پين جي ڪم جي وچ ۾ متن جي چونڊ، زبان ۽ اڳوڻن ترجمن مان فائدي وٺڻ بابت علمي بحث موجود آهي.<ref name="Kennedy2005"/> برٽن جي ترجمي کي ٻين سڀني نسخن کان وڌيڪ صحيح قرار ڏيڻ مناسب نه آهي، ڇاڪاڻ ته مختلف ترجمن جا متن، مقصد ۽ ادبي طريقا هڪجهڙا نه آهن. === حاشيا ۽ ثقافتي تبصرا === برٽن جي ''الف ليليٰ'' واري ترجمي ۾ ڊگها حاشيا ۽ تشريحي نوٽس شامل آهن. انهن ۾ تاريخ، جاگرافي، مذهبي روايتن، جنسيات، ٻولين ۽ سماجي رسمن بابت سندس رايا ملن ٿا. اهي حاشيا برٽن جي مطالعي ۽ سوچ بابت اهم مواد فراهم ڪن ٿا، پر انهن ۾ ڪجهه اهڙا نظريا پڻ موجود آهن، جيڪي جديد علمي معيارن موجب غيرثابت ٿيل يا تعصب تي ٻڌل سمجهيا وڃن ٿا. == سوٽاڊڪ زون جو نظريو == برٽن ''الف ليليٰ'' جي ترجمي سان لاڳاپيل هڪ مضمون ۾ ''Sotadic Zone'' يا '''سوٽاڊڪ خطي''' جو نظريو پيش ڪيو. هن نظريي موجب دنيا جي ڪجهه جاگرافيائي علائقن ۾ هم جنس جنسي روين جي موجودگيءَ کي آبهوا ۽ جاگرافيءَ سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي وئي.<ref name="BurtonNights1885"/> === نظريي جو تاريخي پسمنظر === برٽن جو هي نظريو اڻويهين صديءَ جي يورپي جنسيات ۽ انسانيات جي ابتدائي بحثن سان لاڳاپيل هو. هن مختلف ملڪن بابت پنهنجي سفرن ۽ پڙهيل مواد مان عام نتيجا اخذ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. بهرحال، جديد انسانيات، نفسيات ۽ جنسيات جي تحقيق ۾ هن جاگرافيائي نظريي کي سائنسي طور ثابت ٿيل وضاحت تسليم نٿو ڪيو وڃي. === جديد علمي جائزو === برٽن جي سوٽاڊڪ خطي واري تصور کي سندس دور جي سماجي ۽ علمي تاريخ جي حصي طور پڙهڻ گهرجي. ان کي انساني جنسي رجحانن جي جديد سائنسي وضاحت يا ڪنهن مخصوص قوم يا علائقي بابت ثابت ٿيل حقيقت طور پيش ڪرڻ درست نه آهي. == عطر وارو باغ (1886ع) == 1886ع ۾ برٽن ''The Perfumed Garden of the Cheikh Nefzaoui'' نالي ڪتاب جو انگريزي ترجمو شايع ڪيو. هن ڪتاب جو سنڌي عنوان '''شيخ نفزاويءَ جو عطر وارو باغ''' ڪري سگهجي ٿو.<ref name="BurtonPerfumedGarden1886">{{cite book |author=Nefzaoui |translator-last=Burton |translator-first=Richard F. |title=The Perfumed Garden of the Cheikh Nefzaoui |year=1886 |language=en }}</ref> هي ڪتاب اتر آفريڪا جي عربي ادبي روايت سان لاڳاپيل آهي ۽ محبت، ازدواجي زندگي ۽ جنسيات بابت مواد تي مشتمل آهي. === اصل تصنيف === ''عطر وارو باغ'' عربي ادب جي هڪ تاريخي تصنيف آهي، جيڪا عام طور محمد بن محمد النفزاوي سان منسوب ڪئي وڃي ٿي. ڪتاب جي تصنيف ۽ نسخن جي تاريخ بابت مختلف علمي رايا موجود آهن. برٽن جو انگريزي نسخو عربي متن جي هڪ سڌي ۽ مڪمل جديد تنقيدي اشاعت نه هو؛ سندس ڪم ۾ اڳوڻن يورپي ترجمن ۽ دستياب متنن جو اثر موجود هو.<ref name="Kennedy2005"/> === وسيع نسخي تي ڪم === برٽن پنهنجي زندگيءَ جي آخري سالن ۾ هن ڪتاب جي هڪ وڌيڪ وسيع انگريزي نسخي تي ڪم ڪري رهيو هو. سوانحي احوالن موجب، هن نسخي ۾ اضافي مواد ۽ وڌيڪ تفصيلي تشريحون شامل ڪرڻ جو ارادو هو.<ref name="Lovell1998"/> برٽن جي وفات کان پوءِ سندس گهرواري ازابيل سندس ڪجهه غيرشايع ٿيل مسودا تباهه ڪيا. انهن ۾ ''عطر وارو باغ'' جي وسيع نسخي سان لاڳاپيل مواد پڻ شامل هجڻ جو ذڪر ملي ٿو. === مسودن جي تباهيءَ بابت اختلاف === ازابيل برٽن جي بيانن موجب، هن ڪجهه مسودا مذهبي ۽ اخلاقي سببن جي ڪري تباهه ڪيا. سوانح نگارن ۾ ان ڳالهه بابت اختلاف آهي ته ڪهڙا مسودا تباهه ٿيا، انهن جي اصل مواد جي نوعيت ڪهڙي هئي ۽ ان نقصان جو اندازو ڪيترو ٿي سگهي ٿو.<ref name="Lovell1998"/><ref name="Rice1990"/> انهيءَ ڪري ڪنهن غيرموجود مسودي جي مڪمل مواد بابت يقيني دعويٰ ڪرڻ مناسب نه آهي. == تلوار جو ڪتاب (1884ع) == 1884ع ۾ برٽن ''The Book of the Sword'' نالي ڪتاب شايع ڪيو. ان جو سنڌي عنوان '''تلوار جو ڪتاب''' آهي.<ref name="BurtonSword1884">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=The Book of the Sword |publisher=Chatto and Windus |location=London |year=1884 |language=en }}</ref> هي ڪتاب تلوار جي تاريخ، هٿيارن جي ارتقا، مختلف قومن جي جنگي روايتن ۽ ڌاتوءَ مان هٿيار ٺاهڻ جي تاريخ بابت آهي. === هٿيارن جي تاريخ === برٽن مختلف تهذيبن ۾ تلوارن جي استعمال، بناوت ۽ تاريخي اهميت بابت مواد گڏ ڪيو. هن تلوار کي صرف جنگي هٿيار نه، پر سماجي، ثقافتي ۽ تاريخي شئي طور پڻ ڏٺو. ڪتاب ۾ قديم هٿيارن، ڌاتوءَ جي ڪم ۽ مختلف علائقن جي جنگي روايتن بابت بحث موجود آهي. === اڻپورو منصوبو === برٽن جو ارادو تلوار ۽ هٿيارن جي تاريخ بابت وڌيڪ وسيع ڪم ڪرڻ جو هو. ''The Book of the Sword'' ان منصوبي جو پهريون جلد هو، پر رٿيل وڌيڪ جلد سندس زندگيءَ ۾ مڪمل نه ٿيا.<ref name="Wright1906"/> == برٽن جي ترجمن بابت علمي بحث == رچرڊ فرانسس برٽن جي ادبي ڪم کي اڻويهين صديءَ جي ترجمي ۽ مشرقيات جي تاريخ ۾ اهم جاءِ حاصل آهي. هن ڪيترن اهڙن متنن کي انگريزي پڙهندڙن تائين پهچايو، جيڪي ان وقت محدود حلقن ۾ مشهور هئا. تنهن هوندي به سندس ترجمن بابت ڪيترائي علمي سوال موجود آهن. === اصل ٻولين مان ترجمي جو سوال === برٽن ڪيترين ٻولين جي ڄاڻ رکندو هو، پر سندس نالي سان شايع ٿيل هر ڪتاب لازمي طور اصل ٻوليءَ مان سندس اڪيلي سر ڪيل ترجمو نه هو. ڪجهه تصنيفن ۾ هن اڳوڻن ترجمن، مقامي عالمن جي مدد، گڏيل مسودن يا ٻين موجود نسخن کي استعمال ڪيو. خاص طور ''ڪام سوترا'' جي 1883ع واري اشاعت ۾ هندستاني عالمن ۽ آربٿناٽ جي ڪردار کي نظرانداز ڪرڻ تاريخي طور غلط ٿيندو.<ref name="DonigerKakar2002"/> === ترجمي ۾ اضافا ۽ تبديليون === برٽن جي ترجمن ۾ حاشيا، تشريحون، ذاتي تبصرا ۽ غيرمعمولي انگريزي اصطلاح گهڻي تعداد ۾ موجود آهن. انهن مان ڪجهه سندس ڪتابن کي تاريخي ۽ ثقافتي معلومات سان مالا مال ڪن ٿا، جڏهن ته ٻيا اصل متن جي مفهوم ۽ ادبي انداز بابت اختلاف پيدا ڪن ٿا. انهيءَ ڪري جديد تحقيق ۾ سندس ترجمن کي اصل متنن ۽ ٻين ترجمن سان ڀيٽي پڙهيو وڃي ٿو. === مشرقيات ۽ نوآبادياتي پسمنظر === برٽن جي ادبي ۽ ثقافتي تحقيق برطانوي سامراجي دور ۾ ٿي. هن ڪيترن غيريورپي سماجن بابت معلومات گڏ ڪئي، پر سندس لکڻين ۾ ڪڏهن ڪڏهن يورپي برتريءَ جا مفروضا، نسلي درجابنديون ۽ ثقافتي عام نتيجا پڻ ملن ٿا.<ref name="Ghose2006"/><ref name="Kennedy2005"/> تنهنڪري سندس ڪم جي اهميت کي تسليم ڪرڻ سان گڏ ان جي تاريخي ۽ نظرياتي حدن جو تنقيدي جائزو وٺڻ پڻ ضروري آهي. == ادبي تصنيفن ۽ ترجمن جي تاريخوار فهرست == {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border:1px solid #9ab3c8;" ! style="background:#174a73;color:white;" | سال ! style="background:#174a73;color:white;" | اصل عنوان ! style="background:#174a73;color:white;" | سنڌي عنوان ! style="background:#174a73;color:white;" | نوعيت |- | style="background:#eaf3fb;" | 1870ع | ''Vikram and the Vampire'' | '''وڪرم ۽ ويمپائر''' | هندستاني لوڪ ڪهاڻين جي انگريزي ترتيب |- | style="background:#edf6eb;" | 1880ع | ''The Kasidah of Haji Abdu El-Yezdi'' | '''حاجي عبدو اليزدي جو قصيدو''' | برٽن جو فلسفياڻو نظم |- | style="background:#fff2e4;" | 1880ع | ''The Lusiads'' | '''لوزيئڊس''' | ڪاموئش جي پرتگالي رزميه نظم جو ترجمو |- | style="background:#f3eafa;" | 1883ع | ''The Kama Sutra of Vatsyayana'' | '''واتسياين جو ڪام سوترا''' | گڏيل علمي ڪم سان تيار ڪيل انگريزي ترجمو |- | style="background:#eaf3fb;" | 1884ع | ''The Book of the Sword'' | '''تلوار جو ڪتاب''' | هٿيارن جي تاريخ بابت تحقيق |- | style="background:#edf6eb;" | 1885ع | ''The Book of the Thousand Nights and a Night'' | '''الف ليليٰ''' | عربي قصن جو انگريزي ترجمو، ڏهه جلد |- | style="background:#fff2e4;" | 1886ع | ''The Perfumed Garden of the Cheikh Nefzaoui'' | '''شيخ نفزاويءَ جو عطر وارو باغ''' | عربي جنسياتي ادب سان لاڳاپيل ترجمو |- | style="background:#f3eafa;" | 1886ع–1888ع | ''Supplemental Nights to the Book of the Thousand Nights and a Night'' | '''الف ليليٰ جا اضافي قصا''' | ڇهه اضافي جلد |} == برٽن جي ادبي ورثي جي اهميت == رچرڊ فرانسس برٽن جو ادبي ورثو سفرنامن، تاريخي تحقيق، ترجمن، شاعريءَ ۽ ثقافتي مطالعي تي مشتمل آهي. هن عربي، فارسي، هندستاني ۽ ٻين ادبي روايتن کي انگريزي پڙهندڙن تائين پهچائڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو. سندس ڪتابن ۾ وڏي مقدار ۾ تاريخي، لساني ۽ سماجي معلومات محفوظ ٿيل آهي، جيڪا اڻويهين صديءَ جي علمي تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم آهي. ان سان گڏ سندس ڪم ۾ غيريورپي ثقافتن بابت ذاتي تشريحون، نوآبادياتي دور جا تعصب ۽ ڪجهه غيرثابت ٿيل نظريا پڻ موجود آهن. انهيءَ ڪري برٽن جي ادبي خدمتن جو جائزو سندس تصنيفن جي اهميت ۽ انهن جي علمي حدن، ٻنهي کي نظر ۾ رکي ڪرڻ گهرجي. == وفات ۽ آخري ڏينهن == [[فائل:Richard Francis Burton by Rischgitz, 1864.jpg|thumb|upright|سر رچرڊ فرانسس برٽن، جيڪو 20 آڪٽوبر 1890ع تي ٽريسٽي ۾ وفات ڪري ويو.]] سر رچرڊ فرانسس برٽن 20 آڪٽوبر 1890ع تي [[ٽريسٽي]] ۾ وفات ڪئي. ان وقت سندس عمر 69 سال هئي. سندس وفات جو عام طور بيان ڪيل سبب دل جو دورو هو. زندگيءَ جي آخري سالن ۾ هو مختلف بيمارين ۽ ڪمزور ٿيندڙ صحت سبب تڪليف ۾ رهيو، پر ادبي ۽ تحقيقي سرگرميون جاري رکيائين.<ref name="DNB"/><ref name="Lovell1998"/> برٽن جي آخري ڏينهن ۾ سندس گهرواري [[ازابيل برٽن]] سندس سنڀال ڪندي رهي. برٽن جي وفات وقت رومن ڪيٿولڪ پادريءَ جي موجودگي ۽ آخري مذهبي رسمن جي ادائيگيءَ بابت مختلف سوانحي بيان موجود آهن. ازابيل جي بيانن ۽ برٽن جي ٻين ساٿين جي راءِ ۾ اختلاف سبب اهو واقعو سندس مذهبي سڃاڻپ بابت بحث جو حصو بڻيو.<ref name="Rice1990"/> === آخري مذهبي رسمون === ازابيل برٽن رومن ڪيٿولڪ عقيدي جي پيروڪار هئي. برٽن جي وفات وقت هن پادريءَ کي گهرايو ته جيئن آخري مذهبي رسمون ادا ڪري سگهي. ڪجهه سوانحي احوالن موجب، برٽن جي وفات ۽ انهن رسمن جي ادائيگيءَ جي صحيح ترتيب بابت اختلاف آهي. تنهنڪري هن واقعي کي برٽن جي زندگيءَ ۾ رومن ڪيٿولڪ مذهب قبول ڪرڻ جو حتمي ثبوت قرار ڏيڻ مناسب نه آهي.<ref name="Lovell1998"/> برٽن جي مذهبي خيالن بابت سندس پنهنجين لکڻين ۽ ٻين همعصر بيانن ۾ پڻ مختلف اظهار ملن ٿا. == تدفين ۽ مقبرو == [[فائل:Richard Burton's tomb, Mortlake.jpg|thumb|برٽن جي مقبري جي تصوير؛ اصل فائيل نالو وڪيميڊيا ڪامنز تي جانچڻ گهرجي.]] برٽن جو لاش ٽريسٽي مان انگلينڊ آندو ويو. کيس 15 جون 1891ع تي ڏکڻ اولهه [[لنڊن]] جي [[مورٽليڪ]] واري علائقي ۾ سينٽ ميري مئگڊلين رومن ڪيٿولڪ چرچ جي قبرستان ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="DNB"/> سندس مقبرو هڪ عرب بدوي خيمي جي شڪل ۾ تعمير ڪيو ويو. مقبري جي ڊزائن ۽ تعمير ۾ ازابيل برٽن جو اهم ڪردار هو.<ref name="BurtonTomb">{{cite web |title=The Burton Tomb |url=https://burtoniana.org/tomb/ |website=Burtoniana |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> === بدوي خيمي جي شڪل وارو مقبرو === برٽن جي مقبري جي خاص ڳالهه ان جي بناوت آهي. اهو پٿر ۽ سنگ مرمر مان ٺهيل آهي، پر ظاهري شڪل ۾ عرب بدوين جي خيمي سان مشابهت رکي ٿو. مقبري جي هن بناوت کي برٽن جي عربستان ۽ اسلامي دنيا جي سفرن سان لاڳاپيل يادگار طور سمجهيو ويندو آهي. مقبري جي پوئين حصي ۾ هڪ دري آهي، جنهن مان اندر رکيل تابوت ڏسي سگهجن ٿا.<ref name="BurtonTomb"/> === ازابيل برٽن جي تدفين === ازابيل برٽن 1896ع ۾ وفات ڪئي. کيس پڻ پنهنجي مڙس سان گڏ مورٽليڪ جي ساڳئي مقبري ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="RASBurton">{{cite web |title=Richard Francis Burton (1821–1890) |url=https://royalasiaticsociety.org/richard-francis-burton-1821-1890/ |website=Royal Asiatic Society |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> مقبرو ٻنهي جي زندگيءَ ۽ سندن گڏيل سفرن جي يادگار طور مشهور آهي. == ازابيل برٽن ۽ مسودن جي تباهي == برٽن جي وفات کان پوءِ ازابيل برٽن سندس ادبي ورثي جي حفاظت، ترتيب ۽ اشاعت ۾ مصروف ٿي وئي. تنهن هوندي به سندس هڪ عمل، يعني برٽن جي ڪجهه اڻڇپيل مسودن ۽ ڪاغذن کي ساڙڻ، تاريخي ۽ ادبي تڪرار جو سبب بڻيو.<ref name="Lovell1998"/> === عطر واري باغ جو اڻڇپيل نسخو === برٽن پنهنجي آخري سالن ۾ عربي ڪتاب ''The Perfumed Garden'' جي وڌيڪ وسيع انگريزي نسخي تي ڪم ڪري رهيو هو. ان منصوبي کي ''The Scented Garden'' جي عنوان سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو. برٽن جي وفات کان پوءِ ازابيل انهيءَ ڪم سان لاڳاپيل مسودو ساڙي ڇڏيو. سندس خيال ۾ اهڙي مواد جي اشاعت برٽن جي اخلاقي ۽ سماجي شهرت کي نقصان پهچائي سگهي ٿي.<ref name="DNB"/><ref name="Lovell1998"/> === مسودن جي نقصان بابت اختلاف === ازابيل جي عمل تي برٽن جي ڪجهه دوستن ۽ پوءِ جي سوانح نگارن سخت تنقيد ڪئي. سندن خيال ۾ مسودن جي تباهيءَ سبب ادبي ۽ علمي تاريخ جو اهم مواد ضايع ٿيو. ٻئي طرف ازابيل پنهنجي عمل کي مڙس جي شهرت جي حفاظت ۽ مذهبي ذميواريءَ سان ڳنڍيو. تباهه ٿيل مواد جي مڪمل فهرست موجود نه هجڻ سبب ان جي اصل علمي اهميت ۽ مواد بابت يقيني نتيجا ڪڍڻ ممڪن نه آهن.<ref name="Rice1990"/> === محفوظ ٿيل مسودا ۽ خط === ازابيل طرفان ڪجهه مواد ساڙڻ باوجود برٽن جا ڪيترائي خط، مسودا، نوٽس ۽ ڪتاب محفوظ رهيا. انهن مان هڪ اهم مجموعو آمريڪا جي رياست ڪيليفورنيا ۾ واقع [[هنٽنگٽن لائبريري]] وٽ موجود آهي.<ref name="HuntingtonBurton">{{cite web |title=Richard Francis Burton Library Manuscripts Collection |url=https://www.huntington.org/collections/lib-mssrbl |website=The Huntington |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> هن مجموعي ۾ برٽن جي خط و ڪتابت، ذاتي ڪاغذن، ڪتابن ۽ ٻين علمي مواد جا اهم حصا شامل آهن. == برٽن جا مذهبي خيال == رچرڊ فرانسس برٽن جي مذهبي سڃاڻپ ۽ عقيدن بابت سوانح نگارن ۾ اختلاف موجود آهن. هن پنهنجي زندگيءَ دوران اسلام، عيسائيت، هندومت، صوفي فڪر ۽ ٻين مذهبي روايتن جو مطالعو ڪيو. برٽن جي لکڻين مان ظاهر ٿئي ٿو ته هو مذهبي عقيدن ۽ رسمن کي تاريخي، لساني ۽ سماجي نقطه نظر سان پڻ سمجهڻ چاهيندو هو.<ref name="Kennedy2005"/> === اسلام سان لاڳاپو === برٽن عربي ٻولي، اسلامي تاريخ، حج ۽ مسلمان سماجن بابت تفصيلي تحقيق ڪئي. 1853ع ۾ هن مسلمان مسافر جي سڃاڻپ اختيار ڪري مڪي ۽ مديني جو سفر ڪيو ۽ حج جا مناسڪ ادا ڪيا. تنهن هوندي به سندس حج جي ادائيگيءَ مان اهو لازمي نتيجو نٿو نڪري ته هو باقي زندگيءَ لاءِ اسلام جو پيروڪار بڻجي ويو هو. سندس مذهبي عقيدن بابت مختلف وقتن تي ڏنل بيان هڪجهڙا نه آهن.<ref name="BurtonPilgrimage1855"/><ref name="Rice1990"/> === عيسائيت سان لاڳاپو === برٽن جو خانداني پسمنظر انگريزي عيسائي سماج سان لاڳاپيل هو. سندس گهرواري ازابيل رومن ڪيٿولڪ هئي، پر برٽن جي ذاتي مذهبي عقيدن کي ازابيل جي عقيدي سان هڪجهڙو سمجهڻ درست نه آهي. برٽن پنهنجي ڪجهه بيانن ۾ مذهبي شڪ، آزاد خيالي ۽ الحاد سان لاڳاپيل موقف پڻ اختيار ڪيا.<ref name="Kennedy2005"/> === صوفي فڪر ۽ مشرقي فلسفو === برٽن کي صوفي شاعري، فارسي ادب ۽ مشرقي فلسفي سان خاص دلچسپي هئي. سندس تصنيف ''The Kasidah of Haji Abdu El-Yezdi'' ۾ زندگي، موت، اخلاق ۽ مذهبي عقيدن بابت فلسفياڻا سوال اٿاريا ويا آهن. هي نظم برٽن جي ذاتي فڪري جستجوءَ جو اهم مثال آهي، پر ان کي ڪنهن هڪ مذهبي مذهب نامي جي صورت ۾ پڙهڻ مناسب نه آهي. == شخصيت ۽ علمي شهرت == برٽن پنهنجي دور جي مشهور سياحن، ٻولين جي ڄاڻ رکندڙن، ليکڪن ۽ مترجمن مان هو. سندس شهرت جو بنياد سنڌ ۽ هندستان ۾ ملازمت، مڪي ۽ مديني جو سفر، آفريڪا جي مهمن، مختلف ملڪن ۾ سفارتي خدمتن ۽ ادبي ترجمن تي هو.<ref name="DNB"/> سوانح نگارن سندس غيرمعمولي ٻولي سکڻ جي صلاحيت، جسماني همت، تجسس ۽ وسيع مطالعي جو ذڪر ڪيو آهي. تنهن هوندي به سندس شخصيت ۾ سخت مزاجي، تڪراري تبصرا ۽ ٻين محققن سان اختلاف پڻ موجود هئا. === ٻولين جي ڄاڻ === برٽن ڪيترين يورپي، ايشيائي ۽ آفريڪي ٻولين جو مطالعو ڪيو. سندس سوانحي احوالن ۾ ٻولين جو تعداد مختلف ڄاڻايو ويو آهي. ڪڏهن کيس ڪيترين ڏهاڪن ٻولين ۽ لهجن جو ڄاڻو چيو وڃي ٿو، پر انهن سڀني ۾ سندس مهارت هڪجهڙي يا آزاد نموني تصديق ٿيل نه آهي. انهيءَ ڪري «فلاڻين ٻولين تي مڪمل عبور» جهڙي دعويٰ ڪرڻ بدران اهو چوڻ وڌيڪ درست آهي ته برٽن ڪيترين ٻولين جو مطالعو ڪيو ۽ مختلف سطحن تي انهن کي استعمال ڪندو هو.<ref name="McLynn1990"/> === جسماني همت ۽ سفر === برٽن پنهنجي زندگيءَ ۾ ڏکين زميني ۽ سامونڊي سفرن ۾ حصو ورتو. بربرا واري حملي ۾ زخمي ٿيڻ، آفريڪا جي اندرين علائقن ۾ بيمارين کي منهن ڏيڻ ۽ ڊگهن سفرن جي باوجود تحقيق جاري رکڻ سندس زندگيءَ جا اهم واقعا آهن. انهن واقعن سندس همعصر شهرت کي وڌايو، پر سفرن جي ڪاميابيءَ ۾ مقامي رهنمائن، مترجمن ۽ ساٿين جو ڪردار پڻ بنيادي هو. == تاريخي تڪرار ۽ تنقيدي جائزو == برٽن جي زندگيءَ ۽ تصنيفن سان ڪيترائي تڪرار لاڳاپيل آهن. انهن ۾ برطانوي سامراجي نظام سان سندس لاڳاپا، مقامي ماڻهن بابت تعبيرون، جنسيات بابت تحقيق، مذهبي عقيدا، نسلي درجابنديون ۽ ڪجهه غيرتصديق ٿيل ذاتي قصا شامل آهن. جديد تاريخي مطالعي ۾ انهن موضوعن کي سندس علمي خدمتن کان الڳ ڪرڻ بدران ساڳئي تاريخي پسمنظر ۾ ڏٺو وڃي ٿو. === نوآبادياتي دور جي نسلي درجابندي === برٽن جي سنڌ، هندستان ۽ آفريڪا بابت تصنيفن ۾ اڻويهين صديءَ جي يورپي علمي اصطلاحن جو استعمال ملي ٿو. انهن ۾ ''race''، ''tribe'' ۽ ٻين سماجي درجابندين جا اهڙا تصور شامل آهن، جيڪي جديد انسانيات ۽ تاريخ جي معيارن سان هميشه مطابقت نٿا رکن. برٽن جي ڪجهه بيانن ۾ مقامي ماڻهن بابت عام نتيجا ۽ نسلي تعصب پڻ موجود آهن.<ref name="Ghose2006"/><ref name="Kennedy2005"/> انهيءَ ڪري سندس لکڻين کي تاريخي ماخذ طور استعمال ڪندي انهن جي نوآبادياتي پسمنظر کي واضح ڪرڻ ضروري آهي. === جنسيات بابت تحقيق === برٽن انساني جنسي روين، ازدواجي روايتن ۽ جنسيات سان لاڳاپيل ادبي متنن بابت وڏي دلچسپي رکندو هو. سندس ''الف ليليٰ'' جي ترجمي جا حاشيا، ''ڪام سوترا'' سان لاڳاپيل اشاعت ۽ ''عطر واري باغ'' جو ترجمو انهيءَ دلچسپيءَ جا مثال آهن. انهن ڪمن وڪٽورين برطانيا ۾ ادبي ۽ اخلاقي تڪرار پيدا ڪيا. جديد مطالعي ۾ انهن تصنيفن کي جنسيات جي تاريخ ۽ وڪٽورين دور جي ثقافتي روين جي مطالعي لاءِ استعمال ڪيو وڃي ٿو. === سوٽاڊڪ خطي جو غيرثابت ٿيل نظريو === برٽن پنهنجي هڪ مشهور مضمون ۾ دنيا جي ڪجهه علائقن جي آبهوا ۽ جاگرافيءَ کي هم جنس جنسي روين سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي. اهو تصور ''Sotadic Zone'' جي نالي سان مشهور ٿيو. هي نظريو جديد سائنسي تحقيق ۾ ثابت ٿيل وضاحت طور قبول نٿو ڪيو وڃي. ان کي برٽن جي دور جي جنسيات ۽ انسانيات جي تاريخي نظريي طور بيان ڪرڻ گهرجي، نه ته ڪنهن قوم يا علائقي بابت ثابت ٿيل حقيقت طور. === دمشق ۾ يهودين بابت سامي مخالف بيان === برٽن جي دمشق واري سفارتي دور ۽ ان کان پوءِ جي لکڻين ۾ يهودين بابت سخت تعصب ۽ سامي مخالف بيان موجود آهن. سندس وفات کان پوءِ 1898ع ۾ ''The Jew, the Gipsy and El-Islam'' نالي ڪتاب شايع ٿيو. هن ڪتاب ۾ شامل مواد بابت محقق اينڊريو ونسنٽ تفصيلي اڀياس ڪيو آهي. سندس تحقيق موجب، برٽن جي ڪجهه اڻڇپيل لکڻين ۾ يهودين خلاف انتهائي جارحاڻيون دعوائون موجود هيون.<ref name="Vincent1985">{{cite journal |last=Vincent |first=Andrew |title=The Jew, the Gipsy and El-Islam: An Examination of Richard Burton's Consulship in Damascus and His Premature Recall, 1868–1871 |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |volume=117 |issue=2 |pages=155–173 |year=1985 |doi=10.1017/S0035869X00138377 |language=en }}</ref> برٽن سان منسوب انهن بيانن ۾ يهودين خلاف رت جي ڪوڙي الزام واري تاريخي بدناميءَ جو ذڪر پڻ ملي ٿو. اهو الزام هڪ بي بنياد ۽ سامي مخالف سازشي روايت آهي؛ ان جي حق ۾ ڪو معتبر تاريخي ثبوت موجود نه آهي. برٽن جي اهڙين لکڻين کي سندس تعصب جي تاريخي شاهدي طور پڙهڻ گهرجي، نه ته انهن الزامن جي سچائيءَ جي شاهدي طور. === دمشق مان واپسيءَ بابت اختلاف === برٽن کي 1871ع ۾ دمشق جي قونصل واري عهدي تان هٽايو ويو. سندس برطرفيءَ جا سبب مقامي سياسي حالتن، سفارتي اختلافن، مذهبي ۽ سماجي تڪرارن ۽ سندس پنهنجي رويي سان لاڳاپيل هئا. اينڊريو ونسنٽ جي تحقيق ۾ برٽن جي دمشق واري مقرريءَ ۽ وقت کان اڳ واپسيءَ جو تنقيدي جائزو ورتو ويو آهي.<ref name="Vincent1985"/> انهيءَ واقعي کي ڪنهن هڪ مذهبي برادريءَ جي سازش جو نتيجو قرار ڏيڻ تاريخي لحاظ کان غيرمحتاط آهي. === هندستان ۾ مبينا ڳجهي تحقيق === برٽن جي هندستان ۽ سنڌ واري فوجي دور بابت ڪجهه سوانحي احوالن ۾ هڪ مبينا ڳجهي تحقيق جو ذڪر ملي ٿو، جيڪا ڪراچيءَ ۾ مردن جي جنسي سرگرمين سان لاڳاپيل هنڌن بابت هئي. ان واقعي جي تفصيلن، سرڪاري حڪمن ۽ برٽن جي سڌي شرڪت بابت دستاويزي ثبوت محدود ۽ اختلاف جوڳا آهن.<ref name="McLynn1990"/><ref name="Lovell1998"/> تنهنڪري هن قصي کي ثابت ٿيل سرڪاري مهم يا برٽن جي فوجي ملازمت ختم ٿيڻ جو يقيني سبب قرار ڏيڻ مناسب نه آهي. === حج واري سفر ۾ مبينا قتل === برٽن جي حج واري سفر بابت ڪجهه روايتن ۾ سندس سڃاڻپ ظاهر ٿيڻ جي خطري ۽ مبينا قتل جو ذڪر ڪيو ويو آهي. ان واقعي جي آزاد ۽ معتبر تاريخي تصديق موجود نه آهي. انهيءَ ڪري اهڙي دعويٰ کي برٽن جي زندگيءَ سان لاڳاپيل غيرتصديق ٿيل قصي طور ئي بيان ڪرڻ گهرجي. == برٽن بابت سوانحي تحقيق == برٽن جي وفات کان پوءِ سندس زندگيءَ بابت ڪيترائي سوانحي ڪتاب ۽ تحقيقي مقالا شايع ٿيا. انهن ۾ ڪجهه ڪتاب سندس همعصر ماڻهن جي لکڻين تي ٻڌل آهن، جڏهن ته جديد تحقيق ۾ سندس خط، مسودا، سفارتي رڪارڊ ۽ ٻين تاريخي ماخذن جو استعمال ڪيو ويو آهي. === ازابيل برٽن جي سوانح === 1893ع ۾ ازابيل برٽن پنهنجي مڙس جي زندگيءَ بابت ٻن جلدن ۾ ''The Life of Captain Sir Richard F. Burton'' شايع ڪيو.<ref name="IsabelInnerLife1893"/> هي ڪتاب برٽن جي گهريلو زندگيءَ، سفرن ۽ شخصيت بابت اهم معلومات فراهم ڪري ٿو. تنهن هوندي به ازابيل پنهنجي مڙس جي حمايت ۾ لکيو، تنهنڪري سندس سوانح کي مڪمل طور غيرجانبدار ماخذ نٿو سمجهي سگهجي. === ٿامس رائيٽ جي سوانح === 1906ع ۾ [[ٿامس رائيٽ]] برٽن بابت ''The Life of Sir Richard Burton'' شايع ڪيو.<ref name="Wright1906"/> هن ڪتاب ۾ برٽن جي سفرن، تصنيفن، شخصيت ۽ ازابيل جي بيانن بابت تفصيل موجود آهن. رائيٽ جو ڪم برٽن بابت شروعاتي تفصيلي سوانحي تحقيقن مان هڪ آهي. === جديد سوانح نگار === ويهين ۽ ايڪويهين صديءَ ۾ برٽن بابت ڪيترن محققن نئين سر تحقيق ڪئي. انهن ۾ ايف. ايم. بروڊي، بائرن فارويل، ايڊورڊ رائس، فرينڪ ميڪلن، ميري ايس. لوويل، ڊين ڪينيڊي ۽ ٻين جا ڪتاب شامل آهن. انهن محققن برٽن جي زندگيءَ جي مختلف پهلوئن، سندس سفرن، مذهبي خيالن، جنسيات بابت تحقيق، نوآبادياتي پسمنظر ۽ ادبي ورثي جو جائزو ورتو. == علمي ادارن ۾ محفوظ ورثو == برٽن جا ڪتاب، خط، مسودا، نقشا ۽ ٻيا تاريخي ڪاغذ مختلف علمي ادارن ۽ مجموعن ۾ محفوظ آهن. === هنٽنگٽن لائبريري === [[هنٽنگٽن لائبريري]]، سين مارينو، ڪيليفورنيا، برٽن جي محفوظ ٿيل مسودن ۽ ذاتي لائبريريءَ جو هڪ اهم مجموعو رکي ٿي. ان مجموعي ۾ برٽن جي خط و ڪتابت، مسودن ۽ ڪتابن سان گڏ ٻين محققن ۽ ناشرن سان سندس لاڳاپن بابت مواد شامل آهي.<ref name="HuntingtonBurton"/> === رائل ايشياٽڪ سوسائٽي === [[رائل ايشياٽڪ سوسائٽي]] وٽ پڻ برٽن سان لاڳاپيل ڪتاب ۽ تاريخي مواد موجود آهي. سوسائٽيءَ جي مجموعي ۾ برٽن جي لکڻين ۽ سندس علمي لاڳاپن بابت دستاويز شامل آهن.<ref name="RASBurton"/> === اورلينز هائوس گيلري === [[ٽوئڪنهم]] ۾ واقع [[اورلينز هائوس گيلري]] سان پڻ برٽن جي ذاتي شين، تصويرن ۽ يادگارن جو هڪ مجموعو لاڳاپيل آهي. اهي مجموعا برٽن جي زندگيءَ ۽ سفرن بابت تحقيق لاءِ اهم آهن. == ادب ۾ رچرڊ فرانسس برٽن == رچرڊ فرانسس برٽن جي غيرمعمولي زندگيءَ سبب کيس ڪيترن ناولن، ڪهاڻين ۽ ٻين ادبي تصنيفن ۾ ڪردار طور پيش ڪيو ويو آهي. انهن ادبي تصويرن ۾ سندس حقيقي تاريخي زندگيءَ سان گڏ تخيلاتي عنصر پڻ شامل هوندا آهن. === بورخيس جي ڪهاڻي «الف» === ارجنٽائن جي مشهور ليکڪ [[خورخي لوئس بورخيس]] جي ڪهاڻي ''The Aleph'' (الف) ۾ برٽن جي نالي ۽ مشرقي ادب بابت سندس علم سان لاڳاپيل حوالو ملي ٿو. بورخيس پنهنجي ادبي تخليقن ۾ تاريخي ڪتابن، فرضي حوالن ۽ علمي شخصيتن کي گڏ ڪرڻ لاءِ مشهور هو. === ريورورلڊ ناولن جو سلسلو === آمريڪي سائنس فڪشن ليکڪ [[فلپ خوسيه فارمر]] جي ''Riverworld'' (درياهي دنيا) ناولن ۾ رچرڊ فرانسس برٽن هڪ اهم ڪردار آهي. هن تخيلاتي دنيا ۾ مختلف تاريخي دورن جا ماڻهو هڪ غيرمعمولي درياهي جهان ۾ ٻيهر جيئرا ٿين ٿا. برٽن کي اتي هڪ تجسس رکندڙ، مهم جو ۽ علم جي ڳولا ڪندڙ شخصيت طور پيش ڪيو ويو آهي. === برٽن ۽ اسپيڪ === وليم هيريسن جو تاريخي ناول ''Burton and Speke'' برٽن ۽ جان هيننگ اسپيڪ جي آفريڪي مهمن ۽ سندن اختلافن تي ٻڌل آهي. هن ناول کي پوءِ فلم ''Mountains of the Moon'' جي ڪهاڻيءَ لاءِ بنياد بڻايو ويو. === دنيا جو گڏ ڪندڙ === جرمن ٻوليءَ جي ليکڪ [[اليا ٽرويانوف]] جو ناول ''Der Weltensammler''، جنهن جو انگريزي عنوان ''The Collector of Worlds'' آهي، برٽن جي سفرن ۽ مختلف ثقافتن سان سندس لاڳاپن کي ادبي انداز ۾ پيش ڪري ٿو. هن ناول ۾ هندستان، عربستان ۽ آفريڪا سان لاڳاپيل برٽن جي زندگيءَ جا پهلو نمايان آهن. === دي رومانٽڪ === انگريز ناول نگار [[وليم بوئڊ]] جي 2022ع واري ناول ''The Romantic'' ۾ پڻ برٽن ۽ اسپيڪ تاريخي ڪردارن طور ظاهر ٿين ٿا. == فلمن ۽ ٽيليويزن ۾ برٽن == برٽن جي زندگيءَ، خاص طور آفريڪا جي مهمن ۽ اسپيڪ سان اختلافن، ڪيترن فلمن ۽ ٽيليويزن پروگرامن کي متاثر ڪيو آهي. {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#194d72;color:white;" | سال ! style="background:#194d72;color:white;" | عنوان ! style="background:#194d72;color:white;" | نوعيت ! style="background:#194d72;color:white;" | برٽن سان لاڳاپو |- | style="background:#eaf3fb;" | 1971ع | ''The Search for the Nile'' | بي بي سي ٽيليويزن سلسلو | نيل درياهه جي سرچشمي جي ڳولا؛ ڪينيٿ هيگ برٽن جو ڪردار ادا ڪيو |- | style="background:#edf6eb;" | 1990ع | ''Mountains of the Moon'' | تاريخي سوانحي فلم | برٽن ۽ اسپيڪ جون آفريڪي مهمون؛ پيٽرڪ برگن برٽن جو ڪردار ادا ڪيو |- | style="background:#fff2e4;" | 1993ع | ''Zero Patience'' | موسيقيءَ تي ٻڌل تخيلاتي فلم | برٽن جي تاريخي شخصيت جو فرضي ۽ طنزيه استعمال |- | style="background:#f3eafa;" | 2008ع | ''The Victorian Sex Explorer'' | دستاويزي پروگرام | برٽن جي سفرن ۽ جنسيات بابت تحقيق جو جائزو |} === مائونٽنز آف دي مون (1990ع) === 1990ع ۾ هدايتڪار [[باب رافيلسن]] جي فلم ''Mountains of the Moon'' (چنڊ جا جبل) رليز ٿي. فلم ۾ [[پيٽرڪ برگن]] رچرڊ فرانسس برٽن ۽ [[آئين گلين]] جان هيننگ اسپيڪ جو ڪردار ادا ڪيو. ڪهاڻيءَ جو بنياد ٻنهي مهم جوئن جي آفريڪي سفرن، نيل درياهه جي سرچشمي بابت تحقيق ۽ سندن ذاتي اختلافن تي آهي.<ref name="MountainsFilm">{{cite web |title=Mountains of the Moon |url=https://www.imdb.com/title/tt0100196/ |website=IMDb |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> فلم تاريخي واقعن مان متاثر آهي، پر ان کي مڪمل دستاويزي تاريخ بدران ڊرامائي تخليق طور سمجهڻ گهرجي. == تاريخي اهميت ۽ ورثو == رچرڊ فرانسس برٽن جي زندگي اڻويهين صديءَ جي عالمي سفرن، برطانوي سامراجي توسيع، لساني تحقيق ۽ ادبي ترجمن جي تاريخ سان ڳنڍيل آهي. هن سنڌ، هندستان، عربستان، آفريڪا، آمريڪا، برازيل ۽ ٻين علائقن بابت ڪتاب لکيا. سندس اهم خدمتن ۾ سنڌ بابت شروعاتي سماجي ۽ لساني تحقيق، مڪي ۽ مديني جو سفر، هرر ۽ آفريڪا جي وڏين ڍنڍن بابت مهمون ۽ عربي ۽ هندستاني ادب جي انگريزي اشاعت شامل آهن. تنهن هوندي به برٽن جي تاريخي حيثيت صرف سندس ڪاميابين تائين محدود نه آهي. سندس تصنيفن ۾ نوآبادياتي سوچ، نسلي تعصب، مذهبي اختلاف ۽ غيرثابت ٿيل سماجي نظريا پڻ موجود آهن. جديد تحقيق ۾ سندس ڪم کي تاريخي اهميت ۽ تنقيدي احتياط، ٻنهي سان پڙهيو وڃي ٿو. === سنڌ جي تاريخ لاءِ اهميت === سنڌ جي تاريخ جي حوالي سان برٽن جي اهميت خاص طور سندس 1847ع ۽ 1848ع وارين رپورٽن، 1849ع جي لساني مقالن، 1851ع جي ڪتابن، 1852ع جي بازداري بابت تصنيف ۽ 1877ع جي ''Sind Revisited'' ۾ آهي. اهي تصنيفون سنڌ جي ٻولين، سماجي روايتن، مذهبي زندگي، شهرن، آمدرفت ۽ برطانوي دور جي تبديلين بابت همعصر معلومات فراهم ڪن ٿيون. سندس لکڻين ۾ موجود تعصب ۽ نوآبادياتي تشريحن باوجود اهي سنڌ جي اڻويهين صديءَ واري تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم ابتدائي ماخذ آهن. == چونڊ سوانحي ۽ تحقيقي ڪتاب == * Brodie, Fawn M. (1967). ''The Devil Drives: A Life of Sir Richard Burton''. New York: W. W. Norton. * Farwell, Byron (1963). ''Burton: A Biography of Sir Richard Francis Burton''. London: Longmans. * Kennedy, Dane (2005). ''The Highly Civilized Man: Richard Burton and the Victorian World''. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press. * Lovell, Mary S. (1998). ''A Rage to Live: A Biography of Richard and Isabel Burton''. London: Little, Brown. * McLynn, Frank (1990). ''Burton: Snow upon the Desert''. London: John Murray. * Rice, Edward (1990). ''Captain Sir Richard Francis Burton: The Secret Agent Who Made the Pilgrimage to Mecca, Discovered the Kama Sutra, and Brought the Arabian Nights to the West''. New York: Charles Scribner's Sons. * Wright, Thomas (1906). ''The Life of Sir Richard Burton''. London: Everett & Co. * Jeal, Tim (2011). ''Explorers of the Nile: The Triumph and Tragedy of a Great Victorian Adventure''. New Haven: Yale University Press. * Vincent, Andrew (1985). “The Jew, the Gipsy and El-Islam: An Examination of Richard Burton's Consulship in Damascus and His Premature Recall, 1868–1871”. ''Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland''. 117 (2): 155–173. == وڌيڪ پڙهڻ لاءِ == * {{cite book |last=Burton |first=Isabel |title=The Life of Captain Sir Richard F. Burton |volume=1–2 |publisher=Chapman and Hall |location=London |year=1893 |language=en }} * {{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus |publisher=W. H. Allen & Co. |location=London |year=1851 |language=en |url=https://archive.org/details/sindhadnracestha00rich }} * {{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Sind Revisited |volume=1–2 |publisher=Richard Bentley and Son |location=London |year=1877 |language=en }} * {{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://burtoniana.org/ Burtoniana] — برٽن جي ڪتابن، سوانحن ۽ تاريخي دستاويزن جو مجموعو * [https://www.huntington.org/collections/lib-mssrbl هنٽنگٽن لائبريريءَ ۾ برٽن جا مسودا] * [https://royalasiaticsociety.org/richard-francis-burton-1821-1890/ رائل ايشياٽڪ سوسائٽيءَ ۾ برٽن بابت معلومات] * [https://www.gutenberg.org/ebooks/author/898 پروجيڪٽ گٽنبرگ تي برٽن جا ڪتاب] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Richard_Francis_Burton وڪيميڊيا ڪامنز تي رچرڊ فرانسس برٽن جون تصويرون] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:1821ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:1890ع ۾ وفات ڪيل]] [[زمرو:برطانوي سياح]] [[زمرو:برطانوي ليکڪ]] [[زمرو:برطانوي مترجم]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:سنڌ جا سفرناما]] [[زمرو:مشرقيات جا ماهر]] [[زمرو:آفريڪا جا محقق]] aki0yddbbtfhbsye4qxdzmitcp0tdt2 422552 422551 2026-10-18T00:11:18Z Intisar Ali 8681 422552 wikitext text/x-wiki {{Short description|برطانوي سياح، فوجي آفيسر، محقق، لسانيات جو ماهر، مترجم ۽ سفارتڪار (1821ع–1890ع)}} {{Infobox officeholder | honorific_prefix = سر | name = رچرڊ فرانسس برٽن | native_name = Richard Francis Burton | honorific_suffix = KCMG، FRGS، FRAS | image = Richard Francis Burton by Rischgitz, 1864.jpg | image_size = 240px | caption = رچرڊ فرانسس برٽن، 1864ع | office = برطانوي قونصل، فرنانڊو پو | office2 = برطانوي قونصل، سانتوس | office3 = برطانوي قونصل، دمشق | office4 = برطانوي قونصل، ٽريسٽي | birth_date = {{Birth date|1821|3|19|df=yes}} | birth_place = [[ٽورڪي]]، ڊيون، انگلينڊ | death_date = {{Death date and age|1890|10|20|1821|3|19|df=yes}} | death_place = [[ٽريسٽي]]، آسٽريا-هنگري | resting_place = سينٽ ميري مئگڊلين رومن ڪيٿولڪ چرچ جو قبرستان، مورٽليڪ، لنڊن | nationality = برطانوي | education = [[ٽرنٽي ڪاليج، آڪسفرڊ]] | spouse = [[ازابيل برٽن]] (شادي: 22 جنوري 1861ع) | occupation = سياح، فوجي آفيسر، محقق، لسانيات جو ماهر، مترجم، ليکڪ ۽ سفارتڪار | known_for = سنڌ بابت تاريخي ۽ سماجي تحقيق، مڪي ۽ مديني جو سفر، آفريڪا جون جاگرافيائي مهمون ۽ عربي ادب جا ترجما | notable_works = ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus''؛ ''Sind Revisited''؛ ''Personal Narrative of a Pilgrimage to Al-Madinah and Meccah''؛ ''The Book of the Thousand Nights and a Night''؛ ''The Kasidah'' | pen_name = مرزا عبدالله البشري؛ حاجي عبدو اليزدي؛ فرينڪ بيڪر | allegiance = [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] | branch = بمبئي فوج | unit = 18هين مقامي پيادل فوجي ريجمينٽ | nickname = رفئين ڊڪ (Ruffian Dick) | service_years = 1842ع–1861ع | rank = ڪئپٽن | battles = [[ڪريميا جي جنگ]] | awards = نائٽ ڪمانڊر آف دي آرڊر آف سينٽ مائيڪل اينڊ سينٽ جارج؛ ڪريميا ميڊل | signature = Richard Francis Burton signature.svg }} '''سر رچرڊ فرانسس برٽن''' (انگريزي: ''Sir Richard Francis Burton''؛ 19 مارچ 1821ع – 20 آڪٽوبر 1890ع) هڪ مشهور [[برطانيا|برطانوي]] سياح، جاگرافيدان، فوجي آفيسر، [[لسانيات|لسانيات جو ماهر]]، محقق، [[مترجم]]، ليکڪ، [[بشرشناسي|بشرشناس]] ۽ سفارتڪار هو. هن [[ايشيا]]، [[آفريڪا]]، [[ڏکڻ آمريڪا]] ۽ ٻين علائقن جا سفر ڪيا ۽ مختلف قومن جي ٻولين، ثقافتن، مذهبي عقيدن، سماجي رسمن، تاريخ ۽ جاگرافيءَ بابت وسيع تحقيق ڪئي.<ref name="Kennedy2005">{{cite book |last=Kennedy |first=Dane |title=The Highly Civilized Man: Richard Burton and the Victorian World |publisher=Harvard University Press |location=Cambridge, Massachusetts |year=2005 |isbn=9780674018624 |language=en }}</ref><ref name="Young2006">{{cite book |last=Young |first=S. |title=Richard Francis Burton: Explorer, Scholar, Spy |publisher=Marshall Cavendish |location=New York |year=2006 |isbn=9780761422228 |language=en }}</ref> برٽن پنهنجي غيرمعمولي لساني صلاحيتن سبب مشهور هو. سندس سوانح نگارن موجب، هو ڪيترين يورپي، ايشيائي ۽ آفريقي ٻولين ۽ لهجن کان واقف هو. سندس ڄاڻ ۾ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]، [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]، [[اطالوي ٻولي|اطالوي]]، [[عربي ٻولي|عربي]]، [[فارسي ٻولي|فارسي]]، [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]]، [[هندوستاني ٻولي|هندوستاني]]، [[گجراتي ٻولي|گجراتي]]، [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] ۽ ٻيون ٻوليون شامل هيون. سندس ٻولين جي ڄاڻ بابت سوانح نگارن جا انگ مختلف آهن، ڇاڪاڻ ته ڪجهه ليکڪ جدا جدا لهجن کي به مستقل ٻولين طور شمار ڪن ٿا.<ref name="McLynn1990">{{cite book |last=McLynn |first=Frank |title=Of No Country: An Anthology of the Works of Sir Richard Burton |publisher=Charles Scribner's Sons |location=New York |year=1990 |language=en }}</ref> برٽن 1842ع ۾ [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي بمبئي فوج ۾ شامل ٿيو. سندس فوجي زندگيءَ جو اهم حصو هندستان ۽ [[سنڌ]] ۾ گذريو، جتي هن مقامي ٻولين، قومن، مذهبي روايتن ۽ سماجي زندگيءَ جو مطالعو ڪيو. هن سنڌ بابت ڪيترائي ڪتاب لکيا، جن مان ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' (1851ع) ۽ ''Sind Revisited'' (1877ع) سنڌ جي اڻويهين صديءَ جي تاريخ جا اهم ماخذ سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="Burton1851">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus: With Notices of the Topography and History of the Province |publisher=W. H. Allen & Co. |location=London |year=1851 |language=en |url=https://archive.org/details/sindhadnracestha00rich }}</ref><ref name="Burton1877">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Sind Revisited: With Notices of the Anglo-Indian Army; Railroads; Past, Present, and Future, etc. |volume=1–2 |publisher=Richard Bentley and Son |location=London |year=1877 |language=en |url=https://books.google.com/books?id=GwREAQAAMAAJ }}</ref> برٽن جي شهرت جو هڪ اهم سبب 1853ع ۾ مسلمان حاجيءَ جو ويس اختيار ڪري [[مڪو|مڪي]] ۽ [[مدينو|مديني]] جو سفر ڪرڻ هو. ان کان پوءِ هن [[جان هيننگ اسپيڪ]] سان گڏ اوڀر آفريڪا جي جاگرافيائي مهمن ۾ حصو ورتو ۽ 1858ع ۾ [[ڍنڍ ٽانگانيڪا]] تائين پهتو. هو [[رائل جاگرافيائي سوسائٽي]] جو فيلو پڻ هو.<ref name="BBCBurton">{{cite web |title=Historic Figures: Sir Richard Burton |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/burton_sir_richard.shtml |website=BBC History |publisher=BBC |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> سندس ٻين مشهور علمي ۽ ادبي خدمتن ۾ عربي داستانن جي مجموعي ''The Book of the Thousand Nights and a Night'' جو انگريزي ترجمو، ''The Perfumed Garden'' جو ترجمو ۽ ''Kama Sutra'' جي انگريزي اشاعت سان وابستگي شامل آهن. هن سفرنامن، تاريخ، انساني روين، تلواربازي، بازداري، مذهبي مطالعي ۽ بشرشناسيءَ بابت پڻ لکيو.<ref name="Kennedy2005"/> 1861ع کان پوءِ برٽن برطانوي سفارتي ملازمت ۾ رهيو ۽ فرنانڊو پو، برازيل جي سانتوس، [[دمشق]] ۽ ٽريسٽي ۾ قونصل طور خدمتون سرانجام ڏنيون. 1886ع ۾ [[راڻي وڪٽوريا]] کيس نائٽ ڪمانڊر آف دي آرڊر آف سينٽ مائيڪل اينڊ سينٽ جارج جو اعزاز عطا ڪيو.<ref name="LondonGazette1886">{{cite journal |title=The London Gazette |issue=25559 |date=16 February 1886 |page=743 |language=en }}</ref> سنڌي ادب جي محقق [[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع) ۾ برٽن جو ذڪر ڪيو آهي. جوتواڻيءَ موجب، برٽن پنجاهه کان وڌيڪ تصنيفن جو ليکڪ هو، جن مان گهڻيون سفرنامن سان لاڳاپيل هيون.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> == سوانح عمري == === شروعاتي زندگي ۽ خاندان === رچرڊ فرانسس برٽن 19 مارچ 1821ع تي انگلينڊ جي ڊيون علائقي جي سامونڊي شهر [[ٽورڪي]] ۾ ڄائو. سندس ڄمڻ جي هنڌ بابت تاريخي ماخذن ۾ اختلاف ملي ٿو. برٽن پنهنجي سوانحي بيانن ۾ هارٽفورڊشائر جي ايلسٽري ۾ واقع خانداني گهر ''Barham House'' کي پنهنجي ڄمڻ جو هنڌ ڄاڻايو، پر سندس جديد سوانح نگار [[ميري ايس. لوويل]] جي تحقيق موجب، سندس اصل ڄمڻ جو هنڌ ٽورڪي هو.<ref name="Lovell1998">{{cite book |last=Lovell |first=Mary S. |title=A Rage to Live: A Biography of Richard and Isabel Burton |publisher=W. W. Norton & Company |location=New York |year=1998 |isbn=9780393046724 |language=en }}</ref> سندس بپتسما 2 سيپٽمبر 1821ع تي هارٽفورڊشائر جي ايلسٽري چرچ ۾ ٿي.<ref name="HertfordHistory">{{cite book |last=Page |first=William |title=A History of the County of Hertford |volume=2 |publisher=Constable |year=1908 |pages=349–351 |language=en |url=https://www.british-history.ac.uk/vch/herts/vol2/pp349-351 }}</ref> برٽن جو پيءُ ليفٽيننٽ ڪرنل '''جوزف نيٽروِل برٽن''' (Joseph Netterville Burton) اينگلو-آئرش نسل جو برطانوي فوجي آفيسر هو، جيڪو برطانوي فوج جي 36هين پيادل ريجمينٽ سان لاڳاپيل رهيو. سندس ماءُ '''مارٿا بيڪر''' (Martha Baker) هارٽفورڊشائر جي مالدار زميندار رچرڊ بيڪر جي ڌيءَ ۽ وارثن مان هڪ هئي. برٽن جو نالو پڻ سندس ناني واري خاندان جي رچرڊ بيڪر جي نسبت سان رکيو ويو.<ref name="Wright1906">{{cite book |last=Wright |first=Thomas |title=The Life of Sir Richard Burton |volume=1–2 |publisher=Everett & Co. |location=London |year=1906 |language=en |url=https://burtoniana.org/biography/1906-The%20Life%20of%20Sir%20Richard%20Burton%20-%20Wright/HTML/index.html }}</ref> برٽن کي ٻه ڀائر ڀينر هئا: '''ماريا ڪيٿرين ايلزبيٿ برٽن''' ۽ '''ايڊورڊ جوزف نيٽروِل برٽن'''. سندس ڀيڻ ماريا بعد ۾ برطانوي فوجي آفيسر سر هينري وليم اسٽسٽڊ سان شادي ڪئي.<ref name="Wright1906"/> === يورپ ۾ ننڍپڻ ۽ پرورش === برٽن جي ننڍپڻ جو وڏو حصو انگلينڊ، فرانس ۽ اٽليءَ جي مختلف شهرن ۾ گذريو. سندس پيءُ دم جي بيماريءَ سبب نسبتاً سازگار آبهوا جي ڳولا ۾ خاندان کي يورپ جي مختلف علائقن ۾ منتقل ڪندو رهيو.<ref name="Wright1906"/> شروعات ۾ برٽن جو خاندان انگلينڊ جي ايلسٽري ۽ فرانس جي [[ٽورز]] شهر جي وچ ۾ رهندو هو. ٽورز ۾ برٽن ۽ سندس ڀاءُ جي سنڀال هڪ انگريز عورت مسز لنگ ڪندي هئي. سندن شروعاتي تعليم هڪ آئرش استاد ڪلاف جي نگرانيءَ ۾ ٿي. ان کان پوءِ خاندان ٽورز جي ''Rue de l'Archevêché'' واري علائقي ۾ منتقل ٿيو، جتي ٻارن کي جان گلڪرسٽ جي تعليمي اداري ۾ داخل ڪرايو ويو. اتي برٽن کي [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] ۽ [[قديم يوناني ٻولي|قديم يوناني]] ٻولين جي ابتدائي تعليم ملي.<ref name="Wright1906"/> 1829ع ۾ خاندان انگلينڊ موٽيو ۽ برٽن ۽ سندس ڀاءُ کي رچمنڊ گرين جي هڪ ابتدائي اسڪول ۾ داخل ڪرايو ويو. اهو اسڪول ريورنڊ چارلس ڊيلافوس هلائيندو هو. سوانح نگار ٿامس رائيٽ موجب، اسڪول ۾ تعليم ۽ شاگردن جي رهائش جا انتظام اطمينان بخش نه هئا.<ref name="Wright1906"/> بعد ۾ خاندان فرانس جي [[بلوا]] شهر ۾ منتقل ٿيو، جتي ٻارن جي تعليم لاءِ خانگي استادن جو بندوبست ڪيو ويو. برٽن ۽ سندس ڀاءُ کي ريورنڊ ايڇ. آر. ڊو پري پڙهائيندو هو. خاندان ڪجهه عرصي کان پوءِ فرانس مان اٽليءَ ڏانهن ويو. هنن [[مارسي]]، [[ليورنو]]، [[پيسا]]، [[سيئنا]]، [[پيروگيا]]، [[فلورينس]]، [[روم]]، [[نيپلز]]، [[سورينٽو]] ۽ [[ڪاپري]] جهڙن هنڌن تي وقت گذاريو.<ref name="Wright1906"/> اٽليءَ ۾ رهائش دوران برٽن کي اطالوي ٻولي، مصوري ۽ موسيقيءَ سان واقفيت حاصل ٿي. سندس ڀاءُ ايڊورڊ وائلن وڄائڻ ۾ دلچسپي ورتي، جڏهن ته رچرڊ جي دلچسپي ٻولين، سفرن ۽ جسماني سرگرمين ۾ وڌيڪ هئي. 1836ع ۾ خاندان فرانس جي ڏاکڻي شهر [[پو، فرانس|پو]] ڏانهن منتقل ٿيو ۽ پوءِ وري اٽليءَ جي پيسا ۽ لوڪا شهرن ۾ رهيو. هن عرصي ۾ برٽن مختلف يورپي سماجي ۽ ثقافتي ماحولن سان واقفيت حاصل ڪئي.<ref name="Wright1906"/> === ٻولين سان شروعاتي دلچسپي === برٽن ننڍپڻ کان ئي ٻولين سکڻ جي غيرمعمولي صلاحيت ڏيکاري. يورپ جي مختلف علائقن ۾ رهائش سبب هن فرانسيسي، اطالوي ۽ جديد يوناني ٻوليون سکڻ جا موقعا حاصل ڪيا. هن لاطيني ۽ قديم يوناني ٻولين جي تعليم پڻ حاصل ڪئي. سوانح نگار ايڊورڊ رائس موجب، برٽن کي ٻولين جي آوازن، لهجن ۽ تلفظن ۾ فرق سڃاڻڻ جي خاص صلاحيت هئي. هو يورپي ٻولين جي مختلف لهجن جي نقل ڪرڻ ۽ انهن کي ڳالهائڻ ۾ مهارت حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪندو هو.<ref name="Rice1990">{{cite book |last=Rice |first=Edward |title=Captain Sir Richard Francis Burton: The Secret Agent Who Made the Pilgrimage to Mecca, Discovered the Kama Sutra, and Brought the Arabian Nights to the West |publisher=Charles Scribner's Sons |location=New York |year=1990 |isbn=9780684191379 |language=en }}</ref> برٽن جي شروعاتي لساني تعليم سندس مستقبل جي سفرن، فوجي خدمتن ۽ مختلف سماجن بابت تحقيق ۾ مددگار ثابت ٿي. === آڪسفرڊ يونيورسٽيءَ ۾ تعليم === آڪٽوبر 1840ع ۾ برٽن [[آڪسفرڊ يونيورسٽي]] جي [[ٽرنٽي ڪاليج، آڪسفرڊ|ٽرنٽي ڪاليج]] ۾ داخل ٿيو. يونيورسٽيءَ ۾ داخلا کان اڳ هن وليم اليگزينڊر گرينهل ۽ ڊاڪٽر اوگل کان تعليمي رهنمائي حاصل ڪئي هئي.<ref name="Wright1906"/> آڪسفرڊ ۾ برٽن جي دلچسپي روايتي نصابي تعليم کان وڌيڪ ٻولين، تلواربازي، ٻيڙين هلائڻ، شڪار ۽ ٻين جسماني سرگرمين ۾ هئي. هو عربي ۽ ٻين مشرقي ٻولين جي تعليم حاصل ڪرڻ جو خواهشمند هو. هن عربي سکڻ لاءِ يونيورسٽيءَ ۾ موجود ماهرن سان رابطو ڪيو، پر سندس خواهش مطابق انفرادي تعليم جو بندوبست نه ٿي سگهيو. ان کان پوءِ هن پنهنجي ڪوششن سان عربي پڙهڻ شروع ڪئي ۽ اسپيني مستشرق پاسڪوال ڊي گايانگوس کان ڪجهه رهنمائي حاصل ڪئي.<ref name="Wright1906"/> برٽن آڪسفرڊ جي تعليمي نظام ۽ ضابطن تي تنقيد ڪندو هو. سندس خيال ۾ يونيورسٽيءَ جي روايتي تعليم عملي ڄاڻ ۽ آزاد تحقيق جي تقاضائن کي پورو نه ڪندي هئي. اپريل 1842ع ۾ برٽن يونيورسٽيءَ جي منع باوجود گهوڙن جي هڪ مقابلي ۾ شرڪت ڪئي. جڏهن ضابطن جي ڀڃڪڙي ڪندڙ شاگردن خلاف ڪارروائي ڪئي وئي، تڏهن برٽن يونيورسٽيءَ جي اختيارين سان بحث ڪيو. ٻين شاگردن کي عارضي طور ڪاليج مان معطل ڪيو ويو، پر برٽن کي مستقل طور خارج ڪيو ويو.<ref name="Wright1906"/> آڪسفرڊ مان نيڪالي سندس زندگيءَ جو اهم موڙ ثابت ٿي. ان کان پوءِ هن فوجي ملازمت اختيار ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. === بمبئي فوج ۾ شموليت === 1842ع ۾ برٽن [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي بمبئي فوج ۾ آفيسر طور شامل ٿيو. کيس بمبئي فوج جي '''18هين مقامي پيادل فوجي ريجمينٽ''' ۾ مقرر ڪيو ويو. برٽن شروعات ۾ پهرين اينگلو-افغان جنگ ۾ حصو وٺڻ جو خواهشمند هو، پر سندس هندستان پهچڻ تائين اها جنگ ختم ٿي چڪي هئي.<ref name="Rice1990"/> هن کي [[گجرات]] ۾ مقرر ڪيو ويو، جتي سندس فوجي دستو جنرل [[چارلس جيمس نيپيئر]] جي ڪمانڊ هيٺ هو. فوجي ملازمت دوران برٽن مقامي ٻولين، مذهبي روايتن ۽ سماجي زندگيءَ جي مطالعي ۾ گهري دلچسپي ورتي.<ref name="Ghose2006">{{cite book |last=Ghose |first=Indira |chapter=Imperial Player: Richard Burton in Sindh |title=Travel Writing in the Nineteenth Century |editor-last=Youngs |editor-first=Tim |publisher=Anthem Press |year=2006 |pages=71–86 |isbn=9781843317692 |doi=10.7135/upo9781843317692.005 |language=en }}</ref> سندس غيرروايتي روين، تلواربازيءَ جي مهارت ۽ جرئتمند طبيعت سبب کيس '''رفئين ڊڪ''' (''Ruffian Dick'') جي لقب سان پڻ سڏيو ويندو هو.<ref name="Rice1990"/> === هندستان ۾ لساني ۽ ثقافتي مطالعو === هندستان ۾ رهائش دوران برٽن مقامي ٻولين سکڻ لاءِ باقاعدي محنت ڪئي. هن هندوستاني، فارسي، عربي، گجراتي، مراٺي، پنجابي، سنڌي ۽ سرائڪي ٻولين جو مطالعو ڪيو. سندس لساني مهارت بابت مختلف سوانح نگارن جا بيان ملن ٿا. ايڊورڊ رائس موجب، برٽن ڪيترن سرڪاري لساني امتحانن ۾ ڪاميابي حاصل ڪئي هئي ۽ وڌيڪ امتحانن جي تياري پڻ ڪري رهيو هو.<ref name="Rice1990"/> برٽن مقامي ماڻهن سان سڌي رابطي کي ٻولين ۽ ثقافتن جي مطالعي جو اهم ذريعو سمجهندو هو. هو مقامي لباس، ڳالهائڻ جي انداز، رسمن ۽ سماجي آداب جو مشاهدو ڪندو هو. هن هندو، مسلمان ۽ ٻين مذهبي برادرين جي عقيدن ۽ رسمن بابت پڻ ڄاڻ حاصل ڪئي. سندس مذهبي تجربن بابت سوانح نگارن جا مختلف بيان ملن ٿا، جن ۾ هندو مذهبي رسمن ۾ شرڪت، سک روايتن جو مطالعو ۽ صوفي طريقن سان واقفيت شامل آهي.<ref name="Rice1990"/> بهرحال، برٽن جي ذاتي مذهبي وابستگيءَ بابت مختلف روايتن کي هڪجهڙو معتبر نٿو سمجهي سگهجي. سندس ڪجهه دعوائون ذاتي بيانن تي ٻڌل آهن ۽ انهن جي آزاد تاريخي تصديق محدود آهي. === سنڌ ۾ آمد ۽ فوجي خدمتون === [[سنڌ تي انگريزن جو قبضو|1843ع ۾ سنڌ تي برطانوي قبضي]] کان پوءِ علائقي ۾ برطانوي فوجي ۽ انتظامي سرگرميون وڌيون. انهيءَ پسمنظر ۾ 1844ع ۾ برٽن کي سنڌ موڪليو ويو. سنڌ ۾ سندس فوجي خدمتن جو تعلق برطانوي فوج جي مقامي انتظام، جاگرافيائي ڄاڻ ۽ سروي سان هو. هن فوجي ذميوارين سان گڏ سنڌ جي ماڻهن، ٻولين، تاريخ، مذهب ۽ سماجي روايتن بابت معلومات گڏ ڪرڻ شروع ڪئي.<ref name="Ghose2006"/> سنڌ ۾ برٽن جي رهائش سندس علمي ۽ ادبي زندگيءَ جو اهم مرحلو ثابت ٿي. هن سنڌي ٻولي، مقامي برادرين، مذهبي ادارن ۽ سماجي رسمن جو مشاهدو ڪيو. برٽن سنڌ جي مختلف علائقن ۾ سفر ڪندي مقامي ماڻهن سان رابطا قائم ڪيا ۽ سنڌ جي روزمره زندگيءَ بابت نوٽس تيار ڪيا. انهن مشاهدن جي بنياد تي هن بعد ۾ سنڌ بابت ڪيترائي ڪتاب لکيا.<ref name="Burton1851"/> سندس ڪتاب ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' جي مهاڳ موجب، سنڌ ۾ لڳ ڀڳ پنجن سالن جي رهائش دوران کيس اهڙي جامع ڪتاب جي کوٽ محسوس ٿي، جنهن ۾ مقامي ماڻهن جي گهريلو زندگي، مذهبي عقيدن، رسم و رواج ۽ سماجي حالتن بابت تفصيلي ڄاڻ موجود هجي.<ref name="Burton1851"/> برٽن جي سنڌ بابت تحقيق کي جديد تاريخنگاريءَ ۾ نوآبادياتي علم جي پيداوار جي پسمنظر ۾ پڻ ڏٺو ويو آهي. محقق اندرا گهوش پنهنجي مطالعي ''Imperial Player: Richard Burton in Sindh'' ۾ برٽن جي سنڌ واري تجربي ۽ سندس سفرنامن کي برطانوي سامراجي طاقت، ثقافتي مشاهدي ۽ ليکڪ جي شخصيت جي لاڳاپن جي روشنيءَ ۾ بحث هيٺ آندو آهي.<ref name="Ghose2006"/> === سنڌ مان واپسي ۽ ابتدائي تصنيفون === برٽن 1848ع ۾ سنڌ ڇڏي. سنڌ ۾ رهائش دوران گڏ ڪيل مواد بعد ۾ سندس ڪيترين تصنيفن جو بنياد بڻيو. 1851ع ۾ سندس سنڌ بابت ٻه اهم ڪتاب شايع ٿيا: * ''Scinde; or, The Unhappy Valley'' (سنڌ يا ڏکويل وادي)، ٻن جلدن ۾؛ * ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' (سنڌ ۽ سنڌو ماٿريءَ ۾ رهندڙ قومون). 1852ع ۾ سندس ڪتاب ''Falconry in the Valley of the Indus'' (سنڌو ماٿريءَ ۾ بازن سان شڪار) شايع ٿيو، جنهن ۾ بازداري ۽ شڪار سان لاڳاپيل روايتن جو احوال ڏنل آهي.<ref name="BurtonBibliography">{{cite web |title=Major Works of Richard Francis Burton |url=https://static.burtoniana.org/books/index.htm |website=Burtoniana |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> اهي ڪتاب سنڌ جي اڻويهين صديءَ جي سماجي، لساني ۽ ثقافتي تاريخ بابت اهم ابتدائي ماخذ آهن. انهن جي مطالعي وقت برٽن جي ذاتي مشاهدن، ٻڌل روايتن ۽ نوآبادياتي تعبيرن جي وچ ۾ فرق رکڻ ضروري آهي. == سنڌ بابت علمي ۽ تحقيقي خدمتون == [[فائل:Richard-Francis-Burton-by-Lock-&-Whitfield,-1876.png|thumb|upright|رچرڊ فرانسس برٽن جي 1876ع واري تصوير، جيڪا لاڪ ۽ وِٽفيلڊ جي فوٽوگرافي اسٽوڊيو ۾ ورتي وئي.]] [[سنڌ]] ۾ رهائش دوران رچرڊ فرانسس برٽن فوجي ذميوارين سان گڏ تاريخ، جاگرافي، ٻولين، مقامي ادب، مذهبي عقيدن، سماجي رسمن ۽ ماڻهن جي روزمره زندگيءَ بابت مواد گڏ ڪيو. سندس سنڌ بابت تحقيق جا نتيجا سرڪاري رپورٽن، علمي مقالن ۽ سفرنامن جي صورت ۾ شايع ٿيا. برٽن جي سنڌ بابت لکڻين ۾ ٻن قسمن جو مواد نمايان آهي: پهريون، سندس ذاتي سفرن ۽ مشاهدن تي ٻڌل احوال؛ ٻيو، مقامي ماڻهن، عالمن، استادن ۽ ٻين ڄاڻ رکندڙ شخصيتن کان حاصل ڪيل روايتون ۽ معلومات. انهيءَ ڪري سندس تصنيفون تاريخي ماخذ هجڻ سان گڏ برطانوي نوآبادياتي دور جي علمي سوچ جو پڻ اظهار ڪن ٿيون.<ref name="Ghose2006"/><ref name="Kennedy2005"/> === سنڌ بابت شروعاتي سرڪاري رپورٽون === برٽن جي سنڌ بابت تحقيق صرف سندس مشهور ڪتابن تائين محدود نه هئي. 1847ع ۽ 1848ع ۾ هن سنڌ جي آبادي، رسم و رواج، ٻولين، ادب، زراعت ۽ وقت جي حساب بابت ٻه اهم رپورٽون پڻ تيار ڪيون، جيڪي بمبئي حڪومت جي سرڪاري رڪارڊن ۾ شايع ٿيون.<ref name="BurtonMinorWorks">{{cite web |title=Shorter Works by Richard Francis Burton |url=https://burtoniana.org/minor/by-year/index.htm |website=Burtoniana |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> ==== سنڌ جي آبادي، رسم و رواج، ٻولي ۽ ادب بابت نوٽس (1847ع) ==== 1847ع ۾ برٽن جو مقالو ''Notes Relative to the Population of the Sind; and the Customs, Language, and Literature of the People'' (سنڌ جي آبادي، ماڻهن جي رسم و رواج، ٻولي ۽ ادب بابت نوٽس) شايع ٿيو. هي مقالو ''Bombay Government Records'' جي نئين سلسلي جي سترهين نمبر، ٻئي حصي، صفحن 637 کان 657 تائين شايع ٿيو.<ref name="Burton1847">{{cite report |last=Burton |first=Richard F. |title=Notes Relative to the Population of the Sind; and the Customs, Language, and Literature of the People |work=Bombay Government Records |series=New Series |number=17 |volume=Part 2 |pages=637–657 |year=1847 |language=en }}</ref> هن رپورٽ جو موضوع سنڌ جي آبادي ۽ ماڻهن جي سماجي ۽ لساني زندگي هو. ان ۾ مقامي ماڻهن جي روايتن، ٻوليءَ ۽ ادب بابت گڏ ڪيل معلومات پيش ڪئي وئي. اها رپورٽ برٽن جي پوءِ شايع ٿيل ڪتاب ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' جي موضوعاتي پسمنظر کي سمجهڻ لاءِ اهم آهي. ==== سنڌ ۾ وقت جي ورهاست، زراعت ۽ نشي آور شين بابت نوٽس (1848ع) ==== 1848ع ۾ برٽن جو ٻيو مقالو ''Brief Notes Relative to the Division of Time, and Articles of Cultivation in Sind; to Which Are Appended Remarks on the Modes of Intoxication in That Province'' شايع ٿيو. ان جي عنوان جو سنڌي ترجمو '''سنڌ ۾ وقت جي ورهاست، پوکيل فصلن ۽ نشي جي طريقن بابت مختصر نوٽس''' ڪري سگهجي ٿو. هي مقالو ''Bombay Government Records'' جي نئين سلسلي جي سترهين نمبر، ٻئي حصي، صفحن 613 کان 636 تائين شايع ٿيو.<ref name="Burton1848">{{cite report |last=Burton |first=Richard F. |title=Brief Notes Relative to the Division of Time, and Articles of Cultivation in Sind; to Which Are Appended Remarks on the Modes of Intoxication in That Province |work=Bombay Government Records |series=New Series |number=17 |volume=Part 2 |pages=613–636 |year=1848 |language=en }}</ref> هن رپورٽ ۾ سنڌ ۾ وقت جي روايتي حساب، زراعت سان لاڳاپيل موضوعن ۽ نشي آور شين جي استعمال بابت احوال ڏنو ويو. رپورٽ جي تياريءَ سان اسسٽنٽ سرجن جان ايلرٽن اسٽاڪس جو نالو پڻ لاڳاپيل آهي. تحقيق موجب، رپورٽ جي ڪجهه حصن ۾ اسٽاڪس جي شرڪت هئي، جڏهن ته نشي جي طريقن بابت اضافي تبصرا برٽن جي ڪم سان منسوب ڪيا ويا آهن.<ref name="BurtonMinorWorks"/> === سنڌي ٻولي ۽ مقامي لساني روايتون === برٽن کي سنڌي ٻولي ۽ ان جي پاڙيسري ٻولين سان لاڳاپن ۾ خاص دلچسپي هئي. هن سنڌ ۾ رهائش دوران مقامي ماڻهن جي ڳالهائڻ جا طريقا، مختلف لهجا، ٻولين جا لفظ ۽ ادبي روايتون سمجهڻ جي ڪوشش ڪئي. سندس 1851ع واري ڪتاب ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' ۾ سنڌ جي ٻولين ۽ ادب بابت بحث موجود آهي. هن مقامي سماجي ۽ مذهبي زندگيءَ کي سمجهڻ لاءِ ٻوليءَ جي ڄاڻ کي اهميت ڏني.<ref name="Burton1851"/> برٽن جو لساني ڪم اڻويهين صديءَ جي وچ ڌاري سنڌ ۽ ڀرپاسي جي علائقن جي ٻولين بابت يورپي تحقيق جي شروعاتي مثالن مان هڪ آهي. البت سندس دور جي ٻولين جي درجابندي ۽ اصطلاحن کي جديد لسانيات جي درجابنديءَ کان الڳ سمجهڻ گهرجي. === جتڪي، ملتاني ۽ پشتو بابت مقالا === 1849ع ۾ برٽن جا لسانيات بابت مقالا بمبئي شاخ جي رائل ايشياٽڪ سوسائٽيءَ جي رسالي ''Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society'' ۾ شايع ٿيا. انهن ۾ جتڪي يا بيلوچڪي لهجي جي گرامر، ملتاني ٻوليءَ جي گرامر ۽ پشتو ٻوليءَ جي هڪ درسي مجموعي بابت تنقيدي اڀياس شامل هئا.<ref name="DNB"/> ==== جتڪي يا بيلوچڪي لهجي جي گرامر ==== ''A Grammar of the Jataki or Belochki Dialect'' (جتڪي يا بيلوچڪي لهجي جي گرامر) جنوري 1849ع ۾ شايع ٿيو. هي مقالو ''Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society'' جي ٽئين جلد، ٻارهين شماري، صفحن 84 کان 125 تائين شايع ٿيو.<ref name="BurtonJataki1849">{{cite journal |last=Burton |first=Richard F. |title=A Grammar of the Jataki or Belochki Dialect |journal=Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society |volume=3 |issue=12 |pages=84–125 |date=January 1849 |language=en }}</ref> مقالي جي عنوان ۾ استعمال ٿيل ''Jataki'' ۽ ''Belochki'' تاريخي لساني اصطلاح آهن. انهن کي جديد ٻولين جي نالن يا حدن سان بنا تحقيق جي هڪجهڙو سمجهڻ مناسب نه آهي. ==== ملتاني ٻوليءَ جي گرامر ==== برٽن جي شروعاتي تصنيفن بابت ''Dictionary of National Biography'' ۾ ''A Grammar of the Multani Language'' (ملتاني ٻوليءَ جي گرامر) جو ذڪر ملي ٿو ۽ ان کي 1849ع جي لساني مقالن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.<ref name="DNB"/> ملتاني ٻوليءَ جو تعلق موجوده سرائڪي لساني روايت سان آهي. تنهن هوندي به برٽن جي اصل مقالي ۾ استعمال ٿيل اصطلاحن ۽ درجابنديءَ کي انهيءَ دور جي لساني ماحول جي روشنيءَ ۾ سمجهڻ گهرجي. ==== پشتو بابت تنقيدي نوٽس ==== ''Notes and Remarks on Dr. Dorn's Chrestomathy of the Pushtu or Afghan Language'' (ڊاڪٽر ڊورن جي پشتو يا افغان ٻوليءَ جي درسي مجموعي بابت نوٽس ۽ تبصرا) جنوري 1849ع ۾ شايع ٿيو. هي مقالو ''Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society'' جي ٽئين جلد، ٻارهين شماري، صفحن 58 کان 69 تائين موجود آهي.<ref name="BurtonPushtu1849">{{cite journal |last=Burton |first=Richard F. |title=Notes and Remarks on Dr. Dorn's Chrestomathy of the Pushtu or Afghan Language |journal=Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society |volume=3 |issue=12 |pages=58–69 |date=January 1849 |language=en }}</ref> هن مقالي ۾ برٽن پشتو ٻوليءَ بابت ڊاڪٽر ڊورن جي علمي ڪم جو جائزو ورتو. === سنڌي ادب ۽ زباني روايتون === برٽن جي سنڌ بابت ڪتابن ۾ مقامي ٻولين ۽ ادب سان گڏ زباني روايتن، قصن، مذهبي بيانن ۽ سماجي رسمن بابت مواد پڻ موجود آهي. سندس تحقيق جو هڪ اهم پهلو اهو هو ته هن صرف سياسي واقعن يا حڪمرانن جي تاريخ تائين پاڻ کي محدود نه رکيو، پر ماڻهن جي روزمره زندگيءَ، ٻوليءَ ۽ ثقافتي اظهار کي پڻ موضوع بڻايو.<ref name="Burton1851"/> ''Sind Revisited'' ۾ پڻ مقامي قصن ۽ ڏندڪٿائن جا احوال، شاعريءَ جا ترجما ۽ مذهبي روايتن جا بيان ملن ٿا.<ref name="Burton1877"/> انهن لکڻين کي سنڌ جي لوڪ ادب ۽ ثقافتي تاريخ جي مطالعي ۾ مددگار مواد طور استعمال ڪري سگهجي ٿو، پر برٽن جي ترجمن ۽ تشريحن کي اصل سنڌي متنن جو مڪمل متبادل نٿو سمجهي سگهجي. === سنڌ جون قومون، برادريون ۽ سماجي بناوت === برٽن پنهنجي 1851ع واري ڪتاب ۾ سنڌ جي آباديءَ جي مختلف گروهن، مذهبي برادرين ۽ سماجي رسمن بابت معلومات گڏ ڪئي. سندس تحقيق ۾ سنڌ جي ماڻهن جي لباس، رهڻي ڪهڻي، پيشَن، مذهبي روايتن ۽ روزمره لاڳاپن بابت احوال موجود آهن.<ref name="Burton1851"/> ڪتاب جي عنوان ۾ استعمال ٿيل لفظ ''Races'' اڻويهين صديءَ جي يورپي علمي اصطلاحات جو حصو هو. جديد علمي مطالعي ۾ ان کي حياتياتي نسلن جي ثابت ٿيل درجابنديءَ بدران تاريخي ۽ نوآبادياتي اصطلاح طور پڙهڻ ضروري آهي. برٽن جي بيانن ۾ ڪڏهن ڪڏهن ماڻهن ۽ برادرين بابت اهڙا عام نتيجا ۽ قدرائتا فيصلا ملن ٿا، جيڪي سندس دور جي برطانوي سامراجي سوچ سان لاڳاپيل هئا. تنهنڪري سندس لکڻين کي ٻين مقامي ۽ تاريخي ماخذن سان ڀيٽي استعمال ڪرڻ گهرجي.<ref name="Kennedy2005"/><ref name="Ghose2006"/> === سنڌ جي مذهبي زندگي === برٽن سنڌ جي مسلمانن ۽ هندن جي مذهبي روايتن، عبادتگاهن، مذهبي شخصيتن ۽ سماجي رسمن بابت لکيو. هن جي مشاهدي ۾ مذهبي عقيدن سان گڏ انهن جو روزمره زندگيءَ، سماجي لاڳاپن ۽ مقامي ثقافت تي اثر پڻ شامل هو.<ref name="Burton1851"/> سنڌ بابت سندس تصنيفون اڻويهين صديءَ ۾ مذهبي زندگيءَ جي مطالعي لاءِ هڪ همعصر برطانوي ليکڪ جو احوال فراهم ڪن ٿيون. انهن ۾ موجود مذهبي تعبيرون ۽ مختلف برادرين بابت تبصرا برٽن جا ذاتي يا ٻڌل بيان ٿي سگهن ٿا؛ تنهنڪري انهن کي سمورن سنڌ واسين جي گڏيل راءِ يا ثابت ٿيل تاريخي حقيقت طور پيش ڪرڻ مناسب نه آهي. == سنڌ بابت اهم ڪتاب == برٽن سنڌ جي سفرن ۽ تحقيق تي ٻڌل گهٽ ۾ گهٽ چار اهم ڪتاب شايع ڪيا. انهن مان ٽي 1851ع ۽ 1852ع ۾، جڏهن ته چوٿون 1877ع ۾ شايع ٿيو.<ref name="BurtonBibliography"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border:1px solid #8aaac5;" ! style="background:#194d72;color:white;" | سال ! style="background:#194d72;color:white;" | اصل عنوان ۽ سنڌي ترجمو ! style="background:#194d72;color:white;" | بنيادي موضوع ! style="background:#194d72;color:white;" | اشاعتي تفصيل |- | style="background:#e9f3fc;" | 1851ع | ''Scinde; or, The Unhappy Valley'' '''سنڌ يا ڏکويل وادي''' | سنڌ جا سفر، جاگرافي، شهر، سماج ۽ برطانوي انتظام | رچرڊ بينٽلي، لنڊن؛ ٻه جلد |- | style="background:#edf6eb;" | 1851ع | ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' '''سنڌ ۽ سنڌو ماٿريءَ ۾ رهندڙ قومون''' | سنڌ جي آبادي، تاريخ، ٻوليون، مذهبي روايتون ۽ رسم و رواج | ڊبليو. ايڇ. ايلن اينڊ ڪمپني، لنڊن |- | style="background:#fff2e4;" | 1852ع | ''Falconry in the Valley of the Indus'' '''سنڌو ماٿريءَ ۾ بازن سان شڪار''' | بازداري، شڪار جا طريقا ۽ انهن سان لاڳاپيل روايتون | جان وان وورسٽ، لنڊن |- | style="background:#f2eafb;" | 1877ع | ''Sind Revisited'' '''سنڌ جو ٻيهر سفر''' | سنڌ جو ٻيهر مشاهدو، شهر، ريلوي، فوج ۽ سماجي تبديليون | رچرڊ بينٽلي اينڊ سن، لنڊن؛ ٻه جلد |} === سنڌ يا ڏکويل وادي (1851ع) === ''Scinde; or, The Unhappy Valley'' برٽن جي سنڌ بابت شروعاتي سفرنامن مان هڪ آهي. اهو 1851ع ۾ لنڊن مان رچرڊ بينٽليءَ ٻن جلدن ۾ شايع ڪيو.<ref name="BurtonUnhappy">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Scinde; or, The Unhappy Valley |volume=1–2 |publisher=Richard Bentley |location=London |year=1851 |language=en |url=https://burtoniana.org/books/1851-Scinde%20or%20the%20Unhappy%20Valley/index.htm }}</ref> ڪتاب ۾ برٽن سنڌ ۾ پنهنجي رهائش ۽ سفرن دوران ڏٺل جاگرافيائي، سماجي ۽ انتظامي حالتن بابت لکيو. ان ۾ سنڌ جي شهرن، [[سنڌو درياهه]]، مقامي ماڻهن جي رهڻي ڪهڻي، برطانوي فوجي ۽ انتظامي ماحول ۽ علائقي بابت سندس ذاتي مشاهدن جو احوال ملي ٿو. ڪتاب جو عنوان ''The Unhappy Valley'' يعني «ڏکويل وادي» برٽن جي ادبي انداز ۽ سنڌ بابت سندس ذاتي تاثر کي ظاهر ڪري ٿو. ان کي سنڌ جي ماڻهن يا تاريخ بابت غيرجانبدار علمي فيصلو سمجهڻ بدران سفرنامي جي عنوان طور پڙهڻ گهرجي. برٽن جي سفرنامن ۾ واقعاتي بيان سان گڏ ذاتي تبصرا، طنز ۽ ثقافتي مقابلا به ملن ٿا. اهو انداز سندس ٻين سفرنامن ۾ پڻ نمايان آهي.<ref name="Ghose2006"/> === سنڌ ۽ سنڌو ماٿريءَ ۾ رهندڙ قومون (1851ع) === ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus: With Notices of the Topography and History of the Province'' برٽن جي سنڌ بابت مشهور ۽ تفصيلي تصنيفن مان هڪ آهي. هي ڪتاب 1851ع ۾ لنڊن جي ناشر ڊبليو. ايڇ. ايلن اينڊ ڪمپني شايع ڪيو.<ref name="Burton1851"/> ڪتاب جو عنوان سنڌيءَ ۾ '''سنڌ ۽ سنڌو ماٿريءَ ۾ رهندڙ قومون: صوبي جي جاگرافي ۽ تاريخ بابت احوال''' ترجمو ڪري سگهجي ٿو. هن ڪتاب ۾ سنڌ جي جاگرافي، تاريخ، آبادي، ٻولين، سماجي زندگيءَ، مذهبي عقيدن، رسمن ۽ مقامي ثقافت بابت معلومات گڏ ڪئي وئي آهي. برٽن ڪتاب جي مهاڳ ۾ سنڌ بابت اهڙي تصنيف جي ضرورت بيان ڪئي، جيڪا مقامي ماڻهن جي روزمره زندگيءَ ۽ سماجي روايتن بابت جامع معلومات مهيا ڪري. هن ڪتاب جي اهميت جو هڪ سبب اهو آهي ته اهو سنڌ تي برطانوي قبضي کان ٿوري ئي عرصي پوءِ تيار ٿيو، جڏهن علائقي جي سياسي ۽ انتظامي نظام ۾ تبديليون اچي رهيون هيون. ==== ڪتاب جا اهم موضوع ==== ڪتاب ۾ هيٺيان موضوع نمايان آهن: * سنڌ جي جاگرافي ۽ تاريخي پسمنظر؛ * سنڌ جي آبادي ۽ مقامي برادريون؛ * سنڌي ۽ ڀرپاسي جي ٻولين بابت معلومات؛ * ماڻهن جي روزمره زندگي ۽ گهريلو رسمون؛ * مسلمانن ۽ هندن جون مذهبي روايتون؛ * مقامي سماجي ۽ ثقافتي رواج؛ * سنڌ جي ماڻهن بابت برٽن جا مشاهدا ۽ تعبيرون. برٽن جي هن تصنيف کي سنڌ جي تاريخ لاءِ ابتدائي ماخذ طور استعمال ڪري سگهجي ٿو. تنهن هوندي به ڪتاب ۾ پيش ڪيل قومن ۽ برادرين جي درجابندي، مذهبي بيانن ۽ سماجي تبصرن کي جديد تاريخي تحقيق سان ڀيٽڻ ضروري آهي.<ref name="Ghose2006"/> === سنڌو ماٿريءَ ۾ بازن سان شڪار (1852ع) === ''Falconry in the Valley of the Indus'' برٽن جو بازداري ۽ شڪار بابت ڪتاب آهي، جيڪو 1852ع ۾ لنڊن جي ناشر جان وان وورسٽ شايع ڪيو.<ref name="BurtonFalconry1852">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Falconry in the Valley of the Indus |publisher=John Van Voorst |location=London |year=1852 |language=en |url=https://archive.org/details/falconryinvalley00burt }}</ref> [[بازداري]] شڪاري پکين، خاص طور بازن ۽ شاهينن، کي تربيت ڏئي شڪار ڪرڻ جي روايتي فن کي چيو ويندو آهي. برٽن هن ڪتاب ۾ سنڌو ماٿريءَ جي بازداريءَ سان لاڳاپيل تجربن، شڪار جي طريقن ۽ شڪاري پکين بابت معلومات پيش ڪئي. ڪتاب سنڌ جي تاريخي سماج ۾ شڪار ۽ تفريحي سرگرمين جي مطالعي لاءِ مددگار ماخذ آهي. ان سان گڏ اهو برٽن جي دلچسپين جي وسعت کي پڻ ظاهر ڪري ٿو، ڇاڪاڻ ته سندس تحقيق صرف ٻولين، مذهب يا جاگرافيءَ تائين محدود نه هئي. === سنڌ جو ٻيهر سفر (1877ع) === [[فائل:Richard-Francis-Burton-by-Lock-&-Whitfield,-1876 (cropped).png|thumb|upright|رچرڊ فرانسس برٽن، 1876ع. انهيءَ عرصي ۾ هن سنڌ جو ٻيهر سفر ڪيو.]] برٽن سنڌ ڇڏڻ کان لڳ ڀڳ ٽن ڏهاڪن پوءِ 1875ع–1876ع جي سفر دوران پنهنجي گهرواري [[ازابيل برٽن]] سان گڏ سنڌ واپس آيو. هن سفر جا مشاهدا سندس ڪتاب ''Sind Revisited: With Notices of the Anglo-Indian Army; Railroads; Past, Present, and Future, etc.'' ۾ شامل آهن، جيڪو 1877ع ۾ لنڊن مان رچرڊ بينٽلي اينڊ سن ٻن جلدن ۾ شايع ڪيو.<ref name="Burton1877"/> ڪتاب جو عنوان سنڌيءَ ۾ '''سنڌ جو ٻيهر سفر: اينگلو-انڊين فوج، ريلوي، ماضي، حال ۽ مستقبل بابت احوال''' ترجمو ڪري سگهجي ٿو. برٽن هن ڪتاب ۾ سنڌ جي پنهنجي اڳوڻي تجربن کي نئين سفر دوران ڏٺل حالتن سان ڀيٽيو. سندس مشاهدي ۾ شهرن جي ترقي، آمدرفت، ريلوي، فوجي انتظام ۽ سماجي تبديليون شامل هيون. ==== سنڌ جي شهرن جو احوال ==== ''Sind Revisited'' ۾ [[ڪراچي]]، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۽ سنڌ جي ٻين شهرن ۽ علائقن جو ذڪر ملي ٿو. ڪتاب ۾ [[ڪوٽڙي]]، [[سيوهڻ]]، [[روهڙي]]، [[سکر]]، [[شڪارپور]]، [[خيرپور ميرس|خيرپور]] ۽ سنڌو درياهه سان لاڳاپيل سفرن جا احوال پڻ موجود آهن.<ref name="Burton1877"/> برٽن انهن هنڌن جي جاگرافيائي حالتن، تاريخي اهميت، آمدرفت ۽ ماڻهن جي سماجي زندگيءَ بابت پنهنجا مشاهدا پيش ڪيا. هن خاص طور انهن تبديلين تي ڌيان ڏنو، جيڪي سندس پهرين سنڌ واري رهائش کان پوءِ برطانوي انتظام هيٺ آيون هيون. ==== ڪراچي ۽ حيدرآباد ==== برٽن جي ٻيهر سنڌ واري سفر ۾ ڪراچي ۽ حيدرآباد اهم موضوع آهن. ڪراچي بابت سندس لکڻين ۾ بندرگاهه واري شهر جي اهميت، آمدرفت ۽ برطانوي دور جي تبديل ٿيندڙ شهري حالتن جو ذڪر ملي ٿو. حيدرآباد بابت هن تاريخي ۽ سماجي ماحول، مقامي آبادي ۽ شهر جي اهميت تي تبصرا ڪيا.<ref name="Burton1877"/> اهي بيان اڻويهين صديءَ جي پوئين اڌ ۾ سنڌ جي شهري تاريخ جي مطالعي لاءِ هڪ همعصر ماخذ فراهم ڪن ٿا. ==== سنڌو درياهه ۽ ڦليلي ==== برٽن جي ڪتاب ۾ [[سنڌو درياهه]] سان لاڳاپيل سفرن ۽ آبي رستن جو احوال پڻ شامل آهي. ٻئي جلد ۾ [[ڦليلي واهه|ڦليلي]] جي رستي سفر ۽ [[ڪوٽڙي]] ڏانهن سنڌو درياهه ذريعي واپسيءَ بابت جدا عنوان موجود آهن.<ref name="Burton1877"/> انهن احوالن مان سنڌ جي درياهي آمدرفت، آبي جاگرافي ۽ سفر جي روايتي طريقن بابت معلومات حاصل ٿئي ٿي. ==== سنڌو ماٿريءَ جي ريلوي ==== ''Sind Revisited'' جو هڪ اهم موضوع برطانوي دور جي ريلوي ۽ آمدرفت جو نظام آهي. برٽن سنڌ ۾ ريلوي جي ترقي، ان جي موجوده حالت ۽ مستقبل بابت تبصرا ڪيا. هن ريلويءَ کي سنڌ جي شهرن، فوجي ضرورتن ۽ آمدرفت جي نظام سان لاڳاپيل تبديليءَ جي هڪ اهم صورت طور ڏٺو.<ref name="Burton1877"/> برٽن جي ريلوي بابت لکڻين کي ان دور جي برطانوي انتظامي ۽ فوجي مفادن جي پسمنظر ۾ پڻ پڙهڻ گهرجي. ==== اينگلو-انڊين فوج ==== ڪتاب جي مڪمل عنوان مان ئي ظاهر ٿئي ٿو ته برٽن سنڌ جي سفر سان گڏ برطانوي هندستان جي فوج بابت به لکيو. هن فوجي تنظيم، سپاهين، انتظامي ضرورتن ۽ برطانوي فوجي نظام جي مختلف پهلوئن بابت پنهنجا مشاهدا پيش ڪيا.<ref name="Burton1877"/> سندس اڳوڻي فوجي ملازمت سبب اهي تبصرا ذاتي تجربي سان پڻ لاڳاپيل هئا. ==== مذهبي برادريون ۽ سماجي لاڳاپا ==== برٽن پنهنجي ٻيهر سفر واري ڪتاب ۾ سنڌ جي مسلمانن ۽ هندن جي سماجي لاڳاپن، مذهبي روايتن ۽ باهمي تعلقن بابت پڻ لکيو. ڪتاب ۾ مذهبي تبديليءَ ۽ مختلف برادرين جي سماجي حيثيت بابت سندس بيان ملن ٿا.<ref name="Burton1877"/> انهن بيانن کي برٽن جي ذاتي مشاهدي ۽ نوآبادياتي دور جي مذهبي ۽ سماجي تعبيرن طور پڙهڻ ضروري آهي؛ انهن مان ڪنهن به برادريءَ بابت غيرجانبدار ۽ حتمي نتيجا اخذ نٿا ڪري سگهجن. ==== مقامي قصا، ڏندڪٿائون ۽ شاعري ==== ''Sind Revisited'' ۾ مقامي قصن، روايتن، شاعريءَ جي ترجمن ۽ مذهبي ڏندڪٿائن جا احوال پڻ موجود آهن. انهن ۾ «ستن بي سر نبين» بابت هڪ مقامي روايت جو ذڪر پڻ اچي ٿو.<ref name="Burton1877"/> اهڙا بيان سنڌ جي زباني روايتن بابت تاريخي مواد فراهم ڪن ٿا. البت ڏندڪٿائن ۽ مذهبي روايتن کي ثابت ٿيل تاريخي واقعن کان الڳ رکڻ گهرجي. ==== جان بُل جو ادبي ڪردار ==== برٽن پنهنجي ڪتاب ۾ '''مسٽر جان بُل''' (''Mr. John Bull'') نالي هڪ خيالي همسفر کي ادبي وسيلي طور استعمال ڪيو. هو هن ڪردار سان مخاطب ٿي مختلف واقعن، ماڻهن ۽ حالتن بابت تبصرا ڪندو آهي.<ref name="Burton1877"/> جان بُل برطانوي قومي شخصيت جي هڪ روايتي علامت پڻ آهي. ڪتاب ۾ هن ڪردار جي استعمال سان برٽن پنهنجي مشاهدن کي گفتگو ۽ طنزيه تبصرن جي صورت ۾ پيش ڪري سگهيو. ==== برطانوي حڪومت بابت برٽن جا رايا ==== ''Sind Revisited'' جي پڇاڙيءَ ۾ برٽن سنڌ ۾ برطانوي حڪومت جي اثرن بابت پنهنجي راءِ پيش ڪئي. هن صحت ۽ تعليم جي ڪجهه سهولتن ۾ سڌارن کي برطانوي راڄ جي مثبت اثرن طور بيان ڪيو.<ref name="Burton1877"/> بهرحال، اهو برٽن جو تاريخي ۽ سياسي موقف هو. سنڌ ۾ برطانوي قبضي، معاشي تبديلين، سياسي اختيارن جي منتقلي ۽ مقامي آباديءَ تي پوندڙ اثرن جو جامع جائزو وٺڻ لاءِ ٻين تاريخي ماخذن کي پڻ نظر ۾ رکڻ ضروري آهي. == سنڌ بابت تصنيفن ۽ مقالن جي تاريخوار فهرست == {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#174a73;color:#ffffff;" | سال ! style="background:#174a73;color:#ffffff;" | تصنيف يا مقالو ! style="background:#174a73;color:#ffffff;" | موضوع ! style="background:#174a73;color:#ffffff;" | اشاعت |- | style="background:#eaf3fb;" | 1847ع | ''Notes Relative to the Population of the Sind; and the Customs, Language, and Literature of the People'' | سنڌ جي آبادي، رسم و رواج، ٻولي ۽ ادب | ''Bombay Government Records''، نئون سلسلو، نمبر 17، حصو 2، ص 637–657 |- | style="background:#f0f7ed;" | 1848ع | ''Brief Notes Relative to the Division of Time, and Articles of Cultivation in Sind'' | وقت جي حساب، زراعت ۽ نشي جي طريقن بابت نوٽس | ''Bombay Government Records''، نئون سلسلو، نمبر 17، حصو 2، ص 613–636 |- | style="background:#fff3e5;" | 1849ع | ''A Grammar of the Jataki or Belochki Dialect'' | جتڪي يا بيلوچڪي لهجي جي گرامر | ''Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society''، جلد 3، شمارو 12، ص 84–125 |- | style="background:#f3eafa;" | 1849ع | ''A Grammar of the Multani Language'' | ملتاني ٻوليءَ جي گرامر | ابتدائي سوانحي ماخذن ۾ ذڪر؛ مڪمل اصل اشاعتي تفصيلن جي وڌيڪ تصديق گهربل |- | style="background:#eaf3fb;" | 1849ع | ''Notes and Remarks on Dr. Dorn's Chrestomathy of the Pushtu or Afghan Language'' | پشتو بابت تنقيدي لساني اڀياس | ساڳيو رسالو، جلد 3، شمارو 12، ص 58–69 |- | style="background:#f0f7ed;" | 1851ع | ''Scinde; or, The Unhappy Valley'' | سنڌ جو سفرنامو ۽ سماجي مشاهدا | رچرڊ بينٽلي، لنڊن؛ ٻه جلد |- | style="background:#fff3e5;" | 1851ع | ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' | سنڌ جي قومن، تاريخ، جاگرافي، ٻولين ۽ ثقافت جو مطالعو | ڊبليو. ايڇ. ايلن اينڊ ڪمپني، لنڊن |- | style="background:#f3eafa;" | 1852ع | ''Falconry in the Valley of the Indus'' | بازداري ۽ شڪار جون روايتون | جان وان وورسٽ، لنڊن |- | style="background:#eaf3fb;" | 1877ع | ''Sind Revisited'' | سنڌ جو ٻيهر سفر، ريلوي، فوج ۽ سماجي تبديليون | رچرڊ بينٽلي اينڊ سن، لنڊن؛ ٻه جلد |} == سنڌ جي تاريخ ۽ ادب ۾ برٽن جي اهميت == رچرڊ فرانسس برٽن جي سنڌ بابت تصنيفن جي اهميت ان ڪري آهي جو انهن ۾ اڻويهين صديءَ جي وچ ۽ پوئين اڌ ۾ سنڌ جي سماجي، لساني ۽ ثقافتي زندگيءَ بابت همعصر مواد محفوظ ٿيل آهي. سندس 1847ع ۽ 1848ع جون رپورٽون، 1849ع جا لساني مقالا، 1851ع ۽ 1852ع جا ڪتاب ۽ 1877ع جو سفرنامو گڏجي سنڌ بابت سندس تحقيق جي مختلف مرحلن کي ظاهر ڪن ٿا. سنڌ جي تاريخ ۽ ادب جي مطالعي ۾ برٽن جي ڪم مان خاص طور هيٺين موضوعن بابت مواد حاصل ٿئي ٿو: * اڻويهين صديءَ ۾ سنڌ جي آبادي ۽ سماجي بناوت؛ * سنڌي ٻولي، مقامي لهجا ۽ پاڙيسري ٻولين جا لاڳاپا؛ * سنڌ جي زباني روايتن، قصن ۽ شاعريءَ جا احوال؛ * مذهبي عقيدا، رسمون ۽ سماجي لاڳاپا؛ * سنڌ جي شهرن، درياهن ۽ آمدرفت جي تاريخ؛ * زراعت، شڪار ۽ بازداريءَ جون روايتون؛ * برطانوي قبضي کان پوءِ فوجي ۽ انتظامي تبديليون؛ * ريلوي ۽ جديد آمدرفت جي شروعاتي ترقي. سنڌي ادب جي محقق موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ برٽن کي شامل ڪيو ۽ سندس سنڌ بابت تصنيفن جو ذڪر ڪيو.<ref name="Jotwani1996"/> === تاريخي ماخذ طور حدون === برٽن جون لکڻيون پنهنجي دور بابت قيمتي معلومات فراهم ڪن ٿيون، پر انهن کي مڪمل طور غيرجانبدار يا حتمي ماخذ نٿو سمجهي سگهجي. برٽن برطانوي فوج ۽ سفارتي نظام سان لاڳاپيل هو. سندس ڪتابن ۾ سنڌ جي ماڻهن، قومن، مذهبي برادرين ۽ برطانوي انتظام بابت ذاتي رايا ۽ اڻويهين صديءَ جي يورپي سوچ جا اثر موجود آهن.<ref name="Ghose2006"/><ref name="Kennedy2005"/> انهيءَ ڪري جديد تحقيق ۾ سندس تصنيفن کي سنڌي، فارسي، اردو ۽ ٻين مقامي ماخذن سان ڀيٽي پڙهڻ ضروري آهي. برٽن جي ڪتابن جي تاريخي اهميت سندس هر نتيجي جي درست هجڻ ۾ نه، پر ان ڳالهه ۾ آهي ته انهن ۾ سنڌ جي هڪ مخصوص دور بابت مشاهدا، بيان ۽ معلومات محفوظ ٿيل آهن. == عربستان جو سفر ۽ حج (1853ع) == سنڌ ۽ هندستان ۾ رهائش دوران رچرڊ فرانسس برٽن عربي، فارسي، هندستاني ٻولين ۽ اسلامي روايتن بابت ڄاڻ حاصل ڪئي. انهيءَ مطالعي سندس عربستان جي سفر ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1853ع ۾ هن [[مدينو|مديني]] ۽ [[مڪو|مڪي]] جو سفر ڪيو ۽ [[حج]] جا مناسڪ ادا ڪيا.<ref name="Kennedy2005"/><ref name="Lovell1998"/> ان وقت مڪي ۽ مديني جي مقدس مذهبي علائقن ۾ غيرمسلمانن جي داخلا تي پابندي هئي. برٽن پنهنجي سڃاڻپ لڪائي مسلمان مسافر جي حيثيت سان سفر ڪيو. سندس هن سفر کي اڻويهين صديءَ جي يورپي سفرناما نگاريءَ ۾ خاص شهرت حاصل ٿي.<ref name="BurtonPilgrimage1855">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Personal Narrative of a Pilgrimage to El-Medinah and Meccah |volume=1–3 |publisher=Longman, Brown, Green, and Longmans |location=London |year=1855–1856 |language=en |url=https://www.gutenberg.org/ebooks/4657 }}</ref> === سفر جي تياري === برٽن عربستان جي سفر کان اڳ عربي ٻوليءَ، اسلامي عبادتن، مذهبي اصطلاحن، لباس، سماجي آداب ۽ سفر جي روايتن جو مطالعو ڪيو. هن هندستان ۾ رهڻ دوران حاصل ڪيل ٻولين ۽ مذهبي رسمن جي ڄاڻ کي سفر جي تياريءَ ۾ استعمال ڪيو. سندس مقصد صرف مقدس شهرن جو دورو ڪرڻ نه، پر انهن جي مذهبي، سماجي ۽ ثقافتي زندگيءَ جو تفصيلي مشاهدو پڻ هو.<ref name="Rice1990"/><ref name="BurtonPilgrimage1855"/> برٽن پنهنجي سفر ۾ مختلف وقتن تي فارسي نسل جي مسلمان مسافر ۽ درويش يا شيخ جهڙيون سڃاڻپون اختيار ڪيون. سندس سفرنامي موجب، هن اهڙي لباس ۽ طرزِ گفتگو اختيار ڪئي، جيڪا مقامي ماحول ۾ سندس غيرملڪي هجڻ کي لڪائڻ ۾ مددگار ٿي سگهي.<ref name="BurtonPilgrimage1855"/> === مصر کان عربستان تائين === 1853ع ۾ برٽن انگلينڊ مان نڪري [[مصر]] پهتو. هن [[اسڪندريه]] ۽ [[قاهره]] ۾ وقت گذاريو ۽ پوءِ [[سوئيز]] جي رستي [[ڳاڙهو سمنڊ|ڳاڙهي سمنڊ]] ڏانهن روانو ٿيو. سفر دوران هن مسلمان مسافرن، واپارين ۽ حج تي ويندڙ ماڻهن سان گڏ سفر ڪيو. عربستان پهچڻ کان پوءِ هن [[ينبع]] جي رستي مديني ڏانهن سفر جاري رکيو.<ref name="BurtonPilgrimage1855"/> برٽن پنهنجي سفرنامي ۾ قافلن، رهائش، کاڌي، سفر جي ڏکيائين، رستن ۽ مقامي ماڻهن جي رسم و رواج بابت تفصيلي احوال ڏنو. === مديني جو سفر === برٽن جولاءِ 1853ع ۾ مديني پهتو. هن شهر ۾ رهائش دوران [[مسجد نبوي]]، مذهبي زندگيءَ، زيارت جي روايتن ۽ شهر جي سماجي حالتن جو مشاهدو ڪيو. سندس سفرنامي ۾ مديني جي گهٽين، بازارن، رهائشي علائقن، مذهبي عمارتن ۽ مقامي ماڻهن بابت تفصيل ملن ٿا.<ref name="BurtonPilgrimage1855"/> هن مديني جي تاريخي ۽ مذهبي اهميت سان گڏ شهر جي جاگرافي ۽ آباديءَ بابت پڻ لکيو. برٽن جا اهي بيان اڻويهين صديءَ جي وچ ڌاري مديني جي شهري ۽ سماجي تاريخ جي مطالعي لاءِ هڪ همعصر سفرنامي جو مواد فراهم ڪن ٿا. === مڪي جو سفر ۽ حج جا مناسڪ === مديني کان پوءِ برٽن حج جي قافلي سان گڏ مڪي ڏانهن روانو ٿيو. سيپٽمبر 1853ع ۾ هو مڪي پهتو. هن [[ڪعبو|ڪعبي]] جو طواف ڪيو ۽ حج جي ٻين مناسڪن ۾ شرڪت ڪئي. پنهنجي سفرنامي ۾ هن [[مسجد الحرام]]، ڪعبي، [[صفا ۽ مروه]]، [[عرفات]]، [[مزدلفه]] ۽ [[منى]] بابت تفصيلي بيان پيش ڪيا.<ref name="BurtonPilgrimage1855"/> برٽن مذهبي عبادتن سان گڏ حج جي انتظام، حاجين جي آمدرفت، مختلف علائقن مان ايندڙ ماڻهن، بازارن، رهائش ۽ سماجي ماحول بابت پڻ لکيو. سندس سفرنامي جي هڪ خاص ڳالهه اها آهي ته هن مقدس شهرن کي صرف مذهبي مرڪزن طور نه، پر رهائشي، واپاري ۽ ثقافتي شهرن طور پڻ بيان ڪيو. === ڇا برٽن مڪي پهچندڙ پهريون غيرمسلمان يورپي هو؟ === برٽن کي ڪڏهن ڪڏهن مڪي ۾ داخل ٿيندڙ پهريون غيرمسلمان يورپي چيو ويندو آهي، پر اها دعويٰ تاريخي طور درست نه آهي. هن کان اڳ اطالوي مسافر [[لودووڪو دي وارٿيما]] سورهين صديءَ جي شروعات ۾ مڪي پهتو هو. سوئس محقق [[يوهان لڊوگ برڪهارٽ]] پڻ 1814ع ۾ مڪي جو سفر ڪيو ۽ 1815ع ۾ حج ادا ڪيو.<ref name="Burckhardt1829">{{cite book |last=Burckhardt |first=John Lewis |title=Travels in Arabia: Comprehending an Account of Those Territories in Hedjaz Which the Mohammedans Regard as Sacred |publisher=Henry Colburn |location=London |year=1829 |language=en }}</ref> انهيءَ ڪري برٽن جي اهميت مڪي پهچندڙ پهريون غيرمسلمان هجڻ ۾ نه، پر سندس سفرنامي جي تفصيل، مشاهدي جي انداز ۽ يورپي پڙهندڙن ۾ ان جي اثر ۾ آهي. === سفرنامي جي اشاعت === برٽن عربستان جي سفر بابت ''Personal Narrative of a Pilgrimage to El-Medinah and Meccah'' (مديني ۽ مڪي جي زيارت جو ذاتي سفرنامو) لکيو. هي ڪتاب 1855ع ۽ 1856ع ۾ ٽن جلدن ۾ شايع ٿيو ۽ سندس مشهور تصنيفن مان هڪ بڻيو.<ref name="BurtonPilgrimage1855"/> ڪتاب ۾ عربستان جي جاگرافي، مذهبي زندگي، قافلن، سماجي روايتن، مقامي ماڻهن ۽ سفر جي مشڪلاتن بابت تفصيلي احوال موجود آهي. برٽن جي سفرنامي کي اڻويهين صديءَ جي عربستان بابت يورپي علمي ادب ۾ اهم جاءِ حاصل ٿي، جيتوڻيڪ ان ۾ سندس ذاتي رايا ۽ ان دور جون ثقافتي تعبيرون پڻ شامل آهن.<ref name="Kennedy2005"/> === سفر سان لاڳاپيل تڪراري دعوائون === برٽن جي حج واري سفر بابت ڪجهه سوانحي ڪتابن ۾ اهڙا قصا ملن ٿا، جن ۾ سندس سڃاڻپ ظاهر ٿيڻ جي خطري ۽ مبينا تشدد جو ذڪر ڪيو ويو آهي. انهن مان هڪ دعويٰ اها آهي ته هن پنهنجي سڃاڻپ بچائڻ لاءِ ڪنهن ماڻهوءَ کي قتل ڪيو. اهڙي واقعي جي آزاد ۽ قابلِ اعتماد تاريخي تصديق موجود نه آهي؛ برٽن پاڻ به اهڙي الزام کي رد ڪيو هو.<ref name="Lovell1998"/><ref name="Rice1990"/> تنهنڪري هن دعويٰ کي ثابت ٿيل واقعي بدران برٽن جي زندگيءَ سان لاڳاپيل هڪ غيرتصديق ٿيل روايت طور سمجهڻ گهرجي. == صوماليا ۽ هرر جون مهمون (1854ع–1855ع) == [[فائل:Old City (Jugal) Top view of Jugol 10.jpg|thumb|260px|[[هرر]] جي تاريخي قلعي بند شهر جو مٿان کان منظر، جنهن جو رچرڊ فرانسس برٽن 1855ع ۾ دورو ڪيو.]] عربستان جي سفر کان پوءِ برٽن جي دلچسپي آفريڪا جي اتر اوڀر وارن علائقن ڏانهن وڌي. هن [[صوماليا]]، [[جبوتي]] ۽ موجوده [[ايٿوپيا]] جي اوڀر وارن علائقن ۾ سفر ۽ تحقيق ڪئي. انهن سفرن ۾ [[هرر]] جو دورو سندس اهم ڪاميابين مان هڪ هو. برٽن پنهنجي سفرن جا احوال ''First Footsteps in East Africa'' نالي ڪتاب ۾ شايع ڪيا.<ref name="BurtonFirstFootsteps1856">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=First Footsteps in East Africa; or, An Exploration of Harar |publisher=Longman, Brown, Green, and Longmans |location=London |year=1856 |language=en }}</ref> === مهم جو پسمنظر === اڻويهين صديءَ جي وچ ڌاري يورپي جاگرافيدانن ۽ برطانوي اختيارين کي اوڀر آفريڪا جي اندرين علائقن بابت محدود سڌي ڄاڻ هئي. برٽن کي هن علائقي جي ٻولين، واپاري رستن، شهرن، سياسي حالتن ۽ جاگرافيءَ بابت معلومات گڏ ڪرڻ ۾ دلچسپي هئي. انهيءَ سلسلي ۾ هن [[عدن]] کي پنهنجي سفرن جو هڪ اهم مرڪز بڻايو.<ref name="Rice1990"/> === زيلع کان هرر تائين === 1854ع جي آخر ۾ برٽن [[زيلع]] کان هرر ڏانهن روانو ٿيو. سندس سفر ۾ مقامي رهنمائن، مترجمن، قافلي جي ماڻهن ۽ ٻين مددگارن جو اهم ڪردار هو. هو جنوري 1855ع ۾ هرر پهتو، جيڪو ان وقت هڪ اهم اسلامي، واپاري ۽ ثقافتي شهر هو.<ref name="BurtonFirstFootsteps1856"/> برٽن شهر جي حڪمران، بازارن، مذهبي زندگي، آبادي ۽ واپاري لاڳاپن بابت معلومات گڏ ڪئي. هن هرر جي سماجي ۽ سياسي حالتن کي پنهنجي سفرنامي ۾ بيان ڪيو ۽ شهر جي اهميت کي يورپي پڙهندڙن تائين پهچايو. === هرر پهچڻ جي تاريخي اهميت === برٽن کي عام طور هرر ۾ داخل ٿيندڙ اوائلي يورپي سياحن مان هڪ طور ياد ڪيو ويندو آهي. بهرحال، هرر اڳ ئي مقامي ۽ علائقائي مسلمان واپارين، عالمن ۽ مسافرن جي ڄاتل سڃاتل شهرن مان هو. تنهنڪري برٽن جي سفر کي شهر جي «دريافت» چوڻ بدران هڪ يورپي مسافر جي دستاويزي دوري طور بيان ڪرڻ وڌيڪ درست آهي. برٽن جي هرر بابت لکڻين جي اهميت سندس مشاهدي، جاگرافيائي بيان ۽ ان دور جي شهر بابت محفوظ ڪيل معلومات ۾ آهي.<ref name="Ghose2006"/> === بربرا واري مهم === 1855ع ۾ برٽن ٻين يورپي مهم جوئن سان گڏ [[بربرا]] واري علائقي ۾ هڪ نئين مهم ۾ شامل ٿيو. هن مهم ۾ [[جان هيننگ اسپيڪ]]، ليفٽيننٽ جي. اي. هرن ۽ وليم اسٽرويان پڻ شامل هئا. مهم دوران سندن ڪئمپ تي هٿياربند حملو ٿيو. وليم اسٽرويان مارجي ويو، جڏهن ته برٽن ۽ اسپيڪ زخمي ٿيا.<ref name="McLynn1990"/><ref name="Lovell1998"/> === برٽن جي چهري تي زخم === بربرا واري حملي دوران هڪ نيزو برٽن جي چهري مان گذريو ۽ کيس سخت زخم رسيو. هن زخم جو نشان سندس چهري تي باقي زندگي موجود رهيو. سندس پوءِ واري تصويرن ۽ سوانحي احوالن ۾ انهيءَ زخم جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Rice1990"/> حملي کان پوءِ مهم ختم ٿي وئي ۽ بچيل مهم جو واپس موٽيا. === پهريان قدم اوڀر آفريڪا ۾ === 1856ع ۾ برٽن ''First Footsteps in East Africa; or, An Exploration of Harar'' (اوڀر آفريڪا ۾ پهريان قدم، يا هرر جي ڳولا) شايع ڪيو. ڪتاب ۾ زيلع، هرر، صومالي علائقن، مقامي ماڻهن، ٻولين، واپار، مذهبي زندگي ۽ سفر جي حالتن بابت معلومات شامل آهي.<ref name="BurtonFirstFootsteps1856"/> هي ڪتاب برٽن جي آفريڪي سفرنامن جي سلسلي ۾ اهم جاءِ رکي ٿو. ان جي باوجود، مقامي ماڻهن ۽ سماجي گروهن بابت سندس ڪجهه بيان نوآبادياتي دور جي تعصبن کان آزاد نه آهن؛ تنهنڪري انهن کي جديد آفريڪي تاريخ ۽ انسانيات جي تحقيق سان ڀيٽڻ ضروري آهي. == ڪريميا جي جنگ سان لاڳاپو == 1850ع واري ڏهاڪي ۾ برٽن جي فوجي زندگيءَ جو هڪ ٻيو مرحلو [[ڪريميا جي جنگ]] سان لاڳاپيل هو. هن [[بيشي بازوق]] (''Bashi-bazouks'') نالي عثماني غيرباقاعده فوجي دستن سان لاڳاپيل ذميوارين ۾ حصو ورتو. اهي دستا عثماني فوجي نظام جو حصو هئا، پر سندن تنظيم ۽ نظم و ضبط باقاعده فوج کان مختلف هو.<ref name="Wright1906"/><ref name="McLynn1990"/> برٽن جي هن فوجي وابستگيءَ جو عرصو نسبتاً مختصر رهيو. انتظامي اختلافن ۽ تنظيم سان لاڳاپيل مسئلن سبب سندس خدمتون ڊگهي عرصي تائين جاري نه رهيون. سندس فوجي زندگيءَ ۾ هندستان ۽ سنڌ جي ملازمت کان پوءِ هي مرحلو اهم هو، ڇاڪاڻ ته ان کان پوءِ سندس ڌيان وڏي پيماني تي جاگرافيائي سفرن ۽ تحقيق ڏانهن وڌيو. == آفريڪا جي وڏين ڍنڍن جي ڳولا (1856ع–1859ع) == [[فائل:Lake Tanganyika.jpg|thumb|[[ڍنڍ ٽانگانيڪا]]، جنهن تائين برٽن ۽ اسپيڪ جي مهم فيبروري 1858ع ۾ پهتي.]] 1850ع واري ڏهاڪي ۾ آفريڪا جي اندروني جاگرافي ۽ [[نيل درياهه]] جي سرچشمي بابت يورپي جاگرافيدانن ۾ وڏي دلچسپي هئي. برٽن ۽ [[جان هيننگ اسپيڪ]] اوڀر آفريڪا جي اندرين علائقن ڏانهن هڪ مهم ڪئي، جنهن جو مقصد وڏين ڍنڍن، واپاري رستن ۽ نيل درياهه جي سرچشمي بابت معلومات حاصل ڪرڻ هو.<ref name="BurtonLakeRegions1860">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=The Lake Regions of Central Africa: A Picture of Exploration |volume=1–2 |publisher=Longman, Green, Longman, and Roberts |location=London |year=1860 |language=en }}</ref> === رائل جاگرافيائي سوسائٽيءَ جي مدد === برٽن جي آفريڪي مهم کي [[رائل جاگرافيائي سوسائٽي]] جي حمايت حاصل هئي. مهم ۾ برٽن اڳواڻ ۽ اسپيڪ سندس ساٿي هو. ٻنهي کي جاگرافيائي مشاهدي، سفر، رستن جي سڃاڻپ ۽ آفريڪا جي اندرين علائقن بابت معلومات گڏ ڪرڻ جي ذميواري هئي.<ref name="McLynn1990"/> ان وقت يورپي نقشن ۾ آفريڪا جي ڪيترن اندرين علائقن بابت معلومات نامڪمل هئي، جيتوڻيڪ اهي علائقا مقامي آباديءَ، واپارين ۽ مسافرن کي اڳ ئي ڄاتل هئا. === زنجبار کان اندروني آفريڪا ڏانهن === مهم جو اهم سامونڊي مرڪز [[زنجبار]] هو. برٽن ۽ اسپيڪ اوڀر آفريڪا جي ساحلي علائقي کان اندرين حصن ڏانهن روانا ٿيا. سندن سفر ۾ آفريڪي رهنمائن، باربردارن، واپارين، مترجمن ۽ قافلي جي ٻين ماڻهن اهم ڪردار ادا ڪيو. مقامي رستن، پاڻيءَ جي هنڌن، رهائش ۽ واپار بابت انهن ماڻهن جي ڄاڻ کان سواءِ اهڙو سفر ممڪن نه هو.<ref name="BurtonLakeRegions1860"/> === سيدي مبارڪ بمبئي ۽ مقامي ساٿي === [[سيدي مبارڪ بمبئي]] اوڀر آفريڪا جي مشهور رهنمائن مان هڪ هو، جنهن برٽن ۽ اسپيڪ جي مهم ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هو اڳتي هلي آفريڪا جي ٻين يورپي مهمن سان پڻ لاڳاپيل رهيو. برٽن ۽ اسپيڪ جي مهم جي تاريخ کي صرف ٻن يورپي سياحن جي ڪاميابيءَ طور پيش ڪرڻ نامڪمل آهي، ڇاڪاڻ ته ان ۾ مقامي آفريڪي ماڻهن جي ڄاڻ، محنت ۽ رهنمائي بنيادي اهميت رکي ٿي.<ref name="Jeal2011">{{cite book |last=Jeal |first=Tim |title=Explorers of the Nile: The Triumph and Tragedy of a Great Victorian Adventure |publisher=Yale University Press |location=New Haven |year=2011 |language=en |isbn=978-0-300-14935-7 }}</ref> === سفر جون ڏکيائون === آفريڪا جي اندروني سفر دوران برٽن ۽ اسپيڪ کي بيمارين، ٿڪاوٽ، موسمي حالتن، رسد جي مسئلن ۽ ٻين ڏکيائين کي منهن ڏيڻو پيو. ٻئي مهم جو مختلف وقتن تي سخت بيمار ٿيا. انهن حالتن سندن سفر جي رفتار ۽ جاگرافيائي مشاهدي جي صلاحيت تي اثر وڌو.<ref name="BurtonLakeRegions1860"/> مهم جي ڪاميابيءَ ۾ مقامي ماڻهن جي مدد، رستن بابت معلومات ۽ قافلي جي تنظيم اهم هئي. == ڍنڍ ٽانگانيڪا تائين پهچڻ (1858ع) == فيبروري 1858ع ۾ برٽن ۽ اسپيڪ جي مهم [[ڍنڍ ٽانگانيڪا]] تائين پهتي. هيءَ اوڀر آفريڪا جي وڏين ڍنڍن مان هڪ آهي ۽ موجوده تنزانيا، ڪانگو جي جمهوري جمهوريه، برونڊي ۽ زامبيا جي سرحدي علائقن سان لاڳاپيل آهي. برٽن ۽ اسپيڪ يورپي جاگرافيائي ادب ۾ ڍنڍ بابت تفصيلي مشاهدا پيش ڪندڙ اوائلي مهم جوئن مان هئا.<ref name="BurtonLakeRegions1860"/> === ڍنڍ جي جاگرافي === برٽن ڍنڍ ٽانگانيڪا جي پاڻيءَ، ڀرپاسي جي زمين، آباديءَ ۽ سفر جي رستن بابت معلومات گڏ ڪئي. هن ڍنڍ جي اهميت کي نيل درياهه جي سرچشمي بابت هلندڙ بحث سان ڳنڍيو. بهرحال، ان وقت موجود معلومات جي بنياد تي ڍنڍ ۽ نيل درياهه جي آبي نظام جو صحيح لاڳاپو طئي ڪرڻ آسان نه هو. === مقامي ڄاڻ جي اهميت === ڍنڍ ٽانگانيڪا برٽن ۽ اسپيڪ جي اچڻ کان اڳ ئي مقامي ماڻهن، واپارين ۽ علائقائي مسافرن کي معلوم هئي. انهيءَ ڪري «ڍنڍ جي دريافت» وارو اصطلاح صرف يورپي نقشن ۽ جاگرافيائي علم ۾ ان جي داخلا جي مخصوص معنيٰ ۾ استعمال ڪري سگهجي ٿو. جديد تاريخي مطالعي ۾ مقامي آفريڪي آباديءَ جي اڳوڻي ڄاڻ ۽ سفرن ۾ سندن ڪردار کي تسليم ڪيو وڃي ٿو.<ref name="Jeal2011"/> == جان هيننگ اسپيڪ ۽ ڍنڍ وڪٽوريا == [[فائل:JH Speke.jpg|thumb|upright|[[جان هيننگ اسپيڪ]] (1827ع–1864ع)، جيڪو رچرڊ فرانسس برٽن سان گڏ آفريڪا جي مهم ۾ شامل هو ۽ پوءِ نيل درياهه جي سرچشمي بابت سندس اختلاف پيدا ٿيا.]] 1858ع ۾ برٽن ۽ اسپيڪ جي مهم دوران ٻنهي جي تحقيق جا رستا ڪجهه وقت لاءِ جدا ٿيا. برٽن جي بيماريءَ ۽ ٻين حالتن سبب اسپيڪ اتر طرف هڪ جدا سفر ڪيو ۽ آگسٽ 1858ع ۾ [[ڍنڍ وڪٽوريا]] تائين پهتو. اسپيڪ هن ڍنڍ کي برطانوي راڻي [[راڻي وڪٽوريا|وڪٽوريا]] جي نالي سان منسوب ڪيو.<ref name="Jeal2011"/> === نيل درياهه جي سرچشمي بابت اسپيڪ جو نظريو === اسپيڪ جو خيال هو ته ڍنڍ وڪٽوريا نيل درياهه جي اهم سرچشمن مان هڪ آهي. هن پنهنجي مشاهدي ۽ مقامي معلومات جي بنياد تي اهو نتيجو پيش ڪيو، جيتوڻيڪ ان وقت هن ڍنڍ مان نيل درياهه جي نڪرڻ واري رستي جو مڪمل سڌو مشاهدو نه ڪيو هو. برٽن اسپيڪ جي نتيجي کي فوري طور قبول نه ڪيو ۽ وڌيڪ ثبوتن جي ضرورت تي زور ڏنو.<ref name="McLynn1990"/><ref name="Jeal2011"/> === برٽن ۽ اسپيڪ جو اختلاف === برٽن ۽ اسپيڪ جي وچ ۾ اختلاف جا ڪيترائي سبب هئا، جن ۾ نيل درياهه جي سرچشمي بابت مختلف نظريا، مهم جي اڳواڻي، علمي شهرت ۽ دريافتن جو اعزاز شامل هئا. اسپيڪ جي انگلينڊ واپسيءَ کان پوءِ سندس نتيجن کي وڏي توجهه ملي. برٽن ان ڳالهه تي ناراض ٿيو ته سندس خيال ۾ مهم جي گڏيل ڪم ۽ اڳواڻيءَ کي مناسب اهميت نه ڏني وئي هئي.<ref name="McLynn1990"/> اختلاف آهستي آهستي علمي بحث کان ذاتي ۽ عوامي تڪرار ۾ تبديل ٿي ويو. === ٻي آفريڪي مهم === اسپيڪ پوءِ [[جيمس آگسٽس گرانٽ]] سان گڏ اوڀر آفريڪا جي هڪ ٻي مهم ڪئي. هن مهم دوران اسپيڪ ڍنڍ وڪٽوريا جي اترئين حصي ۽ نيل درياهه سان ان جي لاڳاپي بابت وڌيڪ معلومات حاصل ڪئي. 1862ع ۾ هن ڍنڍ وڪٽوريا مان نڪرندڙ پاڻيءَ جي رستي جو مشاهدو ڪيو، جنهن سندس اڳوڻي نظريي کي وڌيڪ مضبوط ڪيو.<ref name="Jeal2011"/> == نيل درياهه جي سرچشمي بابت بحث == [[نيل درياهه]] جي سرچشمي بابت سوال اڻويهين صديءَ جي جاگرافيائي تحقيق جي اهم مسئلن مان هڪ هو. برٽن، اسپيڪ ۽ ٻين محققن وٽ ان بابت مختلف نظريا هئا. برٽن وڌيڪ احتياط سان جاگرافيائي ثبوت گڏ ڪرڻ جو حامي هو، جڏهن ته اسپيڪ ڍنڍ وڪٽوريا کي نيل درياهه جي اهم سرچشمي طور پيش ڪيو.<ref name="Jeal2011"/> === علمي بحث جي تياري === 1864ع ۾ برٽن ۽ اسپيڪ جي وچ ۾ نيل درياهه جي سرچشمي بابت هڪ عوامي علمي بحث ٿيڻ جو امڪان هو. ٻنهي جي اختلافن سبب اهو بحث وڏي دلچسپيءَ جو موضوع بڻجي چڪو هو. پر بحث کان ٿورو اڳ اسپيڪ جي وفات ٿي وئي. === اسپيڪ جي وفات (1864ع) === جان هيننگ اسپيڪ 15 سيپٽمبر 1864ع تي انگلينڊ ۾ شڪار دوران بندوق جي گولي لڳڻ سبب فوت ٿيو. سرڪاري جاچ ۾ سندس موت کي حادثاتي قرار ڏنو ويو، جيتوڻيڪ پوءِ جي ڪجهه سوانحي بحثن ۾ واقعي جي حالتن بابت سوال اٿاريا ويا.<ref name="Jeal2011"/><ref name="McLynn1990"/> اسپيڪ جي وفات سبب برٽن ۽ اسپيڪ جي وچ ۾ طئي ٿيل عوامي بحث ٿي نه سگهيو. === جديد جاگرافيائي سمجهاڻي === جديد جاگرافيءَ موجب ڍنڍ وڪٽوريا [[اڇي نيل]] جي آبي نظام جو اهم ذريعو آهي. تنهن هوندي به نيل درياهه جي سڀ کان پري سرچشمي جي سڃاڻپ وڌيڪ پيچيده سوال آهي، ڇاڪاڻ ته ڍنڍ وڪٽوريا ۾ ڪيترائي درياهه ڇوڙ ڪن ٿا. انهيءَ ڪري اسپيڪ جي نتيجي کي نيل جي آبي نظام بابت هڪ اهم تاريخي اڳڀرائي طور سمجهڻ گهرجي، نه ته نيل جي سڀني سرچشمن بابت آخري ۽ مڪمل وضاحت طور. == آفريڪا جي ڍنڍن بابت برٽن جو ڪتاب == 1860ع ۾ برٽن ''The Lake Regions of Central Africa: A Picture of Exploration'' (وچ آفريڪا جي ڍنڍن وارا علائقا: ڳولا جي هڪ تصوير) ٻن جلدن ۾ شايع ڪيو. هي ڪتاب سندس آفريڪي مهم، سفر جي رستن، ڍنڍ ٽانگانيڪا، مقامي آبادي، واپار، جاگرافي ۽ سفر جي ڏکيائين بابت تفصيلي احوال تي ٻڌل آهي.<ref name="BurtonLakeRegions1860"/> ڪتاب ۾ برٽن آفريڪا جي سماجي ۽ ثقافتي زندگيءَ بابت پڻ لکيو، پر سندس ڪجهه تبصرا اڻويهين صديءَ جي يورپي نسلي ۽ نوآبادياتي سوچ جي اثر هيٺ هئا. انهيءَ ڪري جديد تاريخي تحقيق ۾ سندس ڪتاب کي همعصر سفرنامي ۽ نوآبادياتي علمي دستاويز ٻنهي حيثيتن سان پڙهيو وڃي ٿو.<ref name="Ghose2006"/> == آفريڪي مهمن جي تاريخي اهميت == برٽن جون آفريڪي مهمون يورپي جاگرافيائي تحقيق جي تاريخ ۾ اهم آهن. هن هرر، صومالي علائقن، اوڀر آفريڪا جي واپاري رستن ۽ ڍنڍ ٽانگانيڪا بابت تفصيلي معلومات شايع ڪئي. انهن سفرن سان گڏ برٽن ۽ اسپيڪ جي وچ ۾ نيل درياهه جي سرچشمي بابت اختلاف به جاگرافيائي تحقيق جي تاريخ جو مشهور واقعو بڻيو. جديد مطالعي ۾ انهن مهمن جي اهميت کي مقامي آفريڪي رهنمائن، مترجمن، باربردارن، واپارين ۽ ڄاڻ رکندڙ ماڻهن جي ڪردار کان الڳ نٿو ڪري سگهجي. === اهم سفرن جي تاريخوار فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#174a73;color:white;" | سال ! style="background:#174a73;color:white;" | سفر يا واقعو ! style="background:#174a73;color:white;" | هنڌ ! style="background:#174a73;color:white;" | تاريخي اهميت |- | style="background:#eaf3fb;" | 1853ع | عربستان جو سفر ۽ حج | مصر، مدينو ۽ مڪو | مقدس شهرن جي مذهبي ۽ سماجي زندگيءَ بابت تفصيلي سفرنامو |- | style="background:#edf6eb;" | 1854ع–1855ع | صومالي علائقن جي مهم | زيلع ۽ هرر | اوڀر آفريڪا جي شهرن، ٻولين ۽ واپاري رستن بابت تحقيق |- | style="background:#fff1e2;" | 1855ع | بربرا واري مهم | بربرا | هٿياربند حملي ۾ برٽن زخمي ٿيو ۽ مهم ختم ٿي |- | style="background:#f3eafa;" | 1855ع–1856ع | ڪريميا جي جنگ سان لاڳاپيل فوجي خدمت | عثماني فوجي انتظام سان لاڳاپيل علائقا | بيشي بازوق دستن سان فوجي وابستگي |- | style="background:#eaf3fb;" | 1856ع–1859ع | اوڀر آفريڪا جي اندروني مهم | زنجبار ۽ اندروني آفريڪا | آفريڪا جي وڏين ڍنڍن ۽ نيل جي سرچشمي بابت تحقيق |- | style="background:#edf6eb;" | 1858ع | ڍنڍ ٽانگانيڪا تائين پهچڻ | ڍنڍ ٽانگانيڪا | يورپي جاگرافيائي ادب ۾ ڍنڍ بابت تفصيلي مشاهدا |- | style="background:#fff1e2;" | 1858ع | اسپيڪ جو ڍنڍ وڪٽوريا تائين سفر | ڍنڍ وڪٽوريا | نيل جي سرچشمي بابت اسپيڪ جو نظريو |- | style="background:#f3eafa;" | 1864ع | برٽن ۽ اسپيڪ جي طئي ٿيل بحث جو نه ٿيڻ | انگلينڊ | اسپيڪ جي اوچتي وفات سبب علمي بحث ملتوي ٿي ويو |} == عربستان ۽ آفريڪا بابت اهم تصنيفون == {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#22577a;color:white;" | سال ! style="background:#22577a;color:white;" | ڪتاب ! style="background:#22577a;color:white;" | سنڌي عنوان ! style="background:#22577a;color:white;" | موضوع |- | 1855ع–1856ع | ''Personal Narrative of a Pilgrimage to El-Medinah and Meccah'' | '''مديني ۽ مڪي جي زيارت جو ذاتي سفرنامو''' | حج، عربستان، اسلامي روايتون ۽ مقدس شهرن جي زندگي |- | 1856ع | ''First Footsteps in East Africa; or, An Exploration of Harar'' | '''اوڀر آفريڪا ۾ پهريان قدم، يا هرر جي ڳولا''' | صوماليا، هرر، مقامي سماج ۽ واپاري رستا |- | 1860ع | ''The Lake Regions of Central Africa: A Picture of Exploration'' | '''وچ آفريڪا جي ڍنڍن وارا علائقا: ڳولا جي هڪ تصوير''' | ڍنڍ ٽانگانيڪا، اوڀر آفريڪا ۽ جاگرافيائي تحقيق |} == آمريڪا جو سفر (1860ع) == آفريڪا جي مهمن کان پوءِ رچرڊ فرانسس برٽن 1860ع ۾ [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] جو سفر ڪيو. هن سفر ۾ سندس خاص دلچسپي آمريڪا جي اولهه وارن علائقن، مقامي آباديءَ، مذهبي تحريڪن ۽ [[مورمن ازم|مورمن]] برادريءَ جي سماجي ۽ مذهبي زندگيءَ سان هئي.<ref name="BurtonCitySaints1861">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=The City of the Saints, and Across the Rocky Mountains to California |publisher=Longman, Green, Longman, and Roberts |location=London |year=1861 |language=en |url=https://archive.org/search?query=Richard+Francis+Burton+City+of+the+Saints+1861 }}</ref> برٽن آمريڪا جي اوڀر وارن علائقن کان اولهه ڏانهن سفر ڪندي [[راڪي جبل]] پار ڪيا ۽ [[يوٽا]] جي گاديءَ واري شهر [[سالٽ ليڪ سٽي]] پهتو. ان کان پوءِ هن [[ڪيليفورنيا]] جو پڻ دورو ڪيو. === سالٽ ليڪ سٽي ۽ مورمن برادري === سالٽ ليڪ سٽي ۾ برٽن مورمن مذهبي تحريڪ جي اڳواڻن، عقيدن، سماجي تنظيم ۽ گهريلو زندگيءَ بابت معلومات گڏ ڪئي. هن [[برگهم ينگ]] سان ملاقات ڪئي، جيڪو ان وقت [[چرچ آف جيسس ڪرائسٽ آف ليٽر ڊي سينٽس]] جو صدر ۽ مورمن برادريءَ جو اهم اڳواڻ هو.<ref name="BurtonCitySaints1861"/> برٽن مورمن برادريءَ جي مذهبي عقيدن، اجتماعي زندگيءَ، گهڻ زاليت جي رواج ۽ آمريڪي سماج سان سندن لاڳاپن بابت تفصيلي مشاهدا پيش ڪيا. هن برادريءَ جي ڪجهه روايتن بابت تنقيدي تبصرا ڪيا، پر ساڳئي وقت ٻين يورپي ليکڪن جي ڀيٽ ۾ ان جي عقيدن ۽ سماجي نظام کي سمجهڻ جي ڪوشش پڻ ڪئي.<ref name="Rice1990"/> === راڪي جبلن کان ڪيليفورنيا تائين === برٽن پنهنجي سفر دوران آمريڪا جي اولهه وارن علائقن جي جاگرافي، آمدرفت، رهائش، واپاري رستن ۽ آبادڪاريءَ بابت معلومات گڏ ڪئي. هن زميني سفر جي مشڪلاتن، رستن جي حالتن ۽ ان دور جي آمريڪي سماج بابت مشاهدا لکيا. سندس سفر ان زماني ۾ ٿيو، جڏهن آمريڪا جي اولهه طرف آبادڪاري، مقامي آمريڪي قومن جي زمينن تي قبضي ۽ سياسي توسيع جو عمل جاري هو. برٽن جا بيان انهيءَ تاريخي پسمنظر ۾ پڙهڻ گهرجن. === بزرگن جو شهر (1861ع) === 1861ع ۾ برٽن پنهنجي آمريڪي سفر بابت ڪتاب ''The City of the Saints, and Across the Rocky Mountains to California'' شايع ڪيو. ڪتاب جو سنڌي عنوان '''بزرگن جو شهر ۽ راڪي جبلن کان ڪيليفورنيا تائين''' ترجمو ڪري سگهجي ٿو. هن تصنيف ۾ مورمن برادريءَ جي تاريخ، عقيدن، سماجي زندگيءَ، سالٽ ليڪ سٽي ۽ آمريڪا جي اولهه وارن علائقن بابت تفصيلي مواد موجود آهي.<ref name="BurtonCitySaints1861"/> هي ڪتاب اڻويهين صديءَ جي آمريڪي مذهبي ۽ سماجي تاريخ بابت برٽن جي اهم سفرنامن مان هڪ آهي. == ازابيل ارنڊيل سان شادي == [[فائل:Isabel Burton.jpg|thumb|upright|[[ازابيل برٽن]]، رچرڊ فرانسس برٽن جي گهرواري، ليکڪا ۽ سندس زندگيءَ بابت اهم سوانحي ماخذن مان هڪ.]] رچرڊ فرانسس برٽن 22 جنوري 1861ع تي [[ازابيل برٽن|ازابيل ارنڊيل]] (''Isabel Arundell'') سان شادي ڪئي.<ref name="Lovell1998"/><ref name="Wright1906"/> ازابيل جو جنم 1831ع ۾ ٿيو. هوءَ هڪ انگريز رومن ڪيٿولڪ خاندان سان تعلق رکندي هئي ۽ اڳتي هلي سفرناما نگار، ليکڪا ۽ برٽن جي زندگيءَ جي سوانح نگار طور مشهور ٿي. === ملاقات ۽ شاديءَ جو پسمنظر === برٽن ۽ ازابيل جي پهرين ملاقات 1850ع واري ڏهاڪي ۾ ٿي هئي. ٻنهي جي شاديءَ ۾ ڪجهه وقت لڳو، جنهن جا سبب خانداني، مذهبي ۽ سماجي حالتن سان لاڳاپيل هئا. برٽن جي غيرروايتي زندگيءَ، مسلسل سفرن ۽ مذهبي موضوعن بابت سندس خيالن سبب هن شاديءَ بابت خاندانن ۾ تحفظات موجود هئا.<ref name="Lovell1998"/> ان جي باوجود ٻنهي شادي ڪئي ۽ ازابيل پنهنجي مڙس جي سفارتي ۽ ادبي زندگيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. === ازدواجي زندگي ۽ گڏيل سفر === ازابيل برٽن پنهنجي مڙس سان گڏ مختلف ملڪن ۾ رهي ۽ ڪيترن سفرن ۾ سندس ساٿ ڏنو. هن برٽن جي سفارتي مقررين دوران گهريلو انتظام، سماجي ملاقاتن ۽ سفرن جي تنظيم ۾ مدد ڪئي. ازابيل پنهنجي لکڻين ۾ انهن ملڪن جي سماجي زندگيءَ، مذهبي روايتن ۽ سفر جي تجربن بابت تفصيل محفوظ ڪيا.<ref name="IsabelInnerLife1893">{{cite book |last=Burton |first=Isabel |title=The Life of Captain Sir Richard F. Burton |volume=1–2 |publisher=Chapman and Hall |location=London |year=1893 |language=en }}</ref> برٽن ۽ ازابيل کي ڪو اولاد نه ٿيو. === مذهبي اختلاف === ازابيل رومن ڪيٿولڪ مذهب سان گهري وابستگي رکندي هئي، جڏهن ته برٽن جا مذهبي خيال پيچيده ۽ غيرروايتي هئا. برٽن اسلام، عيسائيت، هندومت ۽ ٻين مذهبي روايتن جو مطالعو ڪيو، پر سندس ذاتي مذهبي سڃاڻپ بابت سوانح نگارن ۾ اختلاف موجود آهن.<ref name="Kennedy2005"/><ref name="Rice1990"/> انهيءَ ڪري برٽن کي بنا واضح ثبوت جي ڪنهن هڪ مذهب جو مستقل پيروڪار قرار ڏيڻ مناسب نه آهي. == برطانوي سفارتي ملازمت == 1861ع کان پوءِ برٽن جي زندگيءَ جو وڏو حصو [[برطانيا]] جي سفارتي خدمت ۾ گذريو. هن مختلف ملڪن ۾ برطانوي قونصل جي حيثيت سان ڪم ڪيو. سندس اهم مقرريون فرنانڊو پو، سانتوس، دمشق ۽ ٽريسٽي ۾ ٿيون.<ref name="Wright1906"/><ref name="Lovell1998"/> سفارتي ملازمت دوران به برٽن سفر، ٻولين جي مطالعي، تاريخي تحقيق ۽ ڪتابن جي تصنيف جاري رکي. === سفارتي مقررين جي تاريخوار فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#194d72;color:white;" | دور ! style="background:#194d72;color:white;" | عهدو ! style="background:#194d72;color:white;" | مقرريءَ جو هنڌ ! style="background:#194d72;color:white;" | اهم سرگرميون |- | style="background:#eaf3fb;" | 1861ع–1864ع | برطانوي قونصل | [[فرنانڊو پو]]، موجوده [[بيئوڪو]]، استوائي گني | اولهه آفريڪا بابت تحقيق، سفر ۽ سماجي مشاهدا |- | style="background:#edf6eb;" | 1865ع–1868ع | برطانوي قونصل | [[سانتوس، برازيل|سانتوس]]، برازيل | برازيل جي تاريخ، جاگرافي، معيشت ۽ سماج بابت سفر |- | style="background:#fff2e4;" | 1869ع–1871ع | برطانوي قونصل | [[دمشق]]، عثماني شام | شام، فلسطين ۽ علائقائي سياسي ۽ مذهبي حالتن بابت مشاهدا |- | style="background:#f3eafa;" | 1872ع–1890ع | برطانوي قونصل | [[ٽريسٽي]]، آسٽريا-هنگري | ادبي ترجما، تصنيفون، علمي تحقيق ۽ آخري زندگي |} == فرنانڊو پو ۾ قونصل (1861ع–1864ع) == [[فائل:Bioko island map.png|thumb|[[بيئوڪو]] ٻيٽ جو نقشو. برٽن جي دور ۾ هن ٻيٽ کي فرنانڊو پو سڏيو ويندو هو.]] 1861ع ۾ برٽن کي اولهه آفريڪا جي ٻيٽ [[فرنانڊو پو]] تي برطانوي قونصل مقرر ڪيو ويو. فرنانڊو پو موجوده [[استوائي گني]] جو حصو آهي ۽ هاڻي عام طور بيئوڪو سڏيو وڃي ٿو. ان وقت هي ٻيٽ اسپيني نوآبادياتي انتظام سان لاڳاپيل هو، جڏهن ته برطانيا جا واپاري ۽ سفارتي مفاد پڻ هن علائقي ۾ موجود هئا.<ref name="Rice1990"/> === قونصل خاني جون ذميواريون === برٽن جون ذميواريون برطانوي واپارين جي مفادن، سفارتي لاڳاپن ۽ علائقي جي سياسي ۽ معاشي حالتن بابت رپورٽون تيار ڪرڻ سان لاڳاپيل هيون. هن پنهنجي مقرريءَ دوران ٻيٽ ۽ ڀرپاسي جي آفريڪي علائقن جو سفر ڪيو. برٽن کي اولهه آفريڪا جي ٻولين، مقامي حڪمرانن، واپار، مذهبي روايتن ۽ سماجي تنظيم ۾ دلچسپي هئي. === داهومي جو سفر === فرنانڊو پو ۾ مقرريءَ دوران برٽن [[داهومي سلطنت]] جو دورو ڪيو. داهومي موجوده [[بينن]] جي علائقي ۾ قائم هڪ تاريخي آفريڪي رياست هئي. برٽن داهومي جي حڪمران، درٻاري روايتن، فوجي تنظيم ۽ سماجي حالتن بابت لکيو.<ref name="BurtonDahome1864">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=A Mission to Gelele, King of Dahome |volume=1–2 |publisher=Tinsley Brothers |location=London |year=1864 |language=en }}</ref> هن داهومي جي فوج، عورت سپاهين ۽ مذهبي رسمن بابت پڻ احوال ڏنو. داهومي بابت سندس بيان تاريخي لحاظ کان اهم آهن، پر انهن ۾ نوآبادياتي دور جي يورپي تعبيرن ۽ قدرائتن فيصلن جا اثر موجود آهن. === داهومي جي بادشاهه گليلي ڏانهن مشن === 1864ع ۾ برٽن ''A Mission to Gelele, King of Dahome'' (داهومي جي بادشاهه گليلي ڏانهن هڪ مشن) شايع ڪيو. هي ڪتاب ٻن جلدن ۾ ڇپيو ۽ ان ۾ داهومي جي سياسي، فوجي، سماجي ۽ مذهبي زندگيءَ بابت تفصيل شامل آهن.<ref name="BurtonDahome1864"/> برٽن جي آفريڪا بابت تصنيفن ۾ هي ڪتاب خاص اهميت رکي ٿو. === اولهه آفريڪا جا ٻيا سفر === فرنانڊو پو ۾ رهائش دوران برٽن [[گبون]] ۽ اولهه آفريڪا جي ٻين علائقن بابت پڻ معلومات گڏ ڪئي. هن سامونڊي ڪنارن، واپاري رستن، مقامي آبادي ۽ علائقي جي جاگرافيءَ بابت لکيو. 1863ع ۾ سندس ڪتاب ''Wanderings in West Africa'' (اولهه آفريڪا ۾ رولاڪيون) شايع ٿيو.<ref name="BurtonWanderings1863">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Wanderings in West Africa: From Liverpool to Fernando Po |volume=1–2 |publisher=Tinsley Brothers |location=London |year=1863 |language=en }}</ref> == برازيل ۾ قونصل (1865ع–1868ع) == [[فائل:Santos Brazil.jpg|thumb|برازيل جو سامونڊي شهر [[سانتوس، برازيل|سانتوس]]، جتي برٽن برطانوي قونصل طور مقرر رهيو.]] 1865ع ۾ برٽن کي [[برازيل]] جي بندرگاهه واري شهر [[سانتوس، برازيل|سانتوس]] ۾ برطانوي قونصل مقرر ڪيو ويو. برازيل ۾ رهائش دوران هن ملڪ جي جاگرافي، معاشي سرگرمين، غلاميءَ جي تاريخ، مقامي سماج ۽ اندروني علائقن بابت معلومات گڏ ڪئي.<ref name="BurtonBrazil1869">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Explorations of the Highlands of the Brazil |volume=1–2 |publisher=Tinsley Brothers |location=London |year=1869 |language=en }}</ref> === برازيل جي اندرين علائقن جا سفر === برٽن سانتوس کان ٻاهر برازيل جي مختلف علائقن جو سفر ڪيو. L هن [[ميناس جيرائس]] ۽ ٻين علائقن جي جاگرافي، معدنيات، زراعت، واپار ۽ آبادڪاريءَ بابت لکيو. برازيل جي اندرين علائقن ۾ سندس سفرن دوران درياهه، جبل، رستا ۽ مقامي آبادي سندس مشاهدي جا اهم موضوع هئا. === برازيل جي سماجي ۽ معاشي زندگي === برٽن برازيل جي غلاميءَ تي ٻڌل معاشي نظام، زرعي پيداوار، کاڻين ۽ واپاري سرگرمين بابت تبصرا ڪيا. برازيل ۾ غلاميءَ جو خاتمو 1888ع ۾ ٿيو؛ تنهنڪري برٽن جي 1860ع واري ڏهاڪي جي سفرن دوران اها سماجي ۽ معاشي حقيقت موجود هئي. برٽن جي لکڻين کي ان وقت جي برازيل جي سماجي ۽ معاشي تاريخ بابت هڪ يورپي مسافر جي مشاهدي طور پڙهڻ گهرجي. === برازيل جي بلند علائقن جي ڳولا === 1869ع ۾ برٽن ''Explorations of the Highlands of the Brazil'' (برازيل جي بلند علائقن جي ڳولا) شايع ڪيو. هي ڪتاب ٻن جلدن ۾ ڇپيو ۽ برازيل جي جاگرافي، معاشي زندگي، سفرن ۽ مقامي حالتن بابت تفصيلي احوال تي ٻڌل آهي.<ref name="BurtonBrazil1869"/> == پيراگوئي جو سفر ۽ جنگ بابت تحقيق == برازيل ۾ رهائش دوران برٽن [[پيراگوئي]] ۽ ڏکڻ آمريڪا جي سياسي حالتن ۾ پڻ دلچسپي ورتي. ان وقت [[پيراگوئي جي جنگ]] (1864ع–1870ع) جاري هئي، جنهن ۾ پيراگوئيءَ جو مقابلو برازيل، ارجنٽينا ۽ يوراگوئي جي اتحاد سان هو. برٽن جنگ سان لاڳاپيل علائقن جو سفر ڪيو ۽ فوجي ۽ سياسي حالتن بابت معلومات گڏ ڪئي. === پيراگوئي جي جنگ جي ميدانن مان خط === 1870ع ۾ سندس ڪتاب ''Letters from the Battle-Fields of Paraguay'' (پيراگوئي جي جنگ جي ميدانن مان خط) شايع ٿيو.<ref name="BurtonParaguay1870">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Letters from the Battle-Fields of Paraguay |publisher=Tinsley Brothers |location=London |year=1870 |language=en }}</ref> ڪتاب ۾ جنگ جي حالتن، فوجي تنظيم، سياسي معاملن ۽ سفر جي مشاهدن بابت احوال موجود آهي. هي تصنيف ڏکڻ آمريڪا جي اڻويهين صديءَ واري فوجي تاريخ بابت برٽن جي اهم لکڻين مان هڪ آهي. == دمشق ۾ برطانوي قونصل (1869ع–1871ع) == [[فائل:Umayyad Mosque, Damascus.jpg|thumb|[[دمشق جي اموي مسجد]]، شام جي اهم تاريخي ۽ مذهبي عمارتن مان هڪ.]] 1869ع ۾ برٽن کي [[دمشق]] ۾ برطانوي قونصل مقرر ڪيو ويو. ان وقت دمشق [[عثماني سلطنت]] جي انتظام هيٺ هو ۽ شام جي سياسي، مذهبي، واپاري ۽ ثقافتي زندگيءَ جو اهم مرڪز هو. برٽن جي دمشق واري مقرري سندس سفارتي زندگيءَ جي سڀ کان وڌيڪ تڪراري مرحلن مان هڪ بڻجي وئي.<ref name="Lovell1998"/><ref name="Rice1990"/> === شام جو سياسي ۽ مذهبي ماحول === اڻويهين صديءَ جي پوئين اڌ ۾ شام ۾ مختلف مذهبي برادريون، واپاري گروهه ۽ مقامي سياسي قوتون موجود هيون. برٽن پنهنجي سفارتي ذميوارين دوران مقامي حڪمرانن، مذهبي اڳواڻن، واپارين ۽ مختلف برادرين سان رابطا رکيا. هن شام جي تاريخ، ٻولين، مذهبي روايتن ۽ سماجي زندگيءَ بابت پڻ معلومات گڏ ڪئي. === ازابيل برٽن جو ڪردار === دمشق ۾ ازابيل برٽن پڻ پنهنجي مڙس سان گڏ رهي. هن مقامي سماجي زندگيءَ ۾ حصو ورتو ۽ مختلف ماڻهن سان ملاقاتون ڪيون. ازابيل پنهنجي لکڻين ۾ شام، فلسطين ۽ ڀرپاسي جي علائقن بابت سفرن ۽ مشاهدن جو احوال ڏنو.<ref name="IsabelInnerLife1893"/> === سفارتي تڪرار === برٽن جي دمشق واري مقرري دوران مقامي سياسي ۽ مذهبي معاملن بابت سندس روين ۽ فيصلن سبب اختلاف پيدا ٿيا. انهن اختلافن ۾ عثماني اختيارين، مقامي برادرين ۽ برطانوي سفارتي انتظام سان لاڳاپيل مسئلا شامل هئا. برٽن جي ڪجهه قدمن ۽ بيانن بابت شڪايتون ٿيون، جنهن کان پوءِ 1871ع ۾ کيس دمشق جي عهدي تان هٽايو ويو.<ref name="Lovell1998"/><ref name="Kennedy2005"/> سندس برطرفيءَ جي سببن بابت سوانح نگارن ۾ مختلف تشريحون ملن ٿيون. انهن کي ڪنهن هڪ مذهبي يا نسلي برادريءَ جي سازش طور بيان ڪرڻ تاريخي لحاظ کان غيرمحتاط ٿيندو. === شام بابت تصنيفون === برٽن ۽ ازابيل جي شام واري دور سان ڪيترائي سفرناما ۽ تحقيقي ڪتاب لاڳاپيل آهن. 1872ع ۾ ''Unexplored Syria'' (اڻڳوليل شام) نالي ڪتاب شايع ٿيو، جنهن ۾ برٽن ۽ چارلس فريڊرڪ ٽائر ويڪ ڊريڪ جي تحقيق شامل هئي.<ref name="BurtonSyria1872">{{cite book |last1=Burton |first1=Richard F. |last2=Drake |first2=Charles F. Tyrwhitt |title=Unexplored Syria |volume=1–2 |publisher=Tinsley Brothers |location=London |year=1872 |language=en }}</ref> ڪتاب ۾ شام ۽ فلسطين جي جاگرافي، آثار قديمه، مقامي روايتن ۽ سفرن بابت معلومات موجود آهي. == ٽريسٽي ۾ آخري سفارتي مقرري (1872ع–1890ع) == [[فائل:Trieste, Italy.jpg|thumb|[[ٽريسٽي]] جو شهر، جتي برٽن پنهنجي زندگيءَ جا آخري سال گذاريا.]] 1872ع ۾ برٽن کي [[ٽريسٽي]] ۾ برطانوي قونصل مقرر ڪيو ويو. ان وقت ٽريسٽي [[آسٽريا-هنگري]] جي سلطنت جو هڪ اهم بندرگاهه هو. موجوده دور ۾ هي شهر [[اٽلي]] جو حصو آهي. برٽن پنهنجي زندگيءَ جا آخري ارڙهن سال هن شهر ۾ گذاريا ۽ وفات تائين برطانوي قونصل جي عهدي تي رهيو.<ref name="Wright1906"/> === ٽريسٽي ۾ ادبي ۽ علمي سرگرميون === ٽريسٽي ۾ برٽن کي نسبتاً مستحڪم رهائش ۽ مطالعي جو ماحول مليو. هن پنهنجي اڳوڻن سفرن بابت مواد ترتيب ڏنو، ٻولين جو مطالعو جاري رکيو ۽ مختلف ادبي ۽ تاريخي تصنيفن تي ڪم ڪيو. هن دور ۾ سندس ڌيان خاص طور مشرقي ادب، ترجمن، تاريخي ڪتابن ۽ ثقافتي تحقيق ڏانهن وڌيو.<ref name="Kennedy2005"/> === عربي، فارسي ۽ هندستاني ادب جو مطالعو === برٽن کي عربي، فارسي، هندستاني ۽ ٻين ٻولين جي ادب سان ڊگهي عرصي کان دلچسپي هئي. ٽريسٽي ۾ هن انهن ادبي روايتن بابت پنهنجي مطالعي کي جاري رکيو ۽ ڪيترن اهم ڪتابن جا انگريزي ترجما يا ترتيب ڏنل نسخا شايع ڪيا. انهن ۾ ''The Kama Sutra of Vatsyayana''، ''The Book of the Thousand Nights and a Night'' ۽ ٻين تصنيفن جا نالا شامل آهن. انهن ترجمن جي تياريءَ ۾ ٻين عالمن، مترجمن ۽ ساٿين جي ڪردار کي پڻ تسليم ڪرڻ ضروري آهي؛ سڀني ڪتابن کي برٽن جا اڪيلا ۽ سڌا اصل ٻولين مان ڪيل ترجما سمجهڻ درست نه آهي.<ref name="Kennedy2005"/> === برطانوي اعزاز === 1886ع ۾ برٽن کي برطانوي سلطنت طرفان [[آرڊر آف سينٽ مائيڪل ۽ سينٽ جارج]] جو نائيٽ ڪمانڊر (''Knight Commander of the Order of St Michael and St George''، مختصر ''KCMG'') مقرر ڪيو ويو.<ref name="LondonGazette1886"/> ان اعزاز کان پوءِ کيس '''سر رچرڊ فرانسس برٽن''' چيو وڃڻ لڳو. === آخري سال === ٽريسٽي ۾ برٽن جي صحت عمر وڌڻ سان متاثر ٿيڻ لڳي، پر هن ادبي ۽ علمي سرگرميون جاري رکيون. سندس گهرواري ازابيل سندس ڪم، خط و ڪتابت ۽ ذاتي معاملن ۾ ساٿ ڏيندي رهي. برٽن 20 آڪٽوبر 1890ع تي ٽريسٽي ۾ وفات ڪئي.<ref name="Lovell1998"/> == سفارتي دور ۾ اهم تصنيفون == برٽن جي سفارتي ملازمت دوران مختلف ملڪن بابت ڪيترائي ڪتاب شايع ٿيا. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border:1px solid #91abc4;" ! style="background:#194d72;color:white;" | سال ! style="background:#194d72;color:white;" | اصل عنوان ! style="background:#194d72;color:white;" | سنڌي ترجمو ! style="background:#194d72;color:white;" | موضوع |- | style="background:#eaf3fb;" | 1861ع | ''The City of the Saints, and Across the Rocky Mountains to California'' | '''بزرگن جو شهر ۽ راڪي جبلن کان ڪيليفورنيا تائين''' | آمريڪا، مورمن برادري ۽ اولهه وارن علائقن جو سفر |- | style="background:#edf6eb;" | 1863ع | ''Wanderings in West Africa'' | '''اولهه آفريڪا ۾ رولاڪيون''' | اولهه آفريڪا، فرنانڊو پو ۽ سامونڊي علائقا |- | style="background:#fff2e4;" | 1864ع | ''A Mission to Gelele, King of Dahome'' | '''داهومي جي بادشاهه گليلي ڏانهن هڪ مشن''' | داهومي جي سياسي، سماجي ۽ فوجي زندگي |- | style="background:#f3eafa;" | 1869ع | ''Explorations of the Highlands of the Brazil'' | '''برازيل جي بلند علائقن جي ڳولا''' | برازيل جي جاگرافي، معيشت ۽ سماج |- | style="background:#eaf3fb;" | 1870ع | ''Letters from the Battle-Fields of Paraguay'' | '''پيراگوئي جي جنگ جي ميدانن مان خط''' | پيراگوئي جي جنگ ۽ ڏکڻ آمريڪا |- | style="background:#edf6eb;" | 1872ع | ''Unexplored Syria'' | '''اڻڳوليل شام''' | شام، فلسطين، جاگرافي ۽ آثار قديمه |- | style="background:#fff2e4;" | 1877ع | ''Sind Revisited'' | '''سنڌ جو ٻيهر سفر''' | سنڌ، ريلوي، فوج ۽ سماجي تبديليون |} == برٽن جي سفارتي ۽ علمي زندگيءَ جو جائزو == رچرڊ فرانسس برٽن جي سفارتي زندگيءَ ۾ سفر، تحقيق ۽ سرڪاري ذميواريون هڪٻئي سان ڳنڍيل رهيون. فرنانڊو پو ۾ هن اولهه آفريڪا بابت لکيو؛ برازيل ۾ ڏکڻ آمريڪا جي جاگرافي ۽ سماج جو مطالعو ڪيو؛ دمشق ۾ شام ۽ فلسطين جي تاريخي ۽ مذهبي ماحول بابت معلومات گڏ ڪئي؛ ۽ ٽريسٽي ۾ پنهنجي ادبي ۽ ترجمي واري ڪم کي وڌيڪ وقت ڏنو. سندس سفارتي خدمتون هميشه تڪرارن کان پاڪ نه رهيون. خاص طور دمشق واري مقرريءَ دوران سندس رويي ۽ فيصلن بابت اختلاف پيدا ٿيا. برٽن جي تصنيفن جي تاريخي اهميت سندس سفرن جي وسعت، ٻولين سان دلچسپي ۽ مختلف سماجن بابت محفوظ ڪيل معلومات ۾ آهي. ساڳئي وقت سندس لکڻين ۾ برطانوي سامراجي مفادن، ذاتي تعبيرن ۽ اڻويهين صديءَ جي يورپي سماجي سوچ جا اثر پڻ موجود آهن.<ref name="Ghose2006"/><ref name="Kennedy2005"/> انهيءَ ڪري سندس سفارتي ۽ تحقيقي زندگيءَ جو مطالعو ٻنهي پهلوئن، يعني علمي خدمتن ۽ تاريخي حدن، کي نظر ۾ رکي ڪرڻ گهرجي. == ادبي تصنيفون ۽ ترجما == [[فائل:Richard Francis Burton by Rischgitz, 1864.jpg|thumb|upright|رچرڊ فرانسس برٽن، جنهن سفرنامن سان گڏ عربي، فارسي، هندستاني ۽ ٻين ادبي روايتن بابت ڪتاب ۽ ترجما شايع ڪيا.]] رچرڊ فرانسس برٽن پنهنجي سفرنامن، جاگرافيائي تحقيق ۽ سفارتي خدمتن سان گڏ هڪ گهڻ رخي ليکڪ ۽ مترجم پڻ هو. سندس علمي دلچسپين ۾ [[عربي ادب]]، [[فارسي ادب]]، [[سنسڪرت ادب]]، [[پرتگالي ادب]]، مذهبي روايتون، لوڪ ڪهاڻيون، شاعري، انساني سماج ۽ تاريخي هٿيار شامل هئا.<ref name="Kennedy2005"/><ref name="Rice1990"/> برٽن جي نالي سان پنجاهه کان وڌيڪ ڪتاب ۽ ٻيون تصنيفون منسوب ڪيون وڃن ٿيون، جيتوڻيڪ صحيح تعداد جو دارومدار انهيءَ ڳالهه تي آهي ته مختلف جلدن، ٻيهر ڇپيل نسخن، ترجمن ۽ گڏيل تصنيفن کي ڪيئن ڳڻيو وڃي.<ref name="BurtonBibliography"/> سندس ادبي زندگيءَ جي اهم خصوصيت اها هئي ته هن مختلف ٻولين جي ادب کي انگريزي پڙهندڙن تائين پهچائڻ جي ڪوشش ڪئي. البت سندس ڪيترن ترجمن ۾ ٻين عالمن ۽ ساٿين جي مدد شامل هئي، ۽ ڪجهه ڪتاب اصل ٻوليءَ مان سڌي ترجمي بدران اڳوڻن ترجمن ۽ نسخن تي ٻڌل هئا. === ترجمي جو انداز === برٽن جا ترجما اڪثر روايتي وڪٽورين انگريزيءَ کان مختلف انداز ۾ لکيل آهن. هن پراڻن لفظن، غيرمعمولي اصطلاحن، عربي ۽ فارسي لفظن جي نقل، تفصيلي حاشين ۽ ثقافتي تشريحن کي وڏي اهميت ڏني. هن جو مقصد صرف ڪهاڻين يا شعرن جو مطلب منتقل ڪرڻ نه هو، پر انهن سان لاڳاپيل سماجي، مذهبي، لساني ۽ تاريخي پسمنظر پڻ پيش ڪرڻ هو.<ref name="Kennedy2005"/> تنهن هوندي به سندس ترجمن ۾ ڪڏهن ڪڏهن اهڙا اضافا، تشريحون ۽ ذاتي تبصرا ملن ٿا، جيڪي اصل متن جو سڌو حصو نه آهن. انهيءَ ڪري برٽن جي ترجمن کي ادبي ۽ تاريخي اهميت حاصل هجڻ باوجود جديد تنقيدي ترجمن سان ڀيٽي پڙهڻ گهرجي. == وڪرم ۽ ويمپائر (1870ع) == 1870ع ۾ برٽن ''Vikram and the Vampire; or, Tales of Hindu Devilry'' نالي ڪتاب شايع ڪيو. ڪتاب جو سنڌي عنوان '''وڪرم ۽ ويمپائر، يا هندو ڏندڪٿائن جون ڪهاڻيون''' ڪري سگهجي ٿو.<ref name="BurtonVikram1870">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Vikram and the Vampire; or, Tales of Hindu Devilry |publisher=Longmans, Green, and Co. |location=London |year=1870 |language=en }}</ref> هي ڪتاب هندستان جي مشهور [[ويتال پنچويشتي]] يا ''بيتـال پچيسي'' جي قصن سان لاڳاپيل آهي. انهن ڪهاڻين ۾ راجا وڪرمادتيه ۽ هڪ وِيتال يا مافوق الفطرت هستيءَ جي وچ ۾ سوالن ۽ جوابن جو سلسلو بيان ٿئي ٿو. === ڪهاڻين جو پسمنظر === هندستاني روايت ۾ راجا وڪرمادتيه کي دانائي، بهادري ۽ انصاف سان لاڳاپيل هڪ مثالي حڪمران طور پيش ڪيو ويندو آهي. ويتال جي ڪهاڻين ۾ اخلاقي سوال، ذهانت جا امتحان، انصاف، انساني رويي ۽ فيصلي ڪرڻ بابت مسئلا شامل آهن. برٽن انهن قصن کي انگريزي پڙهندڙن لاءِ پنهنجي مخصوص ادبي انداز ۾ پيش ڪيو. === ترجمي جي نوعيت === ''Vikram and the Vampire'' کي سنسڪرت جي ڪنهن هڪ قديم متن جو مڪمل لفظي ترجمو سمجهڻ درست نه آهي. برٽن اڳوڻين هندستاني روايتن ۽ دستياب متنن کي بنياد بڻائي ڪهاڻين کي ترتيب ڏنو ۽ انهن ۾ پنهنجو ادبي انداز شامل ڪيو.<ref name="Kennedy2005"/> ڪتاب هندستاني قصه گوئيءَ جي يورپي ادبي قبوليت جي تاريخ ۾ اهم جاءِ رکي ٿو. == ڪاسيده (1880ع) == [[فائل:Richard Francis Burton.jpg|thumb|upright|برٽن پنهنجي شاعراڻي تصنيف ''The Kasidah'' کي حاجي عبدو اليزدي جي نالي سان پيش ڪيو.]] 1880ع ۾ برٽن ''The Kasidah of Haji Abdu El-Yezdi'' شايع ڪيو. ان جو سنڌي عنوان '''حاجي عبدو اليزدي جو قصيدو''' آهي.<ref name="BurtonKasidah1880">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=The Kasidah of Haji Abdu El-Yezdi |publisher=Bernard Quaritch |location=London |year=1880 |language=en }}</ref> هي ڪتاب هڪ فلسفياڻي نظم آهي، جنهن ۾ انساني زندگي، موت، تقدير، اخلاق، مذهب ۽ علم بابت خيالن جو اظهار ڪيو ويو آهي. === حاجي عبدو اليزدي جي ادبي شخصيت === برٽن نظم کي حاجي عبدو اليزدي نالي هڪ فرضي شاعر جي تصنيف طور پيش ڪيو ۽ پاڻ کي ان جو مترجم ڄاڻايو. حقيقت ۾ هي نظم برٽن جي پنهنجي ادبي تخليق سمجهيو وڃي ٿو. حاجي عبدو اليزدي ان نظم لاءِ اختيار ڪيل ادبي شخصيت هئي.<ref name="Rice1990"/> انهيءَ ڪري ''The Kasidah'' کي ڪنهن تاريخي فارسي شاعر جو مستند ترجمو قرار ڏيڻ درست نه آهي. === فلسفياڻو موضوع === نظم ۾ مختلف مذهبي ۽ فلسفياڻن خيالن جي ڀيٽ ڪئي وئي آهي. برٽن زندگيءَ جي غيريقيني، انساني عقل جي حدن، اخلاقي ذميوارين ۽ موت بابت سوال اٿاريا. ''The Kasidah'' سندس سفرنامن کان مختلف ادبي حيثيت رکي ٿو، ڇاڪاڻ ته اهو بنيادي طور هڪ تخليقي فلسفياڻو نظم آهي. == پورچوگالي شاعر ڪاموئش جا ترجما == برٽن کي پورچوگالي ادب، خاص طور شاعر [[لوئس دي ڪاموئش]] (''Luís de Camões'') سان گهري دلچسپي هئي. هن ڪاموئش جي مشهور رزميه نظم ''Os Lusíadas'' جو انگريزي ترجمو تيار ڪيو. === لوزيئڊس (1880ع) === 1880ع ۾ برٽن جو ترجمو ''The Lusiads'' شايع ٿيو.<ref name="BurtonLusiads1880">{{cite book |last=Camões |first=Luís de |translator-last=Burton |translator-first=Richard F. |title=The Lusiads |publisher=Bernard Quaritch |location=London |year=1880 |language=en }}</ref> ڪتاب جو سنڌي عنوان '''لوزيئڊس''' يا '''پورچوگالين جو رزميه نظم''' ڪري سگهجي ٿو. اصل پورچوگالي نظم 1572ع ۾ شايع ٿيو هو ۽ ان ۾ پورچوگالي سامونڊي سفرن، خاص طور [[واسڪو ڊي گاما]] جي هندستان ڏانهن سفر، کي رزميه انداز ۾ پيش ڪيو ويو آهي. برٽن پنهنجي ترجمي ۾ اصل نظم جي ادبي صورت، تاريخي اشارن ۽ پرتگالي قومي روايتن کي انگريزيءَ ۾ منتقل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. === ڪاموئش جي زندگي ۽ ادبي تحقيق === برٽن ڪاموئش جي زندگي، ادبي پسمنظر ۽ سندس تصنيفن بابت پڻ لکيو. هن پرتگالي شاعر جي زندگيءَ کي يورپي سامونڊي توسيع ۽ هندستان سان پورچوگالي لاڳاپن جي تاريخي پسمنظر ۾ سمجهڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="Kennedy2005"/> ڪاموئش بابت سندس ڪم برٽن جي ادبي دلچسپين جي وسعت کي ظاهر ڪري ٿو. == ڪاما شاسترا سوسائٽي == 1880ع واري ڏهاڪي ۾ برٽن ۽ سندس ساٿي [[فورسٽر فٽزجيرالڊ آربٿناٽ]] (''Forster Fitzgerald Arbuthnot'') هندستاني ۽ مشرقي جنسيات سان لاڳاپيل قديم ادبي متنن جي اشاعت لاءِ هڪ نجي اشاعتي انتظام قائم ڪيو، جيڪو '''ڪاما شاسترا سوسائٽي''' (''Kama Shastra Society'') جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref name="Kennedy2005"/><ref name="Lovell1998"/> ان جو مقصد اهڙا متن محدود خانگي اشاعت ذريعي انگريزي پڙهندڙن تائين پهچائڻ هو، جن جي عام اشاعت وڪٽورين برطانيا ۾ فحاشيءَ بابت قانونن ۽ سماجي پابندين سبب ڏکي ٿي سگهي ٿي. === قانوني ۽ سماجي پسمنظر === 1857ع ۾ برطانيا ۾ ''Obscene Publications Act'' لاڳو ٿيو، جنهن تحت ڪجهه قسم جي اشاعتي مواد تي قانوني ڪارروائي ٿي سگهي ٿي. وڪٽورين دور ۾ جنسيات بابت ادبي ۽ علمي متنن جي اشاعت حساس مسئلو هو. برٽن ۽ آربٿناٽ ڪجهه ڪتابن کي محدود نجي ڇپائيءَ ۽ مخصوص رڪنن تائين ورهائڻ جو طريقو اختيار ڪيو.<ref name="Kennedy2005"/> اهڙي اشاعتي صورت انهن ڪتابن کي قانوني جاچ کان مڪمل ڇوٽ نه ڏيندي هئي، پر عام تجارتي اشاعت کان مختلف انتظام فراهم ڪندي هئي. === آربٿناٽ جو ڪردار === فورسٽر فٽزجيرالڊ آربٿناٽ هندستاني ٻولين ۽ ادب ۾ دلچسپي رکندڙ برطانوي محقق هو. هن برٽن سان گڏ هندستاني جنسيات بابت متنن جي اشاعت ۽ ترجمي ۾ ڪم ڪيو. ڪاما شاسترا سوسائٽيءَ جي ڪتابن کي صرف برٽن جي ذاتي علمي محنت جو نتيجو سمجهڻ درست نه آهي؛ انهن جي تياريءَ ۾ آربٿناٽ ۽ ٻين هندستاني عالمن جو پڻ ڪردار هو.<ref name="Kennedy2005"/> == ڪام سوترا جو انگريزي ترجمو (1883ع) == [[فائل:Kama Sutra title page 1883.jpg|thumb|''The Kama Sutra of Vatsyayana'' جي 1883ع واري انگريزي اشاعت جو عنواني صفحو.]] 1883ع ۾ ''The Kama Sutra of Vatsyayana'' نالي انگريزي ڪتاب شايع ٿيو. هي ڪتاب قديم هندستاني مصنف [[واتسياين]] سان منسوب [[ڪام سوترا]] جي انگريزي ترجمي جي صورت ۾ پيش ڪيو ويو.<ref name="KamaSutra1883">{{cite book |author=Vatsyayana |title=The Kama Sutra of Vatsyayana |publisher=Kama Shastra Society |location=London and Benares |year=1883 |language=en }}</ref> === اصل ڪتاب جو موضوع === ''ڪام سوترا'' قديم هندستاني ادب جو هڪ مشهور متن آهي، جنهن ۾ محبت، ازدواجي لاڳاپن، انساني خواهشن، سماجي زندگيءَ ۽ جنسي روين بابت بحث موجود آهي. اصل ڪتاب کي صرف جنسي عملن جي هدايتن جو مجموعو سمجهڻ نامڪمل آهي، ڇاڪاڻ ته ان ۾ ان دور جي سماجي ۽ ثقافتي زندگيءَ بابت پڻ مواد شامل آهي. === ترجمي ۾ برٽن جو اصل ڪردار === 1883ع واري انگريزي اشاعت کي عام طور برٽن جي نالي سان مشهور ڪيو ويندو آهي، پر جديد تحقيق موجب برٽن ان جو اڪيلو يا سڌو سنسڪرت مان ترجمو ڪندڙ نه هو. ترجمي جي تياريءَ ۾ هندستاني عالمن ۽ مترجمن، خاص طور [[ڀڳوان لال اندراجي]]، شيوارام پرشورام ڀيڙي ۽ ٻين ساٿين جو ڪردار هو. آربٿناٽ پڻ منصوبي سان لاڳاپيل هو، جڏهن ته برٽن متن جي تدوين، اشاعت ۽ انگريزي پڙهندڙن لاءِ پيشڪش ۾ حصو ورتو.<ref name="DonigerKakar2002">{{cite book |author1=Vatsyayana |translator-last1=Doniger |translator-first1=Wendy |translator-last2=Kakar |translator-first2=Sudhir |title=Kamasutra |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |year=2002 |language=en |isbn=978-0-19-283982-4 }}</ref> انهيءَ ڪري انسائيڪلوپيڊيا ۾ هن ڪتاب کي «برٽن سان لاڳاپيل انگريزي ترجمو» چوڻ وڌيڪ درست آهي. === اشاعت جي اهميت === 1883ع واري اشاعت انگريزي پڙهندڙن ۾ ڪام سوترا جي شهرت وڌائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. تنهن هوندي به ترجمي جي زبان، تشريح ۽ اصل سنسڪرت متن سان مطابقت بابت جديد محققن مختلف سوال اٿاريا آهن. اصل متن جي جديد مطالعي لاءِ سنسڪرت مان تيار ڪيل جديد علمي ترجما پڻ استعمال ڪيا وڃن ٿا. == الف ليليٰ جا ترجما (1885ع–1888ع) == [[فائل:Arabian Nights Entertainments illustration.jpg|thumb|''الف ليليٰ'' جي ڪهاڻين سان لاڳاپيل هڪ تاريخي تصوير.]] برٽن جي مشهور ادبي ڪمن مان هڪ عربي قصن جي مجموعي [[الف ليليٰ]] جو انگريزي ترجمو آهي. هن اهو ترجمو ''The Book of the Thousand Nights and a Night'' جي عنوان سان شايع ڪيو.<ref name="BurtonNights1885">{{cite book |translator-last=Burton |translator-first=Richard F. |title=The Book of the Thousand Nights and a Night |volume=1–10 |publisher=Kama Shastra Society |year=1885 |language=en }}</ref> === ڏهن جلدن واري اشاعت === 1885ع ۾ برٽن جو ''الف ليليٰ'' وارو بنيادي ترجمو ڏهن جلدن ۾ شايع ٿيو. ان کان پوءِ 1886ع کان 1888ع تائين ڇهن اضافي جلدن ۾ وڌيڪ قصا ۽ مواد شايع ڪيو ويو.<ref name="BurtonSupplementalNights">{{cite book |translator-last=Burton |translator-first=Richard F. |title=Supplemental Nights to the Book of the Thousand Nights and a Night |volume=1–6 |year=1886–1888 |language=en }}</ref> انهيءَ ريت برٽن جي هن اشاعتي منصوبي جا مجموعي طور سورهن جلد ٿيا. === عربي قصن جي ادبي روايت === ''الف ليليٰ'' عربي، فارسي، هندستاني ۽ ٻين علائقائي قصه گوئيءَ جي روايتن سان لاڳاپيل ڪهاڻين جو مجموعو آهي. ان ۾ [[شهريار]]، [[شهرزاد]] ۽ ٻين ڪردارن ذريعي محبت، سياست، اخلاق، حڪمت، سفر، جادو ۽ انساني زندگيءَ بابت قصا بيان ٿين ٿا. ڪهاڻين جا مختلف عربي نسخا ۽ تاريخي روايتون موجود آهن؛ تنهنڪري ''الف ليليٰ'' کي ڪنهن هڪ دور يا هڪ مصنف جي مڪمل تصنيف قرار ڏيڻ درست نه آهي. === برٽن جو ترجمي وارو انداز === برٽن پنهنجي ترجمي ۾ قديم ۽ غيرمعمولي انگريزي لفظن، عربي اصطلاحن ۽ تفصيلي حاشين کي استعمال ڪيو. هن ڪجهه اهڙن حصن کي پڻ برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي، جيڪي ٻين وڪٽورين انگريزي ترجمن ۾ نرم يا حذف ڪيا ويندا هئا.<ref name="Kennedy2005"/> انهيءَ ڪري سندس ترجمو ادبي شهرت سان گڏ تڪرار جو موضوع پڻ بڻيو. === ايڊورڊ وليم لين ۽ جان پين سان ڀيٽ === برٽن کان اڳ [[ايڊورڊ وليم لين]] ''الف ليليٰ'' جو انگريزي ترجمو تيار ڪيو هو. برٽن جي دور ۾ [[جان پين]] پڻ هن مجموعي جو انگريزي ترجمو شايع ڪيو. برٽن جي ترجمي ۽ جان پين جي ڪم جي وچ ۾ متن جي چونڊ، زبان ۽ اڳوڻن ترجمن مان فائدي وٺڻ بابت علمي بحث موجود آهي.<ref name="Kennedy2005"/> برٽن جي ترجمي کي ٻين سڀني نسخن کان وڌيڪ صحيح قرار ڏيڻ مناسب نه آهي، ڇاڪاڻ ته مختلف ترجمن جا متن، مقصد ۽ ادبي طريقا هڪجهڙا نه آهن. === حاشيا ۽ ثقافتي تبصرا === برٽن جي ''الف ليليٰ'' واري ترجمي ۾ ڊگها حاشيا ۽ تشريحي نوٽس شامل آهن. انهن ۾ تاريخ، جاگرافي، مذهبي روايتن، جنسيات، ٻولين ۽ سماجي رسمن بابت سندس رايا ملن ٿا. اهي حاشيا برٽن جي مطالعي ۽ سوچ بابت اهم مواد فراهم ڪن ٿا، پر انهن ۾ ڪجهه اهڙا نظريا پڻ موجود آهن، جيڪي جديد علمي معيارن موجب غيرثابت ٿيل يا تعصب تي ٻڌل سمجهيا وڃن ٿا. == سوٽاڊڪ زون جو نظريو == برٽن ''الف ليليٰ'' جي ترجمي سان لاڳاپيل هڪ مضمون ۾ ''Sotadic Zone'' يا '''سوٽاڊڪ خطي''' جو نظريو پيش ڪيو. هن نظريي موجب دنيا جي ڪجهه جاگرافيائي علائقن ۾ هم جنس جنسي روين جي موجودگيءَ کي آبهوا ۽ جاگرافيءَ سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي وئي.<ref name="BurtonNights1885"/> === نظريي جو تاريخي پسمنظر === برٽن جو هي نظريو اڻويهين صديءَ جي يورپي جنسيات ۽ انسانيات جي ابتدائي بحثن سان لاڳاپيل هو. هن مختلف ملڪن بابت پنهنجي سفرن ۽ پڙهيل مواد مان عام نتيجا اخذ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. بهرحال، جديد انسانيات، نفسيات ۽ جنسيات جي تحقيق ۾ هن جاگرافيائي نظريي کي سائنسي طور ثابت ٿيل وضاحت تسليم نٿو ڪيو وڃي. === جديد علمي جائزو === برٽن جي سوٽاڊڪ خطي واري تصور کي سندس دور جي سماجي ۽ علمي تاريخ جي حصي طور پڙهڻ گهرجي. ان کي انساني جنسي رجحانن جي جديد سائنسي وضاحت يا ڪنهن مخصوص قوم يا علائقي بابت ثابت ٿيل حقيقت طور پيش ڪرڻ درست نه آهي. == عطر وارو باغ (1886ع) == 1886ع ۾ برٽن ''The Perfumed Garden of the Cheikh Nefzaoui'' نالي ڪتاب جو انگريزي ترجمو شايع ڪيو. هن ڪتاب جو سنڌي عنوان '''شيخ نفزاويءَ جو عطر وارو باغ''' ڪري سگهجي ٿو.<ref name="BurtonPerfumedGarden1886">{{cite book |author=Nefzaoui |translator-last=Burton |translator-first=Richard F. |title=The Perfumed Garden of the Cheikh Nefzaoui |year=1886 |language=en }}</ref> هي ڪتاب اتر آفريڪا جي عربي ادبي روايت سان لاڳاپيل آهي ۽ محبت، ازدواجي زندگي ۽ جنسيات بابت مواد تي مشتمل آهي. === اصل تصنيف === ''عطر وارو باغ'' عربي ادب جي هڪ تاريخي تصنيف آهي، جيڪا عام طور محمد بن محمد النفزاوي سان منسوب ڪئي وڃي ٿي. ڪتاب جي تصنيف ۽ نسخن جي تاريخ بابت مختلف علمي رايا موجود آهن. برٽن جو انگريزي نسخو عربي متن جي هڪ سڌي ۽ مڪمل جديد تنقيدي اشاعت نه هو؛ سندس ڪم ۾ اڳوڻن يورپي ترجمن ۽ دستياب متنن جو اثر موجود هو.<ref name="Kennedy2005"/> === وسيع نسخي تي ڪم === برٽن پنهنجي زندگيءَ جي آخري سالن ۾ هن ڪتاب جي هڪ وڌيڪ وسيع انگريزي نسخي تي ڪم ڪري رهيو هو. سوانحي احوالن موجب، هن نسخي ۾ اضافي مواد ۽ وڌيڪ تفصيلي تشريحون شامل ڪرڻ جو ارادو هو.<ref name="Lovell1998"/> برٽن جي وفات کان پوءِ سندس گهرواري ازابيل سندس ڪجهه غيرشايع ٿيل مسودا تباهه ڪيا. انهن ۾ ''عطر وارو باغ'' جي وسيع نسخي سان لاڳاپيل مواد پڻ شامل هجڻ جو ذڪر ملي ٿو. === مسودن جي تباهيءَ بابت اختلاف === ازابيل برٽن جي بيانن موجب، هن ڪجهه مسودا مذهبي ۽ اخلاقي سببن جي ڪري تباهه ڪيا. سوانح نگارن ۾ ان ڳالهه بابت اختلاف آهي ته ڪهڙا مسودا تباهه ٿيا، انهن جي اصل مواد جي نوعيت ڪهڙي هئي ۽ ان نقصان جو اندازو ڪيترو ٿي سگهي ٿو.<ref name="Lovell1998"/><ref name="Rice1990"/> انهيءَ ڪري ڪنهن غيرموجود مسودي جي مڪمل مواد بابت يقيني دعويٰ ڪرڻ مناسب نه آهي. == تلوار جو ڪتاب (1884ع) == 1884ع ۾ برٽن ''The Book of the Sword'' نالي ڪتاب شايع ڪيو. ان جو سنڌي عنوان '''تلوار جو ڪتاب''' آهي.<ref name="BurtonSword1884">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=The Book of the Sword |publisher=Chatto and Windus |location=London |year=1884 |language=en }}</ref> هي ڪتاب تلوار جي تاريخ، هٿيارن جي ارتقا، مختلف قومن جي جنگي روايتن ۽ ڌاتوءَ مان هٿيار ٺاهڻ جي تاريخ بابت آهي. === هٿيارن جي تاريخ === برٽن مختلف تهذيبن ۾ تلوارن جي استعمال، بناوت ۽ تاريخي اهميت بابت مواد گڏ ڪيو. هن تلوار کي صرف جنگي هٿيار نه، پر سماجي، ثقافتي ۽ تاريخي شئي طور پڻ ڏٺو. ڪتاب ۾ قديم هٿيارن، ڌاتوءَ جي ڪم ۽ مختلف علائقن جي جنگي روايتن بابت بحث موجود آهي. === اڻپورو منصوبو === برٽن جو ارادو تلوار ۽ هٿيارن جي تاريخ بابت وڌيڪ وسيع ڪم ڪرڻ جو هو. ''The Book of the Sword'' ان منصوبي جو پهريون جلد هو، پر رٿيل وڌيڪ جلد سندس زندگيءَ ۾ مڪمل نه ٿيا.<ref name="Wright1906"/> == برٽن جي ترجمن بابت علمي بحث == رچرڊ فرانسس برٽن جي ادبي ڪم کي اڻويهين صديءَ جي ترجمي ۽ مشرقيات جي تاريخ ۾ اهم جاءِ حاصل آهي. هن ڪيترن اهڙن متنن کي انگريزي پڙهندڙن تائين پهچايو، جيڪي ان وقت محدود حلقن ۾ مشهور هئا. تنهن هوندي به سندس ترجمن بابت ڪيترائي علمي سوال موجود آهن. === اصل ٻولين مان ترجمي جو سوال === برٽن ڪيترين ٻولين جي ڄاڻ رکندو هو، پر سندس نالي سان شايع ٿيل هر ڪتاب لازمي طور اصل ٻوليءَ مان سندس اڪيلي سر ڪيل ترجمو نه هو. ڪجهه تصنيفن ۾ هن اڳوڻن ترجمن، مقامي عالمن جي مدد، گڏيل مسودن يا ٻين موجود نسخن کي استعمال ڪيو. خاص طور ''ڪام سوترا'' جي 1883ع واري اشاعت ۾ هندستاني عالمن ۽ آربٿناٽ جي ڪردار کي نظرانداز ڪرڻ تاريخي طور غلط ٿيندو.<ref name="DonigerKakar2002"/> === ترجمي ۾ اضافا ۽ تبديليون === برٽن جي ترجمن ۾ حاشيا، تشريحون، ذاتي تبصرا ۽ غيرمعمولي انگريزي اصطلاح گهڻي تعداد ۾ موجود آهن. انهن مان ڪجهه سندس ڪتابن کي تاريخي ۽ ثقافتي معلومات سان مالا مال ڪن ٿا، جڏهن ته ٻيا اصل متن جي مفهوم ۽ ادبي انداز بابت اختلاف پيدا ڪن ٿا. انهيءَ ڪري جديد تحقيق ۾ سندس ترجمن کي اصل متنن ۽ ٻين ترجمن سان ڀيٽي پڙهيو وڃي ٿو. === مشرقيات ۽ نوآبادياتي پسمنظر === برٽن جي ادبي ۽ ثقافتي تحقيق برطانوي سامراجي دور ۾ ٿي. هن ڪيترن غيريورپي سماجن بابت معلومات گڏ ڪئي، پر سندس لکڻين ۾ ڪڏهن ڪڏهن يورپي برتريءَ جا مفروضا، نسلي درجابنديون ۽ ثقافتي عام نتيجا پڻ ملن ٿا.<ref name="Ghose2006"/><ref name="Kennedy2005"/> تنهنڪري سندس ڪم جي اهميت کي تسليم ڪرڻ سان گڏ ان جي تاريخي ۽ نظرياتي حدن جو تنقيدي جائزو وٺڻ پڻ ضروري آهي. == ادبي تصنيفن ۽ ترجمن جي تاريخوار فهرست == {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border:1px solid #9ab3c8;" ! style="background:#174a73;color:white;" | سال ! style="background:#174a73;color:white;" | اصل عنوان ! style="background:#174a73;color:white;" | سنڌي عنوان ! style="background:#174a73;color:white;" | نوعيت |- | style="background:#eaf3fb;" | 1870ع | ''Vikram and the Vampire'' | '''وڪرم ۽ ويمپائر''' | هندستاني لوڪ ڪهاڻين جي انگريزي ترتيب |- | style="background:#edf6eb;" | 1880ع | ''The Kasidah of Haji Abdu El-Yezdi'' | '''حاجي عبدو اليزدي جو قصيدو''' | برٽن جو فلسفياڻو نظم |- | style="background:#fff2e4;" | 1880ع | ''The Lusiads'' | '''لوزيئڊس''' | ڪاموئش جي پرتگالي رزميه نظم جو ترجمو |- | style="background:#f3eafa;" | 1883ع | ''The Kama Sutra of Vatsyayana'' | '''واتسياين جو ڪام سوترا''' | گڏيل علمي ڪم سان تيار ڪيل انگريزي ترجمو |- | style="background:#eaf3fb;" | 1884ع | ''The Book of the Sword'' | '''تلوار جو ڪتاب''' | هٿيارن جي تاريخ بابت تحقيق |- | style="background:#edf6eb;" | 1885ع | ''The Book of the Thousand Nights and a Night'' | '''الف ليليٰ''' | عربي قصن جو انگريزي ترجمو، ڏهه جلد |- | style="background:#fff2e4;" | 1886ع | ''The Perfumed Garden of the Cheikh Nefzaoui'' | '''شيخ نفزاويءَ جو عطر وارو باغ''' | عربي جنسياتي ادب سان لاڳاپيل ترجمو |- | style="background:#f3eafa;" | 1886ع–1888ع | ''Supplemental Nights to the Book of the Thousand Nights and a Night'' | '''الف ليليٰ جا اضافي قصا''' | ڇهه اضافي جلد |} == برٽن جي ادبي ورثي جي اهميت == رچرڊ فرانسس برٽن جو ادبي ورثو سفرنامن، تاريخي تحقيق، ترجمن، شاعريءَ ۽ ثقافتي مطالعي تي مشتمل آهي. هن عربي، فارسي، هندستاني ۽ ٻين ادبي روايتن کي انگريزي پڙهندڙن تائين پهچائڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو. سندس ڪتابن ۾ وڏي مقدار ۾ تاريخي، لساني ۽ سماجي معلومات محفوظ ٿيل آهي، جيڪا اڻويهين صديءَ جي علمي تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم آهي. ان سان گڏ سندس ڪم ۾ غيريورپي ثقافتن بابت ذاتي تشريحون، نوآبادياتي دور جا تعصب ۽ ڪجهه غيرثابت ٿيل نظريا پڻ موجود آهن. انهيءَ ڪري برٽن جي ادبي خدمتن جو جائزو سندس تصنيفن جي اهميت ۽ انهن جي علمي حدن، ٻنهي کي نظر ۾ رکي ڪرڻ گهرجي. == وفات ۽ آخري ڏينهن == [[فائل:Richard Francis Burton by Rischgitz, 1864.jpg|thumb|upright|سر رچرڊ فرانسس برٽن، جيڪو 20 آڪٽوبر 1890ع تي ٽريسٽي ۾ وفات ڪري ويو.]] سر رچرڊ فرانسس برٽن 20 آڪٽوبر 1890ع تي [[ٽريسٽي]] ۾ وفات ڪئي. ان وقت سندس عمر 69 سال هئي. سندس وفات جو عام طور بيان ڪيل سبب دل جو دورو هو. زندگيءَ جي آخري سالن ۾ هو مختلف بيمارين ۽ ڪمزور ٿيندڙ صحت سبب تڪليف ۾ رهيو، پر ادبي ۽ تحقيقي سرگرميون جاري رکيائين.<ref name="DNB"/><ref name="Lovell1998"/> برٽن جي آخري ڏينهن ۾ سندس گهرواري [[ازابيل برٽن]] سندس سنڀال ڪندي رهي. برٽن جي وفات وقت رومن ڪيٿولڪ پادريءَ جي موجودگي ۽ آخري مذهبي رسمن جي ادائيگيءَ بابت مختلف سوانحي بيان موجود آهن. ازابيل جي بيانن ۽ برٽن جي ٻين ساٿين جي راءِ ۾ اختلاف سبب اهو واقعو سندس مذهبي سڃاڻپ بابت بحث جو حصو بڻيو.<ref name="Rice1990"/> === آخري مذهبي رسمون === ازابيل برٽن رومن ڪيٿولڪ عقيدي جي پيروڪار هئي. برٽن جي وفات وقت هن پادريءَ کي گهرايو ته جيئن آخري مذهبي رسمون ادا ڪري سگهي. ڪجهه سوانحي احوالن موجب، برٽن جي وفات ۽ انهن رسمن جي ادائيگيءَ جي صحيح ترتيب بابت اختلاف آهي. تنهنڪري هن واقعي کي برٽن جي زندگيءَ ۾ رومن ڪيٿولڪ مذهب قبول ڪرڻ جو حتمي ثبوت قرار ڏيڻ مناسب نه آهي.<ref name="Lovell1998"/> برٽن جي مذهبي خيالن بابت سندس پنهنجين لکڻين ۽ ٻين همعصر بيانن ۾ پڻ مختلف اظهار ملن ٿا. == تدفين ۽ مقبرو == [[فائل:Richard Burton's tomb, Mortlake.jpg|thumb|برٽن جي مقبري جي تصوير؛ اصل فائيل نالو وڪيميڊيا ڪامنز تي جانچڻ گهرجي.]] برٽن جو لاش ٽريسٽي مان انگلينڊ آندو ويو. کيس 15 جون 1891ع تي ڏکڻ اولهه [[لنڊن]] جي [[مورٽليڪ]] واري علائقي ۾ سينٽ ميري مئگڊلين رومن ڪيٿولڪ چرچ جي قبرستان ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="DNB"/> سندس مقبرو هڪ عرب بدوي خيمي جي شڪل ۾ تعمير ڪيو ويو. مقبري جي ڊزائن ۽ تعمير ۾ ازابيل برٽن جو اهم ڪردار هو.<ref name="BurtonTomb">{{cite web |title=The Burton Tomb |url=https://burtoniana.org/tomb/ |website=Burtoniana |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> === بدوي خيمي جي شڪل وارو مقبرو === برٽن جي مقبري جي خاص ڳالهه ان جي بناوت آهي. اهو پٿر ۽ سنگ مرمر مان ٺهيل آهي، پر ظاهري شڪل ۾ عرب بدوين جي خيمي سان مشابهت رکي ٿو. مقبري جي هن بناوت کي برٽن جي عربستان ۽ اسلامي دنيا جي سفرن سان لاڳاپيل يادگار طور سمجهيو ويندو آهي. مقبري جي پوئين حصي ۾ هڪ دري آهي، جنهن مان اندر رکيل تابوت ڏسي سگهجن ٿا.<ref name="BurtonTomb"/> === ازابيل برٽن جي تدفين === ازابيل برٽن 1896ع ۾ وفات ڪئي. کيس پڻ پنهنجي مڙس سان گڏ مورٽليڪ جي ساڳئي مقبري ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="RASBurton">{{cite web |title=Richard Francis Burton (1821–1890) |url=https://royalasiaticsociety.org/richard-francis-burton-1821-1890/ |website=Royal Asiatic Society |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> مقبرو ٻنهي جي زندگيءَ ۽ سندن گڏيل سفرن جي يادگار طور مشهور آهي. == ازابيل برٽن ۽ مسودن جي تباهي == برٽن جي وفات کان پوءِ ازابيل برٽن سندس ادبي ورثي جي حفاظت، ترتيب ۽ اشاعت ۾ مصروف ٿي وئي. تنهن هوندي به سندس هڪ عمل، يعني برٽن جي ڪجهه اڻڇپيل مسودن ۽ ڪاغذن کي ساڙڻ، تاريخي ۽ ادبي تڪرار جو سبب بڻيو.<ref name="Lovell1998"/> === عطر واري باغ جو اڻڇپيل نسخو === برٽن پنهنجي آخري سالن ۾ عربي ڪتاب ''The Perfumed Garden'' جي وڌيڪ وسيع انگريزي نسخي تي ڪم ڪري رهيو هو. ان منصوبي کي ''The Scented Garden'' جي عنوان سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو. برٽن جي وفات کان پوءِ ازابيل انهيءَ ڪم سان لاڳاپيل مسودو ساڙي ڇڏيو. سندس خيال ۾ اهڙي مواد جي اشاعت برٽن جي اخلاقي ۽ سماجي شهرت کي نقصان پهچائي سگهي ٿي.<ref name="DNB"/><ref name="Lovell1998"/> === مسودن جي نقصان بابت اختلاف === ازابيل جي عمل تي برٽن جي ڪجهه دوستن ۽ پوءِ جي سوانح نگارن سخت تنقيد ڪئي. سندن خيال ۾ مسودن جي تباهيءَ سبب ادبي ۽ علمي تاريخ جو اهم مواد ضايع ٿيو. ٻئي طرف ازابيل پنهنجي عمل کي مڙس جي شهرت جي حفاظت ۽ مذهبي ذميواريءَ سان ڳنڍيو. تباهه ٿيل مواد جي مڪمل فهرست موجود نه هجڻ سبب ان جي اصل علمي اهميت ۽ مواد بابت يقيني نتيجا ڪڍڻ ممڪن نه آهن.<ref name="Rice1990"/> === محفوظ ٿيل مسودا ۽ خط === ازابيل طرفان ڪجهه مواد ساڙڻ باوجود برٽن جا ڪيترائي خط، مسودا، نوٽس ۽ ڪتاب محفوظ رهيا. انهن مان هڪ اهم مجموعو آمريڪا جي رياست ڪيليفورنيا ۾ واقع [[هنٽنگٽن لائبريري]] وٽ موجود آهي.<ref name="HuntingtonBurton">{{cite web |title=Richard Francis Burton Library Manuscripts Collection |url=https://www.huntington.org/collections/lib-mssrbl |website=The Huntington |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> هن مجموعي ۾ برٽن جي خط و ڪتابت، ذاتي ڪاغذن، ڪتابن ۽ ٻين علمي مواد جا اهم حصا شامل آهن. == برٽن جا مذهبي خيال == رچرڊ فرانسس برٽن جي مذهبي سڃاڻپ ۽ عقيدن بابت سوانح نگارن ۾ اختلاف موجود آهن. هن پنهنجي زندگيءَ دوران اسلام، عيسائيت، هندومت، صوفي فڪر ۽ ٻين مذهبي روايتن جو مطالعو ڪيو. برٽن جي لکڻين مان ظاهر ٿئي ٿو ته هو مذهبي عقيدن ۽ رسمن کي تاريخي، لساني ۽ سماجي نقطه نظر سان پڻ سمجهڻ چاهيندو هو.<ref name="Kennedy2005"/> === اسلام سان لاڳاپو === برٽن عربي ٻولي، اسلامي تاريخ، حج ۽ مسلمان سماجن بابت تفصيلي تحقيق ڪئي. 1853ع ۾ هن مسلمان مسافر جي سڃاڻپ اختيار ڪري مڪي ۽ مديني جو سفر ڪيو ۽ حج جا مناسڪ ادا ڪيا. تنهن هوندي به سندس حج جي ادائيگيءَ مان اهو لازمي نتيجو نٿو نڪري ته هو باقي زندگيءَ لاءِ اسلام جو پيروڪار بڻجي ويو هو. سندس مذهبي عقيدن بابت مختلف وقتن تي ڏنل بيان هڪجهڙا نه آهن.<ref name="BurtonPilgrimage1855"/><ref name="Rice1990"/> === عيسائيت سان لاڳاپو === برٽن جو خانداني پسمنظر انگريزي عيسائي سماج سان لاڳاپيل هو. سندس گهرواري ازابيل رومن ڪيٿولڪ هئي، پر برٽن جي ذاتي مذهبي عقيدن کي ازابيل جي عقيدي سان هڪجهڙو سمجهڻ درست نه آهي. برٽن پنهنجي ڪجهه بيانن ۾ مذهبي شڪ، آزاد خيالي ۽ الحاد سان لاڳاپيل موقف پڻ اختيار ڪيا.<ref name="Kennedy2005"/> === صوفي فڪر ۽ مشرقي فلسفو === برٽن کي صوفي شاعري، فارسي ادب ۽ مشرقي فلسفي سان خاص دلچسپي هئي. سندس تصنيف ''The Kasidah of Haji Abdu El-Yezdi'' ۾ زندگي، موت، اخلاق ۽ مذهبي عقيدن بابت فلسفياڻا سوال اٿاريا ويا آهن. هي نظم برٽن جي ذاتي فڪري جستجوءَ جو اهم مثال آهي، پر ان کي ڪنهن هڪ مذهبي مذهب نامي جي صورت ۾ پڙهڻ مناسب نه آهي. == شخصيت ۽ علمي شهرت == برٽن پنهنجي دور جي مشهور سياحن، ٻولين جي ڄاڻ رکندڙن، ليکڪن ۽ مترجمن مان هو. سندس شهرت جو بنياد سنڌ ۽ هندستان ۾ ملازمت، مڪي ۽ مديني جو سفر، آفريڪا جي مهمن، مختلف ملڪن ۾ سفارتي خدمتن ۽ ادبي ترجمن تي هو.<ref name="DNB"/> سوانح نگارن سندس غيرمعمولي ٻولي سکڻ جي صلاحيت، جسماني همت، تجسس ۽ وسيع مطالعي جو ذڪر ڪيو آهي. تنهن هوندي به سندس شخصيت ۾ سخت مزاجي، تڪراري تبصرا ۽ ٻين محققن سان اختلاف پڻ موجود هئا. === ٻولين جي ڄاڻ === برٽن ڪيترين يورپي، ايشيائي ۽ آفريڪي ٻولين جو مطالعو ڪيو. سندس سوانحي احوالن ۾ ٻولين جو تعداد مختلف ڄاڻايو ويو آهي. ڪڏهن کيس ڪيترين ڏهاڪن ٻولين ۽ لهجن جو ڄاڻو چيو وڃي ٿو، پر انهن سڀني ۾ سندس مهارت هڪجهڙي يا آزاد نموني تصديق ٿيل نه آهي. انهيءَ ڪري «فلاڻين ٻولين تي مڪمل عبور» جهڙي دعويٰ ڪرڻ بدران اهو چوڻ وڌيڪ درست آهي ته برٽن ڪيترين ٻولين جو مطالعو ڪيو ۽ مختلف سطحن تي انهن کي استعمال ڪندو هو.<ref name="McLynn1990"/> === جسماني همت ۽ سفر === برٽن پنهنجي زندگيءَ ۾ ڏکين زميني ۽ سامونڊي سفرن ۾ حصو ورتو. بربرا واري حملي ۾ زخمي ٿيڻ، آفريڪا جي اندرين علائقن ۾ بيمارين کي منهن ڏيڻ ۽ ڊگهن سفرن جي باوجود تحقيق جاري رکڻ سندس زندگيءَ جا اهم واقعا آهن. انهن واقعن سندس همعصر شهرت کي وڌايو، پر سفرن جي ڪاميابيءَ ۾ مقامي رهنمائن، مترجمن ۽ ساٿين جو ڪردار پڻ بنيادي هو. == تاريخي تڪرار ۽ تنقيدي جائزو == برٽن جي زندگيءَ ۽ تصنيفن سان ڪيترائي تڪرار لاڳاپيل آهن. انهن ۾ برطانوي سامراجي نظام سان سندس لاڳاپا، مقامي ماڻهن بابت تعبيرون، جنسيات بابت تحقيق، مذهبي عقيدا، نسلي درجابنديون ۽ ڪجهه غيرتصديق ٿيل ذاتي قصا شامل آهن. جديد تاريخي مطالعي ۾ انهن موضوعن کي سندس علمي خدمتن کان الڳ ڪرڻ بدران ساڳئي تاريخي پسمنظر ۾ ڏٺو وڃي ٿو. === نوآبادياتي دور جي نسلي درجابندي === برٽن جي سنڌ، هندستان ۽ آفريڪا بابت تصنيفن ۾ اڻويهين صديءَ جي يورپي علمي اصطلاحن جو استعمال ملي ٿو. انهن ۾ ''race''، ''tribe'' ۽ ٻين سماجي درجابندين جا اهڙا تصور شامل آهن، جيڪي جديد انسانيات ۽ تاريخ جي معيارن سان هميشه مطابقت نٿا رکن. برٽن جي ڪجهه بيانن ۾ مقامي ماڻهن بابت عام نتيجا ۽ نسلي تعصب پڻ موجود آهن.<ref name="Ghose2006"/><ref name="Kennedy2005"/> انهيءَ ڪري سندس لکڻين کي تاريخي ماخذ طور استعمال ڪندي انهن جي نوآبادياتي پسمنظر کي واضح ڪرڻ ضروري آهي. === جنسيات بابت تحقيق === برٽن انساني جنسي روين، ازدواجي روايتن ۽ جنسيات سان لاڳاپيل ادبي متنن بابت وڏي دلچسپي رکندو هو. سندس ''الف ليليٰ'' جي ترجمي جا حاشيا، ''ڪام سوترا'' سان لاڳاپيل اشاعت ۽ ''عطر واري باغ'' جو ترجمو انهيءَ دلچسپيءَ جا مثال آهن. انهن ڪمن وڪٽورين برطانيا ۾ ادبي ۽ اخلاقي تڪرار پيدا ڪيا. جديد مطالعي ۾ انهن تصنيفن کي جنسيات جي تاريخ ۽ وڪٽورين دور جي ثقافتي روين جي مطالعي لاءِ استعمال ڪيو وڃي ٿو. === سوٽاڊڪ خطي جو غيرثابت ٿيل نظريو === برٽن پنهنجي هڪ مشهور مضمون ۾ دنيا جي ڪجهه علائقن جي آبهوا ۽ جاگرافيءَ کي هم جنس جنسي روين سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي. اهو تصور ''Sotadic Zone'' جي نالي سان مشهور ٿيو. هي نظريو جديد سائنسي تحقيق ۾ ثابت ٿيل وضاحت طور قبول نٿو ڪيو وڃي. ان کي برٽن جي دور جي جنسيات ۽ انسانيات جي تاريخي نظريي طور بيان ڪرڻ گهرجي، نه ته ڪنهن قوم يا علائقي بابت ثابت ٿيل حقيقت طور. === دمشق ۾ يهودين بابت سامي مخالف بيان === برٽن جي دمشق واري سفارتي دور ۽ ان کان پوءِ جي لکڻين ۾ يهودين بابت سخت تعصب ۽ سامي مخالف بيان موجود آهن. سندس وفات کان پوءِ 1898ع ۾ ''The Jew, the Gipsy and El-Islam'' نالي ڪتاب شايع ٿيو. هن ڪتاب ۾ شامل مواد بابت محقق اينڊريو ونسنٽ تفصيلي اڀياس ڪيو آهي. سندس تحقيق موجب، برٽن جي ڪجهه اڻڇپيل لکڻين ۾ يهودين خلاف انتهائي جارحاڻيون دعوائون موجود هيون.<ref name="Vincent1985">{{cite journal |last=Vincent |first=Andrew |title=The Jew, the Gipsy and El-Islam: An Examination of Richard Burton's Consulship in Damascus and His Premature Recall, 1868–1871 |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |volume=117 |issue=2 |pages=155–173 |year=1985 |doi=10.1017/S0035869X00138377 |language=en }}</ref> برٽن سان منسوب انهن بيانن ۾ يهودين خلاف رت جي ڪوڙي الزام واري تاريخي بدناميءَ جو ذڪر پڻ ملي ٿو. اهو الزام هڪ بي بنياد ۽ سامي مخالف سازشي روايت آهي؛ ان جي حق ۾ ڪو معتبر تاريخي ثبوت موجود نه آهي. برٽن جي اهڙين لکڻين کي سندس تعصب جي تاريخي شاهدي طور پڙهڻ گهرجي، نه ته انهن الزامن جي سچائيءَ جي شاهدي طور. === دمشق مان واپسيءَ بابت اختلاف === برٽن کي 1871ع ۾ دمشق جي قونصل واري عهدي تان هٽايو ويو. سندس برطرفيءَ جا سبب مقامي سياسي حالتن، سفارتي اختلافن، مذهبي ۽ سماجي تڪرارن ۽ سندس پنهنجي رويي سان لاڳاپيل هئا. اينڊريو ونسنٽ جي تحقيق ۾ برٽن جي دمشق واري مقرريءَ ۽ وقت کان اڳ واپسيءَ جو تنقيدي جائزو ورتو ويو آهي.<ref name="Vincent1985"/> انهيءَ واقعي کي ڪنهن هڪ مذهبي برادريءَ جي سازش جو نتيجو قرار ڏيڻ تاريخي لحاظ کان غيرمحتاط آهي. === هندستان ۾ مبينا ڳجهي تحقيق === برٽن جي هندستان ۽ سنڌ واري فوجي دور بابت ڪجهه سوانحي احوالن ۾ هڪ مبينا ڳجهي تحقيق جو ذڪر ملي ٿو، جيڪا ڪراچيءَ ۾ مردن جي جنسي سرگرمين سان لاڳاپيل هنڌن بابت هئي. ان واقعي جي تفصيلن، سرڪاري حڪمن ۽ برٽن جي سڌي شرڪت بابت دستاويزي ثبوت محدود ۽ اختلاف جوڳا آهن.<ref name="McLynn1990"/><ref name="Lovell1998"/> تنهنڪري هن قصي کي ثابت ٿيل سرڪاري مهم يا برٽن جي فوجي ملازمت ختم ٿيڻ جو يقيني سبب قرار ڏيڻ مناسب نه آهي. === حج واري سفر ۾ مبينا قتل === برٽن جي حج واري سفر بابت ڪجهه روايتن ۾ سندس سڃاڻپ ظاهر ٿيڻ جي خطري ۽ مبينا قتل جو ذڪر ڪيو ويو آهي. ان واقعي جي آزاد ۽ معتبر تاريخي تصديق موجود نه آهي. انهيءَ ڪري اهڙي دعويٰ کي برٽن جي زندگيءَ سان لاڳاپيل غيرتصديق ٿيل قصي طور ئي بيان ڪرڻ گهرجي. == برٽن بابت سوانحي تحقيق == برٽن جي وفات کان پوءِ سندس زندگيءَ بابت ڪيترائي سوانحي ڪتاب ۽ تحقيقي مقالا شايع ٿيا. انهن ۾ ڪجهه ڪتاب سندس همعصر ماڻهن جي لکڻين تي ٻڌل آهن، جڏهن ته جديد تحقيق ۾ سندس خط، مسودا، سفارتي رڪارڊ ۽ ٻين تاريخي ماخذن جو استعمال ڪيو ويو آهي. === ازابيل برٽن جي سوانح === 1893ع ۾ ازابيل برٽن پنهنجي مڙس جي زندگيءَ بابت ٻن جلدن ۾ ''The Life of Captain Sir Richard F. Burton'' شايع ڪيو.<ref name="IsabelInnerLife1893"/> هي ڪتاب برٽن جي گهريلو زندگيءَ، سفرن ۽ شخصيت بابت اهم معلومات فراهم ڪري ٿو. تنهن هوندي به ازابيل پنهنجي مڙس جي حمايت ۾ لکيو، تنهنڪري سندس سوانح کي مڪمل طور غيرجانبدار ماخذ نٿو سمجهي سگهجي. === ٿامس رائيٽ جي سوانح === 1906ع ۾ [[ٿامس رائيٽ]] برٽن بابت ''The Life of Sir Richard Burton'' شايع ڪيو.<ref name="Wright1906"/> هن ڪتاب ۾ برٽن جي سفرن، تصنيفن، شخصيت ۽ ازابيل جي بيانن بابت تفصيل موجود آهن. رائيٽ جو ڪم برٽن بابت شروعاتي تفصيلي سوانحي تحقيقن مان هڪ آهي. === جديد سوانح نگار === ويهين ۽ ايڪويهين صديءَ ۾ برٽن بابت ڪيترن محققن نئين سر تحقيق ڪئي. انهن ۾ ايف. ايم. بروڊي، بائرن فارويل، ايڊورڊ رائس، فرينڪ ميڪلن، ميري ايس. لوويل، ڊين ڪينيڊي ۽ ٻين جا ڪتاب شامل آهن. انهن محققن برٽن جي زندگيءَ جي مختلف پهلوئن، سندس سفرن، مذهبي خيالن، جنسيات بابت تحقيق، نوآبادياتي پسمنظر ۽ ادبي ورثي جو جائزو ورتو. == علمي ادارن ۾ محفوظ ورثو == برٽن جا ڪتاب، خط، مسودا، نقشا ۽ ٻيا تاريخي ڪاغذ مختلف علمي ادارن ۽ مجموعن ۾ محفوظ آهن. === هنٽنگٽن لائبريري === [[هنٽنگٽن لائبريري]]، سين مارينو، ڪيليفورنيا، برٽن جي محفوظ ٿيل مسودن ۽ ذاتي لائبريريءَ جو هڪ اهم مجموعو رکي ٿي. ان مجموعي ۾ برٽن جي خط و ڪتابت، مسودن ۽ ڪتابن سان گڏ ٻين محققن ۽ ناشرن سان سندس لاڳاپن بابت مواد شامل آهي.<ref name="HuntingtonBurton"/> === رائل ايشياٽڪ سوسائٽي === [[رائل ايشياٽڪ سوسائٽي]] وٽ پڻ برٽن سان لاڳاپيل ڪتاب ۽ تاريخي مواد موجود آهي. سوسائٽيءَ جي مجموعي ۾ برٽن جي لکڻين ۽ سندس علمي لاڳاپن بابت دستاويز شامل آهن.<ref name="RASBurton"/> === اورلينز هائوس گيلري === [[ٽوئڪنهم]] ۾ واقع [[اورلينز هائوس گيلري]] سان پڻ برٽن جي ذاتي شين، تصويرن ۽ يادگارن جو هڪ مجموعو لاڳاپيل آهي. اهي مجموعا برٽن جي زندگيءَ ۽ سفرن بابت تحقيق لاءِ اهم آهن. == ادب ۾ رچرڊ فرانسس برٽن == رچرڊ فرانسس برٽن جي غيرمعمولي زندگيءَ سبب کيس ڪيترن ناولن، ڪهاڻين ۽ ٻين ادبي تصنيفن ۾ ڪردار طور پيش ڪيو ويو آهي. انهن ادبي تصويرن ۾ سندس حقيقي تاريخي زندگيءَ سان گڏ تخيلاتي عنصر پڻ شامل هوندا آهن. === بورخيس جي ڪهاڻي «الف» === ارجنٽائن جي مشهور ليکڪ [[خورخي لوئس بورخيس]] جي ڪهاڻي ''The Aleph'' (الف) ۾ برٽن جي نالي ۽ مشرقي ادب بابت سندس علم سان لاڳاپيل حوالو ملي ٿو. بورخيس پنهنجي ادبي تخليقن ۾ تاريخي ڪتابن، فرضي حوالن ۽ علمي شخصيتن کي گڏ ڪرڻ لاءِ مشهور هو. === ريورورلڊ ناولن جو سلسلو === آمريڪي سائنس فڪشن ليکڪ [[فلپ خوسيه فارمر]] جي ''Riverworld'' (درياهي دنيا) ناولن ۾ رچرڊ فرانسس برٽن هڪ اهم ڪردار آهي. هن تخيلاتي دنيا ۾ مختلف تاريخي دورن جا ماڻهو هڪ غيرمعمولي درياهي جهان ۾ ٻيهر جيئرا ٿين ٿا. برٽن کي اتي هڪ تجسس رکندڙ، مهم جو ۽ علم جي ڳولا ڪندڙ شخصيت طور پيش ڪيو ويو آهي. === برٽن ۽ اسپيڪ === وليم هيريسن جو تاريخي ناول ''Burton and Speke'' برٽن ۽ جان هيننگ اسپيڪ جي آفريڪي مهمن ۽ سندن اختلافن تي ٻڌل آهي. هن ناول کي پوءِ فلم ''Mountains of the Moon'' جي ڪهاڻيءَ لاءِ بنياد بڻايو ويو. === دنيا جو گڏ ڪندڙ === جرمن ٻوليءَ جي ليکڪ [[اليا ٽرويانوف]] جو ناول ''Der Weltensammler''، جنهن جو انگريزي عنوان ''The Collector of Worlds'' آهي، برٽن جي سفرن ۽ مختلف ثقافتن سان سندس لاڳاپن کي ادبي انداز ۾ پيش ڪري ٿو. هن ناول ۾ هندستان، عربستان ۽ آفريڪا سان لاڳاپيل برٽن جي زندگيءَ جا پهلو نمايان آهن. === دي رومانٽڪ === انگريز ناول نگار [[وليم بوئڊ]] جي 2022ع واري ناول ''The Romantic'' ۾ پڻ برٽن ۽ اسپيڪ تاريخي ڪردارن طور ظاهر ٿين ٿا. == فلمن ۽ ٽيليويزن ۾ برٽن == برٽن جي زندگيءَ، خاص طور آفريڪا جي مهمن ۽ اسپيڪ سان اختلافن، ڪيترن فلمن ۽ ٽيليويزن پروگرامن کي متاثر ڪيو آهي. {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#194d72;color:white;" | سال ! style="background:#194d72;color:white;" | عنوان ! style="background:#194d72;color:white;" | نوعيت ! style="background:#194d72;color:white;" | برٽن سان لاڳاپو |- | style="background:#eaf3fb;" | 1971ع | ''The Search for the Nile'' | بي بي سي ٽيليويزن سلسلو | نيل درياهه جي سرچشمي جي ڳولا؛ ڪينيٿ هيگ برٽن جو ڪردار ادا ڪيو |- | style="background:#edf6eb;" | 1990ع | ''Mountains of the Moon'' | تاريخي سوانحي فلم | برٽن ۽ اسپيڪ جون آفريڪي مهمون؛ پيٽرڪ برگن برٽن جو ڪردار ادا ڪيو |- | style="background:#fff2e4;" | 1993ع | ''Zero Patience'' | موسيقيءَ تي ٻڌل تخيلاتي فلم | برٽن جي تاريخي شخصيت جو فرضي ۽ طنزيه استعمال |- | style="background:#f3eafa;" | 2008ع | ''The Victorian Sex Explorer'' | دستاويزي پروگرام | برٽن جي سفرن ۽ جنسيات بابت تحقيق جو جائزو |} === مائونٽنز آف دي مون (1990ع) === 1990ع ۾ هدايتڪار [[باب رافيلسن]] جي فلم ''Mountains of the Moon'' (چنڊ جا جبل) رليز ٿي. فلم ۾ [[پيٽرڪ برگن]] رچرڊ فرانسس برٽن ۽ [[آئين گلين]] جان هيننگ اسپيڪ جو ڪردار ادا ڪيو. ڪهاڻيءَ جو بنياد ٻنهي مهم جوئن جي آفريڪي سفرن، نيل درياهه جي سرچشمي بابت تحقيق ۽ سندن ذاتي اختلافن تي آهي.<ref name="MountainsFilm">{{cite web |title=Mountains of the Moon |url=https://www.imdb.com/title/tt0100196/ |website=IMDb |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> فلم تاريخي واقعن مان متاثر آهي، پر ان کي مڪمل دستاويزي تاريخ بدران ڊرامائي تخليق طور سمجهڻ گهرجي. == تاريخي اهميت ۽ ورثو == رچرڊ فرانسس برٽن جي زندگي اڻويهين صديءَ جي عالمي سفرن، برطانوي سامراجي توسيع، لساني تحقيق ۽ ادبي ترجمن جي تاريخ سان ڳنڍيل آهي. هن سنڌ، هندستان، عربستان، آفريڪا، آمريڪا، برازيل ۽ ٻين علائقن بابت ڪتاب لکيا. سندس اهم خدمتن ۾ سنڌ بابت شروعاتي سماجي ۽ لساني تحقيق، مڪي ۽ مديني جو سفر، هرر ۽ آفريڪا جي وڏين ڍنڍن بابت مهمون ۽ عربي ۽ هندستاني ادب جي انگريزي اشاعت شامل آهن. تنهن هوندي به برٽن جي تاريخي حيثيت صرف سندس ڪاميابين تائين محدود نه آهي. سندس تصنيفن ۾ نوآبادياتي سوچ، نسلي تعصب، مذهبي اختلاف ۽ غيرثابت ٿيل سماجي نظريا پڻ موجود آهن. جديد تحقيق ۾ سندس ڪم کي تاريخي اهميت ۽ تنقيدي احتياط، ٻنهي سان پڙهيو وڃي ٿو. === سنڌ جي تاريخ لاءِ اهميت === سنڌ جي تاريخ جي حوالي سان برٽن جي اهميت خاص طور سندس 1847ع ۽ 1848ع وارين رپورٽن، 1849ع جي لساني مقالن، 1851ع جي ڪتابن، 1852ع جي بازداري بابت تصنيف ۽ 1877ع جي ''Sind Revisited'' ۾ آهي. اهي تصنيفون سنڌ جي ٻولين، سماجي روايتن، مذهبي زندگي، شهرن، آمدرفت ۽ برطانوي دور جي تبديلين بابت همعصر معلومات فراهم ڪن ٿيون. سندس لکڻين ۾ موجود تعصب ۽ نوآبادياتي تشريحن باوجود اهي سنڌ جي اڻويهين صديءَ واري تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم ابتدائي ماخذ آهن. == چونڊ سوانحي ۽ تحقيقي ڪتاب == * Brodie, Fawn M. (1967). ''The Devil Drives: A Life of Sir Richard Burton''. New York: W. W. Norton. * Farwell, Byron (1963). ''Burton: A Biography of Sir Richard Francis Burton''. London: Longmans. * Kennedy, Dane (2005). ''The Highly Civilized Man: Richard Burton and the Victorian World''. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press. * Lovell, Mary S. (1998). ''A Rage to Live: A Biography of Richard and Isabel Burton''. London: Little, Brown. * McLynn, Frank (1990). ''Burton: Snow upon the Desert''. London: John Murray. * Rice, Edward (1990). ''Captain Sir Richard Francis Burton: The Secret Agent Who Made the Pilgrimage to Mecca, Discovered the Kama Sutra, and Brought the Arabian Nights to the West''. New York: Charles Scribner's Sons. * Wright, Thomas (1906). ''The Life of Sir Richard Burton''. London: Everett & Co. * Jeal, Tim (2011). ''Explorers of the Nile: The Triumph and Tragedy of a Great Victorian Adventure''. New Haven: Yale University Press. * Vincent, Andrew (1985). “The Jew, the Gipsy and El-Islam: An Examination of Richard Burton's Consulship in Damascus and His Premature Recall, 1868–1871”. ''Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland''. 117 (2): 155–173. == وڌيڪ پڙهڻ لاءِ == * {{cite book |last=Burton |first=Isabel |title=The Life of Captain Sir Richard F. Burton |volume=1–2 |publisher=Chapman and Hall |location=London |year=1893 |language=en }} * {{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus |publisher=W. H. Allen & Co. |location=London |year=1851 |language=en |url=https://archive.org/details/sindhadnracestha00rich }} * {{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Sind Revisited |volume=1–2 |publisher=Richard Bentley and Son |location=London |year=1877 |language=en }} * {{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://burtoniana.org/ Burtoniana] — برٽن جي ڪتابن، سوانحن ۽ تاريخي دستاويزن جو مجموعو * [https://www.huntington.org/collections/lib-mssrbl هنٽنگٽن لائبريريءَ ۾ برٽن جا مسودا] * [https://royalasiaticsociety.org/richard-francis-burton-1821-1890/ رائل ايشياٽڪ سوسائٽيءَ ۾ برٽن بابت معلومات] * [https://www.gutenberg.org/ebooks/author/898 پروجيڪٽ گٽنبرگ تي برٽن جا ڪتاب] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Richard_Francis_Burton وڪيميڊيا ڪامنز تي رچرڊ فرانسس برٽن جون تصويرون] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:1821ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:1890ع ۾ وفات ڪيل]] [[زمرو:برطانوي سياح]] [[زمرو:برطانوي ليکڪ]] [[زمرو:برطانوي مترجم]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:سنڌ جا سفرناما]] [[زمرو:مشرقيات جا ماهر]] [[زمرو:آفريڪا جا محقق]] c0vwy7061djboamz8jrksme5j8i814e 422553 422552 2026-10-18T00:12:12Z Intisar Ali 8681 422553 wikitext text/x-wiki {{Short description|برطانوي سياح، فوجي آفيسر، محقق، لسانيات جو ماهر، مترجم ۽ سفارتڪار (1821ع–1890ع)}} {{Infobox officeholder | honorific_prefix = سر | name = رچرڊ فرانسس برٽن | native_name = Richard Francis Burton | honorific_suffix = KCMG، FRGS، FRAS | image = Richard Francis Burton by Rischgitz, 1864.jpg | image_size = 240px | caption = رچرڊ فرانسس برٽن، 1864ع | office = برطانوي قونصل، فرنانڊو پو | office2 = برطانوي قونصل، سانتوس | office3 = برطانوي قونصل، دمشق | office4 = برطانوي قونصل، ٽريسٽي | birth_date = {{Birth date|1821|3|19|df=yes}} | birth_place = [[ٽورڪي]]، ڊيون، انگلينڊ | death_date = {{Death date and age|1890|10|20|1821|3|19|df=yes}} | death_place = [[ٽريسٽي]]، آسٽريا-هنگري | resting_place = سينٽ ميري مئگڊلين رومن ڪيٿولڪ چرچ جو قبرستان، مورٽليڪ، لنڊن | nationality = برطانوي | education = [[ٽرنٽي ڪاليج، آڪسفرڊ]] | spouse = [[ازابيل برٽن]] (شادي: 22 جنوري 1861ع) | occupation = سياح، فوجي آفيسر، محقق، لسانيات جو ماهر، مترجم، ليکڪ ۽ سفارتڪار | known_for = سنڌ بابت تاريخي ۽ سماجي تحقيق، مڪي ۽ مديني جو سفر، آفريڪا جون جاگرافيائي مهمون ۽ عربي ادب جا ترجما | notable_works = ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus''؛ ''Sind Revisited''؛ ''Personal Narrative of a Pilgrimage to Al-Madinah and Meccah''؛ ''The Book of the Thousand Nights and a Night''؛ ''The Kasidah'' | pen_name = مرزا عبدالله البشري؛ حاجي عبدو اليزدي؛ فرينڪ بيڪر | allegiance = [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] | branch = بمبئي فوج | unit = 18هين مقامي پيادل فوجي ريجمينٽ | nickname = رفئين ڊڪ (Ruffian Dick) | service_years = 1842ع–1861ع | rank = ڪئپٽن | battles = [[ڪريميا جي جنگ]] | awards = نائٽ ڪمانڊر آف دي آرڊر آف سينٽ مائيڪل اينڊ سينٽ جارج؛ ڪريميا ميڊل | signature = Richard Francis Burton signature.svg }} '''سر رچرڊ فرانسس برٽن''' (انگريزي: ''Sir Richard Francis Burton''؛ 19 مارچ 1821ع – 20 آڪٽوبر 1890ع) هڪ مشهور [[برطانيا|برطانوي]] سياح، جاگرافيدان، فوجي آفيسر، [[لسانيات|لسانيات جو ماهر]]، محقق، [[مترجم]]، ليکڪ، [[بشرشناسي|بشرشناس]] ۽ سفارتڪار هو. هن [[ايشيا]]، [[آفريڪا]]، [[ڏکڻ آمريڪا]] ۽ ٻين علائقن جا سفر ڪيا ۽ مختلف قومن جي ٻولين، ثقافتن، مذهبي عقيدن، سماجي رسمن، تاريخ ۽ جاگرافيءَ بابت وسيع تحقيق ڪئي.<ref name="Kennedy2005">{{cite book |last=Kennedy |first=Dane |title=The Highly Civilized Man: Richard Burton and the Victorian World |publisher=Harvard University Press |location=Cambridge, Massachusetts |year=2005 |isbn=9780674018624 |language=en }}</ref><ref name="Young2006">{{cite book |last=Young |first=S. |title=Richard Francis Burton: Explorer, Scholar, Spy |publisher=Marshall Cavendish |location=New York |year=2006 |isbn=9780761422228 |language=en }}</ref> برٽن پنهنجي غيرمعمولي لساني صلاحيتن سبب مشهور هو. سندس سوانح نگارن موجب، هو ڪيترين يورپي، ايشيائي ۽ آفريقي ٻولين ۽ لهجن کان واقف هو. سندس ڄاڻ ۾ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]، [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]، [[اطالوي ٻولي|اطالوي]]، [[عربي ٻولي|عربي]]، [[فارسي ٻولي|فارسي]]، [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]]، [[هندوستاني ٻولي|هندوستاني]]، [[گجراتي ٻولي|گجراتي]]، [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] ۽ ٻيون ٻوليون شامل هيون. سندس ٻولين جي ڄاڻ بابت سوانح نگارن جا انگ مختلف آهن، ڇاڪاڻ ته ڪجهه ليکڪ جدا جدا لهجن کي به مستقل ٻولين طور شمار ڪن ٿا.<ref name="McLynn1990">{{cite book |last=McLynn |first=Frank |title=Of No Country: An Anthology of the Works of Sir Richard Burton |publisher=Charles Scribner's Sons |location=New York |year=1990 |language=en }}</ref> برٽن 1842ع ۾ [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي بمبئي فوج ۾ شامل ٿيو. سندس فوجي زندگيءَ جو اهم حصو هندستان ۽ [[سنڌ]] ۾ گذريو، جتي هن مقامي ٻولين، قومن، مذهبي روايتن ۽ سماجي زندگيءَ جو مطالعو ڪيو. هن سنڌ بابت ڪيترائي ڪتاب لکيا، جن مان ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' (1851ع) ۽ ''Sind Revisited'' (1877ع) سنڌ جي اڻويهين صديءَ جي تاريخ جا اهم ماخذ سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="Burton1851">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus: With Notices of the Topography and History of the Province |publisher=W. H. Allen & Co. |location=London |year=1851 |language=en |url=https://archive.org/details/sindhadnracestha00rich }}</ref><ref name="Burton1877">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Sind Revisited: With Notices of the Anglo-Indian Army; Railroads; Past, Present, and Future, etc. |volume=1–2 |publisher=Richard Bentley and Son |location=London |year=1877 |language=en |url=https://books.google.com/books?id=GwREAQAAMAAJ }}</ref> برٽن جي شهرت جو هڪ اهم سبب 1853ع ۾ مسلمان حاجيءَ جو ويس اختيار ڪري [[مڪو|مڪي]] ۽ [[مدينو|مديني]] جو سفر ڪرڻ هو. ان کان پوءِ هن [[جان هيننگ اسپيڪ]] سان گڏ اوڀر آفريڪا جي جاگرافيائي مهمن ۾ حصو ورتو ۽ 1858ع ۾ [[ڍنڍ ٽانگانيڪا]] تائين پهتو. هو [[رائل جاگرافيائي سوسائٽي]] جو فيلو پڻ هو.<ref name="BBCBurton">{{cite web |title=Historic Figures: Sir Richard Burton |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/burton_sir_richard.shtml |website=BBC History |publisher=BBC |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> سندس ٻين مشهور علمي ۽ ادبي خدمتن ۾ عربي داستانن جي مجموعي ''The Book of the Thousand Nights and a Night'' جو انگريزي ترجمو، ''The Perfumed Garden'' جو ترجمو ۽ ''Kama Sutra'' جي انگريزي اشاعت سان وابستگي شامل آهن. هن سفرنامن، تاريخ، انساني روين، تلواربازي، بازداري، مذهبي مطالعي ۽ بشرشناسيءَ بابت پڻ لکيو.<ref name="Kennedy2005"/> 1861ع کان پوءِ برٽن برطانوي سفارتي ملازمت ۾ رهيو ۽ فرنانڊو پو، برازيل جي سانتوس، [[دمشق]] ۽ ٽريسٽي ۾ قونصل طور خدمتون سرانجام ڏنيون. 1886ع ۾ [[راڻي وڪٽوريا]] کيس نائٽ ڪمانڊر آف دي آرڊر آف سينٽ مائيڪل اينڊ سينٽ جارج جو اعزاز عطا ڪيو.<ref name="LondonGazette1886">{{cite journal |title=The London Gazette |issue=25559 |date=16 February 1886 |page=743 |language=en }}</ref> سنڌي ادب جي محقق [[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع) ۾ برٽن جو ذڪر ڪيو آهي. جوتواڻيءَ موجب، برٽن پنجاهه کان وڌيڪ تصنيفن جو ليکڪ هو، جن مان گهڻيون سفرنامن سان لاڳاپيل هيون.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> == سوانح عمري == === شروعاتي زندگي ۽ خاندان === رچرڊ فرانسس برٽن 19 مارچ 1821ع تي انگلينڊ جي ڊيون علائقي جي سامونڊي شهر [[ٽورڪي]] ۾ ڄائو. سندس ڄمڻ جي هنڌ بابت تاريخي ماخذن ۾ اختلاف ملي ٿو. برٽن پنهنجي سوانحي بيانن ۾ هارٽفورڊشائر جي ايلسٽري ۾ واقع خانداني گهر ''Barham House'' کي پنهنجي ڄمڻ جو هنڌ ڄاڻايو، پر سندس جديد سوانح نگار [[ميري ايس. لوويل]] جي تحقيق موجب، سندس اصل ڄمڻ جو هنڌ ٽورڪي هو.<ref name="Lovell1998">{{cite book |last=Lovell |first=Mary S. |title=A Rage to Live: A Biography of Richard and Isabel Burton |publisher=W. W. Norton & Company |location=New York |year=1998 |isbn=9780393046724 |language=en }}</ref> سندس بپتسما 2 سيپٽمبر 1821ع تي هارٽفورڊشائر جي ايلسٽري چرچ ۾ ٿي.<ref name="HertfordHistory">{{cite book |last=Page |first=William |title=A History of the County of Hertford |volume=2 |publisher=Constable |year=1908 |pages=349–351 |language=en |url=https://www.british-history.ac.uk/vch/herts/vol2/pp349-351 }}</ref> برٽن جو پيءُ ليفٽيننٽ ڪرنل '''جوزف نيٽروِل برٽن''' (Joseph Netterville Burton) اينگلو-آئرش نسل جو برطانوي فوجي آفيسر هو، جيڪو برطانوي فوج جي 36هين پيادل ريجمينٽ سان لاڳاپيل رهيو. سندس ماءُ '''مارٿا بيڪر''' (Martha Baker) هارٽفورڊشائر جي مالدار زميندار رچرڊ بيڪر جي ڌيءَ ۽ وارثن مان هڪ هئي. برٽن جو نالو پڻ سندس ناني واري خاندان جي رچرڊ بيڪر جي نسبت سان رکيو ويو.<ref name="Wright1906">{{cite book |last=Wright |first=Thomas |title=The Life of Sir Richard Burton |volume=1–2 |publisher=Everett & Co. |location=London |year=1906 |language=en |url=https://burtoniana.org/biography/1906-The%20Life%20of%20Sir%20Richard%20Burton%20-%20Wright/HTML/index.html }}</ref> برٽن کي ٻه ڀائر ڀينر هئا: '''ماريا ڪيٿرين ايلزبيٿ برٽن''' ۽ '''ايڊورڊ جوزف نيٽروِل برٽن'''. سندس ڀيڻ ماريا بعد ۾ برطانوي فوجي آفيسر سر هينري وليم اسٽسٽڊ سان شادي ڪئي.<ref name="Wright1906"/> === يورپ ۾ ننڍپڻ ۽ پرورش === برٽن جي ننڍپڻ جو وڏو حصو انگلينڊ، فرانس ۽ اٽليءَ جي مختلف شهرن ۾ گذريو. سندس پيءُ دم جي بيماريءَ سبب نسبتاً سازگار آبهوا جي ڳولا ۾ خاندان کي يورپ جي مختلف علائقن ۾ منتقل ڪندو رهيو.<ref name="Wright1906"/> شروعات ۾ برٽن جو خاندان انگلينڊ جي ايلسٽري ۽ فرانس جي [[ٽورز]] شهر جي وچ ۾ رهندو هو. ٽورز ۾ برٽن ۽ سندس ڀاءُ جي سنڀال هڪ انگريز عورت مسز لنگ ڪندي هئي. سندن شروعاتي تعليم هڪ آئرش استاد ڪلاف جي نگرانيءَ ۾ ٿي. ان کان پوءِ خاندان ٽورز جي ''Rue de l'Archevêché'' واري علائقي ۾ منتقل ٿيو، جتي ٻارن کي جان گلڪرسٽ جي تعليمي اداري ۾ داخل ڪرايو ويو. اتي برٽن کي [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] ۽ [[قديم يوناني ٻولي|قديم يوناني]] ٻولين جي ابتدائي تعليم ملي.<ref name="Wright1906"/> 1829ع ۾ خاندان انگلينڊ موٽيو ۽ برٽن ۽ سندس ڀاءُ کي رچمنڊ گرين جي هڪ ابتدائي اسڪول ۾ داخل ڪرايو ويو. اهو اسڪول ريورنڊ چارلس ڊيلافوس هلائيندو هو. سوانح نگار ٿامس رائيٽ موجب، اسڪول ۾ تعليم ۽ شاگردن جي رهائش جا انتظام اطمينان بخش نه هئا.<ref name="Wright1906"/> بعد ۾ خاندان فرانس جي [[بلوا]] شهر ۾ منتقل ٿيو، جتي ٻارن جي تعليم لاءِ خانگي استادن جو بندوبست ڪيو ويو. برٽن ۽ سندس ڀاءُ کي ريورنڊ ايڇ. آر. ڊو پري پڙهائيندو هو. خاندان ڪجهه عرصي کان پوءِ فرانس مان اٽليءَ ڏانهن ويو. هنن [[مارسي]]، [[ليورنو]]، [[پيسا]]، [[سيئنا]]، [[پيروگيا]]، [[فلورينس]]، [[روم]]، [[نيپلز]]، [[سورينٽو]] ۽ [[ڪاپري]] جهڙن هنڌن تي وقت گذاريو.<ref name="Wright1906"/> اٽليءَ ۾ رهائش دوران برٽن کي اطالوي ٻولي، مصوري ۽ موسيقيءَ سان واقفيت حاصل ٿي. سندس ڀاءُ ايڊورڊ وائلن وڄائڻ ۾ دلچسپي ورتي، جڏهن ته رچرڊ جي دلچسپي ٻولين، سفرن ۽ جسماني سرگرمين ۾ وڌيڪ هئي. 1836ع ۾ خاندان فرانس جي ڏاکڻي شهر [[پو، فرانس|پو]] ڏانهن منتقل ٿيو ۽ پوءِ وري اٽليءَ جي پيسا ۽ لوڪا شهرن ۾ رهيو. هن عرصي ۾ برٽن مختلف يورپي سماجي ۽ ثقافتي ماحولن سان واقفيت حاصل ڪئي.<ref name="Wright1906"/> === ٻولين سان شروعاتي دلچسپي === برٽن ننڍپڻ کان ئي ٻولين سکڻ جي غيرمعمولي صلاحيت ڏيکاري. يورپ جي مختلف علائقن ۾ رهائش سبب هن فرانسيسي، اطالوي ۽ جديد يوناني ٻوليون سکڻ جا موقعا حاصل ڪيا. هن لاطيني ۽ قديم يوناني ٻولين جي تعليم پڻ حاصل ڪئي. سوانح نگار ايڊورڊ رائس موجب، برٽن کي ٻولين جي آوازن، لهجن ۽ تلفظن ۾ فرق سڃاڻڻ جي خاص صلاحيت هئي. هو يورپي ٻولين جي مختلف لهجن جي نقل ڪرڻ ۽ انهن کي ڳالهائڻ ۾ مهارت حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪندو هو.<ref name="Rice1990">{{cite book |last=Rice |first=Edward |title=Captain Sir Richard Francis Burton: The Secret Agent Who Made the Pilgrimage to Mecca, Discovered the Kama Sutra, and Brought the Arabian Nights to the West |publisher=Charles Scribner's Sons |location=New York |year=1990 |isbn=9780684191379 |language=en }}</ref> برٽن جي شروعاتي لساني تعليم سندس مستقبل جي سفرن، فوجي خدمتن ۽ مختلف سماجن بابت تحقيق ۾ مددگار ثابت ٿي. === آڪسفرڊ يونيورسٽيءَ ۾ تعليم === آڪٽوبر 1840ع ۾ برٽن [[آڪسفرڊ يونيورسٽي]] جي [[ٽرنٽي ڪاليج، آڪسفرڊ|ٽرنٽي ڪاليج]] ۾ داخل ٿيو. يونيورسٽيءَ ۾ داخلا کان اڳ هن وليم اليگزينڊر گرينهل ۽ ڊاڪٽر اوگل کان تعليمي رهنمائي حاصل ڪئي هئي.<ref name="Wright1906"/> آڪسفرڊ ۾ برٽن جي دلچسپي روايتي نصابي تعليم کان وڌيڪ ٻولين، تلواربازي، ٻيڙين هلائڻ، شڪار ۽ ٻين جسماني سرگرمين ۾ هئي. هو عربي ۽ ٻين مشرقي ٻولين جي تعليم حاصل ڪرڻ جو خواهشمند هو. هن عربي سکڻ لاءِ يونيورسٽيءَ ۾ موجود ماهرن سان رابطو ڪيو، پر سندس خواهش مطابق انفرادي تعليم جو بندوبست نه ٿي سگهيو. ان کان پوءِ هن پنهنجي ڪوششن سان عربي پڙهڻ شروع ڪئي ۽ اسپيني مستشرق پاسڪوال ڊي گايانگوس کان ڪجهه رهنمائي حاصل ڪئي.<ref name="Wright1906"/> برٽن آڪسفرڊ جي تعليمي نظام ۽ ضابطن تي تنقيد ڪندو هو. سندس خيال ۾ يونيورسٽيءَ جي روايتي تعليم عملي ڄاڻ ۽ آزاد تحقيق جي تقاضائن کي پورو نه ڪندي هئي. اپريل 1842ع ۾ برٽن يونيورسٽيءَ جي منع باوجود گهوڙن جي هڪ مقابلي ۾ شرڪت ڪئي. جڏهن ضابطن جي ڀڃڪڙي ڪندڙ شاگردن خلاف ڪارروائي ڪئي وئي، تڏهن برٽن يونيورسٽيءَ جي اختيارين سان بحث ڪيو. ٻين شاگردن کي عارضي طور ڪاليج مان معطل ڪيو ويو، پر برٽن کي مستقل طور خارج ڪيو ويو.<ref name="Wright1906"/> آڪسفرڊ مان نيڪالي سندس زندگيءَ جو اهم موڙ ثابت ٿي. ان کان پوءِ هن فوجي ملازمت اختيار ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. === بمبئي فوج ۾ شموليت === 1842ع ۾ برٽن [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي بمبئي فوج ۾ آفيسر طور شامل ٿيو. کيس بمبئي فوج جي '''18هين مقامي پيادل فوجي ريجمينٽ''' ۾ مقرر ڪيو ويو. برٽن شروعات ۾ پهرين اينگلو-افغان جنگ ۾ حصو وٺڻ جو خواهشمند هو، پر سندس هندستان پهچڻ تائين اها جنگ ختم ٿي چڪي هئي.<ref name="Rice1990"/> هن کي [[گجرات]] ۾ مقرر ڪيو ويو، جتي سندس فوجي دستو جنرل [[چارلس جيمس نيپيئر]] جي ڪمانڊ هيٺ هو. فوجي ملازمت دوران برٽن مقامي ٻولين، مذهبي روايتن ۽ سماجي زندگيءَ جي مطالعي ۾ گهري دلچسپي ورتي.<ref name="Ghose2006">{{cite book |last=Ghose |first=Indira |chapter=Imperial Player: Richard Burton in Sindh |title=Travel Writing in the Nineteenth Century |editor-last=Youngs |editor-first=Tim |publisher=Anthem Press |year=2006 |pages=71–86 |isbn=9781843317692 |doi=10.7135/upo9781843317692.005 |language=en }}</ref> سندس غيرروايتي روين، تلواربازيءَ جي مهارت ۽ جرئتمند طبيعت سبب کيس '''رفئين ڊڪ''' (''Ruffian Dick'') جي لقب سان پڻ سڏيو ويندو هو.<ref name="Rice1990"/> === هندستان ۾ لساني ۽ ثقافتي مطالعو === هندستان ۾ رهائش دوران برٽن مقامي ٻولين سکڻ لاءِ باقاعدي محنت ڪئي. هن هندوستاني، فارسي، عربي، گجراتي، مراٺي، پنجابي، سنڌي ۽ سرائڪي ٻولين جو مطالعو ڪيو. سندس لساني مهارت بابت مختلف سوانح نگارن جا بيان ملن ٿا. ايڊورڊ رائس موجب، برٽن ڪيترن سرڪاري لساني امتحانن ۾ ڪاميابي حاصل ڪئي هئي ۽ وڌيڪ امتحانن جي تياري پڻ ڪري رهيو هو.<ref name="Rice1990"/> برٽن مقامي ماڻهن سان سڌي رابطي کي ٻولين ۽ ثقافتن جي مطالعي جو اهم ذريعو سمجهندو هو. هو مقامي لباس، ڳالهائڻ جي انداز، رسمن ۽ سماجي آداب جو مشاهدو ڪندو هو. هن هندو، مسلمان ۽ ٻين مذهبي برادرين جي عقيدن ۽ رسمن بابت پڻ ڄاڻ حاصل ڪئي. سندس مذهبي تجربن بابت سوانح نگارن جا مختلف بيان ملن ٿا، جن ۾ هندو مذهبي رسمن ۾ شرڪت، سک روايتن جو مطالعو ۽ صوفي طريقن سان واقفيت شامل آهي.<ref name="Rice1990"/> بهرحال، برٽن جي ذاتي مذهبي وابستگيءَ بابت مختلف روايتن کي هڪجهڙو معتبر نٿو سمجهي سگهجي. سندس ڪجهه دعوائون ذاتي بيانن تي ٻڌل آهن ۽ انهن جي آزاد تاريخي تصديق محدود آهي. === سنڌ ۾ آمد ۽ فوجي خدمتون === [[سنڌ تي انگريزن جو قبضو|1843ع ۾ سنڌ تي برطانوي قبضي]] کان پوءِ علائقي ۾ برطانوي فوجي ۽ انتظامي سرگرميون وڌيون. انهيءَ پسمنظر ۾ 1844ع ۾ برٽن کي سنڌ موڪليو ويو. سنڌ ۾ سندس فوجي خدمتن جو تعلق برطانوي فوج جي مقامي انتظام، جاگرافيائي ڄاڻ ۽ سروي سان هو. هن فوجي ذميوارين سان گڏ سنڌ جي ماڻهن، ٻولين، تاريخ، مذهب ۽ سماجي روايتن بابت معلومات گڏ ڪرڻ شروع ڪئي.<ref name="Ghose2006"/> سنڌ ۾ برٽن جي رهائش سندس علمي ۽ ادبي زندگيءَ جو اهم مرحلو ثابت ٿي. هن سنڌي ٻولي، مقامي برادرين، مذهبي ادارن ۽ سماجي رسمن جو مشاهدو ڪيو. برٽن سنڌ جي مختلف علائقن ۾ سفر ڪندي مقامي ماڻهن سان رابطا قائم ڪيا ۽ سنڌ جي روزمره زندگيءَ بابت نوٽس تيار ڪيا. انهن مشاهدن جي بنياد تي هن بعد ۾ سنڌ بابت ڪيترائي ڪتاب لکيا.<ref name="Burton1851"/> سندس ڪتاب ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' جي مهاڳ موجب، سنڌ ۾ لڳ ڀڳ پنجن سالن جي رهائش دوران کيس اهڙي جامع ڪتاب جي کوٽ محسوس ٿي، جنهن ۾ مقامي ماڻهن جي گهريلو زندگي، مذهبي عقيدن، رسم و رواج ۽ سماجي حالتن بابت تفصيلي ڄاڻ موجود هجي.<ref name="Burton1851"/> برٽن جي سنڌ بابت تحقيق کي جديد تاريخنگاريءَ ۾ نوآبادياتي علم جي پيداوار جي پسمنظر ۾ پڻ ڏٺو ويو آهي. محقق اندرا گهوش پنهنجي مطالعي ''Imperial Player: Richard Burton in Sindh'' ۾ برٽن جي سنڌ واري تجربي ۽ سندس سفرنامن کي برطانوي سامراجي طاقت، ثقافتي مشاهدي ۽ ليکڪ جي شخصيت جي لاڳاپن جي روشنيءَ ۾ بحث هيٺ آندو آهي.<ref name="Ghose2006"/> === سنڌ مان واپسي ۽ ابتدائي تصنيفون === برٽن 1848ع ۾ سنڌ ڇڏي. سنڌ ۾ رهائش دوران گڏ ڪيل مواد بعد ۾ سندس ڪيترين تصنيفن جو بنياد بڻيو. 1851ع ۾ سندس سنڌ بابت ٻه اهم ڪتاب شايع ٿيا: * ''Scinde; or, The Unhappy Valley'' (سنڌ يا ڏکويل وادي)، ٻن جلدن ۾؛ * ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' (سنڌ ۽ سنڌو ماٿريءَ ۾ رهندڙ قومون). 1852ع ۾ سندس ڪتاب ''Falconry in the Valley of the Indus'' (سنڌو ماٿريءَ ۾ بازن سان شڪار) شايع ٿيو، جنهن ۾ بازداري ۽ شڪار سان لاڳاپيل روايتن جو احوال ڏنل آهي.<ref name="BurtonBibliography">{{cite web |title=Major Works of Richard Francis Burton |url=https://static.burtoniana.org/books/index.htm |website=Burtoniana |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> اهي ڪتاب سنڌ جي اڻويهين صديءَ جي سماجي، لساني ۽ ثقافتي تاريخ بابت اهم ابتدائي ماخذ آهن. انهن جي مطالعي وقت برٽن جي ذاتي مشاهدن، ٻڌل روايتن ۽ نوآبادياتي تعبيرن جي وچ ۾ فرق رکڻ ضروري آهي. == سنڌ بابت علمي ۽ تحقيقي خدمتون == [[فائل:Richard-Francis-Burton-by-Lock-&-Whitfield,-1876.png|thumb|upright|رچرڊ فرانسس برٽن جي 1876ع واري تصوير، جيڪا لاڪ ۽ وِٽفيلڊ جي فوٽوگرافي اسٽوڊيو ۾ ورتي وئي.]] [[سنڌ]] ۾ رهائش دوران رچرڊ فرانسس برٽن فوجي ذميوارين سان گڏ تاريخ، جاگرافي، ٻولين، مقامي ادب، مذهبي عقيدن، سماجي رسمن ۽ ماڻهن جي روزمره زندگيءَ بابت مواد گڏ ڪيو. سندس سنڌ بابت تحقيق جا نتيجا سرڪاري رپورٽن، علمي مقالن ۽ سفرنامن جي صورت ۾ شايع ٿيا. برٽن جي سنڌ بابت لکڻين ۾ ٻن قسمن جو مواد نمايان آهي: پهريون، سندس ذاتي سفرن ۽ مشاهدن تي ٻڌل احوال؛ ٻيو، مقامي ماڻهن، عالمن، استادن ۽ ٻين ڄاڻ رکندڙ شخصيتن کان حاصل ڪيل روايتون ۽ معلومات. انهيءَ ڪري سندس تصنيفون تاريخي ماخذ هجڻ سان گڏ برطانوي نوآبادياتي دور جي علمي سوچ جو پڻ اظهار ڪن ٿيون.<ref name="Ghose2006"/><ref name="Kennedy2005"/> === سنڌ بابت شروعاتي سرڪاري رپورٽون === برٽن جي سنڌ بابت تحقيق صرف سندس مشهور ڪتابن تائين محدود نه هئي. 1847ع ۽ 1848ع ۾ هن سنڌ جي آبادي، رسم و رواج، ٻولين، ادب، زراعت ۽ وقت جي حساب بابت ٻه اهم رپورٽون پڻ تيار ڪيون، جيڪي بمبئي حڪومت جي سرڪاري رڪارڊن ۾ شايع ٿيون.<ref name="BurtonMinorWorks">{{cite web |title=Shorter Works by Richard Francis Burton |url=https://burtoniana.org/minor/by-year/index.htm |website=Burtoniana |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> ==== سنڌ جي آبادي، رسم و رواج، ٻولي ۽ ادب بابت نوٽس (1847ع) ==== 1847ع ۾ برٽن جو مقالو ''Notes Relative to the Population of the Sind; and the Customs, Language, and Literature of the People'' (سنڌ جي آبادي، ماڻهن جي رسم و رواج، ٻولي ۽ ادب بابت نوٽس) شايع ٿيو. هي مقالو ''Bombay Government Records'' جي نئين سلسلي جي سترهين نمبر، ٻئي حصي، صفحن 637 کان 657 تائين شايع ٿيو.<ref name="Burton1847">{{cite report |last=Burton |first=Richard F. |title=Notes Relative to the Population of the Sind; and the Customs, Language, and Literature of the People |work=Bombay Government Records |series=New Series |number=17 |volume=Part 2 |pages=637–657 |year=1847 |language=en }}</ref> هن رپورٽ جو موضوع سنڌ جي آبادي ۽ ماڻهن جي سماجي ۽ لساني زندگي هو. ان ۾ مقامي ماڻهن جي روايتن، ٻوليءَ ۽ ادب بابت گڏ ڪيل معلومات پيش ڪئي وئي. اها رپورٽ برٽن جي پوءِ شايع ٿيل ڪتاب ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' جي موضوعاتي پسمنظر کي سمجهڻ لاءِ اهم آهي. ==== سنڌ ۾ وقت جي ورهاست، زراعت ۽ نشي آور شين بابت نوٽس (1848ع) ==== 1848ع ۾ برٽن جو ٻيو مقالو ''Brief Notes Relative to the Division of Time, and Articles of Cultivation in Sind; to Which Are Appended Remarks on the Modes of Intoxication in That Province'' شايع ٿيو. ان جي عنوان جو سنڌي ترجمو '''سنڌ ۾ وقت جي ورهاست، پوکيل فصلن ۽ نشي جي طريقن بابت مختصر نوٽس''' ڪري سگهجي ٿو. هي مقالو ''Bombay Government Records'' جي نئين سلسلي جي سترهين نمبر، ٻئي حصي، صفحن 613 کان 636 تائين شايع ٿيو.<ref name="Burton1848">{{cite report |last=Burton |first=Richard F. |title=Brief Notes Relative to the Division of Time, and Articles of Cultivation in Sind; to Which Are Appended Remarks on the Modes of Intoxication in That Province |work=Bombay Government Records |series=New Series |number=17 |volume=Part 2 |pages=613–636 |year=1848 |language=en }}</ref> هن رپورٽ ۾ سنڌ ۾ وقت جي روايتي حساب، زراعت سان لاڳاپيل موضوعن ۽ نشي آور شين جي استعمال بابت احوال ڏنو ويو. رپورٽ جي تياريءَ سان اسسٽنٽ سرجن جان ايلرٽن اسٽاڪس جو نالو پڻ لاڳاپيل آهي. تحقيق موجب، رپورٽ جي ڪجهه حصن ۾ اسٽاڪس جي شرڪت هئي، جڏهن ته نشي جي طريقن بابت اضافي تبصرا برٽن جي ڪم سان منسوب ڪيا ويا آهن.<ref name="BurtonMinorWorks"/> === سنڌي ٻولي ۽ مقامي لساني روايتون === برٽن کي سنڌي ٻولي ۽ ان جي پاڙيسري ٻولين سان لاڳاپن ۾ خاص دلچسپي هئي. هن سنڌ ۾ رهائش دوران مقامي ماڻهن جي ڳالهائڻ جا طريقا، مختلف لهجا، ٻولين جا لفظ ۽ ادبي روايتون سمجهڻ جي ڪوشش ڪئي. سندس 1851ع واري ڪتاب ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' ۾ سنڌ جي ٻولين ۽ ادب بابت بحث موجود آهي. هن مقامي سماجي ۽ مذهبي زندگيءَ کي سمجهڻ لاءِ ٻوليءَ جي ڄاڻ کي اهميت ڏني.<ref name="Burton1851"/> برٽن جو لساني ڪم اڻويهين صديءَ جي وچ ڌاري سنڌ ۽ ڀرپاسي جي علائقن جي ٻولين بابت يورپي تحقيق جي شروعاتي مثالن مان هڪ آهي. البت سندس دور جي ٻولين جي درجابندي ۽ اصطلاحن کي جديد لسانيات جي درجابنديءَ کان الڳ سمجهڻ گهرجي. === جتڪي، ملتاني ۽ پشتو بابت مقالا === 1849ع ۾ برٽن جا لسانيات بابت مقالا بمبئي شاخ جي رائل ايشياٽڪ سوسائٽيءَ جي رسالي ''Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society'' ۾ شايع ٿيا. انهن ۾ جتڪي يا بيلوچڪي لهجي جي گرامر، ملتاني ٻوليءَ جي گرامر ۽ پشتو ٻوليءَ جي هڪ درسي مجموعي بابت تنقيدي اڀياس شامل هئا.<ref name="DNB"/> ==== جتڪي يا بيلوچڪي لهجي جي گرامر ==== ''A Grammar of the Jataki or Belochki Dialect'' (جتڪي يا بيلوچڪي لهجي جي گرامر) جنوري 1849ع ۾ شايع ٿيو. هي مقالو ''Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society'' جي ٽئين جلد، ٻارهين شماري، صفحن 84 کان 125 تائين شايع ٿيو.<ref name="BurtonJataki1849">{{cite journal |last=Burton |first=Richard F. |title=A Grammar of the Jataki or Belochki Dialect |journal=Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society |volume=3 |issue=12 |pages=84–125 |date=January 1849 |language=en }}</ref> مقالي جي عنوان ۾ استعمال ٿيل ''Jataki'' ۽ ''Belochki'' تاريخي لساني اصطلاح آهن. انهن کي جديد ٻولين جي نالن يا حدن سان بنا تحقيق جي هڪجهڙو سمجهڻ مناسب نه آهي. ==== ملتاني ٻوليءَ جي گرامر ==== برٽن جي شروعاتي تصنيفن بابت ''Dictionary of National Biography'' ۾ ''A Grammar of the Multani Language'' (ملتاني ٻوليءَ جي گرامر) جو ذڪر ملي ٿو ۽ ان کي 1849ع جي لساني مقالن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.<ref name="DNB"/> ملتاني ٻوليءَ جو تعلق موجوده سرائڪي لساني روايت سان آهي. تنهن هوندي به برٽن جي اصل مقالي ۾ استعمال ٿيل اصطلاحن ۽ درجابنديءَ کي انهيءَ دور جي لساني ماحول جي روشنيءَ ۾ سمجهڻ گهرجي. ==== پشتو بابت تنقيدي نوٽس ==== ''Notes and Remarks on Dr. Dorn's Chrestomathy of the Pushtu or Afghan Language'' (ڊاڪٽر ڊورن جي پشتو يا افغان ٻوليءَ جي درسي مجموعي بابت نوٽس ۽ تبصرا) جنوري 1849ع ۾ شايع ٿيو. هي مقالو ''Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society'' جي ٽئين جلد، ٻارهين شماري، صفحن 58 کان 69 تائين موجود آهي.<ref name="BurtonPushtu1849">{{cite journal |last=Burton |first=Richard F. |title=Notes and Remarks on Dr. Dorn's Chrestomathy of the Pushtu or Afghan Language |journal=Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society |volume=3 |issue=12 |pages=58–69 |date=January 1849 |language=en }}</ref> هن مقالي ۾ برٽن پشتو ٻوليءَ بابت ڊاڪٽر ڊورن جي علمي ڪم جو جائزو ورتو. === سنڌي ادب ۽ زباني روايتون === برٽن جي سنڌ بابت ڪتابن ۾ مقامي ٻولين ۽ ادب سان گڏ زباني روايتن، قصن، مذهبي بيانن ۽ سماجي رسمن بابت مواد پڻ موجود آهي. سندس تحقيق جو هڪ اهم پهلو اهو هو ته هن صرف سياسي واقعن يا حڪمرانن جي تاريخ تائين پاڻ کي محدود نه رکيو، پر ماڻهن جي روزمره زندگيءَ، ٻوليءَ ۽ ثقافتي اظهار کي پڻ موضوع بڻايو.<ref name="Burton1851"/> ''Sind Revisited'' ۾ پڻ مقامي قصن ۽ ڏندڪٿائن جا احوال، شاعريءَ جا ترجما ۽ مذهبي روايتن جا بيان ملن ٿا.<ref name="Burton1877"/> انهن لکڻين کي سنڌ جي لوڪ ادب ۽ ثقافتي تاريخ جي مطالعي ۾ مددگار مواد طور استعمال ڪري سگهجي ٿو، پر برٽن جي ترجمن ۽ تشريحن کي اصل سنڌي متنن جو مڪمل متبادل نٿو سمجهي سگهجي. === سنڌ جون قومون، برادريون ۽ سماجي بناوت === برٽن پنهنجي 1851ع واري ڪتاب ۾ سنڌ جي آباديءَ جي مختلف گروهن، مذهبي برادرين ۽ سماجي رسمن بابت معلومات گڏ ڪئي. سندس تحقيق ۾ سنڌ جي ماڻهن جي لباس، رهڻي ڪهڻي، پيشَن، مذهبي روايتن ۽ روزمره لاڳاپن بابت احوال موجود آهن.<ref name="Burton1851"/> ڪتاب جي عنوان ۾ استعمال ٿيل لفظ ''Races'' اڻويهين صديءَ جي يورپي علمي اصطلاحات جو حصو هو. جديد علمي مطالعي ۾ ان کي حياتياتي نسلن جي ثابت ٿيل درجابنديءَ بدران تاريخي ۽ نوآبادياتي اصطلاح طور پڙهڻ ضروري آهي. برٽن جي بيانن ۾ ڪڏهن ڪڏهن ماڻهن ۽ برادرين بابت اهڙا عام نتيجا ۽ قدرائتا فيصلا ملن ٿا، جيڪي سندس دور جي برطانوي سامراجي سوچ سان لاڳاپيل هئا. تنهنڪري سندس لکڻين کي ٻين مقامي ۽ تاريخي ماخذن سان ڀيٽي استعمال ڪرڻ گهرجي.<ref name="Kennedy2005"/><ref name="Ghose2006"/> === سنڌ جي مذهبي زندگي === برٽن سنڌ جي مسلمانن ۽ هندن جي مذهبي روايتن، عبادتگاهن، مذهبي شخصيتن ۽ سماجي رسمن بابت لکيو. هن جي مشاهدي ۾ مذهبي عقيدن سان گڏ انهن جو روزمره زندگيءَ، سماجي لاڳاپن ۽ مقامي ثقافت تي اثر پڻ شامل هو.<ref name="Burton1851"/> سنڌ بابت سندس تصنيفون اڻويهين صديءَ ۾ مذهبي زندگيءَ جي مطالعي لاءِ هڪ همعصر برطانوي ليکڪ جو احوال فراهم ڪن ٿيون. انهن ۾ موجود مذهبي تعبيرون ۽ مختلف برادرين بابت تبصرا برٽن جا ذاتي يا ٻڌل بيان ٿي سگهن ٿا؛ تنهنڪري انهن کي سمورن سنڌ واسين جي گڏيل راءِ يا ثابت ٿيل تاريخي حقيقت طور پيش ڪرڻ مناسب نه آهي. == سنڌ بابت اهم ڪتاب == برٽن سنڌ جي سفرن ۽ تحقيق تي ٻڌل گهٽ ۾ گهٽ چار اهم ڪتاب شايع ڪيا. انهن مان ٽي 1851ع ۽ 1852ع ۾، جڏهن ته چوٿون 1877ع ۾ شايع ٿيو.<ref name="BurtonBibliography"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border:1px solid #8aaac5;" ! style="background:#194d72;color:white;" | سال ! style="background:#194d72;color:white;" | اصل عنوان ۽ سنڌي ترجمو ! style="background:#194d72;color:white;" | بنيادي موضوع ! style="background:#194d72;color:white;" | اشاعتي تفصيل |- | style="background:#e9f3fc;" | 1851ع | ''Scinde; or, The Unhappy Valley'' '''سنڌ يا ڏکويل وادي''' | سنڌ جا سفر، جاگرافي، شهر، سماج ۽ برطانوي انتظام | رچرڊ بينٽلي، لنڊن؛ ٻه جلد |- | style="background:#edf6eb;" | 1851ع | ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' '''سنڌ ۽ سنڌو ماٿريءَ ۾ رهندڙ قومون''' | سنڌ جي آبادي، تاريخ، ٻوليون، مذهبي روايتون ۽ رسم و رواج | ڊبليو. ايڇ. ايلن اينڊ ڪمپني، لنڊن |- | style="background:#fff2e4;" | 1852ع | ''Falconry in the Valley of the Indus'' '''سنڌو ماٿريءَ ۾ بازن سان شڪار''' | بازداري، شڪار جا طريقا ۽ انهن سان لاڳاپيل روايتون | جان وان وورسٽ، لنڊن |- | style="background:#f2eafb;" | 1877ع | ''Sind Revisited'' '''سنڌ جو ٻيهر سفر''' | سنڌ جو ٻيهر مشاهدو، شهر، ريلوي، فوج ۽ سماجي تبديليون | رچرڊ بينٽلي اينڊ سن، لنڊن؛ ٻه جلد |} === سنڌ يا ڏکويل وادي (1851ع) === ''Scinde; or, The Unhappy Valley'' برٽن جي سنڌ بابت شروعاتي سفرنامن مان هڪ آهي. اهو 1851ع ۾ لنڊن مان رچرڊ بينٽليءَ ٻن جلدن ۾ شايع ڪيو.<ref name="BurtonUnhappy">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Scinde; or, The Unhappy Valley |volume=1–2 |publisher=Richard Bentley |location=London |year=1851 |language=en |url=https://burtoniana.org/books/1851-Scinde%20or%20the%20Unhappy%20Valley/index.htm }}</ref> ڪتاب ۾ برٽن سنڌ ۾ پنهنجي رهائش ۽ سفرن دوران ڏٺل جاگرافيائي، سماجي ۽ انتظامي حالتن بابت لکيو. ان ۾ سنڌ جي شهرن، [[سنڌو درياهه]]، مقامي ماڻهن جي رهڻي ڪهڻي، برطانوي فوجي ۽ انتظامي ماحول ۽ علائقي بابت سندس ذاتي مشاهدن جو احوال ملي ٿو. ڪتاب جو عنوان ''The Unhappy Valley'' يعني «ڏکويل وادي» برٽن جي ادبي انداز ۽ سنڌ بابت سندس ذاتي تاثر کي ظاهر ڪري ٿو. ان کي سنڌ جي ماڻهن يا تاريخ بابت غيرجانبدار علمي فيصلو سمجهڻ بدران سفرنامي جي عنوان طور پڙهڻ گهرجي. برٽن جي سفرنامن ۾ واقعاتي بيان سان گڏ ذاتي تبصرا، طنز ۽ ثقافتي مقابلا به ملن ٿا. اهو انداز سندس ٻين سفرنامن ۾ پڻ نمايان آهي.<ref name="Ghose2006"/> === سنڌ ۽ سنڌو ماٿريءَ ۾ رهندڙ قومون (1851ع) === ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus: With Notices of the Topography and History of the Province'' برٽن جي سنڌ بابت مشهور ۽ تفصيلي تصنيفن مان هڪ آهي. هي ڪتاب 1851ع ۾ لنڊن جي ناشر ڊبليو. ايڇ. ايلن اينڊ ڪمپني شايع ڪيو.<ref name="Burton1851"/> ڪتاب جو عنوان سنڌيءَ ۾ '''سنڌ ۽ سنڌو ماٿريءَ ۾ رهندڙ قومون: صوبي جي جاگرافي ۽ تاريخ بابت احوال''' ترجمو ڪري سگهجي ٿو. هن ڪتاب ۾ سنڌ جي جاگرافي، تاريخ، آبادي، ٻولين، سماجي زندگيءَ، مذهبي عقيدن، رسمن ۽ مقامي ثقافت بابت معلومات گڏ ڪئي وئي آهي. برٽن ڪتاب جي مهاڳ ۾ سنڌ بابت اهڙي تصنيف جي ضرورت بيان ڪئي، جيڪا مقامي ماڻهن جي روزمره زندگيءَ ۽ سماجي روايتن بابت جامع معلومات مهيا ڪري. هن ڪتاب جي اهميت جو هڪ سبب اهو آهي ته اهو سنڌ تي برطانوي قبضي کان ٿوري ئي عرصي پوءِ تيار ٿيو، جڏهن علائقي جي سياسي ۽ انتظامي نظام ۾ تبديليون اچي رهيون هيون. ==== ڪتاب جا اهم موضوع ==== ڪتاب ۾ هيٺيان موضوع نمايان آهن: * سنڌ جي جاگرافي ۽ تاريخي پسمنظر؛ * سنڌ جي آبادي ۽ مقامي برادريون؛ * سنڌي ۽ ڀرپاسي جي ٻولين بابت معلومات؛ * ماڻهن جي روزمره زندگي ۽ گهريلو رسمون؛ * مسلمانن ۽ هندن جون مذهبي روايتون؛ * مقامي سماجي ۽ ثقافتي رواج؛ * سنڌ جي ماڻهن بابت برٽن جا مشاهدا ۽ تعبيرون. برٽن جي هن تصنيف کي سنڌ جي تاريخ لاءِ ابتدائي ماخذ طور استعمال ڪري سگهجي ٿو. تنهن هوندي به ڪتاب ۾ پيش ڪيل قومن ۽ برادرين جي درجابندي، مذهبي بيانن ۽ سماجي تبصرن کي جديد تاريخي تحقيق سان ڀيٽڻ ضروري آهي.<ref name="Ghose2006"/> === سنڌو ماٿريءَ ۾ بازن سان شڪار (1852ع) === ''Falconry in the Valley of the Indus'' برٽن جو بازداري ۽ شڪار بابت ڪتاب آهي، جيڪو 1852ع ۾ لنڊن جي ناشر جان وان وورسٽ شايع ڪيو.<ref name="BurtonFalconry1852">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Falconry in the Valley of the Indus |publisher=John Van Voorst |location=London |year=1852 |language=en |url=https://archive.org/details/falconryinvalley00burt }}</ref> [[بازداري]] شڪاري پکين، خاص طور بازن ۽ شاهينن، کي تربيت ڏئي شڪار ڪرڻ جي روايتي فن کي چيو ويندو آهي. برٽن هن ڪتاب ۾ سنڌو ماٿريءَ جي بازداريءَ سان لاڳاپيل تجربن، شڪار جي طريقن ۽ شڪاري پکين بابت معلومات پيش ڪئي. ڪتاب سنڌ جي تاريخي سماج ۾ شڪار ۽ تفريحي سرگرمين جي مطالعي لاءِ مددگار ماخذ آهي. ان سان گڏ اهو برٽن جي دلچسپين جي وسعت کي پڻ ظاهر ڪري ٿو، ڇاڪاڻ ته سندس تحقيق صرف ٻولين، مذهب يا جاگرافيءَ تائين محدود نه هئي. === سنڌ جو ٻيهر سفر (1877ع) === [[فائل:Richard-Francis-Burton-by-Lock-&-Whitfield,-1876 (cropped).png|thumb|upright|رچرڊ فرانسس برٽن، 1876ع. انهيءَ عرصي ۾ هن سنڌ جو ٻيهر سفر ڪيو.]] برٽن سنڌ ڇڏڻ کان لڳ ڀڳ ٽن ڏهاڪن پوءِ 1875ع–1876ع جي سفر دوران پنهنجي گهرواري [[ازابيل برٽن]] سان گڏ سنڌ واپس آيو. هن سفر جا مشاهدا سندس ڪتاب ''Sind Revisited: With Notices of the Anglo-Indian Army; Railroads; Past, Present, and Future, etc.'' ۾ شامل آهن، جيڪو 1877ع ۾ لنڊن مان رچرڊ بينٽلي اينڊ سن ٻن جلدن ۾ شايع ڪيو.<ref name="Burton1877"/> ڪتاب جو عنوان سنڌيءَ ۾ '''سنڌ جو ٻيهر سفر: اينگلو-انڊين فوج، ريلوي، ماضي، حال ۽ مستقبل بابت احوال''' ترجمو ڪري سگهجي ٿو. برٽن هن ڪتاب ۾ سنڌ جي پنهنجي اڳوڻي تجربن کي نئين سفر دوران ڏٺل حالتن سان ڀيٽيو. سندس مشاهدي ۾ شهرن جي ترقي، آمدرفت، ريلوي، فوجي انتظام ۽ سماجي تبديليون شامل هيون. ==== سنڌ جي شهرن جو احوال ==== ''Sind Revisited'' ۾ [[ڪراچي]]، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۽ سنڌ جي ٻين شهرن ۽ علائقن جو ذڪر ملي ٿو. ڪتاب ۾ [[ڪوٽڙي]]، [[سيوهڻ]]، [[روهڙي]]، [[سکر]]، [[شڪارپور]]، [[خيرپور ميرس|خيرپور]] ۽ سنڌو درياهه سان لاڳاپيل سفرن جا احوال پڻ موجود آهن.<ref name="Burton1877"/> برٽن انهن هنڌن جي جاگرافيائي حالتن، تاريخي اهميت، آمدرفت ۽ ماڻهن جي سماجي زندگيءَ بابت پنهنجا مشاهدا پيش ڪيا. هن خاص طور انهن تبديلين تي ڌيان ڏنو، جيڪي سندس پهرين سنڌ واري رهائش کان پوءِ برطانوي انتظام هيٺ آيون هيون. ==== ڪراچي ۽ حيدرآباد ==== برٽن جي ٻيهر سنڌ واري سفر ۾ ڪراچي ۽ حيدرآباد اهم موضوع آهن. ڪراچي بابت سندس لکڻين ۾ بندرگاهه واري شهر جي اهميت، آمدرفت ۽ برطانوي دور جي تبديل ٿيندڙ شهري حالتن جو ذڪر ملي ٿو. حيدرآباد بابت هن تاريخي ۽ سماجي ماحول، مقامي آبادي ۽ شهر جي اهميت تي تبصرا ڪيا.<ref name="Burton1877"/> اهي بيان اڻويهين صديءَ جي پوئين اڌ ۾ سنڌ جي شهري تاريخ جي مطالعي لاءِ هڪ همعصر ماخذ فراهم ڪن ٿا. ==== سنڌو درياهه ۽ ڦليلي ==== برٽن جي ڪتاب ۾ [[سنڌو درياهه]] سان لاڳاپيل سفرن ۽ آبي رستن جو احوال پڻ شامل آهي. ٻئي جلد ۾ [[ڦليلي واهه|ڦليلي]] جي رستي سفر ۽ [[ڪوٽڙي]] ڏانهن سنڌو درياهه ذريعي واپسيءَ بابت جدا عنوان موجود آهن.<ref name="Burton1877"/> انهن احوالن مان سنڌ جي درياهي آمدرفت، آبي جاگرافي ۽ سفر جي روايتي طريقن بابت معلومات حاصل ٿئي ٿي. ==== سنڌو ماٿريءَ جي ريلوي ==== ''Sind Revisited'' جو هڪ اهم موضوع برطانوي دور جي ريلوي ۽ آمدرفت جو نظام آهي. برٽن سنڌ ۾ ريلوي جي ترقي، ان جي موجوده حالت ۽ مستقبل بابت تبصرا ڪيا. هن ريلويءَ کي سنڌ جي شهرن، فوجي ضرورتن ۽ آمدرفت جي نظام سان لاڳاپيل تبديليءَ جي هڪ اهم صورت طور ڏٺو.<ref name="Burton1877"/> برٽن جي ريلوي بابت لکڻين کي ان دور جي برطانوي انتظامي ۽ فوجي مفادن جي پسمنظر ۾ پڻ پڙهڻ گهرجي. ==== اينگلو-انڊين فوج ==== ڪتاب جي مڪمل عنوان مان ئي ظاهر ٿئي ٿو ته برٽن سنڌ جي سفر سان گڏ برطانوي هندستان جي فوج بابت به لکيو. هن فوجي تنظيم، سپاهين، انتظامي ضرورتن ۽ برطانوي فوجي نظام جي مختلف پهلوئن بابت پنهنجا مشاهدا پيش ڪيا.<ref name="Burton1877"/> سندس اڳوڻي فوجي ملازمت سبب اهي تبصرا ذاتي تجربي سان پڻ لاڳاپيل هئا. ==== مذهبي برادريون ۽ سماجي لاڳاپا ==== برٽن پنهنجي ٻيهر سفر واري ڪتاب ۾ سنڌ جي مسلمانن ۽ هندن جي سماجي لاڳاپن، مذهبي روايتن ۽ باهمي تعلقن بابت پڻ لکيو. ڪتاب ۾ مذهبي تبديليءَ ۽ مختلف برادرين جي سماجي حيثيت بابت سندس بيان ملن ٿا.<ref name="Burton1877"/> انهن بيانن کي برٽن جي ذاتي مشاهدي ۽ نوآبادياتي دور جي مذهبي ۽ سماجي تعبيرن طور پڙهڻ ضروري آهي؛ انهن مان ڪنهن به برادريءَ بابت غيرجانبدار ۽ حتمي نتيجا اخذ نٿا ڪري سگهجن. ==== مقامي قصا، ڏندڪٿائون ۽ شاعري ==== ''Sind Revisited'' ۾ مقامي قصن، روايتن، شاعريءَ جي ترجمن ۽ مذهبي ڏندڪٿائن جا احوال پڻ موجود آهن. انهن ۾ «ستن بي سر نبين» بابت هڪ مقامي روايت جو ذڪر پڻ اچي ٿو.<ref name="Burton1877"/> اهڙا بيان سنڌ جي زباني روايتن بابت تاريخي مواد فراهم ڪن ٿا. البت ڏندڪٿائن ۽ مذهبي روايتن کي ثابت ٿيل تاريخي واقعن کان الڳ رکڻ گهرجي. ==== جان بُل جو ادبي ڪردار ==== برٽن پنهنجي ڪتاب ۾ '''مسٽر جان بُل''' (''Mr. John Bull'') نالي هڪ خيالي همسفر کي ادبي وسيلي طور استعمال ڪيو. هو هن ڪردار سان مخاطب ٿي مختلف واقعن، ماڻهن ۽ حالتن بابت تبصرا ڪندو آهي.<ref name="Burton1877"/> جان بُل برطانوي قومي شخصيت جي هڪ روايتي علامت پڻ آهي. ڪتاب ۾ هن ڪردار جي استعمال سان برٽن پنهنجي مشاهدن کي گفتگو ۽ طنزيه تبصرن جي صورت ۾ پيش ڪري سگهيو. ==== برطانوي حڪومت بابت برٽن جا رايا ==== ''Sind Revisited'' جي پڇاڙيءَ ۾ برٽن سنڌ ۾ برطانوي حڪومت جي اثرن بابت پنهنجي راءِ پيش ڪئي. هن صحت ۽ تعليم جي ڪجهه سهولتن ۾ سڌارن کي برطانوي راڄ جي مثبت اثرن طور بيان ڪيو.<ref name="Burton1877"/> بهرحال، اهو برٽن جو تاريخي ۽ سياسي موقف هو. سنڌ ۾ برطانوي قبضي، معاشي تبديلين، سياسي اختيارن جي منتقلي ۽ مقامي آباديءَ تي پوندڙ اثرن جو جامع جائزو وٺڻ لاءِ ٻين تاريخي ماخذن کي پڻ نظر ۾ رکڻ ضروري آهي. == سنڌ بابت تصنيفن ۽ مقالن جي تاريخوار فهرست == {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#174a73;color:#ffffff;" | سال ! style="background:#174a73;color:#ffffff;" | تصنيف يا مقالو ! style="background:#174a73;color:#ffffff;" | موضوع ! style="background:#174a73;color:#ffffff;" | اشاعت |- | style="background:#eaf3fb;" | 1847ع | ''Notes Relative to the Population of the Sind; and the Customs, Language, and Literature of the People'' | سنڌ جي آبادي، رسم و رواج، ٻولي ۽ ادب | ''Bombay Government Records''، نئون سلسلو، نمبر 17، حصو 2، ص 637–657 |- | style="background:#f0f7ed;" | 1848ع | ''Brief Notes Relative to the Division of Time, and Articles of Cultivation in Sind'' | وقت جي حساب، زراعت ۽ نشي جي طريقن بابت نوٽس | ''Bombay Government Records''، نئون سلسلو، نمبر 17، حصو 2، ص 613–636 |- | style="background:#fff3e5;" | 1849ع | ''A Grammar of the Jataki or Belochki Dialect'' | جتڪي يا بيلوچڪي لهجي جي گرامر | ''Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society''، جلد 3، شمارو 12، ص 84–125 |- | style="background:#f3eafa;" | 1849ع | ''A Grammar of the Multani Language'' | ملتاني ٻوليءَ جي گرامر | ابتدائي سوانحي ماخذن ۾ ذڪر؛ مڪمل اصل اشاعتي تفصيلن جي وڌيڪ تصديق گهربل |- | style="background:#eaf3fb;" | 1849ع | ''Notes and Remarks on Dr. Dorn's Chrestomathy of the Pushtu or Afghan Language'' | پشتو بابت تنقيدي لساني اڀياس | ساڳيو رسالو، جلد 3، شمارو 12، ص 58–69 |- | style="background:#f0f7ed;" | 1851ع | ''Scinde; or, The Unhappy Valley'' | سنڌ جو سفرنامو ۽ سماجي مشاهدا | رچرڊ بينٽلي، لنڊن؛ ٻه جلد |- | style="background:#fff3e5;" | 1851ع | ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' | سنڌ جي قومن، تاريخ، جاگرافي، ٻولين ۽ ثقافت جو مطالعو | ڊبليو. ايڇ. ايلن اينڊ ڪمپني، لنڊن |- | style="background:#f3eafa;" | 1852ع | ''Falconry in the Valley of the Indus'' | بازداري ۽ شڪار جون روايتون | جان وان وورسٽ، لنڊن |- | style="background:#eaf3fb;" | 1877ع | ''Sind Revisited'' | سنڌ جو ٻيهر سفر، ريلوي، فوج ۽ سماجي تبديليون | رچرڊ بينٽلي اينڊ سن، لنڊن؛ ٻه جلد |} == سنڌ جي تاريخ ۽ ادب ۾ برٽن جي اهميت == رچرڊ فرانسس برٽن جي سنڌ بابت تصنيفن جي اهميت ان ڪري آهي جو انهن ۾ اڻويهين صديءَ جي وچ ۽ پوئين اڌ ۾ سنڌ جي سماجي، لساني ۽ ثقافتي زندگيءَ بابت همعصر مواد محفوظ ٿيل آهي. سندس 1847ع ۽ 1848ع جون رپورٽون، 1849ع جا لساني مقالا، 1851ع ۽ 1852ع جا ڪتاب ۽ 1877ع جو سفرنامو گڏجي سنڌ بابت سندس تحقيق جي مختلف مرحلن کي ظاهر ڪن ٿا. سنڌ جي تاريخ ۽ ادب جي مطالعي ۾ برٽن جي ڪم مان خاص طور هيٺين موضوعن بابت مواد حاصل ٿئي ٿو: * اڻويهين صديءَ ۾ سنڌ جي آبادي ۽ سماجي بناوت؛ * سنڌي ٻولي، مقامي لهجا ۽ پاڙيسري ٻولين جا لاڳاپا؛ * سنڌ جي زباني روايتن، قصن ۽ شاعريءَ جا احوال؛ * مذهبي عقيدا، رسمون ۽ سماجي لاڳاپا؛ * سنڌ جي شهرن، درياهن ۽ آمدرفت جي تاريخ؛ * زراعت، شڪار ۽ بازداريءَ جون روايتون؛ * برطانوي قبضي کان پوءِ فوجي ۽ انتظامي تبديليون؛ * ريلوي ۽ جديد آمدرفت جي شروعاتي ترقي. سنڌي ادب جي محقق موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ برٽن کي شامل ڪيو ۽ سندس سنڌ بابت تصنيفن جو ذڪر ڪيو.<ref name="Jotwani1996"/> === تاريخي ماخذ طور حدون === برٽن جون لکڻيون پنهنجي دور بابت قيمتي معلومات فراهم ڪن ٿيون، پر انهن کي مڪمل طور غيرجانبدار يا حتمي ماخذ نٿو سمجهي سگهجي. برٽن برطانوي فوج ۽ سفارتي نظام سان لاڳاپيل هو. سندس ڪتابن ۾ سنڌ جي ماڻهن، قومن، مذهبي برادرين ۽ برطانوي انتظام بابت ذاتي رايا ۽ اڻويهين صديءَ جي يورپي سوچ جا اثر موجود آهن.<ref name="Ghose2006"/><ref name="Kennedy2005"/> انهيءَ ڪري جديد تحقيق ۾ سندس تصنيفن کي سنڌي، فارسي، اردو ۽ ٻين مقامي ماخذن سان ڀيٽي پڙهڻ ضروري آهي. برٽن جي ڪتابن جي تاريخي اهميت سندس هر نتيجي جي درست هجڻ ۾ نه، پر ان ڳالهه ۾ آهي ته انهن ۾ سنڌ جي هڪ مخصوص دور بابت مشاهدا، بيان ۽ معلومات محفوظ ٿيل آهن. == عربستان جو سفر ۽ حج (1853ع) == سنڌ ۽ هندستان ۾ رهائش دوران رچرڊ فرانسس برٽن عربي، فارسي، هندستاني ٻولين ۽ اسلامي روايتن بابت ڄاڻ حاصل ڪئي. انهيءَ مطالعي سندس عربستان جي سفر ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1853ع ۾ هن [[مدينو|مديني]] ۽ [[مڪو|مڪي]] جو سفر ڪيو ۽ [[حج]] جا مناسڪ ادا ڪيا.<ref name="Kennedy2005"/><ref name="Lovell1998"/> ان وقت مڪي ۽ مديني جي مقدس مذهبي علائقن ۾ غيرمسلمانن جي داخلا تي پابندي هئي. برٽن پنهنجي سڃاڻپ لڪائي مسلمان مسافر جي حيثيت سان سفر ڪيو. سندس هن سفر کي اڻويهين صديءَ جي يورپي سفرناما نگاريءَ ۾ خاص شهرت حاصل ٿي.<ref name="BurtonPilgrimage1855">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Personal Narrative of a Pilgrimage to El-Medinah and Meccah |volume=1–3 |publisher=Longman, Brown, Green, and Longmans |location=London |year=1855–1856 |language=en |url=https://www.gutenberg.org/ebooks/4657 }}</ref> === سفر جي تياري === برٽن عربستان جي سفر کان اڳ عربي ٻوليءَ، اسلامي عبادتن، مذهبي اصطلاحن، لباس، سماجي آداب ۽ سفر جي روايتن جو مطالعو ڪيو. هن هندستان ۾ رهڻ دوران حاصل ڪيل ٻولين ۽ مذهبي رسمن جي ڄاڻ کي سفر جي تياريءَ ۾ استعمال ڪيو. سندس مقصد صرف مقدس شهرن جو دورو ڪرڻ نه، پر انهن جي مذهبي، سماجي ۽ ثقافتي زندگيءَ جو تفصيلي مشاهدو پڻ هو.<ref name="Rice1990"/><ref name="BurtonPilgrimage1855"/> برٽن پنهنجي سفر ۾ مختلف وقتن تي فارسي نسل جي مسلمان مسافر ۽ درويش يا شيخ جهڙيون سڃاڻپون اختيار ڪيون. سندس سفرنامي موجب، هن اهڙي لباس ۽ طرزِ گفتگو اختيار ڪئي، جيڪا مقامي ماحول ۾ سندس غيرملڪي هجڻ کي لڪائڻ ۾ مددگار ٿي سگهي.<ref name="BurtonPilgrimage1855"/> === مصر کان عربستان تائين === 1853ع ۾ برٽن انگلينڊ مان نڪري [[مصر]] پهتو. هن [[اسڪندريه]] ۽ [[قاهره]] ۾ وقت گذاريو ۽ پوءِ [[سوئيز]] جي رستي [[ڳاڙهو سمنڊ|ڳاڙهي سمنڊ]] ڏانهن روانو ٿيو. سفر دوران هن مسلمان مسافرن، واپارين ۽ حج تي ويندڙ ماڻهن سان گڏ سفر ڪيو. عربستان پهچڻ کان پوءِ هن [[ينبع]] جي رستي مديني ڏانهن سفر جاري رکيو.<ref name="BurtonPilgrimage1855"/> برٽن پنهنجي سفرنامي ۾ قافلن، رهائش، کاڌي، سفر جي ڏکيائين، رستن ۽ مقامي ماڻهن جي رسم و رواج بابت تفصيلي احوال ڏنو. === مديني جو سفر === برٽن جولاءِ 1853ع ۾ مديني پهتو. هن شهر ۾ رهائش دوران [[مسجد نبوي]]، مذهبي زندگيءَ، زيارت جي روايتن ۽ شهر جي سماجي حالتن جو مشاهدو ڪيو. سندس سفرنامي ۾ مديني جي گهٽين، بازارن، رهائشي علائقن، مذهبي عمارتن ۽ مقامي ماڻهن بابت تفصيل ملن ٿا.<ref name="BurtonPilgrimage1855"/> هن مديني جي تاريخي ۽ مذهبي اهميت سان گڏ شهر جي جاگرافي ۽ آباديءَ بابت پڻ لکيو. برٽن جا اهي بيان اڻويهين صديءَ جي وچ ڌاري مديني جي شهري ۽ سماجي تاريخ جي مطالعي لاءِ هڪ همعصر سفرنامي جو مواد فراهم ڪن ٿا. === مڪي جو سفر ۽ حج جا مناسڪ === مديني کان پوءِ برٽن حج جي قافلي سان گڏ مڪي ڏانهن روانو ٿيو. سيپٽمبر 1853ع ۾ هو مڪي پهتو. هن [[ڪعبو|ڪعبي]] جو طواف ڪيو ۽ حج جي ٻين مناسڪن ۾ شرڪت ڪئي. پنهنجي سفرنامي ۾ هن [[مسجد الحرام]]، ڪعبي، [[صفا ۽ مروه]]، [[عرفات]]، [[مزدلفه]] ۽ [[منى]] بابت تفصيلي بيان پيش ڪيا.<ref name="BurtonPilgrimage1855"/> برٽن مذهبي عبادتن سان گڏ حج جي انتظام، حاجين جي آمدرفت، مختلف علائقن مان ايندڙ ماڻهن، بازارن، رهائش ۽ سماجي ماحول بابت پڻ لکيو. سندس سفرنامي جي هڪ خاص ڳالهه اها آهي ته هن مقدس شهرن کي صرف مذهبي مرڪزن طور نه، پر رهائشي، واپاري ۽ ثقافتي شهرن طور پڻ بيان ڪيو. === ڇا برٽن مڪي پهچندڙ پهريون غيرمسلمان يورپي هو؟ === برٽن کي ڪڏهن ڪڏهن مڪي ۾ داخل ٿيندڙ پهريون غيرمسلمان يورپي چيو ويندو آهي، پر اها دعويٰ تاريخي طور درست نه آهي. هن کان اڳ اطالوي مسافر [[لودووڪو دي وارٿيما]] سورهين صديءَ جي شروعات ۾ مڪي پهتو هو. سوئس محقق [[يوهان لڊوگ برڪهارٽ]] پڻ 1814ع ۾ مڪي جو سفر ڪيو ۽ 1815ع ۾ حج ادا ڪيو.<ref name="Burckhardt1829">{{cite book |last=Burckhardt |first=John Lewis |title=Travels in Arabia: Comprehending an Account of Those Territories in Hedjaz Which the Mohammedans Regard as Sacred |publisher=Henry Colburn |location=London |year=1829 |language=en }}</ref> انهيءَ ڪري برٽن جي اهميت مڪي پهچندڙ پهريون غيرمسلمان هجڻ ۾ نه، پر سندس سفرنامي جي تفصيل، مشاهدي جي انداز ۽ يورپي پڙهندڙن ۾ ان جي اثر ۾ آهي. === سفرنامي جي اشاعت === برٽن عربستان جي سفر بابت ''Personal Narrative of a Pilgrimage to El-Medinah and Meccah'' (مديني ۽ مڪي جي زيارت جو ذاتي سفرنامو) لکيو. هي ڪتاب 1855ع ۽ 1856ع ۾ ٽن جلدن ۾ شايع ٿيو ۽ سندس مشهور تصنيفن مان هڪ بڻيو.<ref name="BurtonPilgrimage1855"/> ڪتاب ۾ عربستان جي جاگرافي، مذهبي زندگي، قافلن، سماجي روايتن، مقامي ماڻهن ۽ سفر جي مشڪلاتن بابت تفصيلي احوال موجود آهي. برٽن جي سفرنامي کي اڻويهين صديءَ جي عربستان بابت يورپي علمي ادب ۾ اهم جاءِ حاصل ٿي، جيتوڻيڪ ان ۾ سندس ذاتي رايا ۽ ان دور جون ثقافتي تعبيرون پڻ شامل آهن.<ref name="Kennedy2005"/> === سفر سان لاڳاپيل تڪراري دعوائون === برٽن جي حج واري سفر بابت ڪجهه سوانحي ڪتابن ۾ اهڙا قصا ملن ٿا، جن ۾ سندس سڃاڻپ ظاهر ٿيڻ جي خطري ۽ مبينا تشدد جو ذڪر ڪيو ويو آهي. انهن مان هڪ دعويٰ اها آهي ته هن پنهنجي سڃاڻپ بچائڻ لاءِ ڪنهن ماڻهوءَ کي قتل ڪيو. اهڙي واقعي جي آزاد ۽ قابلِ اعتماد تاريخي تصديق موجود نه آهي؛ برٽن پاڻ به اهڙي الزام کي رد ڪيو هو.<ref name="Lovell1998"/><ref name="Rice1990"/> تنهنڪري هن دعويٰ کي ثابت ٿيل واقعي بدران برٽن جي زندگيءَ سان لاڳاپيل هڪ غيرتصديق ٿيل روايت طور سمجهڻ گهرجي. == صوماليا ۽ هرر جون مهمون (1854ع–1855ع) == [[فائل:Old City (Jugal) Top view of Jugol 10.jpg|thumb|260px|[[هرر]] جي تاريخي قلعي بند شهر جو مٿان کان منظر، جنهن جو رچرڊ فرانسس برٽن 1855ع ۾ دورو ڪيو.]] عربستان جي سفر کان پوءِ برٽن جي دلچسپي آفريڪا جي اتر اوڀر وارن علائقن ڏانهن وڌي. هن [[صوماليا]]، [[جبوتي]] ۽ موجوده [[ايٿوپيا]] جي اوڀر وارن علائقن ۾ سفر ۽ تحقيق ڪئي. انهن سفرن ۾ [[هرر]] جو دورو سندس اهم ڪاميابين مان هڪ هو. برٽن پنهنجي سفرن جا احوال ''First Footsteps in East Africa'' نالي ڪتاب ۾ شايع ڪيا.<ref name="BurtonFirstFootsteps1856">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=First Footsteps in East Africa; or, An Exploration of Harar |publisher=Longman, Brown, Green, and Longmans |location=London |year=1856 |language=en }}</ref> === مهم جو پسمنظر === اڻويهين صديءَ جي وچ ڌاري يورپي جاگرافيدانن ۽ برطانوي اختيارين کي اوڀر آفريڪا جي اندرين علائقن بابت محدود سڌي ڄاڻ هئي. برٽن کي هن علائقي جي ٻولين، واپاري رستن، شهرن، سياسي حالتن ۽ جاگرافيءَ بابت معلومات گڏ ڪرڻ ۾ دلچسپي هئي. انهيءَ سلسلي ۾ هن [[عدن]] کي پنهنجي سفرن جو هڪ اهم مرڪز بڻايو.<ref name="Rice1990"/> === زيلع کان هرر تائين === 1854ع جي آخر ۾ برٽن [[زيلع]] کان هرر ڏانهن روانو ٿيو. سندس سفر ۾ مقامي رهنمائن، مترجمن، قافلي جي ماڻهن ۽ ٻين مددگارن جو اهم ڪردار هو. هو جنوري 1855ع ۾ هرر پهتو، جيڪو ان وقت هڪ اهم اسلامي، واپاري ۽ ثقافتي شهر هو.<ref name="BurtonFirstFootsteps1856"/> برٽن شهر جي حڪمران، بازارن، مذهبي زندگي، آبادي ۽ واپاري لاڳاپن بابت معلومات گڏ ڪئي. هن هرر جي سماجي ۽ سياسي حالتن کي پنهنجي سفرنامي ۾ بيان ڪيو ۽ شهر جي اهميت کي يورپي پڙهندڙن تائين پهچايو. === هرر پهچڻ جي تاريخي اهميت === برٽن کي عام طور هرر ۾ داخل ٿيندڙ اوائلي يورپي سياحن مان هڪ طور ياد ڪيو ويندو آهي. بهرحال، هرر اڳ ئي مقامي ۽ علائقائي مسلمان واپارين، عالمن ۽ مسافرن جي ڄاتل سڃاتل شهرن مان هو. تنهنڪري برٽن جي سفر کي شهر جي «دريافت» چوڻ بدران هڪ يورپي مسافر جي دستاويزي دوري طور بيان ڪرڻ وڌيڪ درست آهي. برٽن جي هرر بابت لکڻين جي اهميت سندس مشاهدي، جاگرافيائي بيان ۽ ان دور جي شهر بابت محفوظ ڪيل معلومات ۾ آهي.<ref name="Ghose2006"/> === بربرا واري مهم === 1855ع ۾ برٽن ٻين يورپي مهم جوئن سان گڏ [[بربرا]] واري علائقي ۾ هڪ نئين مهم ۾ شامل ٿيو. هن مهم ۾ [[جان هيننگ اسپيڪ]]، ليفٽيننٽ جي. اي. هرن ۽ وليم اسٽرويان پڻ شامل هئا. مهم دوران سندن ڪئمپ تي هٿياربند حملو ٿيو. وليم اسٽرويان مارجي ويو، جڏهن ته برٽن ۽ اسپيڪ زخمي ٿيا.<ref name="McLynn1990"/><ref name="Lovell1998"/> === برٽن جي چهري تي زخم === بربرا واري حملي دوران هڪ نيزو برٽن جي چهري مان گذريو ۽ کيس سخت زخم رسيو. هن زخم جو نشان سندس چهري تي باقي زندگي موجود رهيو. سندس پوءِ واري تصويرن ۽ سوانحي احوالن ۾ انهيءَ زخم جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Rice1990"/> حملي کان پوءِ مهم ختم ٿي وئي ۽ بچيل مهم جو واپس موٽيا. === پهريان قدم اوڀر آفريڪا ۾ === 1856ع ۾ برٽن ''First Footsteps in East Africa; or, An Exploration of Harar'' (اوڀر آفريڪا ۾ پهريان قدم، يا هرر جي ڳولا) شايع ڪيو. ڪتاب ۾ زيلع، هرر، صومالي علائقن، مقامي ماڻهن، ٻولين، واپار، مذهبي زندگي ۽ سفر جي حالتن بابت معلومات شامل آهي.<ref name="BurtonFirstFootsteps1856"/> هي ڪتاب برٽن جي آفريڪي سفرنامن جي سلسلي ۾ اهم جاءِ رکي ٿو. ان جي باوجود، مقامي ماڻهن ۽ سماجي گروهن بابت سندس ڪجهه بيان نوآبادياتي دور جي تعصبن کان آزاد نه آهن؛ تنهنڪري انهن کي جديد آفريڪي تاريخ ۽ انسانيات جي تحقيق سان ڀيٽڻ ضروري آهي. == ڪريميا جي جنگ سان لاڳاپو == 1850ع واري ڏهاڪي ۾ برٽن جي فوجي زندگيءَ جو هڪ ٻيو مرحلو [[ڪريميا جي جنگ]] سان لاڳاپيل هو. هن [[بيشي بازوق]] (''Bashi-bazouks'') نالي عثماني غيرباقاعده فوجي دستن سان لاڳاپيل ذميوارين ۾ حصو ورتو. اهي دستا عثماني فوجي نظام جو حصو هئا، پر سندن تنظيم ۽ نظم و ضبط باقاعده فوج کان مختلف هو.<ref name="Wright1906"/><ref name="McLynn1990"/> برٽن جي هن فوجي وابستگيءَ جو عرصو نسبتاً مختصر رهيو. انتظامي اختلافن ۽ تنظيم سان لاڳاپيل مسئلن سبب سندس خدمتون ڊگهي عرصي تائين جاري نه رهيون. سندس فوجي زندگيءَ ۾ هندستان ۽ سنڌ جي ملازمت کان پوءِ هي مرحلو اهم هو، ڇاڪاڻ ته ان کان پوءِ سندس ڌيان وڏي پيماني تي جاگرافيائي سفرن ۽ تحقيق ڏانهن وڌيو. == آفريڪا جي وڏين ڍنڍن جي ڳولا (1856ع–1859ع) == [[فائل:Lake Tanganyika.jpg|thumb|[[ڍنڍ ٽانگانيڪا]]، جنهن تائين برٽن ۽ اسپيڪ جي مهم فيبروري 1858ع ۾ پهتي.]] 1850ع واري ڏهاڪي ۾ آفريڪا جي اندروني جاگرافي ۽ [[نيل درياهه]] جي سرچشمي بابت يورپي جاگرافيدانن ۾ وڏي دلچسپي هئي. برٽن ۽ [[جان هيننگ اسپيڪ]] اوڀر آفريڪا جي اندرين علائقن ڏانهن هڪ مهم ڪئي، جنهن جو مقصد وڏين ڍنڍن، واپاري رستن ۽ نيل درياهه جي سرچشمي بابت معلومات حاصل ڪرڻ هو.<ref name="BurtonLakeRegions1860">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=The Lake Regions of Central Africa: A Picture of Exploration |volume=1–2 |publisher=Longman, Green, Longman, and Roberts |location=London |year=1860 |language=en }}</ref> === رائل جاگرافيائي سوسائٽيءَ جي مدد === برٽن جي آفريڪي مهم کي [[رائل جاگرافيائي سوسائٽي]] جي حمايت حاصل هئي. مهم ۾ برٽن اڳواڻ ۽ اسپيڪ سندس ساٿي هو. ٻنهي کي جاگرافيائي مشاهدي، سفر، رستن جي سڃاڻپ ۽ آفريڪا جي اندرين علائقن بابت معلومات گڏ ڪرڻ جي ذميواري هئي.<ref name="McLynn1990"/> ان وقت يورپي نقشن ۾ آفريڪا جي ڪيترن اندرين علائقن بابت معلومات نامڪمل هئي، جيتوڻيڪ اهي علائقا مقامي آباديءَ، واپارين ۽ مسافرن کي اڳ ئي ڄاتل هئا. === زنجبار کان اندروني آفريڪا ڏانهن === مهم جو اهم سامونڊي مرڪز [[زنجبار]] هو. برٽن ۽ اسپيڪ اوڀر آفريڪا جي ساحلي علائقي کان اندرين حصن ڏانهن روانا ٿيا. سندن سفر ۾ آفريڪي رهنمائن، باربردارن، واپارين، مترجمن ۽ قافلي جي ٻين ماڻهن اهم ڪردار ادا ڪيو. مقامي رستن، پاڻيءَ جي هنڌن، رهائش ۽ واپار بابت انهن ماڻهن جي ڄاڻ کان سواءِ اهڙو سفر ممڪن نه هو.<ref name="BurtonLakeRegions1860"/> === سيدي مبارڪ بمبئي ۽ مقامي ساٿي === [[سيدي مبارڪ بمبئي]] اوڀر آفريڪا جي مشهور رهنمائن مان هڪ هو، جنهن برٽن ۽ اسپيڪ جي مهم ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هو اڳتي هلي آفريڪا جي ٻين يورپي مهمن سان پڻ لاڳاپيل رهيو. برٽن ۽ اسپيڪ جي مهم جي تاريخ کي صرف ٻن يورپي سياحن جي ڪاميابيءَ طور پيش ڪرڻ نامڪمل آهي، ڇاڪاڻ ته ان ۾ مقامي آفريڪي ماڻهن جي ڄاڻ، محنت ۽ رهنمائي بنيادي اهميت رکي ٿي.<ref name="Jeal2011">{{cite book |last=Jeal |first=Tim |title=Explorers of the Nile: The Triumph and Tragedy of a Great Victorian Adventure |publisher=Yale University Press |location=New Haven |year=2011 |language=en |isbn=978-0-300-14935-7 }}</ref> === سفر جون ڏکيائون === آفريڪا جي اندروني سفر دوران برٽن ۽ اسپيڪ کي بيمارين، ٿڪاوٽ، موسمي حالتن، رسد جي مسئلن ۽ ٻين ڏکيائين کي منهن ڏيڻو پيو. ٻئي مهم جو مختلف وقتن تي سخت بيمار ٿيا. انهن حالتن سندن سفر جي رفتار ۽ جاگرافيائي مشاهدي جي صلاحيت تي اثر وڌو.<ref name="BurtonLakeRegions1860"/> مهم جي ڪاميابيءَ ۾ مقامي ماڻهن جي مدد، رستن بابت معلومات ۽ قافلي جي تنظيم اهم هئي. == ڍنڍ ٽانگانيڪا تائين پهچڻ (1858ع) == فيبروري 1858ع ۾ برٽن ۽ اسپيڪ جي مهم [[ڍنڍ ٽانگانيڪا]] تائين پهتي. هيءَ اوڀر آفريڪا جي وڏين ڍنڍن مان هڪ آهي ۽ موجوده تنزانيا، ڪانگو جي جمهوري جمهوريه، برونڊي ۽ زامبيا جي سرحدي علائقن سان لاڳاپيل آهي. برٽن ۽ اسپيڪ يورپي جاگرافيائي ادب ۾ ڍنڍ بابت تفصيلي مشاهدا پيش ڪندڙ اوائلي مهم جوئن مان هئا.<ref name="BurtonLakeRegions1860"/> === ڍنڍ جي جاگرافي === برٽن ڍنڍ ٽانگانيڪا جي پاڻيءَ، ڀرپاسي جي زمين، آباديءَ ۽ سفر جي رستن بابت معلومات گڏ ڪئي. هن ڍنڍ جي اهميت کي نيل درياهه جي سرچشمي بابت هلندڙ بحث سان ڳنڍيو. بهرحال، ان وقت موجود معلومات جي بنياد تي ڍنڍ ۽ نيل درياهه جي آبي نظام جو صحيح لاڳاپو طئي ڪرڻ آسان نه هو. === مقامي ڄاڻ جي اهميت === ڍنڍ ٽانگانيڪا برٽن ۽ اسپيڪ جي اچڻ کان اڳ ئي مقامي ماڻهن، واپارين ۽ علائقائي مسافرن کي معلوم هئي. انهيءَ ڪري «ڍنڍ جي دريافت» وارو اصطلاح صرف يورپي نقشن ۽ جاگرافيائي علم ۾ ان جي داخلا جي مخصوص معنيٰ ۾ استعمال ڪري سگهجي ٿو. جديد تاريخي مطالعي ۾ مقامي آفريڪي آباديءَ جي اڳوڻي ڄاڻ ۽ سفرن ۾ سندن ڪردار کي تسليم ڪيو وڃي ٿو.<ref name="Jeal2011"/> == جان هيننگ اسپيڪ ۽ ڍنڍ وڪٽوريا == [[فائل:JH Speke.jpg|thumb|upright|[[جان هيننگ اسپيڪ]] (1827ع–1864ع)، جيڪو رچرڊ فرانسس برٽن سان گڏ آفريڪا جي مهم ۾ شامل هو ۽ پوءِ نيل درياهه جي سرچشمي بابت سندس اختلاف پيدا ٿيا.]] 1858ع ۾ برٽن ۽ اسپيڪ جي مهم دوران ٻنهي جي تحقيق جا رستا ڪجهه وقت لاءِ جدا ٿيا. برٽن جي بيماريءَ ۽ ٻين حالتن سبب اسپيڪ اتر طرف هڪ جدا سفر ڪيو ۽ آگسٽ 1858ع ۾ [[ڍنڍ وڪٽوريا]] تائين پهتو. اسپيڪ هن ڍنڍ کي برطانوي راڻي [[راڻي وڪٽوريا|وڪٽوريا]] جي نالي سان منسوب ڪيو.<ref name="Jeal2011"/> === نيل درياهه جي سرچشمي بابت اسپيڪ جو نظريو === اسپيڪ جو خيال هو ته ڍنڍ وڪٽوريا نيل درياهه جي اهم سرچشمن مان هڪ آهي. هن پنهنجي مشاهدي ۽ مقامي معلومات جي بنياد تي اهو نتيجو پيش ڪيو، جيتوڻيڪ ان وقت هن ڍنڍ مان نيل درياهه جي نڪرڻ واري رستي جو مڪمل سڌو مشاهدو نه ڪيو هو. برٽن اسپيڪ جي نتيجي کي فوري طور قبول نه ڪيو ۽ وڌيڪ ثبوتن جي ضرورت تي زور ڏنو.<ref name="McLynn1990"/><ref name="Jeal2011"/> === برٽن ۽ اسپيڪ جو اختلاف === برٽن ۽ اسپيڪ جي وچ ۾ اختلاف جا ڪيترائي سبب هئا، جن ۾ نيل درياهه جي سرچشمي بابت مختلف نظريا، مهم جي اڳواڻي، علمي شهرت ۽ دريافتن جو اعزاز شامل هئا. اسپيڪ جي انگلينڊ واپسيءَ کان پوءِ سندس نتيجن کي وڏي توجهه ملي. برٽن ان ڳالهه تي ناراض ٿيو ته سندس خيال ۾ مهم جي گڏيل ڪم ۽ اڳواڻيءَ کي مناسب اهميت نه ڏني وئي هئي.<ref name="McLynn1990"/> اختلاف آهستي آهستي علمي بحث کان ذاتي ۽ عوامي تڪرار ۾ تبديل ٿي ويو. === ٻي آفريڪي مهم === اسپيڪ پوءِ [[جيمس آگسٽس گرانٽ]] سان گڏ اوڀر آفريڪا جي هڪ ٻي مهم ڪئي. هن مهم دوران اسپيڪ ڍنڍ وڪٽوريا جي اترئين حصي ۽ نيل درياهه سان ان جي لاڳاپي بابت وڌيڪ معلومات حاصل ڪئي. 1862ع ۾ هن ڍنڍ وڪٽوريا مان نڪرندڙ پاڻيءَ جي رستي جو مشاهدو ڪيو، جنهن سندس اڳوڻي نظريي کي وڌيڪ مضبوط ڪيو.<ref name="Jeal2011"/> == نيل درياهه جي سرچشمي بابت بحث == [[نيل درياهه]] جي سرچشمي بابت سوال اڻويهين صديءَ جي جاگرافيائي تحقيق جي اهم مسئلن مان هڪ هو. برٽن، اسپيڪ ۽ ٻين محققن وٽ ان بابت مختلف نظريا هئا. برٽن وڌيڪ احتياط سان جاگرافيائي ثبوت گڏ ڪرڻ جو حامي هو، جڏهن ته اسپيڪ ڍنڍ وڪٽوريا کي نيل درياهه جي اهم سرچشمي طور پيش ڪيو.<ref name="Jeal2011"/> === علمي بحث جي تياري === 1864ع ۾ برٽن ۽ اسپيڪ جي وچ ۾ نيل درياهه جي سرچشمي بابت هڪ عوامي علمي بحث ٿيڻ جو امڪان هو. ٻنهي جي اختلافن سبب اهو بحث وڏي دلچسپيءَ جو موضوع بڻجي چڪو هو. پر بحث کان ٿورو اڳ اسپيڪ جي وفات ٿي وئي. === اسپيڪ جي وفات (1864ع) === جان هيننگ اسپيڪ 15 سيپٽمبر 1864ع تي انگلينڊ ۾ شڪار دوران بندوق جي گولي لڳڻ سبب فوت ٿيو. سرڪاري جاچ ۾ سندس موت کي حادثاتي قرار ڏنو ويو، جيتوڻيڪ پوءِ جي ڪجهه سوانحي بحثن ۾ واقعي جي حالتن بابت سوال اٿاريا ويا.<ref name="Jeal2011"/><ref name="McLynn1990"/> اسپيڪ جي وفات سبب برٽن ۽ اسپيڪ جي وچ ۾ طئي ٿيل عوامي بحث ٿي نه سگهيو. === جديد جاگرافيائي سمجهاڻي === جديد جاگرافيءَ موجب ڍنڍ وڪٽوريا [[اڇي نيل]] جي آبي نظام جو اهم ذريعو آهي. تنهن هوندي به نيل درياهه جي سڀ کان پري سرچشمي جي سڃاڻپ وڌيڪ پيچيده سوال آهي، ڇاڪاڻ ته ڍنڍ وڪٽوريا ۾ ڪيترائي درياهه ڇوڙ ڪن ٿا. انهيءَ ڪري اسپيڪ جي نتيجي کي نيل جي آبي نظام بابت هڪ اهم تاريخي اڳڀرائي طور سمجهڻ گهرجي، نه ته نيل جي سڀني سرچشمن بابت آخري ۽ مڪمل وضاحت طور. == آفريڪا جي ڍنڍن بابت برٽن جو ڪتاب == 1860ع ۾ برٽن ''The Lake Regions of Central Africa: A Picture of Exploration'' (وچ آفريڪا جي ڍنڍن وارا علائقا: ڳولا جي هڪ تصوير) ٻن جلدن ۾ شايع ڪيو. هي ڪتاب سندس آفريڪي مهم، سفر جي رستن، ڍنڍ ٽانگانيڪا، مقامي آبادي، واپار، جاگرافي ۽ سفر جي ڏکيائين بابت تفصيلي احوال تي ٻڌل آهي.<ref name="BurtonLakeRegions1860"/> ڪتاب ۾ برٽن آفريڪا جي سماجي ۽ ثقافتي زندگيءَ بابت پڻ لکيو، پر سندس ڪجهه تبصرا اڻويهين صديءَ جي يورپي نسلي ۽ نوآبادياتي سوچ جي اثر هيٺ هئا. انهيءَ ڪري جديد تاريخي تحقيق ۾ سندس ڪتاب کي همعصر سفرنامي ۽ نوآبادياتي علمي دستاويز ٻنهي حيثيتن سان پڙهيو وڃي ٿو.<ref name="Ghose2006"/> == آفريڪي مهمن جي تاريخي اهميت == برٽن جون آفريڪي مهمون يورپي جاگرافيائي تحقيق جي تاريخ ۾ اهم آهن. هن هرر، صومالي علائقن، اوڀر آفريڪا جي واپاري رستن ۽ ڍنڍ ٽانگانيڪا بابت تفصيلي معلومات شايع ڪئي. انهن سفرن سان گڏ برٽن ۽ اسپيڪ جي وچ ۾ نيل درياهه جي سرچشمي بابت اختلاف به جاگرافيائي تحقيق جي تاريخ جو مشهور واقعو بڻيو. جديد مطالعي ۾ انهن مهمن جي اهميت کي مقامي آفريڪي رهنمائن، مترجمن، باربردارن، واپارين ۽ ڄاڻ رکندڙ ماڻهن جي ڪردار کان الڳ نٿو ڪري سگهجي. === اهم سفرن جي تاريخوار فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#174a73;color:white;" | سال ! style="background:#174a73;color:white;" | سفر يا واقعو ! style="background:#174a73;color:white;" | هنڌ ! style="background:#174a73;color:white;" | تاريخي اهميت |- | style="background:#eaf3fb;" | 1853ع | عربستان جو سفر ۽ حج | مصر، مدينو ۽ مڪو | مقدس شهرن جي مذهبي ۽ سماجي زندگيءَ بابت تفصيلي سفرنامو |- | style="background:#edf6eb;" | 1854ع–1855ع | صومالي علائقن جي مهم | زيلع ۽ هرر | اوڀر آفريڪا جي شهرن، ٻولين ۽ واپاري رستن بابت تحقيق |- | style="background:#fff1e2;" | 1855ع | بربرا واري مهم | بربرا | هٿياربند حملي ۾ برٽن زخمي ٿيو ۽ مهم ختم ٿي |- | style="background:#f3eafa;" | 1855ع–1856ع | ڪريميا جي جنگ سان لاڳاپيل فوجي خدمت | عثماني فوجي انتظام سان لاڳاپيل علائقا | بيشي بازوق دستن سان فوجي وابستگي |- | style="background:#eaf3fb;" | 1856ع–1859ع | اوڀر آفريڪا جي اندروني مهم | زنجبار ۽ اندروني آفريڪا | آفريڪا جي وڏين ڍنڍن ۽ نيل جي سرچشمي بابت تحقيق |- | style="background:#edf6eb;" | 1858ع | ڍنڍ ٽانگانيڪا تائين پهچڻ | ڍنڍ ٽانگانيڪا | يورپي جاگرافيائي ادب ۾ ڍنڍ بابت تفصيلي مشاهدا |- | style="background:#fff1e2;" | 1858ع | اسپيڪ جو ڍنڍ وڪٽوريا تائين سفر | ڍنڍ وڪٽوريا | نيل جي سرچشمي بابت اسپيڪ جو نظريو |- | style="background:#f3eafa;" | 1864ع | برٽن ۽ اسپيڪ جي طئي ٿيل بحث جو نه ٿيڻ | انگلينڊ | اسپيڪ جي اوچتي وفات سبب علمي بحث ملتوي ٿي ويو |} == عربستان ۽ آفريڪا بابت اهم تصنيفون == {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#22577a;color:white;" | سال ! style="background:#22577a;color:white;" | ڪتاب ! style="background:#22577a;color:white;" | سنڌي عنوان ! style="background:#22577a;color:white;" | موضوع |- | 1855ع–1856ع | ''Personal Narrative of a Pilgrimage to El-Medinah and Meccah'' | '''مديني ۽ مڪي جي زيارت جو ذاتي سفرنامو''' | حج، عربستان، اسلامي روايتون ۽ مقدس شهرن جي زندگي |- | 1856ع | ''First Footsteps in East Africa; or, An Exploration of Harar'' | '''اوڀر آفريڪا ۾ پهريان قدم، يا هرر جي ڳولا''' | صوماليا، هرر، مقامي سماج ۽ واپاري رستا |- | 1860ع | ''The Lake Regions of Central Africa: A Picture of Exploration'' | '''وچ آفريڪا جي ڍنڍن وارا علائقا: ڳولا جي هڪ تصوير''' | ڍنڍ ٽانگانيڪا، اوڀر آفريڪا ۽ جاگرافيائي تحقيق |} == آمريڪا جو سفر (1860ع) == آفريڪا جي مهمن کان پوءِ رچرڊ فرانسس برٽن 1860ع ۾ [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] جو سفر ڪيو. هن سفر ۾ سندس خاص دلچسپي آمريڪا جي اولهه وارن علائقن، مقامي آباديءَ، مذهبي تحريڪن ۽ [[مورمن ازم|مورمن]] برادريءَ جي سماجي ۽ مذهبي زندگيءَ سان هئي.<ref name="BurtonCitySaints1861">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=The City of the Saints, and Across the Rocky Mountains to California |publisher=Longman, Green, Longman, and Roberts |location=London |year=1861 |language=en |url=https://archive.org/search?query=Richard+Francis+Burton+City+of+the+Saints+1861 }}</ref> برٽن آمريڪا جي اوڀر وارن علائقن کان اولهه ڏانهن سفر ڪندي [[راڪي جبل]] پار ڪيا ۽ [[يوٽا]] جي گاديءَ واري شهر [[سالٽ ليڪ سٽي]] پهتو. ان کان پوءِ هن [[ڪيليفورنيا]] جو پڻ دورو ڪيو. === سالٽ ليڪ سٽي ۽ مورمن برادري === سالٽ ليڪ سٽي ۾ برٽن مورمن مذهبي تحريڪ جي اڳواڻن، عقيدن، سماجي تنظيم ۽ گهريلو زندگيءَ بابت معلومات گڏ ڪئي. هن [[برگهم ينگ]] سان ملاقات ڪئي، جيڪو ان وقت [[چرچ آف جيسس ڪرائسٽ آف ليٽر ڊي سينٽس]] جو صدر ۽ مورمن برادريءَ جو اهم اڳواڻ هو.<ref name="BurtonCitySaints1861"/> برٽن مورمن برادريءَ جي مذهبي عقيدن، اجتماعي زندگيءَ، گهڻ زاليت جي رواج ۽ آمريڪي سماج سان سندن لاڳاپن بابت تفصيلي مشاهدا پيش ڪيا. هن برادريءَ جي ڪجهه روايتن بابت تنقيدي تبصرا ڪيا، پر ساڳئي وقت ٻين يورپي ليکڪن جي ڀيٽ ۾ ان جي عقيدن ۽ سماجي نظام کي سمجهڻ جي ڪوشش پڻ ڪئي.<ref name="Rice1990"/> === راڪي جبلن کان ڪيليفورنيا تائين === برٽن پنهنجي سفر دوران آمريڪا جي اولهه وارن علائقن جي جاگرافي، آمدرفت، رهائش، واپاري رستن ۽ آبادڪاريءَ بابت معلومات گڏ ڪئي. هن زميني سفر جي مشڪلاتن، رستن جي حالتن ۽ ان دور جي آمريڪي سماج بابت مشاهدا لکيا. سندس سفر ان زماني ۾ ٿيو، جڏهن آمريڪا جي اولهه طرف آبادڪاري، مقامي آمريڪي قومن جي زمينن تي قبضي ۽ سياسي توسيع جو عمل جاري هو. برٽن جا بيان انهيءَ تاريخي پسمنظر ۾ پڙهڻ گهرجن. === بزرگن جو شهر (1861ع) === 1861ع ۾ برٽن پنهنجي آمريڪي سفر بابت ڪتاب ''The City of the Saints, and Across the Rocky Mountains to California'' شايع ڪيو. ڪتاب جو سنڌي عنوان '''بزرگن جو شهر ۽ راڪي جبلن کان ڪيليفورنيا تائين''' ترجمو ڪري سگهجي ٿو. هن تصنيف ۾ مورمن برادريءَ جي تاريخ، عقيدن، سماجي زندگيءَ، سالٽ ليڪ سٽي ۽ آمريڪا جي اولهه وارن علائقن بابت تفصيلي مواد موجود آهي.<ref name="BurtonCitySaints1861"/> هي ڪتاب اڻويهين صديءَ جي آمريڪي مذهبي ۽ سماجي تاريخ بابت برٽن جي اهم سفرنامن مان هڪ آهي. == ازابيل ارنڊيل سان شادي == [[فائل:Isabel Burton-1861.jpg|thumb|upright|[[ازابيل برٽن]] (1831ع–1896ع)، رچرڊ فرانسس برٽن جي گهرواري، ليکڪا ۽ سندس زندگيءَ بابت اهم سوانحي ماخذن مان هڪ. 1861ع ۾ ٺاهيل تصوير.]] رچرڊ فرانسس برٽن 22 جنوري 1861ع تي [[ازابيل برٽن|ازابيل ارنڊيل]] (''Isabel Arundell'') سان شادي ڪئي.<ref name="Lovell1998"/><ref name="Wright1906"/> ازابيل جو جنم 1831ع ۾ ٿيو. هوءَ هڪ انگريز رومن ڪيٿولڪ خاندان سان تعلق رکندي هئي ۽ اڳتي هلي سفرناما نگار، ليکڪا ۽ برٽن جي زندگيءَ جي سوانح نگار طور مشهور ٿي. === ملاقات ۽ شاديءَ جو پسمنظر === برٽن ۽ ازابيل جي پهرين ملاقات 1850ع واري ڏهاڪي ۾ ٿي هئي. ٻنهي جي شاديءَ ۾ ڪجهه وقت لڳو، جنهن جا سبب خانداني، مذهبي ۽ سماجي حالتن سان لاڳاپيل هئا. برٽن جي غيرروايتي زندگيءَ، مسلسل سفرن ۽ مذهبي موضوعن بابت سندس خيالن سبب هن شاديءَ بابت خاندانن ۾ تحفظات موجود هئا.<ref name="Lovell1998"/> ان جي باوجود ٻنهي شادي ڪئي ۽ ازابيل پنهنجي مڙس جي سفارتي ۽ ادبي زندگيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. === ازدواجي زندگي ۽ گڏيل سفر === ازابيل برٽن پنهنجي مڙس سان گڏ مختلف ملڪن ۾ رهي ۽ ڪيترن سفرن ۾ سندس ساٿ ڏنو. هن برٽن جي سفارتي مقررين دوران گهريلو انتظام، سماجي ملاقاتن ۽ سفرن جي تنظيم ۾ مدد ڪئي. ازابيل پنهنجي لکڻين ۾ انهن ملڪن جي سماجي زندگيءَ، مذهبي روايتن ۽ سفر جي تجربن بابت تفصيل محفوظ ڪيا.<ref name="IsabelInnerLife1893">{{cite book |last=Burton |first=Isabel |title=The Life of Captain Sir Richard F. Burton |volume=1–2 |publisher=Chapman and Hall |location=London |year=1893 |language=en }}</ref> برٽن ۽ ازابيل کي ڪو اولاد نه ٿيو. === مذهبي اختلاف === ازابيل رومن ڪيٿولڪ مذهب سان گهري وابستگي رکندي هئي، جڏهن ته برٽن جا مذهبي خيال پيچيده ۽ غيرروايتي هئا. برٽن اسلام، عيسائيت، هندومت ۽ ٻين مذهبي روايتن جو مطالعو ڪيو، پر سندس ذاتي مذهبي سڃاڻپ بابت سوانح نگارن ۾ اختلاف موجود آهن.<ref name="Kennedy2005"/><ref name="Rice1990"/> انهيءَ ڪري برٽن کي بنا واضح ثبوت جي ڪنهن هڪ مذهب جو مستقل پيروڪار قرار ڏيڻ مناسب نه آهي. == برطانوي سفارتي ملازمت == 1861ع کان پوءِ برٽن جي زندگيءَ جو وڏو حصو [[برطانيا]] جي سفارتي خدمت ۾ گذريو. هن مختلف ملڪن ۾ برطانوي قونصل جي حيثيت سان ڪم ڪيو. سندس اهم مقرريون فرنانڊو پو، سانتوس، دمشق ۽ ٽريسٽي ۾ ٿيون.<ref name="Wright1906"/><ref name="Lovell1998"/> سفارتي ملازمت دوران به برٽن سفر، ٻولين جي مطالعي، تاريخي تحقيق ۽ ڪتابن جي تصنيف جاري رکي. === سفارتي مقررين جي تاريخوار فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#194d72;color:white;" | دور ! style="background:#194d72;color:white;" | عهدو ! style="background:#194d72;color:white;" | مقرريءَ جو هنڌ ! style="background:#194d72;color:white;" | اهم سرگرميون |- | style="background:#eaf3fb;" | 1861ع–1864ع | برطانوي قونصل | [[فرنانڊو پو]]، موجوده [[بيئوڪو]]، استوائي گني | اولهه آفريڪا بابت تحقيق، سفر ۽ سماجي مشاهدا |- | style="background:#edf6eb;" | 1865ع–1868ع | برطانوي قونصل | [[سانتوس، برازيل|سانتوس]]، برازيل | برازيل جي تاريخ، جاگرافي، معيشت ۽ سماج بابت سفر |- | style="background:#fff2e4;" | 1869ع–1871ع | برطانوي قونصل | [[دمشق]]، عثماني شام | شام، فلسطين ۽ علائقائي سياسي ۽ مذهبي حالتن بابت مشاهدا |- | style="background:#f3eafa;" | 1872ع–1890ع | برطانوي قونصل | [[ٽريسٽي]]، آسٽريا-هنگري | ادبي ترجما، تصنيفون، علمي تحقيق ۽ آخري زندگي |} == فرنانڊو پو ۾ قونصل (1861ع–1864ع) == [[فائل:Bioko island map.png|thumb|[[بيئوڪو]] ٻيٽ جو نقشو. برٽن جي دور ۾ هن ٻيٽ کي فرنانڊو پو سڏيو ويندو هو.]] 1861ع ۾ برٽن کي اولهه آفريڪا جي ٻيٽ [[فرنانڊو پو]] تي برطانوي قونصل مقرر ڪيو ويو. فرنانڊو پو موجوده [[استوائي گني]] جو حصو آهي ۽ هاڻي عام طور بيئوڪو سڏيو وڃي ٿو. ان وقت هي ٻيٽ اسپيني نوآبادياتي انتظام سان لاڳاپيل هو، جڏهن ته برطانيا جا واپاري ۽ سفارتي مفاد پڻ هن علائقي ۾ موجود هئا.<ref name="Rice1990"/> === قونصل خاني جون ذميواريون === برٽن جون ذميواريون برطانوي واپارين جي مفادن، سفارتي لاڳاپن ۽ علائقي جي سياسي ۽ معاشي حالتن بابت رپورٽون تيار ڪرڻ سان لاڳاپيل هيون. هن پنهنجي مقرريءَ دوران ٻيٽ ۽ ڀرپاسي جي آفريڪي علائقن جو سفر ڪيو. برٽن کي اولهه آفريڪا جي ٻولين، مقامي حڪمرانن، واپار، مذهبي روايتن ۽ سماجي تنظيم ۾ دلچسپي هئي. === داهومي جو سفر === فرنانڊو پو ۾ مقرريءَ دوران برٽن [[داهومي سلطنت]] جو دورو ڪيو. داهومي موجوده [[بينن]] جي علائقي ۾ قائم هڪ تاريخي آفريڪي رياست هئي. برٽن داهومي جي حڪمران، درٻاري روايتن، فوجي تنظيم ۽ سماجي حالتن بابت لکيو.<ref name="BurtonDahome1864">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=A Mission to Gelele, King of Dahome |volume=1–2 |publisher=Tinsley Brothers |location=London |year=1864 |language=en }}</ref> هن داهومي جي فوج، عورت سپاهين ۽ مذهبي رسمن بابت پڻ احوال ڏنو. داهومي بابت سندس بيان تاريخي لحاظ کان اهم آهن، پر انهن ۾ نوآبادياتي دور جي يورپي تعبيرن ۽ قدرائتن فيصلن جا اثر موجود آهن. === داهومي جي بادشاهه گليلي ڏانهن مشن === 1864ع ۾ برٽن ''A Mission to Gelele, King of Dahome'' (داهومي جي بادشاهه گليلي ڏانهن هڪ مشن) شايع ڪيو. هي ڪتاب ٻن جلدن ۾ ڇپيو ۽ ان ۾ داهومي جي سياسي، فوجي، سماجي ۽ مذهبي زندگيءَ بابت تفصيل شامل آهن.<ref name="BurtonDahome1864"/> برٽن جي آفريڪا بابت تصنيفن ۾ هي ڪتاب خاص اهميت رکي ٿو. === اولهه آفريڪا جا ٻيا سفر === فرنانڊو پو ۾ رهائش دوران برٽن [[گبون]] ۽ اولهه آفريڪا جي ٻين علائقن بابت پڻ معلومات گڏ ڪئي. هن سامونڊي ڪنارن، واپاري رستن، مقامي آبادي ۽ علائقي جي جاگرافيءَ بابت لکيو. 1863ع ۾ سندس ڪتاب ''Wanderings in West Africa'' (اولهه آفريڪا ۾ رولاڪيون) شايع ٿيو.<ref name="BurtonWanderings1863">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Wanderings in West Africa: From Liverpool to Fernando Po |volume=1–2 |publisher=Tinsley Brothers |location=London |year=1863 |language=en }}</ref> == برازيل ۾ قونصل (1865ع–1868ع) == [[فائل:Santos Brazil.jpg|thumb|برازيل جو سامونڊي شهر [[سانتوس، برازيل|سانتوس]]، جتي برٽن برطانوي قونصل طور مقرر رهيو.]] 1865ع ۾ برٽن کي [[برازيل]] جي بندرگاهه واري شهر [[سانتوس، برازيل|سانتوس]] ۾ برطانوي قونصل مقرر ڪيو ويو. برازيل ۾ رهائش دوران هن ملڪ جي جاگرافي، معاشي سرگرمين، غلاميءَ جي تاريخ، مقامي سماج ۽ اندروني علائقن بابت معلومات گڏ ڪئي.<ref name="BurtonBrazil1869">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Explorations of the Highlands of the Brazil |volume=1–2 |publisher=Tinsley Brothers |location=London |year=1869 |language=en }}</ref> === برازيل جي اندرين علائقن جا سفر === برٽن سانتوس کان ٻاهر برازيل جي مختلف علائقن جو سفر ڪيو. L هن [[ميناس جيرائس]] ۽ ٻين علائقن جي جاگرافي، معدنيات، زراعت، واپار ۽ آبادڪاريءَ بابت لکيو. برازيل جي اندرين علائقن ۾ سندس سفرن دوران درياهه، جبل، رستا ۽ مقامي آبادي سندس مشاهدي جا اهم موضوع هئا. === برازيل جي سماجي ۽ معاشي زندگي === برٽن برازيل جي غلاميءَ تي ٻڌل معاشي نظام، زرعي پيداوار، کاڻين ۽ واپاري سرگرمين بابت تبصرا ڪيا. برازيل ۾ غلاميءَ جو خاتمو 1888ع ۾ ٿيو؛ تنهنڪري برٽن جي 1860ع واري ڏهاڪي جي سفرن دوران اها سماجي ۽ معاشي حقيقت موجود هئي. برٽن جي لکڻين کي ان وقت جي برازيل جي سماجي ۽ معاشي تاريخ بابت هڪ يورپي مسافر جي مشاهدي طور پڙهڻ گهرجي. === برازيل جي بلند علائقن جي ڳولا === 1869ع ۾ برٽن ''Explorations of the Highlands of the Brazil'' (برازيل جي بلند علائقن جي ڳولا) شايع ڪيو. هي ڪتاب ٻن جلدن ۾ ڇپيو ۽ برازيل جي جاگرافي، معاشي زندگي، سفرن ۽ مقامي حالتن بابت تفصيلي احوال تي ٻڌل آهي.<ref name="BurtonBrazil1869"/> == پيراگوئي جو سفر ۽ جنگ بابت تحقيق == برازيل ۾ رهائش دوران برٽن [[پيراگوئي]] ۽ ڏکڻ آمريڪا جي سياسي حالتن ۾ پڻ دلچسپي ورتي. ان وقت [[پيراگوئي جي جنگ]] (1864ع–1870ع) جاري هئي، جنهن ۾ پيراگوئيءَ جو مقابلو برازيل، ارجنٽينا ۽ يوراگوئي جي اتحاد سان هو. برٽن جنگ سان لاڳاپيل علائقن جو سفر ڪيو ۽ فوجي ۽ سياسي حالتن بابت معلومات گڏ ڪئي. === پيراگوئي جي جنگ جي ميدانن مان خط === 1870ع ۾ سندس ڪتاب ''Letters from the Battle-Fields of Paraguay'' (پيراگوئي جي جنگ جي ميدانن مان خط) شايع ٿيو.<ref name="BurtonParaguay1870">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Letters from the Battle-Fields of Paraguay |publisher=Tinsley Brothers |location=London |year=1870 |language=en }}</ref> ڪتاب ۾ جنگ جي حالتن، فوجي تنظيم، سياسي معاملن ۽ سفر جي مشاهدن بابت احوال موجود آهي. هي تصنيف ڏکڻ آمريڪا جي اڻويهين صديءَ واري فوجي تاريخ بابت برٽن جي اهم لکڻين مان هڪ آهي. == دمشق ۾ برطانوي قونصل (1869ع–1871ع) == [[فائل:Umayyad Mosque, Damascus.jpg|thumb|[[دمشق جي اموي مسجد]]، شام جي اهم تاريخي ۽ مذهبي عمارتن مان هڪ.]] 1869ع ۾ برٽن کي [[دمشق]] ۾ برطانوي قونصل مقرر ڪيو ويو. ان وقت دمشق [[عثماني سلطنت]] جي انتظام هيٺ هو ۽ شام جي سياسي، مذهبي، واپاري ۽ ثقافتي زندگيءَ جو اهم مرڪز هو. برٽن جي دمشق واري مقرري سندس سفارتي زندگيءَ جي سڀ کان وڌيڪ تڪراري مرحلن مان هڪ بڻجي وئي.<ref name="Lovell1998"/><ref name="Rice1990"/> === شام جو سياسي ۽ مذهبي ماحول === اڻويهين صديءَ جي پوئين اڌ ۾ شام ۾ مختلف مذهبي برادريون، واپاري گروهه ۽ مقامي سياسي قوتون موجود هيون. برٽن پنهنجي سفارتي ذميوارين دوران مقامي حڪمرانن، مذهبي اڳواڻن، واپارين ۽ مختلف برادرين سان رابطا رکيا. هن شام جي تاريخ، ٻولين، مذهبي روايتن ۽ سماجي زندگيءَ بابت پڻ معلومات گڏ ڪئي. === ازابيل برٽن جو ڪردار === دمشق ۾ ازابيل برٽن پڻ پنهنجي مڙس سان گڏ رهي. هن مقامي سماجي زندگيءَ ۾ حصو ورتو ۽ مختلف ماڻهن سان ملاقاتون ڪيون. ازابيل پنهنجي لکڻين ۾ شام، فلسطين ۽ ڀرپاسي جي علائقن بابت سفرن ۽ مشاهدن جو احوال ڏنو.<ref name="IsabelInnerLife1893"/> === سفارتي تڪرار === برٽن جي دمشق واري مقرري دوران مقامي سياسي ۽ مذهبي معاملن بابت سندس روين ۽ فيصلن سبب اختلاف پيدا ٿيا. انهن اختلافن ۾ عثماني اختيارين، مقامي برادرين ۽ برطانوي سفارتي انتظام سان لاڳاپيل مسئلا شامل هئا. برٽن جي ڪجهه قدمن ۽ بيانن بابت شڪايتون ٿيون، جنهن کان پوءِ 1871ع ۾ کيس دمشق جي عهدي تان هٽايو ويو.<ref name="Lovell1998"/><ref name="Kennedy2005"/> سندس برطرفيءَ جي سببن بابت سوانح نگارن ۾ مختلف تشريحون ملن ٿيون. انهن کي ڪنهن هڪ مذهبي يا نسلي برادريءَ جي سازش طور بيان ڪرڻ تاريخي لحاظ کان غيرمحتاط ٿيندو. === شام بابت تصنيفون === برٽن ۽ ازابيل جي شام واري دور سان ڪيترائي سفرناما ۽ تحقيقي ڪتاب لاڳاپيل آهن. 1872ع ۾ ''Unexplored Syria'' (اڻڳوليل شام) نالي ڪتاب شايع ٿيو، جنهن ۾ برٽن ۽ چارلس فريڊرڪ ٽائر ويڪ ڊريڪ جي تحقيق شامل هئي.<ref name="BurtonSyria1872">{{cite book |last1=Burton |first1=Richard F. |last2=Drake |first2=Charles F. Tyrwhitt |title=Unexplored Syria |volume=1–2 |publisher=Tinsley Brothers |location=London |year=1872 |language=en }}</ref> ڪتاب ۾ شام ۽ فلسطين جي جاگرافي، آثار قديمه، مقامي روايتن ۽ سفرن بابت معلومات موجود آهي. == ٽريسٽي ۾ آخري سفارتي مقرري (1872ع–1890ع) == [[فائل:Trieste, Italy.jpg|thumb|[[ٽريسٽي]] جو شهر، جتي برٽن پنهنجي زندگيءَ جا آخري سال گذاريا.]] 1872ع ۾ برٽن کي [[ٽريسٽي]] ۾ برطانوي قونصل مقرر ڪيو ويو. ان وقت ٽريسٽي [[آسٽريا-هنگري]] جي سلطنت جو هڪ اهم بندرگاهه هو. موجوده دور ۾ هي شهر [[اٽلي]] جو حصو آهي. برٽن پنهنجي زندگيءَ جا آخري ارڙهن سال هن شهر ۾ گذاريا ۽ وفات تائين برطانوي قونصل جي عهدي تي رهيو.<ref name="Wright1906"/> === ٽريسٽي ۾ ادبي ۽ علمي سرگرميون === ٽريسٽي ۾ برٽن کي نسبتاً مستحڪم رهائش ۽ مطالعي جو ماحول مليو. هن پنهنجي اڳوڻن سفرن بابت مواد ترتيب ڏنو، ٻولين جو مطالعو جاري رکيو ۽ مختلف ادبي ۽ تاريخي تصنيفن تي ڪم ڪيو. هن دور ۾ سندس ڌيان خاص طور مشرقي ادب، ترجمن، تاريخي ڪتابن ۽ ثقافتي تحقيق ڏانهن وڌيو.<ref name="Kennedy2005"/> === عربي، فارسي ۽ هندستاني ادب جو مطالعو === برٽن کي عربي، فارسي، هندستاني ۽ ٻين ٻولين جي ادب سان ڊگهي عرصي کان دلچسپي هئي. ٽريسٽي ۾ هن انهن ادبي روايتن بابت پنهنجي مطالعي کي جاري رکيو ۽ ڪيترن اهم ڪتابن جا انگريزي ترجما يا ترتيب ڏنل نسخا شايع ڪيا. انهن ۾ ''The Kama Sutra of Vatsyayana''، ''The Book of the Thousand Nights and a Night'' ۽ ٻين تصنيفن جا نالا شامل آهن. انهن ترجمن جي تياريءَ ۾ ٻين عالمن، مترجمن ۽ ساٿين جي ڪردار کي پڻ تسليم ڪرڻ ضروري آهي؛ سڀني ڪتابن کي برٽن جا اڪيلا ۽ سڌا اصل ٻولين مان ڪيل ترجما سمجهڻ درست نه آهي.<ref name="Kennedy2005"/> === برطانوي اعزاز === 1886ع ۾ برٽن کي برطانوي سلطنت طرفان [[آرڊر آف سينٽ مائيڪل ۽ سينٽ جارج]] جو نائيٽ ڪمانڊر (''Knight Commander of the Order of St Michael and St George''، مختصر ''KCMG'') مقرر ڪيو ويو.<ref name="LondonGazette1886"/> ان اعزاز کان پوءِ کيس '''سر رچرڊ فرانسس برٽن''' چيو وڃڻ لڳو. === آخري سال === ٽريسٽي ۾ برٽن جي صحت عمر وڌڻ سان متاثر ٿيڻ لڳي، پر هن ادبي ۽ علمي سرگرميون جاري رکيون. سندس گهرواري ازابيل سندس ڪم، خط و ڪتابت ۽ ذاتي معاملن ۾ ساٿ ڏيندي رهي. برٽن 20 آڪٽوبر 1890ع تي ٽريسٽي ۾ وفات ڪئي.<ref name="Lovell1998"/> == سفارتي دور ۾ اهم تصنيفون == برٽن جي سفارتي ملازمت دوران مختلف ملڪن بابت ڪيترائي ڪتاب شايع ٿيا. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border:1px solid #91abc4;" ! style="background:#194d72;color:white;" | سال ! style="background:#194d72;color:white;" | اصل عنوان ! style="background:#194d72;color:white;" | سنڌي ترجمو ! style="background:#194d72;color:white;" | موضوع |- | style="background:#eaf3fb;" | 1861ع | ''The City of the Saints, and Across the Rocky Mountains to California'' | '''بزرگن جو شهر ۽ راڪي جبلن کان ڪيليفورنيا تائين''' | آمريڪا، مورمن برادري ۽ اولهه وارن علائقن جو سفر |- | style="background:#edf6eb;" | 1863ع | ''Wanderings in West Africa'' | '''اولهه آفريڪا ۾ رولاڪيون''' | اولهه آفريڪا، فرنانڊو پو ۽ سامونڊي علائقا |- | style="background:#fff2e4;" | 1864ع | ''A Mission to Gelele, King of Dahome'' | '''داهومي جي بادشاهه گليلي ڏانهن هڪ مشن''' | داهومي جي سياسي، سماجي ۽ فوجي زندگي |- | style="background:#f3eafa;" | 1869ع | ''Explorations of the Highlands of the Brazil'' | '''برازيل جي بلند علائقن جي ڳولا''' | برازيل جي جاگرافي، معيشت ۽ سماج |- | style="background:#eaf3fb;" | 1870ع | ''Letters from the Battle-Fields of Paraguay'' | '''پيراگوئي جي جنگ جي ميدانن مان خط''' | پيراگوئي جي جنگ ۽ ڏکڻ آمريڪا |- | style="background:#edf6eb;" | 1872ع | ''Unexplored Syria'' | '''اڻڳوليل شام''' | شام، فلسطين، جاگرافي ۽ آثار قديمه |- | style="background:#fff2e4;" | 1877ع | ''Sind Revisited'' | '''سنڌ جو ٻيهر سفر''' | سنڌ، ريلوي، فوج ۽ سماجي تبديليون |} == برٽن جي سفارتي ۽ علمي زندگيءَ جو جائزو == رچرڊ فرانسس برٽن جي سفارتي زندگيءَ ۾ سفر، تحقيق ۽ سرڪاري ذميواريون هڪٻئي سان ڳنڍيل رهيون. فرنانڊو پو ۾ هن اولهه آفريڪا بابت لکيو؛ برازيل ۾ ڏکڻ آمريڪا جي جاگرافي ۽ سماج جو مطالعو ڪيو؛ دمشق ۾ شام ۽ فلسطين جي تاريخي ۽ مذهبي ماحول بابت معلومات گڏ ڪئي؛ ۽ ٽريسٽي ۾ پنهنجي ادبي ۽ ترجمي واري ڪم کي وڌيڪ وقت ڏنو. سندس سفارتي خدمتون هميشه تڪرارن کان پاڪ نه رهيون. خاص طور دمشق واري مقرريءَ دوران سندس رويي ۽ فيصلن بابت اختلاف پيدا ٿيا. برٽن جي تصنيفن جي تاريخي اهميت سندس سفرن جي وسعت، ٻولين سان دلچسپي ۽ مختلف سماجن بابت محفوظ ڪيل معلومات ۾ آهي. ساڳئي وقت سندس لکڻين ۾ برطانوي سامراجي مفادن، ذاتي تعبيرن ۽ اڻويهين صديءَ جي يورپي سماجي سوچ جا اثر پڻ موجود آهن.<ref name="Ghose2006"/><ref name="Kennedy2005"/> انهيءَ ڪري سندس سفارتي ۽ تحقيقي زندگيءَ جو مطالعو ٻنهي پهلوئن، يعني علمي خدمتن ۽ تاريخي حدن، کي نظر ۾ رکي ڪرڻ گهرجي. == ادبي تصنيفون ۽ ترجما == [[فائل:Richard Francis Burton by Rischgitz, 1864.jpg|thumb|upright|رچرڊ فرانسس برٽن، جنهن سفرنامن سان گڏ عربي، فارسي، هندستاني ۽ ٻين ادبي روايتن بابت ڪتاب ۽ ترجما شايع ڪيا.]] رچرڊ فرانسس برٽن پنهنجي سفرنامن، جاگرافيائي تحقيق ۽ سفارتي خدمتن سان گڏ هڪ گهڻ رخي ليکڪ ۽ مترجم پڻ هو. سندس علمي دلچسپين ۾ [[عربي ادب]]، [[فارسي ادب]]، [[سنسڪرت ادب]]، [[پرتگالي ادب]]، مذهبي روايتون، لوڪ ڪهاڻيون، شاعري، انساني سماج ۽ تاريخي هٿيار شامل هئا.<ref name="Kennedy2005"/><ref name="Rice1990"/> برٽن جي نالي سان پنجاهه کان وڌيڪ ڪتاب ۽ ٻيون تصنيفون منسوب ڪيون وڃن ٿيون، جيتوڻيڪ صحيح تعداد جو دارومدار انهيءَ ڳالهه تي آهي ته مختلف جلدن، ٻيهر ڇپيل نسخن، ترجمن ۽ گڏيل تصنيفن کي ڪيئن ڳڻيو وڃي.<ref name="BurtonBibliography"/> سندس ادبي زندگيءَ جي اهم خصوصيت اها هئي ته هن مختلف ٻولين جي ادب کي انگريزي پڙهندڙن تائين پهچائڻ جي ڪوشش ڪئي. البت سندس ڪيترن ترجمن ۾ ٻين عالمن ۽ ساٿين جي مدد شامل هئي، ۽ ڪجهه ڪتاب اصل ٻوليءَ مان سڌي ترجمي بدران اڳوڻن ترجمن ۽ نسخن تي ٻڌل هئا. === ترجمي جو انداز === برٽن جا ترجما اڪثر روايتي وڪٽورين انگريزيءَ کان مختلف انداز ۾ لکيل آهن. هن پراڻن لفظن، غيرمعمولي اصطلاحن، عربي ۽ فارسي لفظن جي نقل، تفصيلي حاشين ۽ ثقافتي تشريحن کي وڏي اهميت ڏني. هن جو مقصد صرف ڪهاڻين يا شعرن جو مطلب منتقل ڪرڻ نه هو، پر انهن سان لاڳاپيل سماجي، مذهبي، لساني ۽ تاريخي پسمنظر پڻ پيش ڪرڻ هو.<ref name="Kennedy2005"/> تنهن هوندي به سندس ترجمن ۾ ڪڏهن ڪڏهن اهڙا اضافا، تشريحون ۽ ذاتي تبصرا ملن ٿا، جيڪي اصل متن جو سڌو حصو نه آهن. انهيءَ ڪري برٽن جي ترجمن کي ادبي ۽ تاريخي اهميت حاصل هجڻ باوجود جديد تنقيدي ترجمن سان ڀيٽي پڙهڻ گهرجي. == وڪرم ۽ ويمپائر (1870ع) == 1870ع ۾ برٽن ''Vikram and the Vampire; or, Tales of Hindu Devilry'' نالي ڪتاب شايع ڪيو. ڪتاب جو سنڌي عنوان '''وڪرم ۽ ويمپائر، يا هندو ڏندڪٿائن جون ڪهاڻيون''' ڪري سگهجي ٿو.<ref name="BurtonVikram1870">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Vikram and the Vampire; or, Tales of Hindu Devilry |publisher=Longmans, Green, and Co. |location=London |year=1870 |language=en }}</ref> هي ڪتاب هندستان جي مشهور [[ويتال پنچويشتي]] يا ''بيتـال پچيسي'' جي قصن سان لاڳاپيل آهي. انهن ڪهاڻين ۾ راجا وڪرمادتيه ۽ هڪ وِيتال يا مافوق الفطرت هستيءَ جي وچ ۾ سوالن ۽ جوابن جو سلسلو بيان ٿئي ٿو. === ڪهاڻين جو پسمنظر === هندستاني روايت ۾ راجا وڪرمادتيه کي دانائي، بهادري ۽ انصاف سان لاڳاپيل هڪ مثالي حڪمران طور پيش ڪيو ويندو آهي. ويتال جي ڪهاڻين ۾ اخلاقي سوال، ذهانت جا امتحان، انصاف، انساني رويي ۽ فيصلي ڪرڻ بابت مسئلا شامل آهن. برٽن انهن قصن کي انگريزي پڙهندڙن لاءِ پنهنجي مخصوص ادبي انداز ۾ پيش ڪيو. === ترجمي جي نوعيت === ''Vikram and the Vampire'' کي سنسڪرت جي ڪنهن هڪ قديم متن جو مڪمل لفظي ترجمو سمجهڻ درست نه آهي. برٽن اڳوڻين هندستاني روايتن ۽ دستياب متنن کي بنياد بڻائي ڪهاڻين کي ترتيب ڏنو ۽ انهن ۾ پنهنجو ادبي انداز شامل ڪيو.<ref name="Kennedy2005"/> ڪتاب هندستاني قصه گوئيءَ جي يورپي ادبي قبوليت جي تاريخ ۾ اهم جاءِ رکي ٿو. == ڪاسيده (1880ع) == [[فائل:Richard Francis Burton.jpg|thumb|upright|برٽن پنهنجي شاعراڻي تصنيف ''The Kasidah'' کي حاجي عبدو اليزدي جي نالي سان پيش ڪيو.]] 1880ع ۾ برٽن ''The Kasidah of Haji Abdu El-Yezdi'' شايع ڪيو. ان جو سنڌي عنوان '''حاجي عبدو اليزدي جو قصيدو''' آهي.<ref name="BurtonKasidah1880">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=The Kasidah of Haji Abdu El-Yezdi |publisher=Bernard Quaritch |location=London |year=1880 |language=en }}</ref> هي ڪتاب هڪ فلسفياڻي نظم آهي، جنهن ۾ انساني زندگي، موت، تقدير، اخلاق، مذهب ۽ علم بابت خيالن جو اظهار ڪيو ويو آهي. === حاجي عبدو اليزدي جي ادبي شخصيت === برٽن نظم کي حاجي عبدو اليزدي نالي هڪ فرضي شاعر جي تصنيف طور پيش ڪيو ۽ پاڻ کي ان جو مترجم ڄاڻايو. حقيقت ۾ هي نظم برٽن جي پنهنجي ادبي تخليق سمجهيو وڃي ٿو. حاجي عبدو اليزدي ان نظم لاءِ اختيار ڪيل ادبي شخصيت هئي.<ref name="Rice1990"/> انهيءَ ڪري ''The Kasidah'' کي ڪنهن تاريخي فارسي شاعر جو مستند ترجمو قرار ڏيڻ درست نه آهي. === فلسفياڻو موضوع === نظم ۾ مختلف مذهبي ۽ فلسفياڻن خيالن جي ڀيٽ ڪئي وئي آهي. برٽن زندگيءَ جي غيريقيني، انساني عقل جي حدن، اخلاقي ذميوارين ۽ موت بابت سوال اٿاريا. ''The Kasidah'' سندس سفرنامن کان مختلف ادبي حيثيت رکي ٿو، ڇاڪاڻ ته اهو بنيادي طور هڪ تخليقي فلسفياڻو نظم آهي. == پورچوگالي شاعر ڪاموئش جا ترجما == برٽن کي پورچوگالي ادب، خاص طور شاعر [[لوئس دي ڪاموئش]] (''Luís de Camões'') سان گهري دلچسپي هئي. هن ڪاموئش جي مشهور رزميه نظم ''Os Lusíadas'' جو انگريزي ترجمو تيار ڪيو. === لوزيئڊس (1880ع) === 1880ع ۾ برٽن جو ترجمو ''The Lusiads'' شايع ٿيو.<ref name="BurtonLusiads1880">{{cite book |last=Camões |first=Luís de |translator-last=Burton |translator-first=Richard F. |title=The Lusiads |publisher=Bernard Quaritch |location=London |year=1880 |language=en }}</ref> ڪتاب جو سنڌي عنوان '''لوزيئڊس''' يا '''پورچوگالين جو رزميه نظم''' ڪري سگهجي ٿو. اصل پورچوگالي نظم 1572ع ۾ شايع ٿيو هو ۽ ان ۾ پورچوگالي سامونڊي سفرن، خاص طور [[واسڪو ڊي گاما]] جي هندستان ڏانهن سفر، کي رزميه انداز ۾ پيش ڪيو ويو آهي. برٽن پنهنجي ترجمي ۾ اصل نظم جي ادبي صورت، تاريخي اشارن ۽ پرتگالي قومي روايتن کي انگريزيءَ ۾ منتقل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. === ڪاموئش جي زندگي ۽ ادبي تحقيق === برٽن ڪاموئش جي زندگي، ادبي پسمنظر ۽ سندس تصنيفن بابت پڻ لکيو. هن پرتگالي شاعر جي زندگيءَ کي يورپي سامونڊي توسيع ۽ هندستان سان پورچوگالي لاڳاپن جي تاريخي پسمنظر ۾ سمجهڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="Kennedy2005"/> ڪاموئش بابت سندس ڪم برٽن جي ادبي دلچسپين جي وسعت کي ظاهر ڪري ٿو. == ڪاما شاسترا سوسائٽي == 1880ع واري ڏهاڪي ۾ برٽن ۽ سندس ساٿي [[فورسٽر فٽزجيرالڊ آربٿناٽ]] (''Forster Fitzgerald Arbuthnot'') هندستاني ۽ مشرقي جنسيات سان لاڳاپيل قديم ادبي متنن جي اشاعت لاءِ هڪ نجي اشاعتي انتظام قائم ڪيو، جيڪو '''ڪاما شاسترا سوسائٽي''' (''Kama Shastra Society'') جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref name="Kennedy2005"/><ref name="Lovell1998"/> ان جو مقصد اهڙا متن محدود خانگي اشاعت ذريعي انگريزي پڙهندڙن تائين پهچائڻ هو، جن جي عام اشاعت وڪٽورين برطانيا ۾ فحاشيءَ بابت قانونن ۽ سماجي پابندين سبب ڏکي ٿي سگهي ٿي. === قانوني ۽ سماجي پسمنظر === 1857ع ۾ برطانيا ۾ ''Obscene Publications Act'' لاڳو ٿيو، جنهن تحت ڪجهه قسم جي اشاعتي مواد تي قانوني ڪارروائي ٿي سگهي ٿي. وڪٽورين دور ۾ جنسيات بابت ادبي ۽ علمي متنن جي اشاعت حساس مسئلو هو. برٽن ۽ آربٿناٽ ڪجهه ڪتابن کي محدود نجي ڇپائيءَ ۽ مخصوص رڪنن تائين ورهائڻ جو طريقو اختيار ڪيو.<ref name="Kennedy2005"/> اهڙي اشاعتي صورت انهن ڪتابن کي قانوني جاچ کان مڪمل ڇوٽ نه ڏيندي هئي، پر عام تجارتي اشاعت کان مختلف انتظام فراهم ڪندي هئي. === آربٿناٽ جو ڪردار === فورسٽر فٽزجيرالڊ آربٿناٽ هندستاني ٻولين ۽ ادب ۾ دلچسپي رکندڙ برطانوي محقق هو. هن برٽن سان گڏ هندستاني جنسيات بابت متنن جي اشاعت ۽ ترجمي ۾ ڪم ڪيو. ڪاما شاسترا سوسائٽيءَ جي ڪتابن کي صرف برٽن جي ذاتي علمي محنت جو نتيجو سمجهڻ درست نه آهي؛ انهن جي تياريءَ ۾ آربٿناٽ ۽ ٻين هندستاني عالمن جو پڻ ڪردار هو.<ref name="Kennedy2005"/> == ڪام سوترا جو انگريزي ترجمو (1883ع) == [[فائل:Kama Sutra title page 1883.jpg|thumb|''The Kama Sutra of Vatsyayana'' جي 1883ع واري انگريزي اشاعت جو عنواني صفحو.]] 1883ع ۾ ''The Kama Sutra of Vatsyayana'' نالي انگريزي ڪتاب شايع ٿيو. هي ڪتاب قديم هندستاني مصنف [[واتسياين]] سان منسوب [[ڪام سوترا]] جي انگريزي ترجمي جي صورت ۾ پيش ڪيو ويو.<ref name="KamaSutra1883">{{cite book |author=Vatsyayana |title=The Kama Sutra of Vatsyayana |publisher=Kama Shastra Society |location=London and Benares |year=1883 |language=en }}</ref> === اصل ڪتاب جو موضوع === ''ڪام سوترا'' قديم هندستاني ادب جو هڪ مشهور متن آهي، جنهن ۾ محبت، ازدواجي لاڳاپن، انساني خواهشن، سماجي زندگيءَ ۽ جنسي روين بابت بحث موجود آهي. اصل ڪتاب کي صرف جنسي عملن جي هدايتن جو مجموعو سمجهڻ نامڪمل آهي، ڇاڪاڻ ته ان ۾ ان دور جي سماجي ۽ ثقافتي زندگيءَ بابت پڻ مواد شامل آهي. === ترجمي ۾ برٽن جو اصل ڪردار === 1883ع واري انگريزي اشاعت کي عام طور برٽن جي نالي سان مشهور ڪيو ويندو آهي، پر جديد تحقيق موجب برٽن ان جو اڪيلو يا سڌو سنسڪرت مان ترجمو ڪندڙ نه هو. ترجمي جي تياريءَ ۾ هندستاني عالمن ۽ مترجمن، خاص طور [[ڀڳوان لال اندراجي]]، شيوارام پرشورام ڀيڙي ۽ ٻين ساٿين جو ڪردار هو. آربٿناٽ پڻ منصوبي سان لاڳاپيل هو، جڏهن ته برٽن متن جي تدوين، اشاعت ۽ انگريزي پڙهندڙن لاءِ پيشڪش ۾ حصو ورتو.<ref name="DonigerKakar2002">{{cite book |author1=Vatsyayana |translator-last1=Doniger |translator-first1=Wendy |translator-last2=Kakar |translator-first2=Sudhir |title=Kamasutra |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |year=2002 |language=en |isbn=978-0-19-283982-4 }}</ref> انهيءَ ڪري انسائيڪلوپيڊيا ۾ هن ڪتاب کي «برٽن سان لاڳاپيل انگريزي ترجمو» چوڻ وڌيڪ درست آهي. === اشاعت جي اهميت === 1883ع واري اشاعت انگريزي پڙهندڙن ۾ ڪام سوترا جي شهرت وڌائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. تنهن هوندي به ترجمي جي زبان، تشريح ۽ اصل سنسڪرت متن سان مطابقت بابت جديد محققن مختلف سوال اٿاريا آهن. اصل متن جي جديد مطالعي لاءِ سنسڪرت مان تيار ڪيل جديد علمي ترجما پڻ استعمال ڪيا وڃن ٿا. == الف ليليٰ جا ترجما (1885ع–1888ع) == [[فائل:Arabian Nights Entertainments illustration.jpg|thumb|''الف ليليٰ'' جي ڪهاڻين سان لاڳاپيل هڪ تاريخي تصوير.]] برٽن جي مشهور ادبي ڪمن مان هڪ عربي قصن جي مجموعي [[الف ليليٰ]] جو انگريزي ترجمو آهي. هن اهو ترجمو ''The Book of the Thousand Nights and a Night'' جي عنوان سان شايع ڪيو.<ref name="BurtonNights1885">{{cite book |translator-last=Burton |translator-first=Richard F. |title=The Book of the Thousand Nights and a Night |volume=1–10 |publisher=Kama Shastra Society |year=1885 |language=en }}</ref> === ڏهن جلدن واري اشاعت === 1885ع ۾ برٽن جو ''الف ليليٰ'' وارو بنيادي ترجمو ڏهن جلدن ۾ شايع ٿيو. ان کان پوءِ 1886ع کان 1888ع تائين ڇهن اضافي جلدن ۾ وڌيڪ قصا ۽ مواد شايع ڪيو ويو.<ref name="BurtonSupplementalNights">{{cite book |translator-last=Burton |translator-first=Richard F. |title=Supplemental Nights to the Book of the Thousand Nights and a Night |volume=1–6 |year=1886–1888 |language=en }}</ref> انهيءَ ريت برٽن جي هن اشاعتي منصوبي جا مجموعي طور سورهن جلد ٿيا. === عربي قصن جي ادبي روايت === ''الف ليليٰ'' عربي، فارسي، هندستاني ۽ ٻين علائقائي قصه گوئيءَ جي روايتن سان لاڳاپيل ڪهاڻين جو مجموعو آهي. ان ۾ [[شهريار]]، [[شهرزاد]] ۽ ٻين ڪردارن ذريعي محبت، سياست، اخلاق، حڪمت، سفر، جادو ۽ انساني زندگيءَ بابت قصا بيان ٿين ٿا. ڪهاڻين جا مختلف عربي نسخا ۽ تاريخي روايتون موجود آهن؛ تنهنڪري ''الف ليليٰ'' کي ڪنهن هڪ دور يا هڪ مصنف جي مڪمل تصنيف قرار ڏيڻ درست نه آهي. === برٽن جو ترجمي وارو انداز === برٽن پنهنجي ترجمي ۾ قديم ۽ غيرمعمولي انگريزي لفظن، عربي اصطلاحن ۽ تفصيلي حاشين کي استعمال ڪيو. هن ڪجهه اهڙن حصن کي پڻ برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي، جيڪي ٻين وڪٽورين انگريزي ترجمن ۾ نرم يا حذف ڪيا ويندا هئا.<ref name="Kennedy2005"/> انهيءَ ڪري سندس ترجمو ادبي شهرت سان گڏ تڪرار جو موضوع پڻ بڻيو. === ايڊورڊ وليم لين ۽ جان پين سان ڀيٽ === برٽن کان اڳ [[ايڊورڊ وليم لين]] ''الف ليليٰ'' جو انگريزي ترجمو تيار ڪيو هو. برٽن جي دور ۾ [[جان پين]] پڻ هن مجموعي جو انگريزي ترجمو شايع ڪيو. برٽن جي ترجمي ۽ جان پين جي ڪم جي وچ ۾ متن جي چونڊ، زبان ۽ اڳوڻن ترجمن مان فائدي وٺڻ بابت علمي بحث موجود آهي.<ref name="Kennedy2005"/> برٽن جي ترجمي کي ٻين سڀني نسخن کان وڌيڪ صحيح قرار ڏيڻ مناسب نه آهي، ڇاڪاڻ ته مختلف ترجمن جا متن، مقصد ۽ ادبي طريقا هڪجهڙا نه آهن. === حاشيا ۽ ثقافتي تبصرا === برٽن جي ''الف ليليٰ'' واري ترجمي ۾ ڊگها حاشيا ۽ تشريحي نوٽس شامل آهن. انهن ۾ تاريخ، جاگرافي، مذهبي روايتن، جنسيات، ٻولين ۽ سماجي رسمن بابت سندس رايا ملن ٿا. اهي حاشيا برٽن جي مطالعي ۽ سوچ بابت اهم مواد فراهم ڪن ٿا، پر انهن ۾ ڪجهه اهڙا نظريا پڻ موجود آهن، جيڪي جديد علمي معيارن موجب غيرثابت ٿيل يا تعصب تي ٻڌل سمجهيا وڃن ٿا. == سوٽاڊڪ زون جو نظريو == برٽن ''الف ليليٰ'' جي ترجمي سان لاڳاپيل هڪ مضمون ۾ ''Sotadic Zone'' يا '''سوٽاڊڪ خطي''' جو نظريو پيش ڪيو. هن نظريي موجب دنيا جي ڪجهه جاگرافيائي علائقن ۾ هم جنس جنسي روين جي موجودگيءَ کي آبهوا ۽ جاگرافيءَ سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي وئي.<ref name="BurtonNights1885"/> === نظريي جو تاريخي پسمنظر === برٽن جو هي نظريو اڻويهين صديءَ جي يورپي جنسيات ۽ انسانيات جي ابتدائي بحثن سان لاڳاپيل هو. هن مختلف ملڪن بابت پنهنجي سفرن ۽ پڙهيل مواد مان عام نتيجا اخذ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. بهرحال، جديد انسانيات، نفسيات ۽ جنسيات جي تحقيق ۾ هن جاگرافيائي نظريي کي سائنسي طور ثابت ٿيل وضاحت تسليم نٿو ڪيو وڃي. === جديد علمي جائزو === برٽن جي سوٽاڊڪ خطي واري تصور کي سندس دور جي سماجي ۽ علمي تاريخ جي حصي طور پڙهڻ گهرجي. ان کي انساني جنسي رجحانن جي جديد سائنسي وضاحت يا ڪنهن مخصوص قوم يا علائقي بابت ثابت ٿيل حقيقت طور پيش ڪرڻ درست نه آهي. == عطر وارو باغ (1886ع) == 1886ع ۾ برٽن ''The Perfumed Garden of the Cheikh Nefzaoui'' نالي ڪتاب جو انگريزي ترجمو شايع ڪيو. هن ڪتاب جو سنڌي عنوان '''شيخ نفزاويءَ جو عطر وارو باغ''' ڪري سگهجي ٿو.<ref name="BurtonPerfumedGarden1886">{{cite book |author=Nefzaoui |translator-last=Burton |translator-first=Richard F. |title=The Perfumed Garden of the Cheikh Nefzaoui |year=1886 |language=en }}</ref> هي ڪتاب اتر آفريڪا جي عربي ادبي روايت سان لاڳاپيل آهي ۽ محبت، ازدواجي زندگي ۽ جنسيات بابت مواد تي مشتمل آهي. === اصل تصنيف === ''عطر وارو باغ'' عربي ادب جي هڪ تاريخي تصنيف آهي، جيڪا عام طور محمد بن محمد النفزاوي سان منسوب ڪئي وڃي ٿي. ڪتاب جي تصنيف ۽ نسخن جي تاريخ بابت مختلف علمي رايا موجود آهن. برٽن جو انگريزي نسخو عربي متن جي هڪ سڌي ۽ مڪمل جديد تنقيدي اشاعت نه هو؛ سندس ڪم ۾ اڳوڻن يورپي ترجمن ۽ دستياب متنن جو اثر موجود هو.<ref name="Kennedy2005"/> === وسيع نسخي تي ڪم === برٽن پنهنجي زندگيءَ جي آخري سالن ۾ هن ڪتاب جي هڪ وڌيڪ وسيع انگريزي نسخي تي ڪم ڪري رهيو هو. سوانحي احوالن موجب، هن نسخي ۾ اضافي مواد ۽ وڌيڪ تفصيلي تشريحون شامل ڪرڻ جو ارادو هو.<ref name="Lovell1998"/> برٽن جي وفات کان پوءِ سندس گهرواري ازابيل سندس ڪجهه غيرشايع ٿيل مسودا تباهه ڪيا. انهن ۾ ''عطر وارو باغ'' جي وسيع نسخي سان لاڳاپيل مواد پڻ شامل هجڻ جو ذڪر ملي ٿو. === مسودن جي تباهيءَ بابت اختلاف === ازابيل برٽن جي بيانن موجب، هن ڪجهه مسودا مذهبي ۽ اخلاقي سببن جي ڪري تباهه ڪيا. سوانح نگارن ۾ ان ڳالهه بابت اختلاف آهي ته ڪهڙا مسودا تباهه ٿيا، انهن جي اصل مواد جي نوعيت ڪهڙي هئي ۽ ان نقصان جو اندازو ڪيترو ٿي سگهي ٿو.<ref name="Lovell1998"/><ref name="Rice1990"/> انهيءَ ڪري ڪنهن غيرموجود مسودي جي مڪمل مواد بابت يقيني دعويٰ ڪرڻ مناسب نه آهي. == تلوار جو ڪتاب (1884ع) == 1884ع ۾ برٽن ''The Book of the Sword'' نالي ڪتاب شايع ڪيو. ان جو سنڌي عنوان '''تلوار جو ڪتاب''' آهي.<ref name="BurtonSword1884">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=The Book of the Sword |publisher=Chatto and Windus |location=London |year=1884 |language=en }}</ref> هي ڪتاب تلوار جي تاريخ، هٿيارن جي ارتقا، مختلف قومن جي جنگي روايتن ۽ ڌاتوءَ مان هٿيار ٺاهڻ جي تاريخ بابت آهي. === هٿيارن جي تاريخ === برٽن مختلف تهذيبن ۾ تلوارن جي استعمال، بناوت ۽ تاريخي اهميت بابت مواد گڏ ڪيو. هن تلوار کي صرف جنگي هٿيار نه، پر سماجي، ثقافتي ۽ تاريخي شئي طور پڻ ڏٺو. ڪتاب ۾ قديم هٿيارن، ڌاتوءَ جي ڪم ۽ مختلف علائقن جي جنگي روايتن بابت بحث موجود آهي. === اڻپورو منصوبو === برٽن جو ارادو تلوار ۽ هٿيارن جي تاريخ بابت وڌيڪ وسيع ڪم ڪرڻ جو هو. ''The Book of the Sword'' ان منصوبي جو پهريون جلد هو، پر رٿيل وڌيڪ جلد سندس زندگيءَ ۾ مڪمل نه ٿيا.<ref name="Wright1906"/> == برٽن جي ترجمن بابت علمي بحث == رچرڊ فرانسس برٽن جي ادبي ڪم کي اڻويهين صديءَ جي ترجمي ۽ مشرقيات جي تاريخ ۾ اهم جاءِ حاصل آهي. هن ڪيترن اهڙن متنن کي انگريزي پڙهندڙن تائين پهچايو، جيڪي ان وقت محدود حلقن ۾ مشهور هئا. تنهن هوندي به سندس ترجمن بابت ڪيترائي علمي سوال موجود آهن. === اصل ٻولين مان ترجمي جو سوال === برٽن ڪيترين ٻولين جي ڄاڻ رکندو هو، پر سندس نالي سان شايع ٿيل هر ڪتاب لازمي طور اصل ٻوليءَ مان سندس اڪيلي سر ڪيل ترجمو نه هو. ڪجهه تصنيفن ۾ هن اڳوڻن ترجمن، مقامي عالمن جي مدد، گڏيل مسودن يا ٻين موجود نسخن کي استعمال ڪيو. خاص طور ''ڪام سوترا'' جي 1883ع واري اشاعت ۾ هندستاني عالمن ۽ آربٿناٽ جي ڪردار کي نظرانداز ڪرڻ تاريخي طور غلط ٿيندو.<ref name="DonigerKakar2002"/> === ترجمي ۾ اضافا ۽ تبديليون === برٽن جي ترجمن ۾ حاشيا، تشريحون، ذاتي تبصرا ۽ غيرمعمولي انگريزي اصطلاح گهڻي تعداد ۾ موجود آهن. انهن مان ڪجهه سندس ڪتابن کي تاريخي ۽ ثقافتي معلومات سان مالا مال ڪن ٿا، جڏهن ته ٻيا اصل متن جي مفهوم ۽ ادبي انداز بابت اختلاف پيدا ڪن ٿا. انهيءَ ڪري جديد تحقيق ۾ سندس ترجمن کي اصل متنن ۽ ٻين ترجمن سان ڀيٽي پڙهيو وڃي ٿو. === مشرقيات ۽ نوآبادياتي پسمنظر === برٽن جي ادبي ۽ ثقافتي تحقيق برطانوي سامراجي دور ۾ ٿي. هن ڪيترن غيريورپي سماجن بابت معلومات گڏ ڪئي، پر سندس لکڻين ۾ ڪڏهن ڪڏهن يورپي برتريءَ جا مفروضا، نسلي درجابنديون ۽ ثقافتي عام نتيجا پڻ ملن ٿا.<ref name="Ghose2006"/><ref name="Kennedy2005"/> تنهنڪري سندس ڪم جي اهميت کي تسليم ڪرڻ سان گڏ ان جي تاريخي ۽ نظرياتي حدن جو تنقيدي جائزو وٺڻ پڻ ضروري آهي. == ادبي تصنيفن ۽ ترجمن جي تاريخوار فهرست == {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border:1px solid #9ab3c8;" ! style="background:#174a73;color:white;" | سال ! style="background:#174a73;color:white;" | اصل عنوان ! style="background:#174a73;color:white;" | سنڌي عنوان ! style="background:#174a73;color:white;" | نوعيت |- | style="background:#eaf3fb;" | 1870ع | ''Vikram and the Vampire'' | '''وڪرم ۽ ويمپائر''' | هندستاني لوڪ ڪهاڻين جي انگريزي ترتيب |- | style="background:#edf6eb;" | 1880ع | ''The Kasidah of Haji Abdu El-Yezdi'' | '''حاجي عبدو اليزدي جو قصيدو''' | برٽن جو فلسفياڻو نظم |- | style="background:#fff2e4;" | 1880ع | ''The Lusiads'' | '''لوزيئڊس''' | ڪاموئش جي پرتگالي رزميه نظم جو ترجمو |- | style="background:#f3eafa;" | 1883ع | ''The Kama Sutra of Vatsyayana'' | '''واتسياين جو ڪام سوترا''' | گڏيل علمي ڪم سان تيار ڪيل انگريزي ترجمو |- | style="background:#eaf3fb;" | 1884ع | ''The Book of the Sword'' | '''تلوار جو ڪتاب''' | هٿيارن جي تاريخ بابت تحقيق |- | style="background:#edf6eb;" | 1885ع | ''The Book of the Thousand Nights and a Night'' | '''الف ليليٰ''' | عربي قصن جو انگريزي ترجمو، ڏهه جلد |- | style="background:#fff2e4;" | 1886ع | ''The Perfumed Garden of the Cheikh Nefzaoui'' | '''شيخ نفزاويءَ جو عطر وارو باغ''' | عربي جنسياتي ادب سان لاڳاپيل ترجمو |- | style="background:#f3eafa;" | 1886ع–1888ع | ''Supplemental Nights to the Book of the Thousand Nights and a Night'' | '''الف ليليٰ جا اضافي قصا''' | ڇهه اضافي جلد |} == برٽن جي ادبي ورثي جي اهميت == رچرڊ فرانسس برٽن جو ادبي ورثو سفرنامن، تاريخي تحقيق، ترجمن، شاعريءَ ۽ ثقافتي مطالعي تي مشتمل آهي. هن عربي، فارسي، هندستاني ۽ ٻين ادبي روايتن کي انگريزي پڙهندڙن تائين پهچائڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو. سندس ڪتابن ۾ وڏي مقدار ۾ تاريخي، لساني ۽ سماجي معلومات محفوظ ٿيل آهي، جيڪا اڻويهين صديءَ جي علمي تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم آهي. ان سان گڏ سندس ڪم ۾ غيريورپي ثقافتن بابت ذاتي تشريحون، نوآبادياتي دور جا تعصب ۽ ڪجهه غيرثابت ٿيل نظريا پڻ موجود آهن. انهيءَ ڪري برٽن جي ادبي خدمتن جو جائزو سندس تصنيفن جي اهميت ۽ انهن جي علمي حدن، ٻنهي کي نظر ۾ رکي ڪرڻ گهرجي. == وفات ۽ آخري ڏينهن == [[فائل:Richard Francis Burton by Rischgitz, 1864.jpg|thumb|upright|سر رچرڊ فرانسس برٽن، جيڪو 20 آڪٽوبر 1890ع تي ٽريسٽي ۾ وفات ڪري ويو.]] سر رچرڊ فرانسس برٽن 20 آڪٽوبر 1890ع تي [[ٽريسٽي]] ۾ وفات ڪئي. ان وقت سندس عمر 69 سال هئي. سندس وفات جو عام طور بيان ڪيل سبب دل جو دورو هو. زندگيءَ جي آخري سالن ۾ هو مختلف بيمارين ۽ ڪمزور ٿيندڙ صحت سبب تڪليف ۾ رهيو، پر ادبي ۽ تحقيقي سرگرميون جاري رکيائين.<ref name="DNB"/><ref name="Lovell1998"/> برٽن جي آخري ڏينهن ۾ سندس گهرواري [[ازابيل برٽن]] سندس سنڀال ڪندي رهي. برٽن جي وفات وقت رومن ڪيٿولڪ پادريءَ جي موجودگي ۽ آخري مذهبي رسمن جي ادائيگيءَ بابت مختلف سوانحي بيان موجود آهن. ازابيل جي بيانن ۽ برٽن جي ٻين ساٿين جي راءِ ۾ اختلاف سبب اهو واقعو سندس مذهبي سڃاڻپ بابت بحث جو حصو بڻيو.<ref name="Rice1990"/> === آخري مذهبي رسمون === ازابيل برٽن رومن ڪيٿولڪ عقيدي جي پيروڪار هئي. برٽن جي وفات وقت هن پادريءَ کي گهرايو ته جيئن آخري مذهبي رسمون ادا ڪري سگهي. ڪجهه سوانحي احوالن موجب، برٽن جي وفات ۽ انهن رسمن جي ادائيگيءَ جي صحيح ترتيب بابت اختلاف آهي. تنهنڪري هن واقعي کي برٽن جي زندگيءَ ۾ رومن ڪيٿولڪ مذهب قبول ڪرڻ جو حتمي ثبوت قرار ڏيڻ مناسب نه آهي.<ref name="Lovell1998"/> برٽن جي مذهبي خيالن بابت سندس پنهنجين لکڻين ۽ ٻين همعصر بيانن ۾ پڻ مختلف اظهار ملن ٿا. == تدفين ۽ مقبرو == [[فائل:Richard Burton's tomb, Mortlake.jpg|thumb|برٽن جي مقبري جي تصوير؛ اصل فائيل نالو وڪيميڊيا ڪامنز تي جانچڻ گهرجي.]] برٽن جو لاش ٽريسٽي مان انگلينڊ آندو ويو. کيس 15 جون 1891ع تي ڏکڻ اولهه [[لنڊن]] جي [[مورٽليڪ]] واري علائقي ۾ سينٽ ميري مئگڊلين رومن ڪيٿولڪ چرچ جي قبرستان ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="DNB"/> سندس مقبرو هڪ عرب بدوي خيمي جي شڪل ۾ تعمير ڪيو ويو. مقبري جي ڊزائن ۽ تعمير ۾ ازابيل برٽن جو اهم ڪردار هو.<ref name="BurtonTomb">{{cite web |title=The Burton Tomb |url=https://burtoniana.org/tomb/ |website=Burtoniana |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> === بدوي خيمي جي شڪل وارو مقبرو === برٽن جي مقبري جي خاص ڳالهه ان جي بناوت آهي. اهو پٿر ۽ سنگ مرمر مان ٺهيل آهي، پر ظاهري شڪل ۾ عرب بدوين جي خيمي سان مشابهت رکي ٿو. مقبري جي هن بناوت کي برٽن جي عربستان ۽ اسلامي دنيا جي سفرن سان لاڳاپيل يادگار طور سمجهيو ويندو آهي. مقبري جي پوئين حصي ۾ هڪ دري آهي، جنهن مان اندر رکيل تابوت ڏسي سگهجن ٿا.<ref name="BurtonTomb"/> === ازابيل برٽن جي تدفين === ازابيل برٽن 1896ع ۾ وفات ڪئي. کيس پڻ پنهنجي مڙس سان گڏ مورٽليڪ جي ساڳئي مقبري ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="RASBurton">{{cite web |title=Richard Francis Burton (1821–1890) |url=https://royalasiaticsociety.org/richard-francis-burton-1821-1890/ |website=Royal Asiatic Society |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> مقبرو ٻنهي جي زندگيءَ ۽ سندن گڏيل سفرن جي يادگار طور مشهور آهي. == ازابيل برٽن ۽ مسودن جي تباهي == برٽن جي وفات کان پوءِ ازابيل برٽن سندس ادبي ورثي جي حفاظت، ترتيب ۽ اشاعت ۾ مصروف ٿي وئي. تنهن هوندي به سندس هڪ عمل، يعني برٽن جي ڪجهه اڻڇپيل مسودن ۽ ڪاغذن کي ساڙڻ، تاريخي ۽ ادبي تڪرار جو سبب بڻيو.<ref name="Lovell1998"/> === عطر واري باغ جو اڻڇپيل نسخو === برٽن پنهنجي آخري سالن ۾ عربي ڪتاب ''The Perfumed Garden'' جي وڌيڪ وسيع انگريزي نسخي تي ڪم ڪري رهيو هو. ان منصوبي کي ''The Scented Garden'' جي عنوان سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو. برٽن جي وفات کان پوءِ ازابيل انهيءَ ڪم سان لاڳاپيل مسودو ساڙي ڇڏيو. سندس خيال ۾ اهڙي مواد جي اشاعت برٽن جي اخلاقي ۽ سماجي شهرت کي نقصان پهچائي سگهي ٿي.<ref name="DNB"/><ref name="Lovell1998"/> === مسودن جي نقصان بابت اختلاف === ازابيل جي عمل تي برٽن جي ڪجهه دوستن ۽ پوءِ جي سوانح نگارن سخت تنقيد ڪئي. سندن خيال ۾ مسودن جي تباهيءَ سبب ادبي ۽ علمي تاريخ جو اهم مواد ضايع ٿيو. ٻئي طرف ازابيل پنهنجي عمل کي مڙس جي شهرت جي حفاظت ۽ مذهبي ذميواريءَ سان ڳنڍيو. تباهه ٿيل مواد جي مڪمل فهرست موجود نه هجڻ سبب ان جي اصل علمي اهميت ۽ مواد بابت يقيني نتيجا ڪڍڻ ممڪن نه آهن.<ref name="Rice1990"/> === محفوظ ٿيل مسودا ۽ خط === ازابيل طرفان ڪجهه مواد ساڙڻ باوجود برٽن جا ڪيترائي خط، مسودا، نوٽس ۽ ڪتاب محفوظ رهيا. انهن مان هڪ اهم مجموعو آمريڪا جي رياست ڪيليفورنيا ۾ واقع [[هنٽنگٽن لائبريري]] وٽ موجود آهي.<ref name="HuntingtonBurton">{{cite web |title=Richard Francis Burton Library Manuscripts Collection |url=https://www.huntington.org/collections/lib-mssrbl |website=The Huntington |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> هن مجموعي ۾ برٽن جي خط و ڪتابت، ذاتي ڪاغذن، ڪتابن ۽ ٻين علمي مواد جا اهم حصا شامل آهن. == برٽن جا مذهبي خيال == رچرڊ فرانسس برٽن جي مذهبي سڃاڻپ ۽ عقيدن بابت سوانح نگارن ۾ اختلاف موجود آهن. هن پنهنجي زندگيءَ دوران اسلام، عيسائيت، هندومت، صوفي فڪر ۽ ٻين مذهبي روايتن جو مطالعو ڪيو. برٽن جي لکڻين مان ظاهر ٿئي ٿو ته هو مذهبي عقيدن ۽ رسمن کي تاريخي، لساني ۽ سماجي نقطه نظر سان پڻ سمجهڻ چاهيندو هو.<ref name="Kennedy2005"/> === اسلام سان لاڳاپو === برٽن عربي ٻولي، اسلامي تاريخ، حج ۽ مسلمان سماجن بابت تفصيلي تحقيق ڪئي. 1853ع ۾ هن مسلمان مسافر جي سڃاڻپ اختيار ڪري مڪي ۽ مديني جو سفر ڪيو ۽ حج جا مناسڪ ادا ڪيا. تنهن هوندي به سندس حج جي ادائيگيءَ مان اهو لازمي نتيجو نٿو نڪري ته هو باقي زندگيءَ لاءِ اسلام جو پيروڪار بڻجي ويو هو. سندس مذهبي عقيدن بابت مختلف وقتن تي ڏنل بيان هڪجهڙا نه آهن.<ref name="BurtonPilgrimage1855"/><ref name="Rice1990"/> === عيسائيت سان لاڳاپو === برٽن جو خانداني پسمنظر انگريزي عيسائي سماج سان لاڳاپيل هو. سندس گهرواري ازابيل رومن ڪيٿولڪ هئي، پر برٽن جي ذاتي مذهبي عقيدن کي ازابيل جي عقيدي سان هڪجهڙو سمجهڻ درست نه آهي. برٽن پنهنجي ڪجهه بيانن ۾ مذهبي شڪ، آزاد خيالي ۽ الحاد سان لاڳاپيل موقف پڻ اختيار ڪيا.<ref name="Kennedy2005"/> === صوفي فڪر ۽ مشرقي فلسفو === برٽن کي صوفي شاعري، فارسي ادب ۽ مشرقي فلسفي سان خاص دلچسپي هئي. سندس تصنيف ''The Kasidah of Haji Abdu El-Yezdi'' ۾ زندگي، موت، اخلاق ۽ مذهبي عقيدن بابت فلسفياڻا سوال اٿاريا ويا آهن. هي نظم برٽن جي ذاتي فڪري جستجوءَ جو اهم مثال آهي، پر ان کي ڪنهن هڪ مذهبي مذهب نامي جي صورت ۾ پڙهڻ مناسب نه آهي. == شخصيت ۽ علمي شهرت == برٽن پنهنجي دور جي مشهور سياحن، ٻولين جي ڄاڻ رکندڙن، ليکڪن ۽ مترجمن مان هو. سندس شهرت جو بنياد سنڌ ۽ هندستان ۾ ملازمت، مڪي ۽ مديني جو سفر، آفريڪا جي مهمن، مختلف ملڪن ۾ سفارتي خدمتن ۽ ادبي ترجمن تي هو.<ref name="DNB"/> سوانح نگارن سندس غيرمعمولي ٻولي سکڻ جي صلاحيت، جسماني همت، تجسس ۽ وسيع مطالعي جو ذڪر ڪيو آهي. تنهن هوندي به سندس شخصيت ۾ سخت مزاجي، تڪراري تبصرا ۽ ٻين محققن سان اختلاف پڻ موجود هئا. === ٻولين جي ڄاڻ === برٽن ڪيترين يورپي، ايشيائي ۽ آفريڪي ٻولين جو مطالعو ڪيو. سندس سوانحي احوالن ۾ ٻولين جو تعداد مختلف ڄاڻايو ويو آهي. ڪڏهن کيس ڪيترين ڏهاڪن ٻولين ۽ لهجن جو ڄاڻو چيو وڃي ٿو، پر انهن سڀني ۾ سندس مهارت هڪجهڙي يا آزاد نموني تصديق ٿيل نه آهي. انهيءَ ڪري «فلاڻين ٻولين تي مڪمل عبور» جهڙي دعويٰ ڪرڻ بدران اهو چوڻ وڌيڪ درست آهي ته برٽن ڪيترين ٻولين جو مطالعو ڪيو ۽ مختلف سطحن تي انهن کي استعمال ڪندو هو.<ref name="McLynn1990"/> === جسماني همت ۽ سفر === برٽن پنهنجي زندگيءَ ۾ ڏکين زميني ۽ سامونڊي سفرن ۾ حصو ورتو. بربرا واري حملي ۾ زخمي ٿيڻ، آفريڪا جي اندرين علائقن ۾ بيمارين کي منهن ڏيڻ ۽ ڊگهن سفرن جي باوجود تحقيق جاري رکڻ سندس زندگيءَ جا اهم واقعا آهن. انهن واقعن سندس همعصر شهرت کي وڌايو، پر سفرن جي ڪاميابيءَ ۾ مقامي رهنمائن، مترجمن ۽ ساٿين جو ڪردار پڻ بنيادي هو. == تاريخي تڪرار ۽ تنقيدي جائزو == برٽن جي زندگيءَ ۽ تصنيفن سان ڪيترائي تڪرار لاڳاپيل آهن. انهن ۾ برطانوي سامراجي نظام سان سندس لاڳاپا، مقامي ماڻهن بابت تعبيرون، جنسيات بابت تحقيق، مذهبي عقيدا، نسلي درجابنديون ۽ ڪجهه غيرتصديق ٿيل ذاتي قصا شامل آهن. جديد تاريخي مطالعي ۾ انهن موضوعن کي سندس علمي خدمتن کان الڳ ڪرڻ بدران ساڳئي تاريخي پسمنظر ۾ ڏٺو وڃي ٿو. === نوآبادياتي دور جي نسلي درجابندي === برٽن جي سنڌ، هندستان ۽ آفريڪا بابت تصنيفن ۾ اڻويهين صديءَ جي يورپي علمي اصطلاحن جو استعمال ملي ٿو. انهن ۾ ''race''، ''tribe'' ۽ ٻين سماجي درجابندين جا اهڙا تصور شامل آهن، جيڪي جديد انسانيات ۽ تاريخ جي معيارن سان هميشه مطابقت نٿا رکن. برٽن جي ڪجهه بيانن ۾ مقامي ماڻهن بابت عام نتيجا ۽ نسلي تعصب پڻ موجود آهن.<ref name="Ghose2006"/><ref name="Kennedy2005"/> انهيءَ ڪري سندس لکڻين کي تاريخي ماخذ طور استعمال ڪندي انهن جي نوآبادياتي پسمنظر کي واضح ڪرڻ ضروري آهي. === جنسيات بابت تحقيق === برٽن انساني جنسي روين، ازدواجي روايتن ۽ جنسيات سان لاڳاپيل ادبي متنن بابت وڏي دلچسپي رکندو هو. سندس ''الف ليليٰ'' جي ترجمي جا حاشيا، ''ڪام سوترا'' سان لاڳاپيل اشاعت ۽ ''عطر واري باغ'' جو ترجمو انهيءَ دلچسپيءَ جا مثال آهن. انهن ڪمن وڪٽورين برطانيا ۾ ادبي ۽ اخلاقي تڪرار پيدا ڪيا. جديد مطالعي ۾ انهن تصنيفن کي جنسيات جي تاريخ ۽ وڪٽورين دور جي ثقافتي روين جي مطالعي لاءِ استعمال ڪيو وڃي ٿو. === سوٽاڊڪ خطي جو غيرثابت ٿيل نظريو === برٽن پنهنجي هڪ مشهور مضمون ۾ دنيا جي ڪجهه علائقن جي آبهوا ۽ جاگرافيءَ کي هم جنس جنسي روين سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي. اهو تصور ''Sotadic Zone'' جي نالي سان مشهور ٿيو. هي نظريو جديد سائنسي تحقيق ۾ ثابت ٿيل وضاحت طور قبول نٿو ڪيو وڃي. ان کي برٽن جي دور جي جنسيات ۽ انسانيات جي تاريخي نظريي طور بيان ڪرڻ گهرجي، نه ته ڪنهن قوم يا علائقي بابت ثابت ٿيل حقيقت طور. === دمشق ۾ يهودين بابت سامي مخالف بيان === برٽن جي دمشق واري سفارتي دور ۽ ان کان پوءِ جي لکڻين ۾ يهودين بابت سخت تعصب ۽ سامي مخالف بيان موجود آهن. سندس وفات کان پوءِ 1898ع ۾ ''The Jew, the Gipsy and El-Islam'' نالي ڪتاب شايع ٿيو. هن ڪتاب ۾ شامل مواد بابت محقق اينڊريو ونسنٽ تفصيلي اڀياس ڪيو آهي. سندس تحقيق موجب، برٽن جي ڪجهه اڻڇپيل لکڻين ۾ يهودين خلاف انتهائي جارحاڻيون دعوائون موجود هيون.<ref name="Vincent1985">{{cite journal |last=Vincent |first=Andrew |title=The Jew, the Gipsy and El-Islam: An Examination of Richard Burton's Consulship in Damascus and His Premature Recall, 1868–1871 |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |volume=117 |issue=2 |pages=155–173 |year=1985 |doi=10.1017/S0035869X00138377 |language=en }}</ref> برٽن سان منسوب انهن بيانن ۾ يهودين خلاف رت جي ڪوڙي الزام واري تاريخي بدناميءَ جو ذڪر پڻ ملي ٿو. اهو الزام هڪ بي بنياد ۽ سامي مخالف سازشي روايت آهي؛ ان جي حق ۾ ڪو معتبر تاريخي ثبوت موجود نه آهي. برٽن جي اهڙين لکڻين کي سندس تعصب جي تاريخي شاهدي طور پڙهڻ گهرجي، نه ته انهن الزامن جي سچائيءَ جي شاهدي طور. === دمشق مان واپسيءَ بابت اختلاف === برٽن کي 1871ع ۾ دمشق جي قونصل واري عهدي تان هٽايو ويو. سندس برطرفيءَ جا سبب مقامي سياسي حالتن، سفارتي اختلافن، مذهبي ۽ سماجي تڪرارن ۽ سندس پنهنجي رويي سان لاڳاپيل هئا. اينڊريو ونسنٽ جي تحقيق ۾ برٽن جي دمشق واري مقرريءَ ۽ وقت کان اڳ واپسيءَ جو تنقيدي جائزو ورتو ويو آهي.<ref name="Vincent1985"/> انهيءَ واقعي کي ڪنهن هڪ مذهبي برادريءَ جي سازش جو نتيجو قرار ڏيڻ تاريخي لحاظ کان غيرمحتاط آهي. === هندستان ۾ مبينا ڳجهي تحقيق === برٽن جي هندستان ۽ سنڌ واري فوجي دور بابت ڪجهه سوانحي احوالن ۾ هڪ مبينا ڳجهي تحقيق جو ذڪر ملي ٿو، جيڪا ڪراچيءَ ۾ مردن جي جنسي سرگرمين سان لاڳاپيل هنڌن بابت هئي. ان واقعي جي تفصيلن، سرڪاري حڪمن ۽ برٽن جي سڌي شرڪت بابت دستاويزي ثبوت محدود ۽ اختلاف جوڳا آهن.<ref name="McLynn1990"/><ref name="Lovell1998"/> تنهنڪري هن قصي کي ثابت ٿيل سرڪاري مهم يا برٽن جي فوجي ملازمت ختم ٿيڻ جو يقيني سبب قرار ڏيڻ مناسب نه آهي. === حج واري سفر ۾ مبينا قتل === برٽن جي حج واري سفر بابت ڪجهه روايتن ۾ سندس سڃاڻپ ظاهر ٿيڻ جي خطري ۽ مبينا قتل جو ذڪر ڪيو ويو آهي. ان واقعي جي آزاد ۽ معتبر تاريخي تصديق موجود نه آهي. انهيءَ ڪري اهڙي دعويٰ کي برٽن جي زندگيءَ سان لاڳاپيل غيرتصديق ٿيل قصي طور ئي بيان ڪرڻ گهرجي. == برٽن بابت سوانحي تحقيق == برٽن جي وفات کان پوءِ سندس زندگيءَ بابت ڪيترائي سوانحي ڪتاب ۽ تحقيقي مقالا شايع ٿيا. انهن ۾ ڪجهه ڪتاب سندس همعصر ماڻهن جي لکڻين تي ٻڌل آهن، جڏهن ته جديد تحقيق ۾ سندس خط، مسودا، سفارتي رڪارڊ ۽ ٻين تاريخي ماخذن جو استعمال ڪيو ويو آهي. === ازابيل برٽن جي سوانح === 1893ع ۾ ازابيل برٽن پنهنجي مڙس جي زندگيءَ بابت ٻن جلدن ۾ ''The Life of Captain Sir Richard F. Burton'' شايع ڪيو.<ref name="IsabelInnerLife1893"/> هي ڪتاب برٽن جي گهريلو زندگيءَ، سفرن ۽ شخصيت بابت اهم معلومات فراهم ڪري ٿو. تنهن هوندي به ازابيل پنهنجي مڙس جي حمايت ۾ لکيو، تنهنڪري سندس سوانح کي مڪمل طور غيرجانبدار ماخذ نٿو سمجهي سگهجي. === ٿامس رائيٽ جي سوانح === 1906ع ۾ [[ٿامس رائيٽ]] برٽن بابت ''The Life of Sir Richard Burton'' شايع ڪيو.<ref name="Wright1906"/> هن ڪتاب ۾ برٽن جي سفرن، تصنيفن، شخصيت ۽ ازابيل جي بيانن بابت تفصيل موجود آهن. رائيٽ جو ڪم برٽن بابت شروعاتي تفصيلي سوانحي تحقيقن مان هڪ آهي. === جديد سوانح نگار === ويهين ۽ ايڪويهين صديءَ ۾ برٽن بابت ڪيترن محققن نئين سر تحقيق ڪئي. انهن ۾ ايف. ايم. بروڊي، بائرن فارويل، ايڊورڊ رائس، فرينڪ ميڪلن، ميري ايس. لوويل، ڊين ڪينيڊي ۽ ٻين جا ڪتاب شامل آهن. انهن محققن برٽن جي زندگيءَ جي مختلف پهلوئن، سندس سفرن، مذهبي خيالن، جنسيات بابت تحقيق، نوآبادياتي پسمنظر ۽ ادبي ورثي جو جائزو ورتو. == علمي ادارن ۾ محفوظ ورثو == برٽن جا ڪتاب، خط، مسودا، نقشا ۽ ٻيا تاريخي ڪاغذ مختلف علمي ادارن ۽ مجموعن ۾ محفوظ آهن. === هنٽنگٽن لائبريري === [[هنٽنگٽن لائبريري]]، سين مارينو، ڪيليفورنيا، برٽن جي محفوظ ٿيل مسودن ۽ ذاتي لائبريريءَ جو هڪ اهم مجموعو رکي ٿي. ان مجموعي ۾ برٽن جي خط و ڪتابت، مسودن ۽ ڪتابن سان گڏ ٻين محققن ۽ ناشرن سان سندس لاڳاپن بابت مواد شامل آهي.<ref name="HuntingtonBurton"/> === رائل ايشياٽڪ سوسائٽي === [[رائل ايشياٽڪ سوسائٽي]] وٽ پڻ برٽن سان لاڳاپيل ڪتاب ۽ تاريخي مواد موجود آهي. سوسائٽيءَ جي مجموعي ۾ برٽن جي لکڻين ۽ سندس علمي لاڳاپن بابت دستاويز شامل آهن.<ref name="RASBurton"/> === اورلينز هائوس گيلري === [[ٽوئڪنهم]] ۾ واقع [[اورلينز هائوس گيلري]] سان پڻ برٽن جي ذاتي شين، تصويرن ۽ يادگارن جو هڪ مجموعو لاڳاپيل آهي. اهي مجموعا برٽن جي زندگيءَ ۽ سفرن بابت تحقيق لاءِ اهم آهن. == ادب ۾ رچرڊ فرانسس برٽن == رچرڊ فرانسس برٽن جي غيرمعمولي زندگيءَ سبب کيس ڪيترن ناولن، ڪهاڻين ۽ ٻين ادبي تصنيفن ۾ ڪردار طور پيش ڪيو ويو آهي. انهن ادبي تصويرن ۾ سندس حقيقي تاريخي زندگيءَ سان گڏ تخيلاتي عنصر پڻ شامل هوندا آهن. === بورخيس جي ڪهاڻي «الف» === ارجنٽائن جي مشهور ليکڪ [[خورخي لوئس بورخيس]] جي ڪهاڻي ''The Aleph'' (الف) ۾ برٽن جي نالي ۽ مشرقي ادب بابت سندس علم سان لاڳاپيل حوالو ملي ٿو. بورخيس پنهنجي ادبي تخليقن ۾ تاريخي ڪتابن، فرضي حوالن ۽ علمي شخصيتن کي گڏ ڪرڻ لاءِ مشهور هو. === ريورورلڊ ناولن جو سلسلو === آمريڪي سائنس فڪشن ليکڪ [[فلپ خوسيه فارمر]] جي ''Riverworld'' (درياهي دنيا) ناولن ۾ رچرڊ فرانسس برٽن هڪ اهم ڪردار آهي. هن تخيلاتي دنيا ۾ مختلف تاريخي دورن جا ماڻهو هڪ غيرمعمولي درياهي جهان ۾ ٻيهر جيئرا ٿين ٿا. برٽن کي اتي هڪ تجسس رکندڙ، مهم جو ۽ علم جي ڳولا ڪندڙ شخصيت طور پيش ڪيو ويو آهي. === برٽن ۽ اسپيڪ === وليم هيريسن جو تاريخي ناول ''Burton and Speke'' برٽن ۽ جان هيننگ اسپيڪ جي آفريڪي مهمن ۽ سندن اختلافن تي ٻڌل آهي. هن ناول کي پوءِ فلم ''Mountains of the Moon'' جي ڪهاڻيءَ لاءِ بنياد بڻايو ويو. === دنيا جو گڏ ڪندڙ === جرمن ٻوليءَ جي ليکڪ [[اليا ٽرويانوف]] جو ناول ''Der Weltensammler''، جنهن جو انگريزي عنوان ''The Collector of Worlds'' آهي، برٽن جي سفرن ۽ مختلف ثقافتن سان سندس لاڳاپن کي ادبي انداز ۾ پيش ڪري ٿو. هن ناول ۾ هندستان، عربستان ۽ آفريڪا سان لاڳاپيل برٽن جي زندگيءَ جا پهلو نمايان آهن. === دي رومانٽڪ === انگريز ناول نگار [[وليم بوئڊ]] جي 2022ع واري ناول ''The Romantic'' ۾ پڻ برٽن ۽ اسپيڪ تاريخي ڪردارن طور ظاهر ٿين ٿا. == فلمن ۽ ٽيليويزن ۾ برٽن == برٽن جي زندگيءَ، خاص طور آفريڪا جي مهمن ۽ اسپيڪ سان اختلافن، ڪيترن فلمن ۽ ٽيليويزن پروگرامن کي متاثر ڪيو آهي. {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#194d72;color:white;" | سال ! style="background:#194d72;color:white;" | عنوان ! style="background:#194d72;color:white;" | نوعيت ! style="background:#194d72;color:white;" | برٽن سان لاڳاپو |- | style="background:#eaf3fb;" | 1971ع | ''The Search for the Nile'' | بي بي سي ٽيليويزن سلسلو | نيل درياهه جي سرچشمي جي ڳولا؛ ڪينيٿ هيگ برٽن جو ڪردار ادا ڪيو |- | style="background:#edf6eb;" | 1990ع | ''Mountains of the Moon'' | تاريخي سوانحي فلم | برٽن ۽ اسپيڪ جون آفريڪي مهمون؛ پيٽرڪ برگن برٽن جو ڪردار ادا ڪيو |- | style="background:#fff2e4;" | 1993ع | ''Zero Patience'' | موسيقيءَ تي ٻڌل تخيلاتي فلم | برٽن جي تاريخي شخصيت جو فرضي ۽ طنزيه استعمال |- | style="background:#f3eafa;" | 2008ع | ''The Victorian Sex Explorer'' | دستاويزي پروگرام | برٽن جي سفرن ۽ جنسيات بابت تحقيق جو جائزو |} === مائونٽنز آف دي مون (1990ع) === 1990ع ۾ هدايتڪار [[باب رافيلسن]] جي فلم ''Mountains of the Moon'' (چنڊ جا جبل) رليز ٿي. فلم ۾ [[پيٽرڪ برگن]] رچرڊ فرانسس برٽن ۽ [[آئين گلين]] جان هيننگ اسپيڪ جو ڪردار ادا ڪيو. ڪهاڻيءَ جو بنياد ٻنهي مهم جوئن جي آفريڪي سفرن، نيل درياهه جي سرچشمي بابت تحقيق ۽ سندن ذاتي اختلافن تي آهي.<ref name="MountainsFilm">{{cite web |title=Mountains of the Moon |url=https://www.imdb.com/title/tt0100196/ |website=IMDb |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> فلم تاريخي واقعن مان متاثر آهي، پر ان کي مڪمل دستاويزي تاريخ بدران ڊرامائي تخليق طور سمجهڻ گهرجي. == تاريخي اهميت ۽ ورثو == رچرڊ فرانسس برٽن جي زندگي اڻويهين صديءَ جي عالمي سفرن، برطانوي سامراجي توسيع، لساني تحقيق ۽ ادبي ترجمن جي تاريخ سان ڳنڍيل آهي. هن سنڌ، هندستان، عربستان، آفريڪا، آمريڪا، برازيل ۽ ٻين علائقن بابت ڪتاب لکيا. سندس اهم خدمتن ۾ سنڌ بابت شروعاتي سماجي ۽ لساني تحقيق، مڪي ۽ مديني جو سفر، هرر ۽ آفريڪا جي وڏين ڍنڍن بابت مهمون ۽ عربي ۽ هندستاني ادب جي انگريزي اشاعت شامل آهن. تنهن هوندي به برٽن جي تاريخي حيثيت صرف سندس ڪاميابين تائين محدود نه آهي. سندس تصنيفن ۾ نوآبادياتي سوچ، نسلي تعصب، مذهبي اختلاف ۽ غيرثابت ٿيل سماجي نظريا پڻ موجود آهن. جديد تحقيق ۾ سندس ڪم کي تاريخي اهميت ۽ تنقيدي احتياط، ٻنهي سان پڙهيو وڃي ٿو. === سنڌ جي تاريخ لاءِ اهميت === سنڌ جي تاريخ جي حوالي سان برٽن جي اهميت خاص طور سندس 1847ع ۽ 1848ع وارين رپورٽن، 1849ع جي لساني مقالن، 1851ع جي ڪتابن، 1852ع جي بازداري بابت تصنيف ۽ 1877ع جي ''Sind Revisited'' ۾ آهي. اهي تصنيفون سنڌ جي ٻولين، سماجي روايتن، مذهبي زندگي، شهرن، آمدرفت ۽ برطانوي دور جي تبديلين بابت همعصر معلومات فراهم ڪن ٿيون. سندس لکڻين ۾ موجود تعصب ۽ نوآبادياتي تشريحن باوجود اهي سنڌ جي اڻويهين صديءَ واري تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم ابتدائي ماخذ آهن. == چونڊ سوانحي ۽ تحقيقي ڪتاب == * Brodie, Fawn M. (1967). ''The Devil Drives: A Life of Sir Richard Burton''. New York: W. W. Norton. * Farwell, Byron (1963). ''Burton: A Biography of Sir Richard Francis Burton''. London: Longmans. * Kennedy, Dane (2005). ''The Highly Civilized Man: Richard Burton and the Victorian World''. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press. * Lovell, Mary S. (1998). ''A Rage to Live: A Biography of Richard and Isabel Burton''. London: Little, Brown. * McLynn, Frank (1990). ''Burton: Snow upon the Desert''. London: John Murray. * Rice, Edward (1990). ''Captain Sir Richard Francis Burton: The Secret Agent Who Made the Pilgrimage to Mecca, Discovered the Kama Sutra, and Brought the Arabian Nights to the West''. New York: Charles Scribner's Sons. * Wright, Thomas (1906). ''The Life of Sir Richard Burton''. London: Everett & Co. * Jeal, Tim (2011). ''Explorers of the Nile: The Triumph and Tragedy of a Great Victorian Adventure''. New Haven: Yale University Press. * Vincent, Andrew (1985). “The Jew, the Gipsy and El-Islam: An Examination of Richard Burton's Consulship in Damascus and His Premature Recall, 1868–1871”. ''Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland''. 117 (2): 155–173. == وڌيڪ پڙهڻ لاءِ == * {{cite book |last=Burton |first=Isabel |title=The Life of Captain Sir Richard F. Burton |volume=1–2 |publisher=Chapman and Hall |location=London |year=1893 |language=en }} * {{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus |publisher=W. H. Allen & Co. |location=London |year=1851 |language=en |url=https://archive.org/details/sindhadnracestha00rich }} * {{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Sind Revisited |volume=1–2 |publisher=Richard Bentley and Son |location=London |year=1877 |language=en }} * {{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://burtoniana.org/ Burtoniana] — برٽن جي ڪتابن، سوانحن ۽ تاريخي دستاويزن جو مجموعو * [https://www.huntington.org/collections/lib-mssrbl هنٽنگٽن لائبريريءَ ۾ برٽن جا مسودا] * [https://royalasiaticsociety.org/richard-francis-burton-1821-1890/ رائل ايشياٽڪ سوسائٽيءَ ۾ برٽن بابت معلومات] * [https://www.gutenberg.org/ebooks/author/898 پروجيڪٽ گٽنبرگ تي برٽن جا ڪتاب] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Richard_Francis_Burton وڪيميڊيا ڪامنز تي رچرڊ فرانسس برٽن جون تصويرون] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:1821ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:1890ع ۾ وفات ڪيل]] [[زمرو:برطانوي سياح]] [[زمرو:برطانوي ليکڪ]] [[زمرو:برطانوي مترجم]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:سنڌ جا سفرناما]] [[زمرو:مشرقيات جا ماهر]] [[زمرو:آفريڪا جا محقق]] rj7su1a9dxmgqheoyivshpfkyup4f1o 422554 422553 2026-10-18T00:13:14Z Intisar Ali 8681 422554 wikitext text/x-wiki {{Short description|برطانوي سياح، فوجي آفيسر، محقق، لسانيات جو ماهر، مترجم ۽ سفارتڪار (1821ع–1890ع)}} {{Infobox officeholder | honorific_prefix = سر | name = رچرڊ فرانسس برٽن | native_name = Richard Francis Burton | honorific_suffix = KCMG، FRGS، FRAS | image = Richard Francis Burton by Rischgitz, 1864.jpg | image_size = 240px | caption = رچرڊ فرانسس برٽن، 1864ع | office = برطانوي قونصل، فرنانڊو پو | office2 = برطانوي قونصل، سانتوس | office3 = برطانوي قونصل، دمشق | office4 = برطانوي قونصل، ٽريسٽي | birth_date = {{Birth date|1821|3|19|df=yes}} | birth_place = [[ٽورڪي]]، ڊيون، انگلينڊ | death_date = {{Death date and age|1890|10|20|1821|3|19|df=yes}} | death_place = [[ٽريسٽي]]، آسٽريا-هنگري | resting_place = سينٽ ميري مئگڊلين رومن ڪيٿولڪ چرچ جو قبرستان، مورٽليڪ، لنڊن | nationality = برطانوي | education = [[ٽرنٽي ڪاليج، آڪسفرڊ]] | spouse = [[ازابيل برٽن]] (شادي: 22 جنوري 1861ع) | occupation = سياح، فوجي آفيسر، محقق، لسانيات جو ماهر، مترجم، ليکڪ ۽ سفارتڪار | known_for = سنڌ بابت تاريخي ۽ سماجي تحقيق، مڪي ۽ مديني جو سفر، آفريڪا جون جاگرافيائي مهمون ۽ عربي ادب جا ترجما | notable_works = ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus''؛ ''Sind Revisited''؛ ''Personal Narrative of a Pilgrimage to Al-Madinah and Meccah''؛ ''The Book of the Thousand Nights and a Night''؛ ''The Kasidah'' | pen_name = مرزا عبدالله البشري؛ حاجي عبدو اليزدي؛ فرينڪ بيڪر | allegiance = [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] | branch = بمبئي فوج | unit = 18هين مقامي پيادل فوجي ريجمينٽ | nickname = رفئين ڊڪ (Ruffian Dick) | service_years = 1842ع–1861ع | rank = ڪئپٽن | battles = [[ڪريميا جي جنگ]] | awards = نائٽ ڪمانڊر آف دي آرڊر آف سينٽ مائيڪل اينڊ سينٽ جارج؛ ڪريميا ميڊل | signature = Richard Francis Burton signature.svg }} '''سر رچرڊ فرانسس برٽن''' (انگريزي: ''Sir Richard Francis Burton''؛ 19 مارچ 1821ع – 20 آڪٽوبر 1890ع) هڪ مشهور [[برطانيا|برطانوي]] سياح، جاگرافيدان، فوجي آفيسر، [[لسانيات|لسانيات جو ماهر]]، محقق، [[مترجم]]، ليکڪ، [[بشرشناسي|بشرشناس]] ۽ سفارتڪار هو. هن [[ايشيا]]، [[آفريڪا]]، [[ڏکڻ آمريڪا]] ۽ ٻين علائقن جا سفر ڪيا ۽ مختلف قومن جي ٻولين، ثقافتن، مذهبي عقيدن، سماجي رسمن، تاريخ ۽ جاگرافيءَ بابت وسيع تحقيق ڪئي.<ref name="Kennedy2005">{{cite book |last=Kennedy |first=Dane |title=The Highly Civilized Man: Richard Burton and the Victorian World |publisher=Harvard University Press |location=Cambridge, Massachusetts |year=2005 |isbn=9780674018624 |language=en }}</ref><ref name="Young2006">{{cite book |last=Young |first=S. |title=Richard Francis Burton: Explorer, Scholar, Spy |publisher=Marshall Cavendish |location=New York |year=2006 |isbn=9780761422228 |language=en }}</ref> برٽن پنهنجي غيرمعمولي لساني صلاحيتن سبب مشهور هو. سندس سوانح نگارن موجب، هو ڪيترين يورپي، ايشيائي ۽ آفريقي ٻولين ۽ لهجن کان واقف هو. سندس ڄاڻ ۾ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]، [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]، [[اطالوي ٻولي|اطالوي]]، [[عربي ٻولي|عربي]]، [[فارسي ٻولي|فارسي]]، [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]]، [[هندوستاني ٻولي|هندوستاني]]، [[گجراتي ٻولي|گجراتي]]، [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] ۽ ٻيون ٻوليون شامل هيون. سندس ٻولين جي ڄاڻ بابت سوانح نگارن جا انگ مختلف آهن، ڇاڪاڻ ته ڪجهه ليکڪ جدا جدا لهجن کي به مستقل ٻولين طور شمار ڪن ٿا.<ref name="McLynn1990">{{cite book |last=McLynn |first=Frank |title=Of No Country: An Anthology of the Works of Sir Richard Burton |publisher=Charles Scribner's Sons |location=New York |year=1990 |language=en }}</ref> برٽن 1842ع ۾ [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي بمبئي فوج ۾ شامل ٿيو. سندس فوجي زندگيءَ جو اهم حصو هندستان ۽ [[سنڌ]] ۾ گذريو، جتي هن مقامي ٻولين، قومن، مذهبي روايتن ۽ سماجي زندگيءَ جو مطالعو ڪيو. هن سنڌ بابت ڪيترائي ڪتاب لکيا، جن مان ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' (1851ع) ۽ ''Sind Revisited'' (1877ع) سنڌ جي اڻويهين صديءَ جي تاريخ جا اهم ماخذ سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="Burton1851">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus: With Notices of the Topography and History of the Province |publisher=W. H. Allen & Co. |location=London |year=1851 |language=en |url=https://archive.org/details/sindhadnracestha00rich }}</ref><ref name="Burton1877">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Sind Revisited: With Notices of the Anglo-Indian Army; Railroads; Past, Present, and Future, etc. |volume=1–2 |publisher=Richard Bentley and Son |location=London |year=1877 |language=en |url=https://books.google.com/books?id=GwREAQAAMAAJ }}</ref> برٽن جي شهرت جو هڪ اهم سبب 1853ع ۾ مسلمان حاجيءَ جو ويس اختيار ڪري [[مڪو|مڪي]] ۽ [[مدينو|مديني]] جو سفر ڪرڻ هو. ان کان پوءِ هن [[جان هيننگ اسپيڪ]] سان گڏ اوڀر آفريڪا جي جاگرافيائي مهمن ۾ حصو ورتو ۽ 1858ع ۾ [[ڍنڍ ٽانگانيڪا]] تائين پهتو. هو [[رائل جاگرافيائي سوسائٽي]] جو فيلو پڻ هو.<ref name="BBCBurton">{{cite web |title=Historic Figures: Sir Richard Burton |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/burton_sir_richard.shtml |website=BBC History |publisher=BBC |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> سندس ٻين مشهور علمي ۽ ادبي خدمتن ۾ عربي داستانن جي مجموعي ''The Book of the Thousand Nights and a Night'' جو انگريزي ترجمو، ''The Perfumed Garden'' جو ترجمو ۽ ''Kama Sutra'' جي انگريزي اشاعت سان وابستگي شامل آهن. هن سفرنامن، تاريخ، انساني روين، تلواربازي، بازداري، مذهبي مطالعي ۽ بشرشناسيءَ بابت پڻ لکيو.<ref name="Kennedy2005"/> 1861ع کان پوءِ برٽن برطانوي سفارتي ملازمت ۾ رهيو ۽ فرنانڊو پو، برازيل جي سانتوس، [[دمشق]] ۽ ٽريسٽي ۾ قونصل طور خدمتون سرانجام ڏنيون. 1886ع ۾ [[راڻي وڪٽوريا]] کيس نائٽ ڪمانڊر آف دي آرڊر آف سينٽ مائيڪل اينڊ سينٽ جارج جو اعزاز عطا ڪيو.<ref name="LondonGazette1886">{{cite journal |title=The London Gazette |issue=25559 |date=16 February 1886 |page=743 |language=en }}</ref> سنڌي ادب جي محقق [[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع) ۾ برٽن جو ذڪر ڪيو آهي. جوتواڻيءَ موجب، برٽن پنجاهه کان وڌيڪ تصنيفن جو ليکڪ هو، جن مان گهڻيون سفرنامن سان لاڳاپيل هيون.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> == سوانح عمري == === شروعاتي زندگي ۽ خاندان === رچرڊ فرانسس برٽن 19 مارچ 1821ع تي انگلينڊ جي ڊيون علائقي جي سامونڊي شهر [[ٽورڪي]] ۾ ڄائو. سندس ڄمڻ جي هنڌ بابت تاريخي ماخذن ۾ اختلاف ملي ٿو. برٽن پنهنجي سوانحي بيانن ۾ هارٽفورڊشائر جي ايلسٽري ۾ واقع خانداني گهر ''Barham House'' کي پنهنجي ڄمڻ جو هنڌ ڄاڻايو، پر سندس جديد سوانح نگار [[ميري ايس. لوويل]] جي تحقيق موجب، سندس اصل ڄمڻ جو هنڌ ٽورڪي هو.<ref name="Lovell1998">{{cite book |last=Lovell |first=Mary S. |title=A Rage to Live: A Biography of Richard and Isabel Burton |publisher=W. W. Norton & Company |location=New York |year=1998 |isbn=9780393046724 |language=en }}</ref> سندس بپتسما 2 سيپٽمبر 1821ع تي هارٽفورڊشائر جي ايلسٽري چرچ ۾ ٿي.<ref name="HertfordHistory">{{cite book |last=Page |first=William |title=A History of the County of Hertford |volume=2 |publisher=Constable |year=1908 |pages=349–351 |language=en |url=https://www.british-history.ac.uk/vch/herts/vol2/pp349-351 }}</ref> برٽن جو پيءُ ليفٽيننٽ ڪرنل '''جوزف نيٽروِل برٽن''' (Joseph Netterville Burton) اينگلو-آئرش نسل جو برطانوي فوجي آفيسر هو، جيڪو برطانوي فوج جي 36هين پيادل ريجمينٽ سان لاڳاپيل رهيو. سندس ماءُ '''مارٿا بيڪر''' (Martha Baker) هارٽفورڊشائر جي مالدار زميندار رچرڊ بيڪر جي ڌيءَ ۽ وارثن مان هڪ هئي. برٽن جو نالو پڻ سندس ناني واري خاندان جي رچرڊ بيڪر جي نسبت سان رکيو ويو.<ref name="Wright1906">{{cite book |last=Wright |first=Thomas |title=The Life of Sir Richard Burton |volume=1–2 |publisher=Everett & Co. |location=London |year=1906 |language=en |url=https://burtoniana.org/biography/1906-The%20Life%20of%20Sir%20Richard%20Burton%20-%20Wright/HTML/index.html }}</ref> برٽن کي ٻه ڀائر ڀينر هئا: '''ماريا ڪيٿرين ايلزبيٿ برٽن''' ۽ '''ايڊورڊ جوزف نيٽروِل برٽن'''. سندس ڀيڻ ماريا بعد ۾ برطانوي فوجي آفيسر سر هينري وليم اسٽسٽڊ سان شادي ڪئي.<ref name="Wright1906"/> === يورپ ۾ ننڍپڻ ۽ پرورش === برٽن جي ننڍپڻ جو وڏو حصو انگلينڊ، فرانس ۽ اٽليءَ جي مختلف شهرن ۾ گذريو. سندس پيءُ دم جي بيماريءَ سبب نسبتاً سازگار آبهوا جي ڳولا ۾ خاندان کي يورپ جي مختلف علائقن ۾ منتقل ڪندو رهيو.<ref name="Wright1906"/> شروعات ۾ برٽن جو خاندان انگلينڊ جي ايلسٽري ۽ فرانس جي [[ٽورز]] شهر جي وچ ۾ رهندو هو. ٽورز ۾ برٽن ۽ سندس ڀاءُ جي سنڀال هڪ انگريز عورت مسز لنگ ڪندي هئي. سندن شروعاتي تعليم هڪ آئرش استاد ڪلاف جي نگرانيءَ ۾ ٿي. ان کان پوءِ خاندان ٽورز جي ''Rue de l'Archevêché'' واري علائقي ۾ منتقل ٿيو، جتي ٻارن کي جان گلڪرسٽ جي تعليمي اداري ۾ داخل ڪرايو ويو. اتي برٽن کي [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] ۽ [[قديم يوناني ٻولي|قديم يوناني]] ٻولين جي ابتدائي تعليم ملي.<ref name="Wright1906"/> 1829ع ۾ خاندان انگلينڊ موٽيو ۽ برٽن ۽ سندس ڀاءُ کي رچمنڊ گرين جي هڪ ابتدائي اسڪول ۾ داخل ڪرايو ويو. اهو اسڪول ريورنڊ چارلس ڊيلافوس هلائيندو هو. سوانح نگار ٿامس رائيٽ موجب، اسڪول ۾ تعليم ۽ شاگردن جي رهائش جا انتظام اطمينان بخش نه هئا.<ref name="Wright1906"/> بعد ۾ خاندان فرانس جي [[بلوا]] شهر ۾ منتقل ٿيو، جتي ٻارن جي تعليم لاءِ خانگي استادن جو بندوبست ڪيو ويو. برٽن ۽ سندس ڀاءُ کي ريورنڊ ايڇ. آر. ڊو پري پڙهائيندو هو. خاندان ڪجهه عرصي کان پوءِ فرانس مان اٽليءَ ڏانهن ويو. هنن [[مارسي]]، [[ليورنو]]، [[پيسا]]، [[سيئنا]]، [[پيروگيا]]، [[فلورينس]]، [[روم]]، [[نيپلز]]، [[سورينٽو]] ۽ [[ڪاپري]] جهڙن هنڌن تي وقت گذاريو.<ref name="Wright1906"/> اٽليءَ ۾ رهائش دوران برٽن کي اطالوي ٻولي، مصوري ۽ موسيقيءَ سان واقفيت حاصل ٿي. سندس ڀاءُ ايڊورڊ وائلن وڄائڻ ۾ دلچسپي ورتي، جڏهن ته رچرڊ جي دلچسپي ٻولين، سفرن ۽ جسماني سرگرمين ۾ وڌيڪ هئي. 1836ع ۾ خاندان فرانس جي ڏاکڻي شهر [[پو، فرانس|پو]] ڏانهن منتقل ٿيو ۽ پوءِ وري اٽليءَ جي پيسا ۽ لوڪا شهرن ۾ رهيو. هن عرصي ۾ برٽن مختلف يورپي سماجي ۽ ثقافتي ماحولن سان واقفيت حاصل ڪئي.<ref name="Wright1906"/> === ٻولين سان شروعاتي دلچسپي === برٽن ننڍپڻ کان ئي ٻولين سکڻ جي غيرمعمولي صلاحيت ڏيکاري. يورپ جي مختلف علائقن ۾ رهائش سبب هن فرانسيسي، اطالوي ۽ جديد يوناني ٻوليون سکڻ جا موقعا حاصل ڪيا. هن لاطيني ۽ قديم يوناني ٻولين جي تعليم پڻ حاصل ڪئي. سوانح نگار ايڊورڊ رائس موجب، برٽن کي ٻولين جي آوازن، لهجن ۽ تلفظن ۾ فرق سڃاڻڻ جي خاص صلاحيت هئي. هو يورپي ٻولين جي مختلف لهجن جي نقل ڪرڻ ۽ انهن کي ڳالهائڻ ۾ مهارت حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪندو هو.<ref name="Rice1990">{{cite book |last=Rice |first=Edward |title=Captain Sir Richard Francis Burton: The Secret Agent Who Made the Pilgrimage to Mecca, Discovered the Kama Sutra, and Brought the Arabian Nights to the West |publisher=Charles Scribner's Sons |location=New York |year=1990 |isbn=9780684191379 |language=en }}</ref> برٽن جي شروعاتي لساني تعليم سندس مستقبل جي سفرن، فوجي خدمتن ۽ مختلف سماجن بابت تحقيق ۾ مددگار ثابت ٿي. === آڪسفرڊ يونيورسٽيءَ ۾ تعليم === آڪٽوبر 1840ع ۾ برٽن [[آڪسفرڊ يونيورسٽي]] جي [[ٽرنٽي ڪاليج، آڪسفرڊ|ٽرنٽي ڪاليج]] ۾ داخل ٿيو. يونيورسٽيءَ ۾ داخلا کان اڳ هن وليم اليگزينڊر گرينهل ۽ ڊاڪٽر اوگل کان تعليمي رهنمائي حاصل ڪئي هئي.<ref name="Wright1906"/> آڪسفرڊ ۾ برٽن جي دلچسپي روايتي نصابي تعليم کان وڌيڪ ٻولين، تلواربازي، ٻيڙين هلائڻ، شڪار ۽ ٻين جسماني سرگرمين ۾ هئي. هو عربي ۽ ٻين مشرقي ٻولين جي تعليم حاصل ڪرڻ جو خواهشمند هو. هن عربي سکڻ لاءِ يونيورسٽيءَ ۾ موجود ماهرن سان رابطو ڪيو، پر سندس خواهش مطابق انفرادي تعليم جو بندوبست نه ٿي سگهيو. ان کان پوءِ هن پنهنجي ڪوششن سان عربي پڙهڻ شروع ڪئي ۽ اسپيني مستشرق پاسڪوال ڊي گايانگوس کان ڪجهه رهنمائي حاصل ڪئي.<ref name="Wright1906"/> برٽن آڪسفرڊ جي تعليمي نظام ۽ ضابطن تي تنقيد ڪندو هو. سندس خيال ۾ يونيورسٽيءَ جي روايتي تعليم عملي ڄاڻ ۽ آزاد تحقيق جي تقاضائن کي پورو نه ڪندي هئي. اپريل 1842ع ۾ برٽن يونيورسٽيءَ جي منع باوجود گهوڙن جي هڪ مقابلي ۾ شرڪت ڪئي. جڏهن ضابطن جي ڀڃڪڙي ڪندڙ شاگردن خلاف ڪارروائي ڪئي وئي، تڏهن برٽن يونيورسٽيءَ جي اختيارين سان بحث ڪيو. ٻين شاگردن کي عارضي طور ڪاليج مان معطل ڪيو ويو، پر برٽن کي مستقل طور خارج ڪيو ويو.<ref name="Wright1906"/> آڪسفرڊ مان نيڪالي سندس زندگيءَ جو اهم موڙ ثابت ٿي. ان کان پوءِ هن فوجي ملازمت اختيار ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. === بمبئي فوج ۾ شموليت === 1842ع ۾ برٽن [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي بمبئي فوج ۾ آفيسر طور شامل ٿيو. کيس بمبئي فوج جي '''18هين مقامي پيادل فوجي ريجمينٽ''' ۾ مقرر ڪيو ويو. برٽن شروعات ۾ پهرين اينگلو-افغان جنگ ۾ حصو وٺڻ جو خواهشمند هو، پر سندس هندستان پهچڻ تائين اها جنگ ختم ٿي چڪي هئي.<ref name="Rice1990"/> هن کي [[گجرات]] ۾ مقرر ڪيو ويو، جتي سندس فوجي دستو جنرل [[چارلس جيمس نيپيئر]] جي ڪمانڊ هيٺ هو. فوجي ملازمت دوران برٽن مقامي ٻولين، مذهبي روايتن ۽ سماجي زندگيءَ جي مطالعي ۾ گهري دلچسپي ورتي.<ref name="Ghose2006">{{cite book |last=Ghose |first=Indira |chapter=Imperial Player: Richard Burton in Sindh |title=Travel Writing in the Nineteenth Century |editor-last=Youngs |editor-first=Tim |publisher=Anthem Press |year=2006 |pages=71–86 |isbn=9781843317692 |doi=10.7135/upo9781843317692.005 |language=en }}</ref> سندس غيرروايتي روين، تلواربازيءَ جي مهارت ۽ جرئتمند طبيعت سبب کيس '''رفئين ڊڪ''' (''Ruffian Dick'') جي لقب سان پڻ سڏيو ويندو هو.<ref name="Rice1990"/> === هندستان ۾ لساني ۽ ثقافتي مطالعو === هندستان ۾ رهائش دوران برٽن مقامي ٻولين سکڻ لاءِ باقاعدي محنت ڪئي. هن هندوستاني، فارسي، عربي، گجراتي، مراٺي، پنجابي، سنڌي ۽ سرائڪي ٻولين جو مطالعو ڪيو. سندس لساني مهارت بابت مختلف سوانح نگارن جا بيان ملن ٿا. ايڊورڊ رائس موجب، برٽن ڪيترن سرڪاري لساني امتحانن ۾ ڪاميابي حاصل ڪئي هئي ۽ وڌيڪ امتحانن جي تياري پڻ ڪري رهيو هو.<ref name="Rice1990"/> برٽن مقامي ماڻهن سان سڌي رابطي کي ٻولين ۽ ثقافتن جي مطالعي جو اهم ذريعو سمجهندو هو. هو مقامي لباس، ڳالهائڻ جي انداز، رسمن ۽ سماجي آداب جو مشاهدو ڪندو هو. هن هندو، مسلمان ۽ ٻين مذهبي برادرين جي عقيدن ۽ رسمن بابت پڻ ڄاڻ حاصل ڪئي. سندس مذهبي تجربن بابت سوانح نگارن جا مختلف بيان ملن ٿا، جن ۾ هندو مذهبي رسمن ۾ شرڪت، سک روايتن جو مطالعو ۽ صوفي طريقن سان واقفيت شامل آهي.<ref name="Rice1990"/> بهرحال، برٽن جي ذاتي مذهبي وابستگيءَ بابت مختلف روايتن کي هڪجهڙو معتبر نٿو سمجهي سگهجي. سندس ڪجهه دعوائون ذاتي بيانن تي ٻڌل آهن ۽ انهن جي آزاد تاريخي تصديق محدود آهي. === سنڌ ۾ آمد ۽ فوجي خدمتون === [[سنڌ تي انگريزن جو قبضو|1843ع ۾ سنڌ تي برطانوي قبضي]] کان پوءِ علائقي ۾ برطانوي فوجي ۽ انتظامي سرگرميون وڌيون. انهيءَ پسمنظر ۾ 1844ع ۾ برٽن کي سنڌ موڪليو ويو. سنڌ ۾ سندس فوجي خدمتن جو تعلق برطانوي فوج جي مقامي انتظام، جاگرافيائي ڄاڻ ۽ سروي سان هو. هن فوجي ذميوارين سان گڏ سنڌ جي ماڻهن، ٻولين، تاريخ، مذهب ۽ سماجي روايتن بابت معلومات گڏ ڪرڻ شروع ڪئي.<ref name="Ghose2006"/> سنڌ ۾ برٽن جي رهائش سندس علمي ۽ ادبي زندگيءَ جو اهم مرحلو ثابت ٿي. هن سنڌي ٻولي، مقامي برادرين، مذهبي ادارن ۽ سماجي رسمن جو مشاهدو ڪيو. برٽن سنڌ جي مختلف علائقن ۾ سفر ڪندي مقامي ماڻهن سان رابطا قائم ڪيا ۽ سنڌ جي روزمره زندگيءَ بابت نوٽس تيار ڪيا. انهن مشاهدن جي بنياد تي هن بعد ۾ سنڌ بابت ڪيترائي ڪتاب لکيا.<ref name="Burton1851"/> سندس ڪتاب ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' جي مهاڳ موجب، سنڌ ۾ لڳ ڀڳ پنجن سالن جي رهائش دوران کيس اهڙي جامع ڪتاب جي کوٽ محسوس ٿي، جنهن ۾ مقامي ماڻهن جي گهريلو زندگي، مذهبي عقيدن، رسم و رواج ۽ سماجي حالتن بابت تفصيلي ڄاڻ موجود هجي.<ref name="Burton1851"/> برٽن جي سنڌ بابت تحقيق کي جديد تاريخنگاريءَ ۾ نوآبادياتي علم جي پيداوار جي پسمنظر ۾ پڻ ڏٺو ويو آهي. محقق اندرا گهوش پنهنجي مطالعي ''Imperial Player: Richard Burton in Sindh'' ۾ برٽن جي سنڌ واري تجربي ۽ سندس سفرنامن کي برطانوي سامراجي طاقت، ثقافتي مشاهدي ۽ ليکڪ جي شخصيت جي لاڳاپن جي روشنيءَ ۾ بحث هيٺ آندو آهي.<ref name="Ghose2006"/> === سنڌ مان واپسي ۽ ابتدائي تصنيفون === برٽن 1848ع ۾ سنڌ ڇڏي. سنڌ ۾ رهائش دوران گڏ ڪيل مواد بعد ۾ سندس ڪيترين تصنيفن جو بنياد بڻيو. 1851ع ۾ سندس سنڌ بابت ٻه اهم ڪتاب شايع ٿيا: * ''Scinde; or, The Unhappy Valley'' (سنڌ يا ڏکويل وادي)، ٻن جلدن ۾؛ * ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' (سنڌ ۽ سنڌو ماٿريءَ ۾ رهندڙ قومون). 1852ع ۾ سندس ڪتاب ''Falconry in the Valley of the Indus'' (سنڌو ماٿريءَ ۾ بازن سان شڪار) شايع ٿيو، جنهن ۾ بازداري ۽ شڪار سان لاڳاپيل روايتن جو احوال ڏنل آهي.<ref name="BurtonBibliography">{{cite web |title=Major Works of Richard Francis Burton |url=https://static.burtoniana.org/books/index.htm |website=Burtoniana |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> اهي ڪتاب سنڌ جي اڻويهين صديءَ جي سماجي، لساني ۽ ثقافتي تاريخ بابت اهم ابتدائي ماخذ آهن. انهن جي مطالعي وقت برٽن جي ذاتي مشاهدن، ٻڌل روايتن ۽ نوآبادياتي تعبيرن جي وچ ۾ فرق رکڻ ضروري آهي. == سنڌ بابت علمي ۽ تحقيقي خدمتون == [[فائل:Richard-Francis-Burton-by-Lock-&-Whitfield,-1876.png|thumb|upright|رچرڊ فرانسس برٽن جي 1876ع واري تصوير، جيڪا لاڪ ۽ وِٽفيلڊ جي فوٽوگرافي اسٽوڊيو ۾ ورتي وئي.]] [[سنڌ]] ۾ رهائش دوران رچرڊ فرانسس برٽن فوجي ذميوارين سان گڏ تاريخ، جاگرافي، ٻولين، مقامي ادب، مذهبي عقيدن، سماجي رسمن ۽ ماڻهن جي روزمره زندگيءَ بابت مواد گڏ ڪيو. سندس سنڌ بابت تحقيق جا نتيجا سرڪاري رپورٽن، علمي مقالن ۽ سفرنامن جي صورت ۾ شايع ٿيا. برٽن جي سنڌ بابت لکڻين ۾ ٻن قسمن جو مواد نمايان آهي: پهريون، سندس ذاتي سفرن ۽ مشاهدن تي ٻڌل احوال؛ ٻيو، مقامي ماڻهن، عالمن، استادن ۽ ٻين ڄاڻ رکندڙ شخصيتن کان حاصل ڪيل روايتون ۽ معلومات. انهيءَ ڪري سندس تصنيفون تاريخي ماخذ هجڻ سان گڏ برطانوي نوآبادياتي دور جي علمي سوچ جو پڻ اظهار ڪن ٿيون.<ref name="Ghose2006"/><ref name="Kennedy2005"/> === سنڌ بابت شروعاتي سرڪاري رپورٽون === برٽن جي سنڌ بابت تحقيق صرف سندس مشهور ڪتابن تائين محدود نه هئي. 1847ع ۽ 1848ع ۾ هن سنڌ جي آبادي، رسم و رواج، ٻولين، ادب، زراعت ۽ وقت جي حساب بابت ٻه اهم رپورٽون پڻ تيار ڪيون، جيڪي بمبئي حڪومت جي سرڪاري رڪارڊن ۾ شايع ٿيون.<ref name="BurtonMinorWorks">{{cite web |title=Shorter Works by Richard Francis Burton |url=https://burtoniana.org/minor/by-year/index.htm |website=Burtoniana |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> ==== سنڌ جي آبادي، رسم و رواج، ٻولي ۽ ادب بابت نوٽس (1847ع) ==== 1847ع ۾ برٽن جو مقالو ''Notes Relative to the Population of the Sind; and the Customs, Language, and Literature of the People'' (سنڌ جي آبادي، ماڻهن جي رسم و رواج، ٻولي ۽ ادب بابت نوٽس) شايع ٿيو. هي مقالو ''Bombay Government Records'' جي نئين سلسلي جي سترهين نمبر، ٻئي حصي، صفحن 637 کان 657 تائين شايع ٿيو.<ref name="Burton1847">{{cite report |last=Burton |first=Richard F. |title=Notes Relative to the Population of the Sind; and the Customs, Language, and Literature of the People |work=Bombay Government Records |series=New Series |number=17 |volume=Part 2 |pages=637–657 |year=1847 |language=en }}</ref> هن رپورٽ جو موضوع سنڌ جي آبادي ۽ ماڻهن جي سماجي ۽ لساني زندگي هو. ان ۾ مقامي ماڻهن جي روايتن، ٻوليءَ ۽ ادب بابت گڏ ڪيل معلومات پيش ڪئي وئي. اها رپورٽ برٽن جي پوءِ شايع ٿيل ڪتاب ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' جي موضوعاتي پسمنظر کي سمجهڻ لاءِ اهم آهي. ==== سنڌ ۾ وقت جي ورهاست، زراعت ۽ نشي آور شين بابت نوٽس (1848ع) ==== 1848ع ۾ برٽن جو ٻيو مقالو ''Brief Notes Relative to the Division of Time, and Articles of Cultivation in Sind; to Which Are Appended Remarks on the Modes of Intoxication in That Province'' شايع ٿيو. ان جي عنوان جو سنڌي ترجمو '''سنڌ ۾ وقت جي ورهاست، پوکيل فصلن ۽ نشي جي طريقن بابت مختصر نوٽس''' ڪري سگهجي ٿو. هي مقالو ''Bombay Government Records'' جي نئين سلسلي جي سترهين نمبر، ٻئي حصي، صفحن 613 کان 636 تائين شايع ٿيو.<ref name="Burton1848">{{cite report |last=Burton |first=Richard F. |title=Brief Notes Relative to the Division of Time, and Articles of Cultivation in Sind; to Which Are Appended Remarks on the Modes of Intoxication in That Province |work=Bombay Government Records |series=New Series |number=17 |volume=Part 2 |pages=613–636 |year=1848 |language=en }}</ref> هن رپورٽ ۾ سنڌ ۾ وقت جي روايتي حساب، زراعت سان لاڳاپيل موضوعن ۽ نشي آور شين جي استعمال بابت احوال ڏنو ويو. رپورٽ جي تياريءَ سان اسسٽنٽ سرجن جان ايلرٽن اسٽاڪس جو نالو پڻ لاڳاپيل آهي. تحقيق موجب، رپورٽ جي ڪجهه حصن ۾ اسٽاڪس جي شرڪت هئي، جڏهن ته نشي جي طريقن بابت اضافي تبصرا برٽن جي ڪم سان منسوب ڪيا ويا آهن.<ref name="BurtonMinorWorks"/> === سنڌي ٻولي ۽ مقامي لساني روايتون === برٽن کي سنڌي ٻولي ۽ ان جي پاڙيسري ٻولين سان لاڳاپن ۾ خاص دلچسپي هئي. هن سنڌ ۾ رهائش دوران مقامي ماڻهن جي ڳالهائڻ جا طريقا، مختلف لهجا، ٻولين جا لفظ ۽ ادبي روايتون سمجهڻ جي ڪوشش ڪئي. سندس 1851ع واري ڪتاب ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' ۾ سنڌ جي ٻولين ۽ ادب بابت بحث موجود آهي. هن مقامي سماجي ۽ مذهبي زندگيءَ کي سمجهڻ لاءِ ٻوليءَ جي ڄاڻ کي اهميت ڏني.<ref name="Burton1851"/> برٽن جو لساني ڪم اڻويهين صديءَ جي وچ ڌاري سنڌ ۽ ڀرپاسي جي علائقن جي ٻولين بابت يورپي تحقيق جي شروعاتي مثالن مان هڪ آهي. البت سندس دور جي ٻولين جي درجابندي ۽ اصطلاحن کي جديد لسانيات جي درجابنديءَ کان الڳ سمجهڻ گهرجي. === جتڪي، ملتاني ۽ پشتو بابت مقالا === 1849ع ۾ برٽن جا لسانيات بابت مقالا بمبئي شاخ جي رائل ايشياٽڪ سوسائٽيءَ جي رسالي ''Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society'' ۾ شايع ٿيا. انهن ۾ جتڪي يا بيلوچڪي لهجي جي گرامر، ملتاني ٻوليءَ جي گرامر ۽ پشتو ٻوليءَ جي هڪ درسي مجموعي بابت تنقيدي اڀياس شامل هئا.<ref name="DNB"/> ==== جتڪي يا بيلوچڪي لهجي جي گرامر ==== ''A Grammar of the Jataki or Belochki Dialect'' (جتڪي يا بيلوچڪي لهجي جي گرامر) جنوري 1849ع ۾ شايع ٿيو. هي مقالو ''Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society'' جي ٽئين جلد، ٻارهين شماري، صفحن 84 کان 125 تائين شايع ٿيو.<ref name="BurtonJataki1849">{{cite journal |last=Burton |first=Richard F. |title=A Grammar of the Jataki or Belochki Dialect |journal=Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society |volume=3 |issue=12 |pages=84–125 |date=January 1849 |language=en }}</ref> مقالي جي عنوان ۾ استعمال ٿيل ''Jataki'' ۽ ''Belochki'' تاريخي لساني اصطلاح آهن. انهن کي جديد ٻولين جي نالن يا حدن سان بنا تحقيق جي هڪجهڙو سمجهڻ مناسب نه آهي. ==== ملتاني ٻوليءَ جي گرامر ==== برٽن جي شروعاتي تصنيفن بابت ''Dictionary of National Biography'' ۾ ''A Grammar of the Multani Language'' (ملتاني ٻوليءَ جي گرامر) جو ذڪر ملي ٿو ۽ ان کي 1849ع جي لساني مقالن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.<ref name="DNB"/> ملتاني ٻوليءَ جو تعلق موجوده سرائڪي لساني روايت سان آهي. تنهن هوندي به برٽن جي اصل مقالي ۾ استعمال ٿيل اصطلاحن ۽ درجابنديءَ کي انهيءَ دور جي لساني ماحول جي روشنيءَ ۾ سمجهڻ گهرجي. ==== پشتو بابت تنقيدي نوٽس ==== ''Notes and Remarks on Dr. Dorn's Chrestomathy of the Pushtu or Afghan Language'' (ڊاڪٽر ڊورن جي پشتو يا افغان ٻوليءَ جي درسي مجموعي بابت نوٽس ۽ تبصرا) جنوري 1849ع ۾ شايع ٿيو. هي مقالو ''Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society'' جي ٽئين جلد، ٻارهين شماري، صفحن 58 کان 69 تائين موجود آهي.<ref name="BurtonPushtu1849">{{cite journal |last=Burton |first=Richard F. |title=Notes and Remarks on Dr. Dorn's Chrestomathy of the Pushtu or Afghan Language |journal=Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society |volume=3 |issue=12 |pages=58–69 |date=January 1849 |language=en }}</ref> هن مقالي ۾ برٽن پشتو ٻوليءَ بابت ڊاڪٽر ڊورن جي علمي ڪم جو جائزو ورتو. === سنڌي ادب ۽ زباني روايتون === برٽن جي سنڌ بابت ڪتابن ۾ مقامي ٻولين ۽ ادب سان گڏ زباني روايتن، قصن، مذهبي بيانن ۽ سماجي رسمن بابت مواد پڻ موجود آهي. سندس تحقيق جو هڪ اهم پهلو اهو هو ته هن صرف سياسي واقعن يا حڪمرانن جي تاريخ تائين پاڻ کي محدود نه رکيو، پر ماڻهن جي روزمره زندگيءَ، ٻوليءَ ۽ ثقافتي اظهار کي پڻ موضوع بڻايو.<ref name="Burton1851"/> ''Sind Revisited'' ۾ پڻ مقامي قصن ۽ ڏندڪٿائن جا احوال، شاعريءَ جا ترجما ۽ مذهبي روايتن جا بيان ملن ٿا.<ref name="Burton1877"/> انهن لکڻين کي سنڌ جي لوڪ ادب ۽ ثقافتي تاريخ جي مطالعي ۾ مددگار مواد طور استعمال ڪري سگهجي ٿو، پر برٽن جي ترجمن ۽ تشريحن کي اصل سنڌي متنن جو مڪمل متبادل نٿو سمجهي سگهجي. === سنڌ جون قومون، برادريون ۽ سماجي بناوت === برٽن پنهنجي 1851ع واري ڪتاب ۾ سنڌ جي آباديءَ جي مختلف گروهن، مذهبي برادرين ۽ سماجي رسمن بابت معلومات گڏ ڪئي. سندس تحقيق ۾ سنڌ جي ماڻهن جي لباس، رهڻي ڪهڻي، پيشَن، مذهبي روايتن ۽ روزمره لاڳاپن بابت احوال موجود آهن.<ref name="Burton1851"/> ڪتاب جي عنوان ۾ استعمال ٿيل لفظ ''Races'' اڻويهين صديءَ جي يورپي علمي اصطلاحات جو حصو هو. جديد علمي مطالعي ۾ ان کي حياتياتي نسلن جي ثابت ٿيل درجابنديءَ بدران تاريخي ۽ نوآبادياتي اصطلاح طور پڙهڻ ضروري آهي. برٽن جي بيانن ۾ ڪڏهن ڪڏهن ماڻهن ۽ برادرين بابت اهڙا عام نتيجا ۽ قدرائتا فيصلا ملن ٿا، جيڪي سندس دور جي برطانوي سامراجي سوچ سان لاڳاپيل هئا. تنهنڪري سندس لکڻين کي ٻين مقامي ۽ تاريخي ماخذن سان ڀيٽي استعمال ڪرڻ گهرجي.<ref name="Kennedy2005"/><ref name="Ghose2006"/> === سنڌ جي مذهبي زندگي === برٽن سنڌ جي مسلمانن ۽ هندن جي مذهبي روايتن، عبادتگاهن، مذهبي شخصيتن ۽ سماجي رسمن بابت لکيو. هن جي مشاهدي ۾ مذهبي عقيدن سان گڏ انهن جو روزمره زندگيءَ، سماجي لاڳاپن ۽ مقامي ثقافت تي اثر پڻ شامل هو.<ref name="Burton1851"/> سنڌ بابت سندس تصنيفون اڻويهين صديءَ ۾ مذهبي زندگيءَ جي مطالعي لاءِ هڪ همعصر برطانوي ليکڪ جو احوال فراهم ڪن ٿيون. انهن ۾ موجود مذهبي تعبيرون ۽ مختلف برادرين بابت تبصرا برٽن جا ذاتي يا ٻڌل بيان ٿي سگهن ٿا؛ تنهنڪري انهن کي سمورن سنڌ واسين جي گڏيل راءِ يا ثابت ٿيل تاريخي حقيقت طور پيش ڪرڻ مناسب نه آهي. == سنڌ بابت اهم ڪتاب == برٽن سنڌ جي سفرن ۽ تحقيق تي ٻڌل گهٽ ۾ گهٽ چار اهم ڪتاب شايع ڪيا. انهن مان ٽي 1851ع ۽ 1852ع ۾، جڏهن ته چوٿون 1877ع ۾ شايع ٿيو.<ref name="BurtonBibliography"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border:1px solid #8aaac5;" ! style="background:#194d72;color:white;" | سال ! style="background:#194d72;color:white;" | اصل عنوان ۽ سنڌي ترجمو ! style="background:#194d72;color:white;" | بنيادي موضوع ! style="background:#194d72;color:white;" | اشاعتي تفصيل |- | style="background:#e9f3fc;" | 1851ع | ''Scinde; or, The Unhappy Valley'' '''سنڌ يا ڏکويل وادي''' | سنڌ جا سفر، جاگرافي، شهر، سماج ۽ برطانوي انتظام | رچرڊ بينٽلي، لنڊن؛ ٻه جلد |- | style="background:#edf6eb;" | 1851ع | ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' '''سنڌ ۽ سنڌو ماٿريءَ ۾ رهندڙ قومون''' | سنڌ جي آبادي، تاريخ، ٻوليون، مذهبي روايتون ۽ رسم و رواج | ڊبليو. ايڇ. ايلن اينڊ ڪمپني، لنڊن |- | style="background:#fff2e4;" | 1852ع | ''Falconry in the Valley of the Indus'' '''سنڌو ماٿريءَ ۾ بازن سان شڪار''' | بازداري، شڪار جا طريقا ۽ انهن سان لاڳاپيل روايتون | جان وان وورسٽ، لنڊن |- | style="background:#f2eafb;" | 1877ع | ''Sind Revisited'' '''سنڌ جو ٻيهر سفر''' | سنڌ جو ٻيهر مشاهدو، شهر، ريلوي، فوج ۽ سماجي تبديليون | رچرڊ بينٽلي اينڊ سن، لنڊن؛ ٻه جلد |} === سنڌ يا ڏکويل وادي (1851ع) === ''Scinde; or, The Unhappy Valley'' برٽن جي سنڌ بابت شروعاتي سفرنامن مان هڪ آهي. اهو 1851ع ۾ لنڊن مان رچرڊ بينٽليءَ ٻن جلدن ۾ شايع ڪيو.<ref name="BurtonUnhappy">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Scinde; or, The Unhappy Valley |volume=1–2 |publisher=Richard Bentley |location=London |year=1851 |language=en |url=https://burtoniana.org/books/1851-Scinde%20or%20the%20Unhappy%20Valley/index.htm }}</ref> ڪتاب ۾ برٽن سنڌ ۾ پنهنجي رهائش ۽ سفرن دوران ڏٺل جاگرافيائي، سماجي ۽ انتظامي حالتن بابت لکيو. ان ۾ سنڌ جي شهرن، [[سنڌو درياهه]]، مقامي ماڻهن جي رهڻي ڪهڻي، برطانوي فوجي ۽ انتظامي ماحول ۽ علائقي بابت سندس ذاتي مشاهدن جو احوال ملي ٿو. ڪتاب جو عنوان ''The Unhappy Valley'' يعني «ڏکويل وادي» برٽن جي ادبي انداز ۽ سنڌ بابت سندس ذاتي تاثر کي ظاهر ڪري ٿو. ان کي سنڌ جي ماڻهن يا تاريخ بابت غيرجانبدار علمي فيصلو سمجهڻ بدران سفرنامي جي عنوان طور پڙهڻ گهرجي. برٽن جي سفرنامن ۾ واقعاتي بيان سان گڏ ذاتي تبصرا، طنز ۽ ثقافتي مقابلا به ملن ٿا. اهو انداز سندس ٻين سفرنامن ۾ پڻ نمايان آهي.<ref name="Ghose2006"/> === سنڌ ۽ سنڌو ماٿريءَ ۾ رهندڙ قومون (1851ع) === ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus: With Notices of the Topography and History of the Province'' برٽن جي سنڌ بابت مشهور ۽ تفصيلي تصنيفن مان هڪ آهي. هي ڪتاب 1851ع ۾ لنڊن جي ناشر ڊبليو. ايڇ. ايلن اينڊ ڪمپني شايع ڪيو.<ref name="Burton1851"/> ڪتاب جو عنوان سنڌيءَ ۾ '''سنڌ ۽ سنڌو ماٿريءَ ۾ رهندڙ قومون: صوبي جي جاگرافي ۽ تاريخ بابت احوال''' ترجمو ڪري سگهجي ٿو. هن ڪتاب ۾ سنڌ جي جاگرافي، تاريخ، آبادي، ٻولين، سماجي زندگيءَ، مذهبي عقيدن، رسمن ۽ مقامي ثقافت بابت معلومات گڏ ڪئي وئي آهي. برٽن ڪتاب جي مهاڳ ۾ سنڌ بابت اهڙي تصنيف جي ضرورت بيان ڪئي، جيڪا مقامي ماڻهن جي روزمره زندگيءَ ۽ سماجي روايتن بابت جامع معلومات مهيا ڪري. هن ڪتاب جي اهميت جو هڪ سبب اهو آهي ته اهو سنڌ تي برطانوي قبضي کان ٿوري ئي عرصي پوءِ تيار ٿيو، جڏهن علائقي جي سياسي ۽ انتظامي نظام ۾ تبديليون اچي رهيون هيون. ==== ڪتاب جا اهم موضوع ==== ڪتاب ۾ هيٺيان موضوع نمايان آهن: * سنڌ جي جاگرافي ۽ تاريخي پسمنظر؛ * سنڌ جي آبادي ۽ مقامي برادريون؛ * سنڌي ۽ ڀرپاسي جي ٻولين بابت معلومات؛ * ماڻهن جي روزمره زندگي ۽ گهريلو رسمون؛ * مسلمانن ۽ هندن جون مذهبي روايتون؛ * مقامي سماجي ۽ ثقافتي رواج؛ * سنڌ جي ماڻهن بابت برٽن جا مشاهدا ۽ تعبيرون. برٽن جي هن تصنيف کي سنڌ جي تاريخ لاءِ ابتدائي ماخذ طور استعمال ڪري سگهجي ٿو. تنهن هوندي به ڪتاب ۾ پيش ڪيل قومن ۽ برادرين جي درجابندي، مذهبي بيانن ۽ سماجي تبصرن کي جديد تاريخي تحقيق سان ڀيٽڻ ضروري آهي.<ref name="Ghose2006"/> === سنڌو ماٿريءَ ۾ بازن سان شڪار (1852ع) === ''Falconry in the Valley of the Indus'' برٽن جو بازداري ۽ شڪار بابت ڪتاب آهي، جيڪو 1852ع ۾ لنڊن جي ناشر جان وان وورسٽ شايع ڪيو.<ref name="BurtonFalconry1852">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Falconry in the Valley of the Indus |publisher=John Van Voorst |location=London |year=1852 |language=en |url=https://archive.org/details/falconryinvalley00burt }}</ref> [[بازداري]] شڪاري پکين، خاص طور بازن ۽ شاهينن، کي تربيت ڏئي شڪار ڪرڻ جي روايتي فن کي چيو ويندو آهي. برٽن هن ڪتاب ۾ سنڌو ماٿريءَ جي بازداريءَ سان لاڳاپيل تجربن، شڪار جي طريقن ۽ شڪاري پکين بابت معلومات پيش ڪئي. ڪتاب سنڌ جي تاريخي سماج ۾ شڪار ۽ تفريحي سرگرمين جي مطالعي لاءِ مددگار ماخذ آهي. ان سان گڏ اهو برٽن جي دلچسپين جي وسعت کي پڻ ظاهر ڪري ٿو، ڇاڪاڻ ته سندس تحقيق صرف ٻولين، مذهب يا جاگرافيءَ تائين محدود نه هئي. === سنڌ جو ٻيهر سفر (1877ع) === [[فائل:Richard-Francis-Burton-by-Lock-&-Whitfield,-1876 (cropped).png|thumb|upright|رچرڊ فرانسس برٽن، 1876ع. انهيءَ عرصي ۾ هن سنڌ جو ٻيهر سفر ڪيو.]] برٽن سنڌ ڇڏڻ کان لڳ ڀڳ ٽن ڏهاڪن پوءِ 1875ع–1876ع جي سفر دوران پنهنجي گهرواري [[ازابيل برٽن]] سان گڏ سنڌ واپس آيو. هن سفر جا مشاهدا سندس ڪتاب ''Sind Revisited: With Notices of the Anglo-Indian Army; Railroads; Past, Present, and Future, etc.'' ۾ شامل آهن، جيڪو 1877ع ۾ لنڊن مان رچرڊ بينٽلي اينڊ سن ٻن جلدن ۾ شايع ڪيو.<ref name="Burton1877"/> ڪتاب جو عنوان سنڌيءَ ۾ '''سنڌ جو ٻيهر سفر: اينگلو-انڊين فوج، ريلوي، ماضي، حال ۽ مستقبل بابت احوال''' ترجمو ڪري سگهجي ٿو. برٽن هن ڪتاب ۾ سنڌ جي پنهنجي اڳوڻي تجربن کي نئين سفر دوران ڏٺل حالتن سان ڀيٽيو. سندس مشاهدي ۾ شهرن جي ترقي، آمدرفت، ريلوي، فوجي انتظام ۽ سماجي تبديليون شامل هيون. ==== سنڌ جي شهرن جو احوال ==== ''Sind Revisited'' ۾ [[ڪراچي]]، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۽ سنڌ جي ٻين شهرن ۽ علائقن جو ذڪر ملي ٿو. ڪتاب ۾ [[ڪوٽڙي]]، [[سيوهڻ]]، [[روهڙي]]، [[سکر]]، [[شڪارپور]]، [[خيرپور ميرس|خيرپور]] ۽ سنڌو درياهه سان لاڳاپيل سفرن جا احوال پڻ موجود آهن.<ref name="Burton1877"/> برٽن انهن هنڌن جي جاگرافيائي حالتن، تاريخي اهميت، آمدرفت ۽ ماڻهن جي سماجي زندگيءَ بابت پنهنجا مشاهدا پيش ڪيا. هن خاص طور انهن تبديلين تي ڌيان ڏنو، جيڪي سندس پهرين سنڌ واري رهائش کان پوءِ برطانوي انتظام هيٺ آيون هيون. ==== ڪراچي ۽ حيدرآباد ==== برٽن جي ٻيهر سنڌ واري سفر ۾ ڪراچي ۽ حيدرآباد اهم موضوع آهن. ڪراچي بابت سندس لکڻين ۾ بندرگاهه واري شهر جي اهميت، آمدرفت ۽ برطانوي دور جي تبديل ٿيندڙ شهري حالتن جو ذڪر ملي ٿو. حيدرآباد بابت هن تاريخي ۽ سماجي ماحول، مقامي آبادي ۽ شهر جي اهميت تي تبصرا ڪيا.<ref name="Burton1877"/> اهي بيان اڻويهين صديءَ جي پوئين اڌ ۾ سنڌ جي شهري تاريخ جي مطالعي لاءِ هڪ همعصر ماخذ فراهم ڪن ٿا. ==== سنڌو درياهه ۽ ڦليلي ==== برٽن جي ڪتاب ۾ [[سنڌو درياهه]] سان لاڳاپيل سفرن ۽ آبي رستن جو احوال پڻ شامل آهي. ٻئي جلد ۾ [[ڦليلي واهه|ڦليلي]] جي رستي سفر ۽ [[ڪوٽڙي]] ڏانهن سنڌو درياهه ذريعي واپسيءَ بابت جدا عنوان موجود آهن.<ref name="Burton1877"/> انهن احوالن مان سنڌ جي درياهي آمدرفت، آبي جاگرافي ۽ سفر جي روايتي طريقن بابت معلومات حاصل ٿئي ٿي. ==== سنڌو ماٿريءَ جي ريلوي ==== ''Sind Revisited'' جو هڪ اهم موضوع برطانوي دور جي ريلوي ۽ آمدرفت جو نظام آهي. برٽن سنڌ ۾ ريلوي جي ترقي، ان جي موجوده حالت ۽ مستقبل بابت تبصرا ڪيا. هن ريلويءَ کي سنڌ جي شهرن، فوجي ضرورتن ۽ آمدرفت جي نظام سان لاڳاپيل تبديليءَ جي هڪ اهم صورت طور ڏٺو.<ref name="Burton1877"/> برٽن جي ريلوي بابت لکڻين کي ان دور جي برطانوي انتظامي ۽ فوجي مفادن جي پسمنظر ۾ پڻ پڙهڻ گهرجي. ==== اينگلو-انڊين فوج ==== ڪتاب جي مڪمل عنوان مان ئي ظاهر ٿئي ٿو ته برٽن سنڌ جي سفر سان گڏ برطانوي هندستان جي فوج بابت به لکيو. هن فوجي تنظيم، سپاهين، انتظامي ضرورتن ۽ برطانوي فوجي نظام جي مختلف پهلوئن بابت پنهنجا مشاهدا پيش ڪيا.<ref name="Burton1877"/> سندس اڳوڻي فوجي ملازمت سبب اهي تبصرا ذاتي تجربي سان پڻ لاڳاپيل هئا. ==== مذهبي برادريون ۽ سماجي لاڳاپا ==== برٽن پنهنجي ٻيهر سفر واري ڪتاب ۾ سنڌ جي مسلمانن ۽ هندن جي سماجي لاڳاپن، مذهبي روايتن ۽ باهمي تعلقن بابت پڻ لکيو. ڪتاب ۾ مذهبي تبديليءَ ۽ مختلف برادرين جي سماجي حيثيت بابت سندس بيان ملن ٿا.<ref name="Burton1877"/> انهن بيانن کي برٽن جي ذاتي مشاهدي ۽ نوآبادياتي دور جي مذهبي ۽ سماجي تعبيرن طور پڙهڻ ضروري آهي؛ انهن مان ڪنهن به برادريءَ بابت غيرجانبدار ۽ حتمي نتيجا اخذ نٿا ڪري سگهجن. ==== مقامي قصا، ڏندڪٿائون ۽ شاعري ==== ''Sind Revisited'' ۾ مقامي قصن، روايتن، شاعريءَ جي ترجمن ۽ مذهبي ڏندڪٿائن جا احوال پڻ موجود آهن. انهن ۾ «ستن بي سر نبين» بابت هڪ مقامي روايت جو ذڪر پڻ اچي ٿو.<ref name="Burton1877"/> اهڙا بيان سنڌ جي زباني روايتن بابت تاريخي مواد فراهم ڪن ٿا. البت ڏندڪٿائن ۽ مذهبي روايتن کي ثابت ٿيل تاريخي واقعن کان الڳ رکڻ گهرجي. ==== جان بُل جو ادبي ڪردار ==== برٽن پنهنجي ڪتاب ۾ '''مسٽر جان بُل''' (''Mr. John Bull'') نالي هڪ خيالي همسفر کي ادبي وسيلي طور استعمال ڪيو. هو هن ڪردار سان مخاطب ٿي مختلف واقعن، ماڻهن ۽ حالتن بابت تبصرا ڪندو آهي.<ref name="Burton1877"/> جان بُل برطانوي قومي شخصيت جي هڪ روايتي علامت پڻ آهي. ڪتاب ۾ هن ڪردار جي استعمال سان برٽن پنهنجي مشاهدن کي گفتگو ۽ طنزيه تبصرن جي صورت ۾ پيش ڪري سگهيو. ==== برطانوي حڪومت بابت برٽن جا رايا ==== ''Sind Revisited'' جي پڇاڙيءَ ۾ برٽن سنڌ ۾ برطانوي حڪومت جي اثرن بابت پنهنجي راءِ پيش ڪئي. هن صحت ۽ تعليم جي ڪجهه سهولتن ۾ سڌارن کي برطانوي راڄ جي مثبت اثرن طور بيان ڪيو.<ref name="Burton1877"/> بهرحال، اهو برٽن جو تاريخي ۽ سياسي موقف هو. سنڌ ۾ برطانوي قبضي، معاشي تبديلين، سياسي اختيارن جي منتقلي ۽ مقامي آباديءَ تي پوندڙ اثرن جو جامع جائزو وٺڻ لاءِ ٻين تاريخي ماخذن کي پڻ نظر ۾ رکڻ ضروري آهي. == سنڌ بابت تصنيفن ۽ مقالن جي تاريخوار فهرست == {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#174a73;color:#ffffff;" | سال ! style="background:#174a73;color:#ffffff;" | تصنيف يا مقالو ! style="background:#174a73;color:#ffffff;" | موضوع ! style="background:#174a73;color:#ffffff;" | اشاعت |- | style="background:#eaf3fb;" | 1847ع | ''Notes Relative to the Population of the Sind; and the Customs, Language, and Literature of the People'' | سنڌ جي آبادي، رسم و رواج، ٻولي ۽ ادب | ''Bombay Government Records''، نئون سلسلو، نمبر 17، حصو 2، ص 637–657 |- | style="background:#f0f7ed;" | 1848ع | ''Brief Notes Relative to the Division of Time, and Articles of Cultivation in Sind'' | وقت جي حساب، زراعت ۽ نشي جي طريقن بابت نوٽس | ''Bombay Government Records''، نئون سلسلو، نمبر 17، حصو 2، ص 613–636 |- | style="background:#fff3e5;" | 1849ع | ''A Grammar of the Jataki or Belochki Dialect'' | جتڪي يا بيلوچڪي لهجي جي گرامر | ''Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society''، جلد 3، شمارو 12، ص 84–125 |- | style="background:#f3eafa;" | 1849ع | ''A Grammar of the Multani Language'' | ملتاني ٻوليءَ جي گرامر | ابتدائي سوانحي ماخذن ۾ ذڪر؛ مڪمل اصل اشاعتي تفصيلن جي وڌيڪ تصديق گهربل |- | style="background:#eaf3fb;" | 1849ع | ''Notes and Remarks on Dr. Dorn's Chrestomathy of the Pushtu or Afghan Language'' | پشتو بابت تنقيدي لساني اڀياس | ساڳيو رسالو، جلد 3، شمارو 12، ص 58–69 |- | style="background:#f0f7ed;" | 1851ع | ''Scinde; or, The Unhappy Valley'' | سنڌ جو سفرنامو ۽ سماجي مشاهدا | رچرڊ بينٽلي، لنڊن؛ ٻه جلد |- | style="background:#fff3e5;" | 1851ع | ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' | سنڌ جي قومن، تاريخ، جاگرافي، ٻولين ۽ ثقافت جو مطالعو | ڊبليو. ايڇ. ايلن اينڊ ڪمپني، لنڊن |- | style="background:#f3eafa;" | 1852ع | ''Falconry in the Valley of the Indus'' | بازداري ۽ شڪار جون روايتون | جان وان وورسٽ، لنڊن |- | style="background:#eaf3fb;" | 1877ع | ''Sind Revisited'' | سنڌ جو ٻيهر سفر، ريلوي، فوج ۽ سماجي تبديليون | رچرڊ بينٽلي اينڊ سن، لنڊن؛ ٻه جلد |} == سنڌ جي تاريخ ۽ ادب ۾ برٽن جي اهميت == رچرڊ فرانسس برٽن جي سنڌ بابت تصنيفن جي اهميت ان ڪري آهي جو انهن ۾ اڻويهين صديءَ جي وچ ۽ پوئين اڌ ۾ سنڌ جي سماجي، لساني ۽ ثقافتي زندگيءَ بابت همعصر مواد محفوظ ٿيل آهي. سندس 1847ع ۽ 1848ع جون رپورٽون، 1849ع جا لساني مقالا، 1851ع ۽ 1852ع جا ڪتاب ۽ 1877ع جو سفرنامو گڏجي سنڌ بابت سندس تحقيق جي مختلف مرحلن کي ظاهر ڪن ٿا. سنڌ جي تاريخ ۽ ادب جي مطالعي ۾ برٽن جي ڪم مان خاص طور هيٺين موضوعن بابت مواد حاصل ٿئي ٿو: * اڻويهين صديءَ ۾ سنڌ جي آبادي ۽ سماجي بناوت؛ * سنڌي ٻولي، مقامي لهجا ۽ پاڙيسري ٻولين جا لاڳاپا؛ * سنڌ جي زباني روايتن، قصن ۽ شاعريءَ جا احوال؛ * مذهبي عقيدا، رسمون ۽ سماجي لاڳاپا؛ * سنڌ جي شهرن، درياهن ۽ آمدرفت جي تاريخ؛ * زراعت، شڪار ۽ بازداريءَ جون روايتون؛ * برطانوي قبضي کان پوءِ فوجي ۽ انتظامي تبديليون؛ * ريلوي ۽ جديد آمدرفت جي شروعاتي ترقي. سنڌي ادب جي محقق موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ برٽن کي شامل ڪيو ۽ سندس سنڌ بابت تصنيفن جو ذڪر ڪيو.<ref name="Jotwani1996"/> === تاريخي ماخذ طور حدون === برٽن جون لکڻيون پنهنجي دور بابت قيمتي معلومات فراهم ڪن ٿيون، پر انهن کي مڪمل طور غيرجانبدار يا حتمي ماخذ نٿو سمجهي سگهجي. برٽن برطانوي فوج ۽ سفارتي نظام سان لاڳاپيل هو. سندس ڪتابن ۾ سنڌ جي ماڻهن، قومن، مذهبي برادرين ۽ برطانوي انتظام بابت ذاتي رايا ۽ اڻويهين صديءَ جي يورپي سوچ جا اثر موجود آهن.<ref name="Ghose2006"/><ref name="Kennedy2005"/> انهيءَ ڪري جديد تحقيق ۾ سندس تصنيفن کي سنڌي، فارسي، اردو ۽ ٻين مقامي ماخذن سان ڀيٽي پڙهڻ ضروري آهي. برٽن جي ڪتابن جي تاريخي اهميت سندس هر نتيجي جي درست هجڻ ۾ نه، پر ان ڳالهه ۾ آهي ته انهن ۾ سنڌ جي هڪ مخصوص دور بابت مشاهدا، بيان ۽ معلومات محفوظ ٿيل آهن. == عربستان جو سفر ۽ حج (1853ع) == سنڌ ۽ هندستان ۾ رهائش دوران رچرڊ فرانسس برٽن عربي، فارسي، هندستاني ٻولين ۽ اسلامي روايتن بابت ڄاڻ حاصل ڪئي. انهيءَ مطالعي سندس عربستان جي سفر ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1853ع ۾ هن [[مدينو|مديني]] ۽ [[مڪو|مڪي]] جو سفر ڪيو ۽ [[حج]] جا مناسڪ ادا ڪيا.<ref name="Kennedy2005"/><ref name="Lovell1998"/> ان وقت مڪي ۽ مديني جي مقدس مذهبي علائقن ۾ غيرمسلمانن جي داخلا تي پابندي هئي. برٽن پنهنجي سڃاڻپ لڪائي مسلمان مسافر جي حيثيت سان سفر ڪيو. سندس هن سفر کي اڻويهين صديءَ جي يورپي سفرناما نگاريءَ ۾ خاص شهرت حاصل ٿي.<ref name="BurtonPilgrimage1855">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Personal Narrative of a Pilgrimage to El-Medinah and Meccah |volume=1–3 |publisher=Longman, Brown, Green, and Longmans |location=London |year=1855–1856 |language=en |url=https://www.gutenberg.org/ebooks/4657 }}</ref> === سفر جي تياري === برٽن عربستان جي سفر کان اڳ عربي ٻوليءَ، اسلامي عبادتن، مذهبي اصطلاحن، لباس، سماجي آداب ۽ سفر جي روايتن جو مطالعو ڪيو. هن هندستان ۾ رهڻ دوران حاصل ڪيل ٻولين ۽ مذهبي رسمن جي ڄاڻ کي سفر جي تياريءَ ۾ استعمال ڪيو. سندس مقصد صرف مقدس شهرن جو دورو ڪرڻ نه، پر انهن جي مذهبي، سماجي ۽ ثقافتي زندگيءَ جو تفصيلي مشاهدو پڻ هو.<ref name="Rice1990"/><ref name="BurtonPilgrimage1855"/> برٽن پنهنجي سفر ۾ مختلف وقتن تي فارسي نسل جي مسلمان مسافر ۽ درويش يا شيخ جهڙيون سڃاڻپون اختيار ڪيون. سندس سفرنامي موجب، هن اهڙي لباس ۽ طرزِ گفتگو اختيار ڪئي، جيڪا مقامي ماحول ۾ سندس غيرملڪي هجڻ کي لڪائڻ ۾ مددگار ٿي سگهي.<ref name="BurtonPilgrimage1855"/> === مصر کان عربستان تائين === 1853ع ۾ برٽن انگلينڊ مان نڪري [[مصر]] پهتو. هن [[اسڪندريه]] ۽ [[قاهره]] ۾ وقت گذاريو ۽ پوءِ [[سوئيز]] جي رستي [[ڳاڙهو سمنڊ|ڳاڙهي سمنڊ]] ڏانهن روانو ٿيو. سفر دوران هن مسلمان مسافرن، واپارين ۽ حج تي ويندڙ ماڻهن سان گڏ سفر ڪيو. عربستان پهچڻ کان پوءِ هن [[ينبع]] جي رستي مديني ڏانهن سفر جاري رکيو.<ref name="BurtonPilgrimage1855"/> برٽن پنهنجي سفرنامي ۾ قافلن، رهائش، کاڌي، سفر جي ڏکيائين، رستن ۽ مقامي ماڻهن جي رسم و رواج بابت تفصيلي احوال ڏنو. === مديني جو سفر === برٽن جولاءِ 1853ع ۾ مديني پهتو. هن شهر ۾ رهائش دوران [[مسجد نبوي]]، مذهبي زندگيءَ، زيارت جي روايتن ۽ شهر جي سماجي حالتن جو مشاهدو ڪيو. سندس سفرنامي ۾ مديني جي گهٽين، بازارن، رهائشي علائقن، مذهبي عمارتن ۽ مقامي ماڻهن بابت تفصيل ملن ٿا.<ref name="BurtonPilgrimage1855"/> هن مديني جي تاريخي ۽ مذهبي اهميت سان گڏ شهر جي جاگرافي ۽ آباديءَ بابت پڻ لکيو. برٽن جا اهي بيان اڻويهين صديءَ جي وچ ڌاري مديني جي شهري ۽ سماجي تاريخ جي مطالعي لاءِ هڪ همعصر سفرنامي جو مواد فراهم ڪن ٿا. === مڪي جو سفر ۽ حج جا مناسڪ === مديني کان پوءِ برٽن حج جي قافلي سان گڏ مڪي ڏانهن روانو ٿيو. سيپٽمبر 1853ع ۾ هو مڪي پهتو. هن [[ڪعبو|ڪعبي]] جو طواف ڪيو ۽ حج جي ٻين مناسڪن ۾ شرڪت ڪئي. پنهنجي سفرنامي ۾ هن [[مسجد الحرام]]، ڪعبي، [[صفا ۽ مروه]]، [[عرفات]]، [[مزدلفه]] ۽ [[منى]] بابت تفصيلي بيان پيش ڪيا.<ref name="BurtonPilgrimage1855"/> برٽن مذهبي عبادتن سان گڏ حج جي انتظام، حاجين جي آمدرفت، مختلف علائقن مان ايندڙ ماڻهن، بازارن، رهائش ۽ سماجي ماحول بابت پڻ لکيو. سندس سفرنامي جي هڪ خاص ڳالهه اها آهي ته هن مقدس شهرن کي صرف مذهبي مرڪزن طور نه، پر رهائشي، واپاري ۽ ثقافتي شهرن طور پڻ بيان ڪيو. === ڇا برٽن مڪي پهچندڙ پهريون غيرمسلمان يورپي هو؟ === برٽن کي ڪڏهن ڪڏهن مڪي ۾ داخل ٿيندڙ پهريون غيرمسلمان يورپي چيو ويندو آهي، پر اها دعويٰ تاريخي طور درست نه آهي. هن کان اڳ اطالوي مسافر [[لودووڪو دي وارٿيما]] سورهين صديءَ جي شروعات ۾ مڪي پهتو هو. سوئس محقق [[يوهان لڊوگ برڪهارٽ]] پڻ 1814ع ۾ مڪي جو سفر ڪيو ۽ 1815ع ۾ حج ادا ڪيو.<ref name="Burckhardt1829">{{cite book |last=Burckhardt |first=John Lewis |title=Travels in Arabia: Comprehending an Account of Those Territories in Hedjaz Which the Mohammedans Regard as Sacred |publisher=Henry Colburn |location=London |year=1829 |language=en }}</ref> انهيءَ ڪري برٽن جي اهميت مڪي پهچندڙ پهريون غيرمسلمان هجڻ ۾ نه، پر سندس سفرنامي جي تفصيل، مشاهدي جي انداز ۽ يورپي پڙهندڙن ۾ ان جي اثر ۾ آهي. === سفرنامي جي اشاعت === برٽن عربستان جي سفر بابت ''Personal Narrative of a Pilgrimage to El-Medinah and Meccah'' (مديني ۽ مڪي جي زيارت جو ذاتي سفرنامو) لکيو. هي ڪتاب 1855ع ۽ 1856ع ۾ ٽن جلدن ۾ شايع ٿيو ۽ سندس مشهور تصنيفن مان هڪ بڻيو.<ref name="BurtonPilgrimage1855"/> ڪتاب ۾ عربستان جي جاگرافي، مذهبي زندگي، قافلن، سماجي روايتن، مقامي ماڻهن ۽ سفر جي مشڪلاتن بابت تفصيلي احوال موجود آهي. برٽن جي سفرنامي کي اڻويهين صديءَ جي عربستان بابت يورپي علمي ادب ۾ اهم جاءِ حاصل ٿي، جيتوڻيڪ ان ۾ سندس ذاتي رايا ۽ ان دور جون ثقافتي تعبيرون پڻ شامل آهن.<ref name="Kennedy2005"/> === سفر سان لاڳاپيل تڪراري دعوائون === برٽن جي حج واري سفر بابت ڪجهه سوانحي ڪتابن ۾ اهڙا قصا ملن ٿا، جن ۾ سندس سڃاڻپ ظاهر ٿيڻ جي خطري ۽ مبينا تشدد جو ذڪر ڪيو ويو آهي. انهن مان هڪ دعويٰ اها آهي ته هن پنهنجي سڃاڻپ بچائڻ لاءِ ڪنهن ماڻهوءَ کي قتل ڪيو. اهڙي واقعي جي آزاد ۽ قابلِ اعتماد تاريخي تصديق موجود نه آهي؛ برٽن پاڻ به اهڙي الزام کي رد ڪيو هو.<ref name="Lovell1998"/><ref name="Rice1990"/> تنهنڪري هن دعويٰ کي ثابت ٿيل واقعي بدران برٽن جي زندگيءَ سان لاڳاپيل هڪ غيرتصديق ٿيل روايت طور سمجهڻ گهرجي. == صوماليا ۽ هرر جون مهمون (1854ع–1855ع) == [[فائل:Old City (Jugal) Top view of Jugol 10.jpg|thumb|260px|[[هرر]] جي تاريخي قلعي بند شهر جو مٿان کان منظر، جنهن جو رچرڊ فرانسس برٽن 1855ع ۾ دورو ڪيو.]] عربستان جي سفر کان پوءِ برٽن جي دلچسپي آفريڪا جي اتر اوڀر وارن علائقن ڏانهن وڌي. هن [[صوماليا]]، [[جبوتي]] ۽ موجوده [[ايٿوپيا]] جي اوڀر وارن علائقن ۾ سفر ۽ تحقيق ڪئي. انهن سفرن ۾ [[هرر]] جو دورو سندس اهم ڪاميابين مان هڪ هو. برٽن پنهنجي سفرن جا احوال ''First Footsteps in East Africa'' نالي ڪتاب ۾ شايع ڪيا.<ref name="BurtonFirstFootsteps1856">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=First Footsteps in East Africa; or, An Exploration of Harar |publisher=Longman, Brown, Green, and Longmans |location=London |year=1856 |language=en }}</ref> === مهم جو پسمنظر === اڻويهين صديءَ جي وچ ڌاري يورپي جاگرافيدانن ۽ برطانوي اختيارين کي اوڀر آفريڪا جي اندرين علائقن بابت محدود سڌي ڄاڻ هئي. برٽن کي هن علائقي جي ٻولين، واپاري رستن، شهرن، سياسي حالتن ۽ جاگرافيءَ بابت معلومات گڏ ڪرڻ ۾ دلچسپي هئي. انهيءَ سلسلي ۾ هن [[عدن]] کي پنهنجي سفرن جو هڪ اهم مرڪز بڻايو.<ref name="Rice1990"/> === زيلع کان هرر تائين === 1854ع جي آخر ۾ برٽن [[زيلع]] کان هرر ڏانهن روانو ٿيو. سندس سفر ۾ مقامي رهنمائن، مترجمن، قافلي جي ماڻهن ۽ ٻين مددگارن جو اهم ڪردار هو. هو جنوري 1855ع ۾ هرر پهتو، جيڪو ان وقت هڪ اهم اسلامي، واپاري ۽ ثقافتي شهر هو.<ref name="BurtonFirstFootsteps1856"/> برٽن شهر جي حڪمران، بازارن، مذهبي زندگي، آبادي ۽ واپاري لاڳاپن بابت معلومات گڏ ڪئي. هن هرر جي سماجي ۽ سياسي حالتن کي پنهنجي سفرنامي ۾ بيان ڪيو ۽ شهر جي اهميت کي يورپي پڙهندڙن تائين پهچايو. === هرر پهچڻ جي تاريخي اهميت === برٽن کي عام طور هرر ۾ داخل ٿيندڙ اوائلي يورپي سياحن مان هڪ طور ياد ڪيو ويندو آهي. بهرحال، هرر اڳ ئي مقامي ۽ علائقائي مسلمان واپارين، عالمن ۽ مسافرن جي ڄاتل سڃاتل شهرن مان هو. تنهنڪري برٽن جي سفر کي شهر جي «دريافت» چوڻ بدران هڪ يورپي مسافر جي دستاويزي دوري طور بيان ڪرڻ وڌيڪ درست آهي. برٽن جي هرر بابت لکڻين جي اهميت سندس مشاهدي، جاگرافيائي بيان ۽ ان دور جي شهر بابت محفوظ ڪيل معلومات ۾ آهي.<ref name="Ghose2006"/> === بربرا واري مهم === 1855ع ۾ برٽن ٻين يورپي مهم جوئن سان گڏ [[بربرا]] واري علائقي ۾ هڪ نئين مهم ۾ شامل ٿيو. هن مهم ۾ [[جان هيننگ اسپيڪ]]، ليفٽيننٽ جي. اي. هرن ۽ وليم اسٽرويان پڻ شامل هئا. مهم دوران سندن ڪئمپ تي هٿياربند حملو ٿيو. وليم اسٽرويان مارجي ويو، جڏهن ته برٽن ۽ اسپيڪ زخمي ٿيا.<ref name="McLynn1990"/><ref name="Lovell1998"/> === برٽن جي چهري تي زخم === بربرا واري حملي دوران هڪ نيزو برٽن جي چهري مان گذريو ۽ کيس سخت زخم رسيو. هن زخم جو نشان سندس چهري تي باقي زندگي موجود رهيو. سندس پوءِ واري تصويرن ۽ سوانحي احوالن ۾ انهيءَ زخم جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Rice1990"/> حملي کان پوءِ مهم ختم ٿي وئي ۽ بچيل مهم جو واپس موٽيا. === پهريان قدم اوڀر آفريڪا ۾ === 1856ع ۾ برٽن ''First Footsteps in East Africa; or, An Exploration of Harar'' (اوڀر آفريڪا ۾ پهريان قدم، يا هرر جي ڳولا) شايع ڪيو. ڪتاب ۾ زيلع، هرر، صومالي علائقن، مقامي ماڻهن، ٻولين، واپار، مذهبي زندگي ۽ سفر جي حالتن بابت معلومات شامل آهي.<ref name="BurtonFirstFootsteps1856"/> هي ڪتاب برٽن جي آفريڪي سفرنامن جي سلسلي ۾ اهم جاءِ رکي ٿو. ان جي باوجود، مقامي ماڻهن ۽ سماجي گروهن بابت سندس ڪجهه بيان نوآبادياتي دور جي تعصبن کان آزاد نه آهن؛ تنهنڪري انهن کي جديد آفريڪي تاريخ ۽ انسانيات جي تحقيق سان ڀيٽڻ ضروري آهي. == ڪريميا جي جنگ سان لاڳاپو == 1850ع واري ڏهاڪي ۾ برٽن جي فوجي زندگيءَ جو هڪ ٻيو مرحلو [[ڪريميا جي جنگ]] سان لاڳاپيل هو. هن [[بيشي بازوق]] (''Bashi-bazouks'') نالي عثماني غيرباقاعده فوجي دستن سان لاڳاپيل ذميوارين ۾ حصو ورتو. اهي دستا عثماني فوجي نظام جو حصو هئا، پر سندن تنظيم ۽ نظم و ضبط باقاعده فوج کان مختلف هو.<ref name="Wright1906"/><ref name="McLynn1990"/> برٽن جي هن فوجي وابستگيءَ جو عرصو نسبتاً مختصر رهيو. انتظامي اختلافن ۽ تنظيم سان لاڳاپيل مسئلن سبب سندس خدمتون ڊگهي عرصي تائين جاري نه رهيون. سندس فوجي زندگيءَ ۾ هندستان ۽ سنڌ جي ملازمت کان پوءِ هي مرحلو اهم هو، ڇاڪاڻ ته ان کان پوءِ سندس ڌيان وڏي پيماني تي جاگرافيائي سفرن ۽ تحقيق ڏانهن وڌيو. == آفريڪا جي وڏين ڍنڍن جي ڳولا (1856ع–1859ع) == [[فائل:Lake Tanganyika.jpg|thumb|[[ڍنڍ ٽانگانيڪا]]، جنهن تائين برٽن ۽ اسپيڪ جي مهم فيبروري 1858ع ۾ پهتي.]] 1850ع واري ڏهاڪي ۾ آفريڪا جي اندروني جاگرافي ۽ [[نيل درياهه]] جي سرچشمي بابت يورپي جاگرافيدانن ۾ وڏي دلچسپي هئي. برٽن ۽ [[جان هيننگ اسپيڪ]] اوڀر آفريڪا جي اندرين علائقن ڏانهن هڪ مهم ڪئي، جنهن جو مقصد وڏين ڍنڍن، واپاري رستن ۽ نيل درياهه جي سرچشمي بابت معلومات حاصل ڪرڻ هو.<ref name="BurtonLakeRegions1860">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=The Lake Regions of Central Africa: A Picture of Exploration |volume=1–2 |publisher=Longman, Green, Longman, and Roberts |location=London |year=1860 |language=en }}</ref> === رائل جاگرافيائي سوسائٽيءَ جي مدد === برٽن جي آفريڪي مهم کي [[رائل جاگرافيائي سوسائٽي]] جي حمايت حاصل هئي. مهم ۾ برٽن اڳواڻ ۽ اسپيڪ سندس ساٿي هو. ٻنهي کي جاگرافيائي مشاهدي، سفر، رستن جي سڃاڻپ ۽ آفريڪا جي اندرين علائقن بابت معلومات گڏ ڪرڻ جي ذميواري هئي.<ref name="McLynn1990"/> ان وقت يورپي نقشن ۾ آفريڪا جي ڪيترن اندرين علائقن بابت معلومات نامڪمل هئي، جيتوڻيڪ اهي علائقا مقامي آباديءَ، واپارين ۽ مسافرن کي اڳ ئي ڄاتل هئا. === زنجبار کان اندروني آفريڪا ڏانهن === مهم جو اهم سامونڊي مرڪز [[زنجبار]] هو. برٽن ۽ اسپيڪ اوڀر آفريڪا جي ساحلي علائقي کان اندرين حصن ڏانهن روانا ٿيا. سندن سفر ۾ آفريڪي رهنمائن، باربردارن، واپارين، مترجمن ۽ قافلي جي ٻين ماڻهن اهم ڪردار ادا ڪيو. مقامي رستن، پاڻيءَ جي هنڌن، رهائش ۽ واپار بابت انهن ماڻهن جي ڄاڻ کان سواءِ اهڙو سفر ممڪن نه هو.<ref name="BurtonLakeRegions1860"/> === سيدي مبارڪ بمبئي ۽ مقامي ساٿي === [[سيدي مبارڪ بمبئي]] اوڀر آفريڪا جي مشهور رهنمائن مان هڪ هو، جنهن برٽن ۽ اسپيڪ جي مهم ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هو اڳتي هلي آفريڪا جي ٻين يورپي مهمن سان پڻ لاڳاپيل رهيو. برٽن ۽ اسپيڪ جي مهم جي تاريخ کي صرف ٻن يورپي سياحن جي ڪاميابيءَ طور پيش ڪرڻ نامڪمل آهي، ڇاڪاڻ ته ان ۾ مقامي آفريڪي ماڻهن جي ڄاڻ، محنت ۽ رهنمائي بنيادي اهميت رکي ٿي.<ref name="Jeal2011">{{cite book |last=Jeal |first=Tim |title=Explorers of the Nile: The Triumph and Tragedy of a Great Victorian Adventure |publisher=Yale University Press |location=New Haven |year=2011 |language=en |isbn=978-0-300-14935-7 }}</ref> === سفر جون ڏکيائون === آفريڪا جي اندروني سفر دوران برٽن ۽ اسپيڪ کي بيمارين، ٿڪاوٽ، موسمي حالتن، رسد جي مسئلن ۽ ٻين ڏکيائين کي منهن ڏيڻو پيو. ٻئي مهم جو مختلف وقتن تي سخت بيمار ٿيا. انهن حالتن سندن سفر جي رفتار ۽ جاگرافيائي مشاهدي جي صلاحيت تي اثر وڌو.<ref name="BurtonLakeRegions1860"/> مهم جي ڪاميابيءَ ۾ مقامي ماڻهن جي مدد، رستن بابت معلومات ۽ قافلي جي تنظيم اهم هئي. == ڍنڍ ٽانگانيڪا تائين پهچڻ (1858ع) == فيبروري 1858ع ۾ برٽن ۽ اسپيڪ جي مهم [[ڍنڍ ٽانگانيڪا]] تائين پهتي. هيءَ اوڀر آفريڪا جي وڏين ڍنڍن مان هڪ آهي ۽ موجوده تنزانيا، ڪانگو جي جمهوري جمهوريه، برونڊي ۽ زامبيا جي سرحدي علائقن سان لاڳاپيل آهي. برٽن ۽ اسپيڪ يورپي جاگرافيائي ادب ۾ ڍنڍ بابت تفصيلي مشاهدا پيش ڪندڙ اوائلي مهم جوئن مان هئا.<ref name="BurtonLakeRegions1860"/> === ڍنڍ جي جاگرافي === برٽن ڍنڍ ٽانگانيڪا جي پاڻيءَ، ڀرپاسي جي زمين، آباديءَ ۽ سفر جي رستن بابت معلومات گڏ ڪئي. هن ڍنڍ جي اهميت کي نيل درياهه جي سرچشمي بابت هلندڙ بحث سان ڳنڍيو. بهرحال، ان وقت موجود معلومات جي بنياد تي ڍنڍ ۽ نيل درياهه جي آبي نظام جو صحيح لاڳاپو طئي ڪرڻ آسان نه هو. === مقامي ڄاڻ جي اهميت === ڍنڍ ٽانگانيڪا برٽن ۽ اسپيڪ جي اچڻ کان اڳ ئي مقامي ماڻهن، واپارين ۽ علائقائي مسافرن کي معلوم هئي. انهيءَ ڪري «ڍنڍ جي دريافت» وارو اصطلاح صرف يورپي نقشن ۽ جاگرافيائي علم ۾ ان جي داخلا جي مخصوص معنيٰ ۾ استعمال ڪري سگهجي ٿو. جديد تاريخي مطالعي ۾ مقامي آفريڪي آباديءَ جي اڳوڻي ڄاڻ ۽ سفرن ۾ سندن ڪردار کي تسليم ڪيو وڃي ٿو.<ref name="Jeal2011"/> == جان هيننگ اسپيڪ ۽ ڍنڍ وڪٽوريا == [[فائل:JH Speke.jpg|thumb|upright|[[جان هيننگ اسپيڪ]] (1827ع–1864ع)، جيڪو رچرڊ فرانسس برٽن سان گڏ آفريڪا جي مهم ۾ شامل هو ۽ پوءِ نيل درياهه جي سرچشمي بابت سندس اختلاف پيدا ٿيا.]] 1858ع ۾ برٽن ۽ اسپيڪ جي مهم دوران ٻنهي جي تحقيق جا رستا ڪجهه وقت لاءِ جدا ٿيا. برٽن جي بيماريءَ ۽ ٻين حالتن سبب اسپيڪ اتر طرف هڪ جدا سفر ڪيو ۽ آگسٽ 1858ع ۾ [[ڍنڍ وڪٽوريا]] تائين پهتو. اسپيڪ هن ڍنڍ کي برطانوي راڻي [[راڻي وڪٽوريا|وڪٽوريا]] جي نالي سان منسوب ڪيو.<ref name="Jeal2011"/> === نيل درياهه جي سرچشمي بابت اسپيڪ جو نظريو === اسپيڪ جو خيال هو ته ڍنڍ وڪٽوريا نيل درياهه جي اهم سرچشمن مان هڪ آهي. هن پنهنجي مشاهدي ۽ مقامي معلومات جي بنياد تي اهو نتيجو پيش ڪيو، جيتوڻيڪ ان وقت هن ڍنڍ مان نيل درياهه جي نڪرڻ واري رستي جو مڪمل سڌو مشاهدو نه ڪيو هو. برٽن اسپيڪ جي نتيجي کي فوري طور قبول نه ڪيو ۽ وڌيڪ ثبوتن جي ضرورت تي زور ڏنو.<ref name="McLynn1990"/><ref name="Jeal2011"/> === برٽن ۽ اسپيڪ جو اختلاف === برٽن ۽ اسپيڪ جي وچ ۾ اختلاف جا ڪيترائي سبب هئا، جن ۾ نيل درياهه جي سرچشمي بابت مختلف نظريا، مهم جي اڳواڻي، علمي شهرت ۽ دريافتن جو اعزاز شامل هئا. اسپيڪ جي انگلينڊ واپسيءَ کان پوءِ سندس نتيجن کي وڏي توجهه ملي. برٽن ان ڳالهه تي ناراض ٿيو ته سندس خيال ۾ مهم جي گڏيل ڪم ۽ اڳواڻيءَ کي مناسب اهميت نه ڏني وئي هئي.<ref name="McLynn1990"/> اختلاف آهستي آهستي علمي بحث کان ذاتي ۽ عوامي تڪرار ۾ تبديل ٿي ويو. === ٻي آفريڪي مهم === اسپيڪ پوءِ [[جيمس آگسٽس گرانٽ]] سان گڏ اوڀر آفريڪا جي هڪ ٻي مهم ڪئي. هن مهم دوران اسپيڪ ڍنڍ وڪٽوريا جي اترئين حصي ۽ نيل درياهه سان ان جي لاڳاپي بابت وڌيڪ معلومات حاصل ڪئي. 1862ع ۾ هن ڍنڍ وڪٽوريا مان نڪرندڙ پاڻيءَ جي رستي جو مشاهدو ڪيو، جنهن سندس اڳوڻي نظريي کي وڌيڪ مضبوط ڪيو.<ref name="Jeal2011"/> == نيل درياهه جي سرچشمي بابت بحث == [[نيل درياهه]] جي سرچشمي بابت سوال اڻويهين صديءَ جي جاگرافيائي تحقيق جي اهم مسئلن مان هڪ هو. برٽن، اسپيڪ ۽ ٻين محققن وٽ ان بابت مختلف نظريا هئا. برٽن وڌيڪ احتياط سان جاگرافيائي ثبوت گڏ ڪرڻ جو حامي هو، جڏهن ته اسپيڪ ڍنڍ وڪٽوريا کي نيل درياهه جي اهم سرچشمي طور پيش ڪيو.<ref name="Jeal2011"/> === علمي بحث جي تياري === 1864ع ۾ برٽن ۽ اسپيڪ جي وچ ۾ نيل درياهه جي سرچشمي بابت هڪ عوامي علمي بحث ٿيڻ جو امڪان هو. ٻنهي جي اختلافن سبب اهو بحث وڏي دلچسپيءَ جو موضوع بڻجي چڪو هو. پر بحث کان ٿورو اڳ اسپيڪ جي وفات ٿي وئي. === اسپيڪ جي وفات (1864ع) === جان هيننگ اسپيڪ 15 سيپٽمبر 1864ع تي انگلينڊ ۾ شڪار دوران بندوق جي گولي لڳڻ سبب فوت ٿيو. سرڪاري جاچ ۾ سندس موت کي حادثاتي قرار ڏنو ويو، جيتوڻيڪ پوءِ جي ڪجهه سوانحي بحثن ۾ واقعي جي حالتن بابت سوال اٿاريا ويا.<ref name="Jeal2011"/><ref name="McLynn1990"/> اسپيڪ جي وفات سبب برٽن ۽ اسپيڪ جي وچ ۾ طئي ٿيل عوامي بحث ٿي نه سگهيو. === جديد جاگرافيائي سمجهاڻي === جديد جاگرافيءَ موجب ڍنڍ وڪٽوريا [[اڇي نيل]] جي آبي نظام جو اهم ذريعو آهي. تنهن هوندي به نيل درياهه جي سڀ کان پري سرچشمي جي سڃاڻپ وڌيڪ پيچيده سوال آهي، ڇاڪاڻ ته ڍنڍ وڪٽوريا ۾ ڪيترائي درياهه ڇوڙ ڪن ٿا. انهيءَ ڪري اسپيڪ جي نتيجي کي نيل جي آبي نظام بابت هڪ اهم تاريخي اڳڀرائي طور سمجهڻ گهرجي، نه ته نيل جي سڀني سرچشمن بابت آخري ۽ مڪمل وضاحت طور. == آفريڪا جي ڍنڍن بابت برٽن جو ڪتاب == 1860ع ۾ برٽن ''The Lake Regions of Central Africa: A Picture of Exploration'' (وچ آفريڪا جي ڍنڍن وارا علائقا: ڳولا جي هڪ تصوير) ٻن جلدن ۾ شايع ڪيو. هي ڪتاب سندس آفريڪي مهم، سفر جي رستن، ڍنڍ ٽانگانيڪا، مقامي آبادي، واپار، جاگرافي ۽ سفر جي ڏکيائين بابت تفصيلي احوال تي ٻڌل آهي.<ref name="BurtonLakeRegions1860"/> ڪتاب ۾ برٽن آفريڪا جي سماجي ۽ ثقافتي زندگيءَ بابت پڻ لکيو، پر سندس ڪجهه تبصرا اڻويهين صديءَ جي يورپي نسلي ۽ نوآبادياتي سوچ جي اثر هيٺ هئا. انهيءَ ڪري جديد تاريخي تحقيق ۾ سندس ڪتاب کي همعصر سفرنامي ۽ نوآبادياتي علمي دستاويز ٻنهي حيثيتن سان پڙهيو وڃي ٿو.<ref name="Ghose2006"/> == آفريڪي مهمن جي تاريخي اهميت == برٽن جون آفريڪي مهمون يورپي جاگرافيائي تحقيق جي تاريخ ۾ اهم آهن. هن هرر، صومالي علائقن، اوڀر آفريڪا جي واپاري رستن ۽ ڍنڍ ٽانگانيڪا بابت تفصيلي معلومات شايع ڪئي. انهن سفرن سان گڏ برٽن ۽ اسپيڪ جي وچ ۾ نيل درياهه جي سرچشمي بابت اختلاف به جاگرافيائي تحقيق جي تاريخ جو مشهور واقعو بڻيو. جديد مطالعي ۾ انهن مهمن جي اهميت کي مقامي آفريڪي رهنمائن، مترجمن، باربردارن، واپارين ۽ ڄاڻ رکندڙ ماڻهن جي ڪردار کان الڳ نٿو ڪري سگهجي. === اهم سفرن جي تاريخوار فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#174a73;color:white;" | سال ! style="background:#174a73;color:white;" | سفر يا واقعو ! style="background:#174a73;color:white;" | هنڌ ! style="background:#174a73;color:white;" | تاريخي اهميت |- | style="background:#eaf3fb;" | 1853ع | عربستان جو سفر ۽ حج | مصر، مدينو ۽ مڪو | مقدس شهرن جي مذهبي ۽ سماجي زندگيءَ بابت تفصيلي سفرنامو |- | style="background:#edf6eb;" | 1854ع–1855ع | صومالي علائقن جي مهم | زيلع ۽ هرر | اوڀر آفريڪا جي شهرن، ٻولين ۽ واپاري رستن بابت تحقيق |- | style="background:#fff1e2;" | 1855ع | بربرا واري مهم | بربرا | هٿياربند حملي ۾ برٽن زخمي ٿيو ۽ مهم ختم ٿي |- | style="background:#f3eafa;" | 1855ع–1856ع | ڪريميا جي جنگ سان لاڳاپيل فوجي خدمت | عثماني فوجي انتظام سان لاڳاپيل علائقا | بيشي بازوق دستن سان فوجي وابستگي |- | style="background:#eaf3fb;" | 1856ع–1859ع | اوڀر آفريڪا جي اندروني مهم | زنجبار ۽ اندروني آفريڪا | آفريڪا جي وڏين ڍنڍن ۽ نيل جي سرچشمي بابت تحقيق |- | style="background:#edf6eb;" | 1858ع | ڍنڍ ٽانگانيڪا تائين پهچڻ | ڍنڍ ٽانگانيڪا | يورپي جاگرافيائي ادب ۾ ڍنڍ بابت تفصيلي مشاهدا |- | style="background:#fff1e2;" | 1858ع | اسپيڪ جو ڍنڍ وڪٽوريا تائين سفر | ڍنڍ وڪٽوريا | نيل جي سرچشمي بابت اسپيڪ جو نظريو |- | style="background:#f3eafa;" | 1864ع | برٽن ۽ اسپيڪ جي طئي ٿيل بحث جو نه ٿيڻ | انگلينڊ | اسپيڪ جي اوچتي وفات سبب علمي بحث ملتوي ٿي ويو |} == عربستان ۽ آفريڪا بابت اهم تصنيفون == {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#22577a;color:white;" | سال ! style="background:#22577a;color:white;" | ڪتاب ! style="background:#22577a;color:white;" | سنڌي عنوان ! style="background:#22577a;color:white;" | موضوع |- | 1855ع–1856ع | ''Personal Narrative of a Pilgrimage to El-Medinah and Meccah'' | '''مديني ۽ مڪي جي زيارت جو ذاتي سفرنامو''' | حج، عربستان، اسلامي روايتون ۽ مقدس شهرن جي زندگي |- | 1856ع | ''First Footsteps in East Africa; or, An Exploration of Harar'' | '''اوڀر آفريڪا ۾ پهريان قدم، يا هرر جي ڳولا''' | صوماليا، هرر، مقامي سماج ۽ واپاري رستا |- | 1860ع | ''The Lake Regions of Central Africa: A Picture of Exploration'' | '''وچ آفريڪا جي ڍنڍن وارا علائقا: ڳولا جي هڪ تصوير''' | ڍنڍ ٽانگانيڪا، اوڀر آفريڪا ۽ جاگرافيائي تحقيق |} == آمريڪا جو سفر (1860ع) == آفريڪا جي مهمن کان پوءِ رچرڊ فرانسس برٽن 1860ع ۾ [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] جو سفر ڪيو. هن سفر ۾ سندس خاص دلچسپي آمريڪا جي اولهه وارن علائقن، مقامي آباديءَ، مذهبي تحريڪن ۽ [[مورمن ازم|مورمن]] برادريءَ جي سماجي ۽ مذهبي زندگيءَ سان هئي.<ref name="BurtonCitySaints1861">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=The City of the Saints, and Across the Rocky Mountains to California |publisher=Longman, Green, Longman, and Roberts |location=London |year=1861 |language=en |url=https://archive.org/search?query=Richard+Francis+Burton+City+of+the+Saints+1861 }}</ref> برٽن آمريڪا جي اوڀر وارن علائقن کان اولهه ڏانهن سفر ڪندي [[راڪي جبل]] پار ڪيا ۽ [[يوٽا]] جي گاديءَ واري شهر [[سالٽ ليڪ سٽي]] پهتو. ان کان پوءِ هن [[ڪيليفورنيا]] جو پڻ دورو ڪيو. === سالٽ ليڪ سٽي ۽ مورمن برادري === سالٽ ليڪ سٽي ۾ برٽن مورمن مذهبي تحريڪ جي اڳواڻن، عقيدن، سماجي تنظيم ۽ گهريلو زندگيءَ بابت معلومات گڏ ڪئي. هن [[برگهم ينگ]] سان ملاقات ڪئي، جيڪو ان وقت [[چرچ آف جيسس ڪرائسٽ آف ليٽر ڊي سينٽس]] جو صدر ۽ مورمن برادريءَ جو اهم اڳواڻ هو.<ref name="BurtonCitySaints1861"/> برٽن مورمن برادريءَ جي مذهبي عقيدن، اجتماعي زندگيءَ، گهڻ زاليت جي رواج ۽ آمريڪي سماج سان سندن لاڳاپن بابت تفصيلي مشاهدا پيش ڪيا. هن برادريءَ جي ڪجهه روايتن بابت تنقيدي تبصرا ڪيا، پر ساڳئي وقت ٻين يورپي ليکڪن جي ڀيٽ ۾ ان جي عقيدن ۽ سماجي نظام کي سمجهڻ جي ڪوشش پڻ ڪئي.<ref name="Rice1990"/> === راڪي جبلن کان ڪيليفورنيا تائين === برٽن پنهنجي سفر دوران آمريڪا جي اولهه وارن علائقن جي جاگرافي، آمدرفت، رهائش، واپاري رستن ۽ آبادڪاريءَ بابت معلومات گڏ ڪئي. هن زميني سفر جي مشڪلاتن، رستن جي حالتن ۽ ان دور جي آمريڪي سماج بابت مشاهدا لکيا. سندس سفر ان زماني ۾ ٿيو، جڏهن آمريڪا جي اولهه طرف آبادڪاري، مقامي آمريڪي قومن جي زمينن تي قبضي ۽ سياسي توسيع جو عمل جاري هو. برٽن جا بيان انهيءَ تاريخي پسمنظر ۾ پڙهڻ گهرجن. === بزرگن جو شهر (1861ع) === 1861ع ۾ برٽن پنهنجي آمريڪي سفر بابت ڪتاب ''The City of the Saints, and Across the Rocky Mountains to California'' شايع ڪيو. ڪتاب جو سنڌي عنوان '''بزرگن جو شهر ۽ راڪي جبلن کان ڪيليفورنيا تائين''' ترجمو ڪري سگهجي ٿو. هن تصنيف ۾ مورمن برادريءَ جي تاريخ، عقيدن، سماجي زندگيءَ، سالٽ ليڪ سٽي ۽ آمريڪا جي اولهه وارن علائقن بابت تفصيلي مواد موجود آهي.<ref name="BurtonCitySaints1861"/> هي ڪتاب اڻويهين صديءَ جي آمريڪي مذهبي ۽ سماجي تاريخ بابت برٽن جي اهم سفرنامن مان هڪ آهي. == ازابيل ارنڊيل سان شادي == [[فائل:Isabel Burton-1861.jpg|thumb|upright|[[ازابيل برٽن]] (1831ع–1896ع)، رچرڊ فرانسس برٽن جي گهرواري، ليکڪا ۽ سندس زندگيءَ بابت اهم سوانحي ماخذن مان هڪ. 1861ع ۾ ٺاهيل تصوير.]] رچرڊ فرانسس برٽن 22 جنوري 1861ع تي [[ازابيل برٽن|ازابيل ارنڊيل]] (''Isabel Arundell'') سان شادي ڪئي.<ref name="Lovell1998"/><ref name="Wright1906"/> ازابيل جو جنم 1831ع ۾ ٿيو. هوءَ هڪ انگريز رومن ڪيٿولڪ خاندان سان تعلق رکندي هئي ۽ اڳتي هلي سفرناما نگار، ليکڪا ۽ برٽن جي زندگيءَ جي سوانح نگار طور مشهور ٿي. === ملاقات ۽ شاديءَ جو پسمنظر === برٽن ۽ ازابيل جي پهرين ملاقات 1850ع واري ڏهاڪي ۾ ٿي هئي. ٻنهي جي شاديءَ ۾ ڪجهه وقت لڳو، جنهن جا سبب خانداني، مذهبي ۽ سماجي حالتن سان لاڳاپيل هئا. برٽن جي غيرروايتي زندگيءَ، مسلسل سفرن ۽ مذهبي موضوعن بابت سندس خيالن سبب هن شاديءَ بابت خاندانن ۾ تحفظات موجود هئا.<ref name="Lovell1998"/> ان جي باوجود ٻنهي شادي ڪئي ۽ ازابيل پنهنجي مڙس جي سفارتي ۽ ادبي زندگيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. === ازدواجي زندگي ۽ گڏيل سفر === ازابيل برٽن پنهنجي مڙس سان گڏ مختلف ملڪن ۾ رهي ۽ ڪيترن سفرن ۾ سندس ساٿ ڏنو. هن برٽن جي سفارتي مقررين دوران گهريلو انتظام، سماجي ملاقاتن ۽ سفرن جي تنظيم ۾ مدد ڪئي. ازابيل پنهنجي لکڻين ۾ انهن ملڪن جي سماجي زندگيءَ، مذهبي روايتن ۽ سفر جي تجربن بابت تفصيل محفوظ ڪيا.<ref name="IsabelInnerLife1893">{{cite book |last=Burton |first=Isabel |title=The Life of Captain Sir Richard F. Burton |volume=1–2 |publisher=Chapman and Hall |location=London |year=1893 |language=en }}</ref> برٽن ۽ ازابيل کي ڪو اولاد نه ٿيو. === مذهبي اختلاف === ازابيل رومن ڪيٿولڪ مذهب سان گهري وابستگي رکندي هئي، جڏهن ته برٽن جا مذهبي خيال پيچيده ۽ غيرروايتي هئا. برٽن اسلام، عيسائيت، هندومت ۽ ٻين مذهبي روايتن جو مطالعو ڪيو، پر سندس ذاتي مذهبي سڃاڻپ بابت سوانح نگارن ۾ اختلاف موجود آهن.<ref name="Kennedy2005"/><ref name="Rice1990"/> انهيءَ ڪري برٽن کي بنا واضح ثبوت جي ڪنهن هڪ مذهب جو مستقل پيروڪار قرار ڏيڻ مناسب نه آهي. == برطانوي سفارتي ملازمت == 1861ع کان پوءِ برٽن جي زندگيءَ جو وڏو حصو [[برطانيا]] جي سفارتي خدمت ۾ گذريو. هن مختلف ملڪن ۾ برطانوي قونصل جي حيثيت سان ڪم ڪيو. سندس اهم مقرريون فرنانڊو پو، سانتوس، دمشق ۽ ٽريسٽي ۾ ٿيون.<ref name="Wright1906"/><ref name="Lovell1998"/> سفارتي ملازمت دوران به برٽن سفر، ٻولين جي مطالعي، تاريخي تحقيق ۽ ڪتابن جي تصنيف جاري رکي. === سفارتي مقررين جي تاريخوار فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#194d72;color:white;" | دور ! style="background:#194d72;color:white;" | عهدو ! style="background:#194d72;color:white;" | مقرريءَ جو هنڌ ! style="background:#194d72;color:white;" | اهم سرگرميون |- | style="background:#eaf3fb;" | 1861ع–1864ع | برطانوي قونصل | [[فرنانڊو پو]]، موجوده [[بيئوڪو]]، استوائي گني | اولهه آفريڪا بابت تحقيق، سفر ۽ سماجي مشاهدا |- | style="background:#edf6eb;" | 1865ع–1868ع | برطانوي قونصل | [[سانتوس، برازيل|سانتوس]]، برازيل | برازيل جي تاريخ، جاگرافي، معيشت ۽ سماج بابت سفر |- | style="background:#fff2e4;" | 1869ع–1871ع | برطانوي قونصل | [[دمشق]]، عثماني شام | شام، فلسطين ۽ علائقائي سياسي ۽ مذهبي حالتن بابت مشاهدا |- | style="background:#f3eafa;" | 1872ع–1890ع | برطانوي قونصل | [[ٽريسٽي]]، آسٽريا-هنگري | ادبي ترجما، تصنيفون، علمي تحقيق ۽ آخري زندگي |} == فرنانڊو پو ۾ قونصل (1861ع–1864ع) == [[فائل:Bioko map.png|thumb|260px|[[بيئوڪو]] ٻيٽ جو نقشو، جيڪو موجوده [[استوائي گني]] جو حصو آهي. رچرڊ فرانسس برٽن جي دور ۾ هن ٻيٽ کي '''فرنانڊو پو''' سڏيو ويندو هو.]] 1861ع ۾ برٽن کي اولهه آفريڪا جي ٻيٽ [[فرنانڊو پو]] تي برطانوي قونصل مقرر ڪيو ويو. فرنانڊو پو موجوده [[استوائي گني]] جو حصو آهي ۽ هاڻي عام طور بيئوڪو سڏيو وڃي ٿو. ان وقت هي ٻيٽ اسپيني نوآبادياتي انتظام سان لاڳاپيل هو، جڏهن ته برطانيا جا واپاري ۽ سفارتي مفاد پڻ هن علائقي ۾ موجود هئا.<ref name="Rice1990"/> === قونصل خاني جون ذميواريون === برٽن جون ذميواريون برطانوي واپارين جي مفادن، سفارتي لاڳاپن ۽ علائقي جي سياسي ۽ معاشي حالتن بابت رپورٽون تيار ڪرڻ سان لاڳاپيل هيون. هن پنهنجي مقرريءَ دوران ٻيٽ ۽ ڀرپاسي جي آفريڪي علائقن جو سفر ڪيو. برٽن کي اولهه آفريڪا جي ٻولين، مقامي حڪمرانن، واپار، مذهبي روايتن ۽ سماجي تنظيم ۾ دلچسپي هئي. === داهومي جو سفر === فرنانڊو پو ۾ مقرريءَ دوران برٽن [[داهومي سلطنت]] جو دورو ڪيو. داهومي موجوده [[بينن]] جي علائقي ۾ قائم هڪ تاريخي آفريڪي رياست هئي. برٽن داهومي جي حڪمران، درٻاري روايتن، فوجي تنظيم ۽ سماجي حالتن بابت لکيو.<ref name="BurtonDahome1864">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=A Mission to Gelele, King of Dahome |volume=1–2 |publisher=Tinsley Brothers |location=London |year=1864 |language=en }}</ref> هن داهومي جي فوج، عورت سپاهين ۽ مذهبي رسمن بابت پڻ احوال ڏنو. داهومي بابت سندس بيان تاريخي لحاظ کان اهم آهن، پر انهن ۾ نوآبادياتي دور جي يورپي تعبيرن ۽ قدرائتن فيصلن جا اثر موجود آهن. === داهومي جي بادشاهه گليلي ڏانهن مشن === 1864ع ۾ برٽن ''A Mission to Gelele, King of Dahome'' (داهومي جي بادشاهه گليلي ڏانهن هڪ مشن) شايع ڪيو. هي ڪتاب ٻن جلدن ۾ ڇپيو ۽ ان ۾ داهومي جي سياسي، فوجي، سماجي ۽ مذهبي زندگيءَ بابت تفصيل شامل آهن.<ref name="BurtonDahome1864"/> برٽن جي آفريڪا بابت تصنيفن ۾ هي ڪتاب خاص اهميت رکي ٿو. === اولهه آفريڪا جا ٻيا سفر === فرنانڊو پو ۾ رهائش دوران برٽن [[گبون]] ۽ اولهه آفريڪا جي ٻين علائقن بابت پڻ معلومات گڏ ڪئي. هن سامونڊي ڪنارن، واپاري رستن، مقامي آبادي ۽ علائقي جي جاگرافيءَ بابت لکيو. 1863ع ۾ سندس ڪتاب ''Wanderings in West Africa'' (اولهه آفريڪا ۾ رولاڪيون) شايع ٿيو.<ref name="BurtonWanderings1863">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Wanderings in West Africa: From Liverpool to Fernando Po |volume=1–2 |publisher=Tinsley Brothers |location=London |year=1863 |language=en }}</ref> == برازيل ۾ قونصل (1865ع–1868ع) == [[فائل:Santos Brazil.jpg|thumb|برازيل جو سامونڊي شهر [[سانتوس، برازيل|سانتوس]]، جتي برٽن برطانوي قونصل طور مقرر رهيو.]] 1865ع ۾ برٽن کي [[برازيل]] جي بندرگاهه واري شهر [[سانتوس، برازيل|سانتوس]] ۾ برطانوي قونصل مقرر ڪيو ويو. برازيل ۾ رهائش دوران هن ملڪ جي جاگرافي، معاشي سرگرمين، غلاميءَ جي تاريخ، مقامي سماج ۽ اندروني علائقن بابت معلومات گڏ ڪئي.<ref name="BurtonBrazil1869">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Explorations of the Highlands of the Brazil |volume=1–2 |publisher=Tinsley Brothers |location=London |year=1869 |language=en }}</ref> === برازيل جي اندرين علائقن جا سفر === برٽن سانتوس کان ٻاهر برازيل جي مختلف علائقن جو سفر ڪيو. L هن [[ميناس جيرائس]] ۽ ٻين علائقن جي جاگرافي، معدنيات، زراعت، واپار ۽ آبادڪاريءَ بابت لکيو. برازيل جي اندرين علائقن ۾ سندس سفرن دوران درياهه، جبل، رستا ۽ مقامي آبادي سندس مشاهدي جا اهم موضوع هئا. === برازيل جي سماجي ۽ معاشي زندگي === برٽن برازيل جي غلاميءَ تي ٻڌل معاشي نظام، زرعي پيداوار، کاڻين ۽ واپاري سرگرمين بابت تبصرا ڪيا. برازيل ۾ غلاميءَ جو خاتمو 1888ع ۾ ٿيو؛ تنهنڪري برٽن جي 1860ع واري ڏهاڪي جي سفرن دوران اها سماجي ۽ معاشي حقيقت موجود هئي. برٽن جي لکڻين کي ان وقت جي برازيل جي سماجي ۽ معاشي تاريخ بابت هڪ يورپي مسافر جي مشاهدي طور پڙهڻ گهرجي. === برازيل جي بلند علائقن جي ڳولا === 1869ع ۾ برٽن ''Explorations of the Highlands of the Brazil'' (برازيل جي بلند علائقن جي ڳولا) شايع ڪيو. هي ڪتاب ٻن جلدن ۾ ڇپيو ۽ برازيل جي جاگرافي، معاشي زندگي، سفرن ۽ مقامي حالتن بابت تفصيلي احوال تي ٻڌل آهي.<ref name="BurtonBrazil1869"/> == پيراگوئي جو سفر ۽ جنگ بابت تحقيق == برازيل ۾ رهائش دوران برٽن [[پيراگوئي]] ۽ ڏکڻ آمريڪا جي سياسي حالتن ۾ پڻ دلچسپي ورتي. ان وقت [[پيراگوئي جي جنگ]] (1864ع–1870ع) جاري هئي، جنهن ۾ پيراگوئيءَ جو مقابلو برازيل، ارجنٽينا ۽ يوراگوئي جي اتحاد سان هو. برٽن جنگ سان لاڳاپيل علائقن جو سفر ڪيو ۽ فوجي ۽ سياسي حالتن بابت معلومات گڏ ڪئي. === پيراگوئي جي جنگ جي ميدانن مان خط === 1870ع ۾ سندس ڪتاب ''Letters from the Battle-Fields of Paraguay'' (پيراگوئي جي جنگ جي ميدانن مان خط) شايع ٿيو.<ref name="BurtonParaguay1870">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Letters from the Battle-Fields of Paraguay |publisher=Tinsley Brothers |location=London |year=1870 |language=en }}</ref> ڪتاب ۾ جنگ جي حالتن، فوجي تنظيم، سياسي معاملن ۽ سفر جي مشاهدن بابت احوال موجود آهي. هي تصنيف ڏکڻ آمريڪا جي اڻويهين صديءَ واري فوجي تاريخ بابت برٽن جي اهم لکڻين مان هڪ آهي. == دمشق ۾ برطانوي قونصل (1869ع–1871ع) == [[فائل:Umayyad Mosque, Damascus.jpg|thumb|[[دمشق جي اموي مسجد]]، شام جي اهم تاريخي ۽ مذهبي عمارتن مان هڪ.]] 1869ع ۾ برٽن کي [[دمشق]] ۾ برطانوي قونصل مقرر ڪيو ويو. ان وقت دمشق [[عثماني سلطنت]] جي انتظام هيٺ هو ۽ شام جي سياسي، مذهبي، واپاري ۽ ثقافتي زندگيءَ جو اهم مرڪز هو. برٽن جي دمشق واري مقرري سندس سفارتي زندگيءَ جي سڀ کان وڌيڪ تڪراري مرحلن مان هڪ بڻجي وئي.<ref name="Lovell1998"/><ref name="Rice1990"/> === شام جو سياسي ۽ مذهبي ماحول === اڻويهين صديءَ جي پوئين اڌ ۾ شام ۾ مختلف مذهبي برادريون، واپاري گروهه ۽ مقامي سياسي قوتون موجود هيون. برٽن پنهنجي سفارتي ذميوارين دوران مقامي حڪمرانن، مذهبي اڳواڻن، واپارين ۽ مختلف برادرين سان رابطا رکيا. هن شام جي تاريخ، ٻولين، مذهبي روايتن ۽ سماجي زندگيءَ بابت پڻ معلومات گڏ ڪئي. === ازابيل برٽن جو ڪردار === دمشق ۾ ازابيل برٽن پڻ پنهنجي مڙس سان گڏ رهي. هن مقامي سماجي زندگيءَ ۾ حصو ورتو ۽ مختلف ماڻهن سان ملاقاتون ڪيون. ازابيل پنهنجي لکڻين ۾ شام، فلسطين ۽ ڀرپاسي جي علائقن بابت سفرن ۽ مشاهدن جو احوال ڏنو.<ref name="IsabelInnerLife1893"/> === سفارتي تڪرار === برٽن جي دمشق واري مقرري دوران مقامي سياسي ۽ مذهبي معاملن بابت سندس روين ۽ فيصلن سبب اختلاف پيدا ٿيا. انهن اختلافن ۾ عثماني اختيارين، مقامي برادرين ۽ برطانوي سفارتي انتظام سان لاڳاپيل مسئلا شامل هئا. برٽن جي ڪجهه قدمن ۽ بيانن بابت شڪايتون ٿيون، جنهن کان پوءِ 1871ع ۾ کيس دمشق جي عهدي تان هٽايو ويو.<ref name="Lovell1998"/><ref name="Kennedy2005"/> سندس برطرفيءَ جي سببن بابت سوانح نگارن ۾ مختلف تشريحون ملن ٿيون. انهن کي ڪنهن هڪ مذهبي يا نسلي برادريءَ جي سازش طور بيان ڪرڻ تاريخي لحاظ کان غيرمحتاط ٿيندو. === شام بابت تصنيفون === برٽن ۽ ازابيل جي شام واري دور سان ڪيترائي سفرناما ۽ تحقيقي ڪتاب لاڳاپيل آهن. 1872ع ۾ ''Unexplored Syria'' (اڻڳوليل شام) نالي ڪتاب شايع ٿيو، جنهن ۾ برٽن ۽ چارلس فريڊرڪ ٽائر ويڪ ڊريڪ جي تحقيق شامل هئي.<ref name="BurtonSyria1872">{{cite book |last1=Burton |first1=Richard F. |last2=Drake |first2=Charles F. Tyrwhitt |title=Unexplored Syria |volume=1–2 |publisher=Tinsley Brothers |location=London |year=1872 |language=en }}</ref> ڪتاب ۾ شام ۽ فلسطين جي جاگرافي، آثار قديمه، مقامي روايتن ۽ سفرن بابت معلومات موجود آهي. == ٽريسٽي ۾ آخري سفارتي مقرري (1872ع–1890ع) == [[فائل:Trieste, Italy.jpg|thumb|[[ٽريسٽي]] جو شهر، جتي برٽن پنهنجي زندگيءَ جا آخري سال گذاريا.]] 1872ع ۾ برٽن کي [[ٽريسٽي]] ۾ برطانوي قونصل مقرر ڪيو ويو. ان وقت ٽريسٽي [[آسٽريا-هنگري]] جي سلطنت جو هڪ اهم بندرگاهه هو. موجوده دور ۾ هي شهر [[اٽلي]] جو حصو آهي. برٽن پنهنجي زندگيءَ جا آخري ارڙهن سال هن شهر ۾ گذاريا ۽ وفات تائين برطانوي قونصل جي عهدي تي رهيو.<ref name="Wright1906"/> === ٽريسٽي ۾ ادبي ۽ علمي سرگرميون === ٽريسٽي ۾ برٽن کي نسبتاً مستحڪم رهائش ۽ مطالعي جو ماحول مليو. هن پنهنجي اڳوڻن سفرن بابت مواد ترتيب ڏنو، ٻولين جو مطالعو جاري رکيو ۽ مختلف ادبي ۽ تاريخي تصنيفن تي ڪم ڪيو. هن دور ۾ سندس ڌيان خاص طور مشرقي ادب، ترجمن، تاريخي ڪتابن ۽ ثقافتي تحقيق ڏانهن وڌيو.<ref name="Kennedy2005"/> === عربي، فارسي ۽ هندستاني ادب جو مطالعو === برٽن کي عربي، فارسي، هندستاني ۽ ٻين ٻولين جي ادب سان ڊگهي عرصي کان دلچسپي هئي. ٽريسٽي ۾ هن انهن ادبي روايتن بابت پنهنجي مطالعي کي جاري رکيو ۽ ڪيترن اهم ڪتابن جا انگريزي ترجما يا ترتيب ڏنل نسخا شايع ڪيا. انهن ۾ ''The Kama Sutra of Vatsyayana''، ''The Book of the Thousand Nights and a Night'' ۽ ٻين تصنيفن جا نالا شامل آهن. انهن ترجمن جي تياريءَ ۾ ٻين عالمن، مترجمن ۽ ساٿين جي ڪردار کي پڻ تسليم ڪرڻ ضروري آهي؛ سڀني ڪتابن کي برٽن جا اڪيلا ۽ سڌا اصل ٻولين مان ڪيل ترجما سمجهڻ درست نه آهي.<ref name="Kennedy2005"/> === برطانوي اعزاز === 1886ع ۾ برٽن کي برطانوي سلطنت طرفان [[آرڊر آف سينٽ مائيڪل ۽ سينٽ جارج]] جو نائيٽ ڪمانڊر (''Knight Commander of the Order of St Michael and St George''، مختصر ''KCMG'') مقرر ڪيو ويو.<ref name="LondonGazette1886"/> ان اعزاز کان پوءِ کيس '''سر رچرڊ فرانسس برٽن''' چيو وڃڻ لڳو. === آخري سال === ٽريسٽي ۾ برٽن جي صحت عمر وڌڻ سان متاثر ٿيڻ لڳي، پر هن ادبي ۽ علمي سرگرميون جاري رکيون. سندس گهرواري ازابيل سندس ڪم، خط و ڪتابت ۽ ذاتي معاملن ۾ ساٿ ڏيندي رهي. برٽن 20 آڪٽوبر 1890ع تي ٽريسٽي ۾ وفات ڪئي.<ref name="Lovell1998"/> == سفارتي دور ۾ اهم تصنيفون == برٽن جي سفارتي ملازمت دوران مختلف ملڪن بابت ڪيترائي ڪتاب شايع ٿيا. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border:1px solid #91abc4;" ! style="background:#194d72;color:white;" | سال ! style="background:#194d72;color:white;" | اصل عنوان ! style="background:#194d72;color:white;" | سنڌي ترجمو ! style="background:#194d72;color:white;" | موضوع |- | style="background:#eaf3fb;" | 1861ع | ''The City of the Saints, and Across the Rocky Mountains to California'' | '''بزرگن جو شهر ۽ راڪي جبلن کان ڪيليفورنيا تائين''' | آمريڪا، مورمن برادري ۽ اولهه وارن علائقن جو سفر |- | style="background:#edf6eb;" | 1863ع | ''Wanderings in West Africa'' | '''اولهه آفريڪا ۾ رولاڪيون''' | اولهه آفريڪا، فرنانڊو پو ۽ سامونڊي علائقا |- | style="background:#fff2e4;" | 1864ع | ''A Mission to Gelele, King of Dahome'' | '''داهومي جي بادشاهه گليلي ڏانهن هڪ مشن''' | داهومي جي سياسي، سماجي ۽ فوجي زندگي |- | style="background:#f3eafa;" | 1869ع | ''Explorations of the Highlands of the Brazil'' | '''برازيل جي بلند علائقن جي ڳولا''' | برازيل جي جاگرافي، معيشت ۽ سماج |- | style="background:#eaf3fb;" | 1870ع | ''Letters from the Battle-Fields of Paraguay'' | '''پيراگوئي جي جنگ جي ميدانن مان خط''' | پيراگوئي جي جنگ ۽ ڏکڻ آمريڪا |- | style="background:#edf6eb;" | 1872ع | ''Unexplored Syria'' | '''اڻڳوليل شام''' | شام، فلسطين، جاگرافي ۽ آثار قديمه |- | style="background:#fff2e4;" | 1877ع | ''Sind Revisited'' | '''سنڌ جو ٻيهر سفر''' | سنڌ، ريلوي، فوج ۽ سماجي تبديليون |} == برٽن جي سفارتي ۽ علمي زندگيءَ جو جائزو == رچرڊ فرانسس برٽن جي سفارتي زندگيءَ ۾ سفر، تحقيق ۽ سرڪاري ذميواريون هڪٻئي سان ڳنڍيل رهيون. فرنانڊو پو ۾ هن اولهه آفريڪا بابت لکيو؛ برازيل ۾ ڏکڻ آمريڪا جي جاگرافي ۽ سماج جو مطالعو ڪيو؛ دمشق ۾ شام ۽ فلسطين جي تاريخي ۽ مذهبي ماحول بابت معلومات گڏ ڪئي؛ ۽ ٽريسٽي ۾ پنهنجي ادبي ۽ ترجمي واري ڪم کي وڌيڪ وقت ڏنو. سندس سفارتي خدمتون هميشه تڪرارن کان پاڪ نه رهيون. خاص طور دمشق واري مقرريءَ دوران سندس رويي ۽ فيصلن بابت اختلاف پيدا ٿيا. برٽن جي تصنيفن جي تاريخي اهميت سندس سفرن جي وسعت، ٻولين سان دلچسپي ۽ مختلف سماجن بابت محفوظ ڪيل معلومات ۾ آهي. ساڳئي وقت سندس لکڻين ۾ برطانوي سامراجي مفادن، ذاتي تعبيرن ۽ اڻويهين صديءَ جي يورپي سماجي سوچ جا اثر پڻ موجود آهن.<ref name="Ghose2006"/><ref name="Kennedy2005"/> انهيءَ ڪري سندس سفارتي ۽ تحقيقي زندگيءَ جو مطالعو ٻنهي پهلوئن، يعني علمي خدمتن ۽ تاريخي حدن، کي نظر ۾ رکي ڪرڻ گهرجي. == ادبي تصنيفون ۽ ترجما == [[فائل:Richard Francis Burton by Rischgitz, 1864.jpg|thumb|upright|رچرڊ فرانسس برٽن، جنهن سفرنامن سان گڏ عربي، فارسي، هندستاني ۽ ٻين ادبي روايتن بابت ڪتاب ۽ ترجما شايع ڪيا.]] رچرڊ فرانسس برٽن پنهنجي سفرنامن، جاگرافيائي تحقيق ۽ سفارتي خدمتن سان گڏ هڪ گهڻ رخي ليکڪ ۽ مترجم پڻ هو. سندس علمي دلچسپين ۾ [[عربي ادب]]، [[فارسي ادب]]، [[سنسڪرت ادب]]، [[پرتگالي ادب]]، مذهبي روايتون، لوڪ ڪهاڻيون، شاعري، انساني سماج ۽ تاريخي هٿيار شامل هئا.<ref name="Kennedy2005"/><ref name="Rice1990"/> برٽن جي نالي سان پنجاهه کان وڌيڪ ڪتاب ۽ ٻيون تصنيفون منسوب ڪيون وڃن ٿيون، جيتوڻيڪ صحيح تعداد جو دارومدار انهيءَ ڳالهه تي آهي ته مختلف جلدن، ٻيهر ڇپيل نسخن، ترجمن ۽ گڏيل تصنيفن کي ڪيئن ڳڻيو وڃي.<ref name="BurtonBibliography"/> سندس ادبي زندگيءَ جي اهم خصوصيت اها هئي ته هن مختلف ٻولين جي ادب کي انگريزي پڙهندڙن تائين پهچائڻ جي ڪوشش ڪئي. البت سندس ڪيترن ترجمن ۾ ٻين عالمن ۽ ساٿين جي مدد شامل هئي، ۽ ڪجهه ڪتاب اصل ٻوليءَ مان سڌي ترجمي بدران اڳوڻن ترجمن ۽ نسخن تي ٻڌل هئا. === ترجمي جو انداز === برٽن جا ترجما اڪثر روايتي وڪٽورين انگريزيءَ کان مختلف انداز ۾ لکيل آهن. هن پراڻن لفظن، غيرمعمولي اصطلاحن، عربي ۽ فارسي لفظن جي نقل، تفصيلي حاشين ۽ ثقافتي تشريحن کي وڏي اهميت ڏني. هن جو مقصد صرف ڪهاڻين يا شعرن جو مطلب منتقل ڪرڻ نه هو، پر انهن سان لاڳاپيل سماجي، مذهبي، لساني ۽ تاريخي پسمنظر پڻ پيش ڪرڻ هو.<ref name="Kennedy2005"/> تنهن هوندي به سندس ترجمن ۾ ڪڏهن ڪڏهن اهڙا اضافا، تشريحون ۽ ذاتي تبصرا ملن ٿا، جيڪي اصل متن جو سڌو حصو نه آهن. انهيءَ ڪري برٽن جي ترجمن کي ادبي ۽ تاريخي اهميت حاصل هجڻ باوجود جديد تنقيدي ترجمن سان ڀيٽي پڙهڻ گهرجي. == وڪرم ۽ ويمپائر (1870ع) == 1870ع ۾ برٽن ''Vikram and the Vampire; or, Tales of Hindu Devilry'' نالي ڪتاب شايع ڪيو. ڪتاب جو سنڌي عنوان '''وڪرم ۽ ويمپائر، يا هندو ڏندڪٿائن جون ڪهاڻيون''' ڪري سگهجي ٿو.<ref name="BurtonVikram1870">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Vikram and the Vampire; or, Tales of Hindu Devilry |publisher=Longmans, Green, and Co. |location=London |year=1870 |language=en }}</ref> هي ڪتاب هندستان جي مشهور [[ويتال پنچويشتي]] يا ''بيتـال پچيسي'' جي قصن سان لاڳاپيل آهي. انهن ڪهاڻين ۾ راجا وڪرمادتيه ۽ هڪ وِيتال يا مافوق الفطرت هستيءَ جي وچ ۾ سوالن ۽ جوابن جو سلسلو بيان ٿئي ٿو. === ڪهاڻين جو پسمنظر === هندستاني روايت ۾ راجا وڪرمادتيه کي دانائي، بهادري ۽ انصاف سان لاڳاپيل هڪ مثالي حڪمران طور پيش ڪيو ويندو آهي. ويتال جي ڪهاڻين ۾ اخلاقي سوال، ذهانت جا امتحان، انصاف، انساني رويي ۽ فيصلي ڪرڻ بابت مسئلا شامل آهن. برٽن انهن قصن کي انگريزي پڙهندڙن لاءِ پنهنجي مخصوص ادبي انداز ۾ پيش ڪيو. === ترجمي جي نوعيت === ''Vikram and the Vampire'' کي سنسڪرت جي ڪنهن هڪ قديم متن جو مڪمل لفظي ترجمو سمجهڻ درست نه آهي. برٽن اڳوڻين هندستاني روايتن ۽ دستياب متنن کي بنياد بڻائي ڪهاڻين کي ترتيب ڏنو ۽ انهن ۾ پنهنجو ادبي انداز شامل ڪيو.<ref name="Kennedy2005"/> ڪتاب هندستاني قصه گوئيءَ جي يورپي ادبي قبوليت جي تاريخ ۾ اهم جاءِ رکي ٿو. == ڪاسيده (1880ع) == [[فائل:Richard Francis Burton.jpg|thumb|upright|برٽن پنهنجي شاعراڻي تصنيف ''The Kasidah'' کي حاجي عبدو اليزدي جي نالي سان پيش ڪيو.]] 1880ع ۾ برٽن ''The Kasidah of Haji Abdu El-Yezdi'' شايع ڪيو. ان جو سنڌي عنوان '''حاجي عبدو اليزدي جو قصيدو''' آهي.<ref name="BurtonKasidah1880">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=The Kasidah of Haji Abdu El-Yezdi |publisher=Bernard Quaritch |location=London |year=1880 |language=en }}</ref> هي ڪتاب هڪ فلسفياڻي نظم آهي، جنهن ۾ انساني زندگي، موت، تقدير، اخلاق، مذهب ۽ علم بابت خيالن جو اظهار ڪيو ويو آهي. === حاجي عبدو اليزدي جي ادبي شخصيت === برٽن نظم کي حاجي عبدو اليزدي نالي هڪ فرضي شاعر جي تصنيف طور پيش ڪيو ۽ پاڻ کي ان جو مترجم ڄاڻايو. حقيقت ۾ هي نظم برٽن جي پنهنجي ادبي تخليق سمجهيو وڃي ٿو. حاجي عبدو اليزدي ان نظم لاءِ اختيار ڪيل ادبي شخصيت هئي.<ref name="Rice1990"/> انهيءَ ڪري ''The Kasidah'' کي ڪنهن تاريخي فارسي شاعر جو مستند ترجمو قرار ڏيڻ درست نه آهي. === فلسفياڻو موضوع === نظم ۾ مختلف مذهبي ۽ فلسفياڻن خيالن جي ڀيٽ ڪئي وئي آهي. برٽن زندگيءَ جي غيريقيني، انساني عقل جي حدن، اخلاقي ذميوارين ۽ موت بابت سوال اٿاريا. ''The Kasidah'' سندس سفرنامن کان مختلف ادبي حيثيت رکي ٿو، ڇاڪاڻ ته اهو بنيادي طور هڪ تخليقي فلسفياڻو نظم آهي. == پورچوگالي شاعر ڪاموئش جا ترجما == برٽن کي پورچوگالي ادب، خاص طور شاعر [[لوئس دي ڪاموئش]] (''Luís de Camões'') سان گهري دلچسپي هئي. هن ڪاموئش جي مشهور رزميه نظم ''Os Lusíadas'' جو انگريزي ترجمو تيار ڪيو. === لوزيئڊس (1880ع) === 1880ع ۾ برٽن جو ترجمو ''The Lusiads'' شايع ٿيو.<ref name="BurtonLusiads1880">{{cite book |last=Camões |first=Luís de |translator-last=Burton |translator-first=Richard F. |title=The Lusiads |publisher=Bernard Quaritch |location=London |year=1880 |language=en }}</ref> ڪتاب جو سنڌي عنوان '''لوزيئڊس''' يا '''پورچوگالين جو رزميه نظم''' ڪري سگهجي ٿو. اصل پورچوگالي نظم 1572ع ۾ شايع ٿيو هو ۽ ان ۾ پورچوگالي سامونڊي سفرن، خاص طور [[واسڪو ڊي گاما]] جي هندستان ڏانهن سفر، کي رزميه انداز ۾ پيش ڪيو ويو آهي. برٽن پنهنجي ترجمي ۾ اصل نظم جي ادبي صورت، تاريخي اشارن ۽ پرتگالي قومي روايتن کي انگريزيءَ ۾ منتقل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. === ڪاموئش جي زندگي ۽ ادبي تحقيق === برٽن ڪاموئش جي زندگي، ادبي پسمنظر ۽ سندس تصنيفن بابت پڻ لکيو. هن پرتگالي شاعر جي زندگيءَ کي يورپي سامونڊي توسيع ۽ هندستان سان پورچوگالي لاڳاپن جي تاريخي پسمنظر ۾ سمجهڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="Kennedy2005"/> ڪاموئش بابت سندس ڪم برٽن جي ادبي دلچسپين جي وسعت کي ظاهر ڪري ٿو. == ڪاما شاسترا سوسائٽي == 1880ع واري ڏهاڪي ۾ برٽن ۽ سندس ساٿي [[فورسٽر فٽزجيرالڊ آربٿناٽ]] (''Forster Fitzgerald Arbuthnot'') هندستاني ۽ مشرقي جنسيات سان لاڳاپيل قديم ادبي متنن جي اشاعت لاءِ هڪ نجي اشاعتي انتظام قائم ڪيو، جيڪو '''ڪاما شاسترا سوسائٽي''' (''Kama Shastra Society'') جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref name="Kennedy2005"/><ref name="Lovell1998"/> ان جو مقصد اهڙا متن محدود خانگي اشاعت ذريعي انگريزي پڙهندڙن تائين پهچائڻ هو، جن جي عام اشاعت وڪٽورين برطانيا ۾ فحاشيءَ بابت قانونن ۽ سماجي پابندين سبب ڏکي ٿي سگهي ٿي. === قانوني ۽ سماجي پسمنظر === 1857ع ۾ برطانيا ۾ ''Obscene Publications Act'' لاڳو ٿيو، جنهن تحت ڪجهه قسم جي اشاعتي مواد تي قانوني ڪارروائي ٿي سگهي ٿي. وڪٽورين دور ۾ جنسيات بابت ادبي ۽ علمي متنن جي اشاعت حساس مسئلو هو. برٽن ۽ آربٿناٽ ڪجهه ڪتابن کي محدود نجي ڇپائيءَ ۽ مخصوص رڪنن تائين ورهائڻ جو طريقو اختيار ڪيو.<ref name="Kennedy2005"/> اهڙي اشاعتي صورت انهن ڪتابن کي قانوني جاچ کان مڪمل ڇوٽ نه ڏيندي هئي، پر عام تجارتي اشاعت کان مختلف انتظام فراهم ڪندي هئي. === آربٿناٽ جو ڪردار === فورسٽر فٽزجيرالڊ آربٿناٽ هندستاني ٻولين ۽ ادب ۾ دلچسپي رکندڙ برطانوي محقق هو. هن برٽن سان گڏ هندستاني جنسيات بابت متنن جي اشاعت ۽ ترجمي ۾ ڪم ڪيو. ڪاما شاسترا سوسائٽيءَ جي ڪتابن کي صرف برٽن جي ذاتي علمي محنت جو نتيجو سمجهڻ درست نه آهي؛ انهن جي تياريءَ ۾ آربٿناٽ ۽ ٻين هندستاني عالمن جو پڻ ڪردار هو.<ref name="Kennedy2005"/> == ڪام سوترا جو انگريزي ترجمو (1883ع) == [[فائل:Kama Sutra title page 1883.jpg|thumb|''The Kama Sutra of Vatsyayana'' جي 1883ع واري انگريزي اشاعت جو عنواني صفحو.]] 1883ع ۾ ''The Kama Sutra of Vatsyayana'' نالي انگريزي ڪتاب شايع ٿيو. هي ڪتاب قديم هندستاني مصنف [[واتسياين]] سان منسوب [[ڪام سوترا]] جي انگريزي ترجمي جي صورت ۾ پيش ڪيو ويو.<ref name="KamaSutra1883">{{cite book |author=Vatsyayana |title=The Kama Sutra of Vatsyayana |publisher=Kama Shastra Society |location=London and Benares |year=1883 |language=en }}</ref> === اصل ڪتاب جو موضوع === ''ڪام سوترا'' قديم هندستاني ادب جو هڪ مشهور متن آهي، جنهن ۾ محبت، ازدواجي لاڳاپن، انساني خواهشن، سماجي زندگيءَ ۽ جنسي روين بابت بحث موجود آهي. اصل ڪتاب کي صرف جنسي عملن جي هدايتن جو مجموعو سمجهڻ نامڪمل آهي، ڇاڪاڻ ته ان ۾ ان دور جي سماجي ۽ ثقافتي زندگيءَ بابت پڻ مواد شامل آهي. === ترجمي ۾ برٽن جو اصل ڪردار === 1883ع واري انگريزي اشاعت کي عام طور برٽن جي نالي سان مشهور ڪيو ويندو آهي، پر جديد تحقيق موجب برٽن ان جو اڪيلو يا سڌو سنسڪرت مان ترجمو ڪندڙ نه هو. ترجمي جي تياريءَ ۾ هندستاني عالمن ۽ مترجمن، خاص طور [[ڀڳوان لال اندراجي]]، شيوارام پرشورام ڀيڙي ۽ ٻين ساٿين جو ڪردار هو. آربٿناٽ پڻ منصوبي سان لاڳاپيل هو، جڏهن ته برٽن متن جي تدوين، اشاعت ۽ انگريزي پڙهندڙن لاءِ پيشڪش ۾ حصو ورتو.<ref name="DonigerKakar2002">{{cite book |author1=Vatsyayana |translator-last1=Doniger |translator-first1=Wendy |translator-last2=Kakar |translator-first2=Sudhir |title=Kamasutra |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |year=2002 |language=en |isbn=978-0-19-283982-4 }}</ref> انهيءَ ڪري انسائيڪلوپيڊيا ۾ هن ڪتاب کي «برٽن سان لاڳاپيل انگريزي ترجمو» چوڻ وڌيڪ درست آهي. === اشاعت جي اهميت === 1883ع واري اشاعت انگريزي پڙهندڙن ۾ ڪام سوترا جي شهرت وڌائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. تنهن هوندي به ترجمي جي زبان، تشريح ۽ اصل سنسڪرت متن سان مطابقت بابت جديد محققن مختلف سوال اٿاريا آهن. اصل متن جي جديد مطالعي لاءِ سنسڪرت مان تيار ڪيل جديد علمي ترجما پڻ استعمال ڪيا وڃن ٿا. == الف ليليٰ جا ترجما (1885ع–1888ع) == [[فائل:Arabian Nights Entertainments illustration.jpg|thumb|''الف ليليٰ'' جي ڪهاڻين سان لاڳاپيل هڪ تاريخي تصوير.]] برٽن جي مشهور ادبي ڪمن مان هڪ عربي قصن جي مجموعي [[الف ليليٰ]] جو انگريزي ترجمو آهي. هن اهو ترجمو ''The Book of the Thousand Nights and a Night'' جي عنوان سان شايع ڪيو.<ref name="BurtonNights1885">{{cite book |translator-last=Burton |translator-first=Richard F. |title=The Book of the Thousand Nights and a Night |volume=1–10 |publisher=Kama Shastra Society |year=1885 |language=en }}</ref> === ڏهن جلدن واري اشاعت === 1885ع ۾ برٽن جو ''الف ليليٰ'' وارو بنيادي ترجمو ڏهن جلدن ۾ شايع ٿيو. ان کان پوءِ 1886ع کان 1888ع تائين ڇهن اضافي جلدن ۾ وڌيڪ قصا ۽ مواد شايع ڪيو ويو.<ref name="BurtonSupplementalNights">{{cite book |translator-last=Burton |translator-first=Richard F. |title=Supplemental Nights to the Book of the Thousand Nights and a Night |volume=1–6 |year=1886–1888 |language=en }}</ref> انهيءَ ريت برٽن جي هن اشاعتي منصوبي جا مجموعي طور سورهن جلد ٿيا. === عربي قصن جي ادبي روايت === ''الف ليليٰ'' عربي، فارسي، هندستاني ۽ ٻين علائقائي قصه گوئيءَ جي روايتن سان لاڳاپيل ڪهاڻين جو مجموعو آهي. ان ۾ [[شهريار]]، [[شهرزاد]] ۽ ٻين ڪردارن ذريعي محبت، سياست، اخلاق، حڪمت، سفر، جادو ۽ انساني زندگيءَ بابت قصا بيان ٿين ٿا. ڪهاڻين جا مختلف عربي نسخا ۽ تاريخي روايتون موجود آهن؛ تنهنڪري ''الف ليليٰ'' کي ڪنهن هڪ دور يا هڪ مصنف جي مڪمل تصنيف قرار ڏيڻ درست نه آهي. === برٽن جو ترجمي وارو انداز === برٽن پنهنجي ترجمي ۾ قديم ۽ غيرمعمولي انگريزي لفظن، عربي اصطلاحن ۽ تفصيلي حاشين کي استعمال ڪيو. هن ڪجهه اهڙن حصن کي پڻ برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي، جيڪي ٻين وڪٽورين انگريزي ترجمن ۾ نرم يا حذف ڪيا ويندا هئا.<ref name="Kennedy2005"/> انهيءَ ڪري سندس ترجمو ادبي شهرت سان گڏ تڪرار جو موضوع پڻ بڻيو. === ايڊورڊ وليم لين ۽ جان پين سان ڀيٽ === برٽن کان اڳ [[ايڊورڊ وليم لين]] ''الف ليليٰ'' جو انگريزي ترجمو تيار ڪيو هو. برٽن جي دور ۾ [[جان پين]] پڻ هن مجموعي جو انگريزي ترجمو شايع ڪيو. برٽن جي ترجمي ۽ جان پين جي ڪم جي وچ ۾ متن جي چونڊ، زبان ۽ اڳوڻن ترجمن مان فائدي وٺڻ بابت علمي بحث موجود آهي.<ref name="Kennedy2005"/> برٽن جي ترجمي کي ٻين سڀني نسخن کان وڌيڪ صحيح قرار ڏيڻ مناسب نه آهي، ڇاڪاڻ ته مختلف ترجمن جا متن، مقصد ۽ ادبي طريقا هڪجهڙا نه آهن. === حاشيا ۽ ثقافتي تبصرا === برٽن جي ''الف ليليٰ'' واري ترجمي ۾ ڊگها حاشيا ۽ تشريحي نوٽس شامل آهن. انهن ۾ تاريخ، جاگرافي، مذهبي روايتن، جنسيات، ٻولين ۽ سماجي رسمن بابت سندس رايا ملن ٿا. اهي حاشيا برٽن جي مطالعي ۽ سوچ بابت اهم مواد فراهم ڪن ٿا، پر انهن ۾ ڪجهه اهڙا نظريا پڻ موجود آهن، جيڪي جديد علمي معيارن موجب غيرثابت ٿيل يا تعصب تي ٻڌل سمجهيا وڃن ٿا. == سوٽاڊڪ زون جو نظريو == برٽن ''الف ليليٰ'' جي ترجمي سان لاڳاپيل هڪ مضمون ۾ ''Sotadic Zone'' يا '''سوٽاڊڪ خطي''' جو نظريو پيش ڪيو. هن نظريي موجب دنيا جي ڪجهه جاگرافيائي علائقن ۾ هم جنس جنسي روين جي موجودگيءَ کي آبهوا ۽ جاگرافيءَ سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي وئي.<ref name="BurtonNights1885"/> === نظريي جو تاريخي پسمنظر === برٽن جو هي نظريو اڻويهين صديءَ جي يورپي جنسيات ۽ انسانيات جي ابتدائي بحثن سان لاڳاپيل هو. هن مختلف ملڪن بابت پنهنجي سفرن ۽ پڙهيل مواد مان عام نتيجا اخذ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. بهرحال، جديد انسانيات، نفسيات ۽ جنسيات جي تحقيق ۾ هن جاگرافيائي نظريي کي سائنسي طور ثابت ٿيل وضاحت تسليم نٿو ڪيو وڃي. === جديد علمي جائزو === برٽن جي سوٽاڊڪ خطي واري تصور کي سندس دور جي سماجي ۽ علمي تاريخ جي حصي طور پڙهڻ گهرجي. ان کي انساني جنسي رجحانن جي جديد سائنسي وضاحت يا ڪنهن مخصوص قوم يا علائقي بابت ثابت ٿيل حقيقت طور پيش ڪرڻ درست نه آهي. == عطر وارو باغ (1886ع) == 1886ع ۾ برٽن ''The Perfumed Garden of the Cheikh Nefzaoui'' نالي ڪتاب جو انگريزي ترجمو شايع ڪيو. هن ڪتاب جو سنڌي عنوان '''شيخ نفزاويءَ جو عطر وارو باغ''' ڪري سگهجي ٿو.<ref name="BurtonPerfumedGarden1886">{{cite book |author=Nefzaoui |translator-last=Burton |translator-first=Richard F. |title=The Perfumed Garden of the Cheikh Nefzaoui |year=1886 |language=en }}</ref> هي ڪتاب اتر آفريڪا جي عربي ادبي روايت سان لاڳاپيل آهي ۽ محبت، ازدواجي زندگي ۽ جنسيات بابت مواد تي مشتمل آهي. === اصل تصنيف === ''عطر وارو باغ'' عربي ادب جي هڪ تاريخي تصنيف آهي، جيڪا عام طور محمد بن محمد النفزاوي سان منسوب ڪئي وڃي ٿي. ڪتاب جي تصنيف ۽ نسخن جي تاريخ بابت مختلف علمي رايا موجود آهن. برٽن جو انگريزي نسخو عربي متن جي هڪ سڌي ۽ مڪمل جديد تنقيدي اشاعت نه هو؛ سندس ڪم ۾ اڳوڻن يورپي ترجمن ۽ دستياب متنن جو اثر موجود هو.<ref name="Kennedy2005"/> === وسيع نسخي تي ڪم === برٽن پنهنجي زندگيءَ جي آخري سالن ۾ هن ڪتاب جي هڪ وڌيڪ وسيع انگريزي نسخي تي ڪم ڪري رهيو هو. سوانحي احوالن موجب، هن نسخي ۾ اضافي مواد ۽ وڌيڪ تفصيلي تشريحون شامل ڪرڻ جو ارادو هو.<ref name="Lovell1998"/> برٽن جي وفات کان پوءِ سندس گهرواري ازابيل سندس ڪجهه غيرشايع ٿيل مسودا تباهه ڪيا. انهن ۾ ''عطر وارو باغ'' جي وسيع نسخي سان لاڳاپيل مواد پڻ شامل هجڻ جو ذڪر ملي ٿو. === مسودن جي تباهيءَ بابت اختلاف === ازابيل برٽن جي بيانن موجب، هن ڪجهه مسودا مذهبي ۽ اخلاقي سببن جي ڪري تباهه ڪيا. سوانح نگارن ۾ ان ڳالهه بابت اختلاف آهي ته ڪهڙا مسودا تباهه ٿيا، انهن جي اصل مواد جي نوعيت ڪهڙي هئي ۽ ان نقصان جو اندازو ڪيترو ٿي سگهي ٿو.<ref name="Lovell1998"/><ref name="Rice1990"/> انهيءَ ڪري ڪنهن غيرموجود مسودي جي مڪمل مواد بابت يقيني دعويٰ ڪرڻ مناسب نه آهي. == تلوار جو ڪتاب (1884ع) == 1884ع ۾ برٽن ''The Book of the Sword'' نالي ڪتاب شايع ڪيو. ان جو سنڌي عنوان '''تلوار جو ڪتاب''' آهي.<ref name="BurtonSword1884">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=The Book of the Sword |publisher=Chatto and Windus |location=London |year=1884 |language=en }}</ref> هي ڪتاب تلوار جي تاريخ، هٿيارن جي ارتقا، مختلف قومن جي جنگي روايتن ۽ ڌاتوءَ مان هٿيار ٺاهڻ جي تاريخ بابت آهي. === هٿيارن جي تاريخ === برٽن مختلف تهذيبن ۾ تلوارن جي استعمال، بناوت ۽ تاريخي اهميت بابت مواد گڏ ڪيو. هن تلوار کي صرف جنگي هٿيار نه، پر سماجي، ثقافتي ۽ تاريخي شئي طور پڻ ڏٺو. ڪتاب ۾ قديم هٿيارن، ڌاتوءَ جي ڪم ۽ مختلف علائقن جي جنگي روايتن بابت بحث موجود آهي. === اڻپورو منصوبو === برٽن جو ارادو تلوار ۽ هٿيارن جي تاريخ بابت وڌيڪ وسيع ڪم ڪرڻ جو هو. ''The Book of the Sword'' ان منصوبي جو پهريون جلد هو، پر رٿيل وڌيڪ جلد سندس زندگيءَ ۾ مڪمل نه ٿيا.<ref name="Wright1906"/> == برٽن جي ترجمن بابت علمي بحث == رچرڊ فرانسس برٽن جي ادبي ڪم کي اڻويهين صديءَ جي ترجمي ۽ مشرقيات جي تاريخ ۾ اهم جاءِ حاصل آهي. هن ڪيترن اهڙن متنن کي انگريزي پڙهندڙن تائين پهچايو، جيڪي ان وقت محدود حلقن ۾ مشهور هئا. تنهن هوندي به سندس ترجمن بابت ڪيترائي علمي سوال موجود آهن. === اصل ٻولين مان ترجمي جو سوال === برٽن ڪيترين ٻولين جي ڄاڻ رکندو هو، پر سندس نالي سان شايع ٿيل هر ڪتاب لازمي طور اصل ٻوليءَ مان سندس اڪيلي سر ڪيل ترجمو نه هو. ڪجهه تصنيفن ۾ هن اڳوڻن ترجمن، مقامي عالمن جي مدد، گڏيل مسودن يا ٻين موجود نسخن کي استعمال ڪيو. خاص طور ''ڪام سوترا'' جي 1883ع واري اشاعت ۾ هندستاني عالمن ۽ آربٿناٽ جي ڪردار کي نظرانداز ڪرڻ تاريخي طور غلط ٿيندو.<ref name="DonigerKakar2002"/> === ترجمي ۾ اضافا ۽ تبديليون === برٽن جي ترجمن ۾ حاشيا، تشريحون، ذاتي تبصرا ۽ غيرمعمولي انگريزي اصطلاح گهڻي تعداد ۾ موجود آهن. انهن مان ڪجهه سندس ڪتابن کي تاريخي ۽ ثقافتي معلومات سان مالا مال ڪن ٿا، جڏهن ته ٻيا اصل متن جي مفهوم ۽ ادبي انداز بابت اختلاف پيدا ڪن ٿا. انهيءَ ڪري جديد تحقيق ۾ سندس ترجمن کي اصل متنن ۽ ٻين ترجمن سان ڀيٽي پڙهيو وڃي ٿو. === مشرقيات ۽ نوآبادياتي پسمنظر === برٽن جي ادبي ۽ ثقافتي تحقيق برطانوي سامراجي دور ۾ ٿي. هن ڪيترن غيريورپي سماجن بابت معلومات گڏ ڪئي، پر سندس لکڻين ۾ ڪڏهن ڪڏهن يورپي برتريءَ جا مفروضا، نسلي درجابنديون ۽ ثقافتي عام نتيجا پڻ ملن ٿا.<ref name="Ghose2006"/><ref name="Kennedy2005"/> تنهنڪري سندس ڪم جي اهميت کي تسليم ڪرڻ سان گڏ ان جي تاريخي ۽ نظرياتي حدن جو تنقيدي جائزو وٺڻ پڻ ضروري آهي. == ادبي تصنيفن ۽ ترجمن جي تاريخوار فهرست == {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border:1px solid #9ab3c8;" ! style="background:#174a73;color:white;" | سال ! style="background:#174a73;color:white;" | اصل عنوان ! style="background:#174a73;color:white;" | سنڌي عنوان ! style="background:#174a73;color:white;" | نوعيت |- | style="background:#eaf3fb;" | 1870ع | ''Vikram and the Vampire'' | '''وڪرم ۽ ويمپائر''' | هندستاني لوڪ ڪهاڻين جي انگريزي ترتيب |- | style="background:#edf6eb;" | 1880ع | ''The Kasidah of Haji Abdu El-Yezdi'' | '''حاجي عبدو اليزدي جو قصيدو''' | برٽن جو فلسفياڻو نظم |- | style="background:#fff2e4;" | 1880ع | ''The Lusiads'' | '''لوزيئڊس''' | ڪاموئش جي پرتگالي رزميه نظم جو ترجمو |- | style="background:#f3eafa;" | 1883ع | ''The Kama Sutra of Vatsyayana'' | '''واتسياين جو ڪام سوترا''' | گڏيل علمي ڪم سان تيار ڪيل انگريزي ترجمو |- | style="background:#eaf3fb;" | 1884ع | ''The Book of the Sword'' | '''تلوار جو ڪتاب''' | هٿيارن جي تاريخ بابت تحقيق |- | style="background:#edf6eb;" | 1885ع | ''The Book of the Thousand Nights and a Night'' | '''الف ليليٰ''' | عربي قصن جو انگريزي ترجمو، ڏهه جلد |- | style="background:#fff2e4;" | 1886ع | ''The Perfumed Garden of the Cheikh Nefzaoui'' | '''شيخ نفزاويءَ جو عطر وارو باغ''' | عربي جنسياتي ادب سان لاڳاپيل ترجمو |- | style="background:#f3eafa;" | 1886ع–1888ع | ''Supplemental Nights to the Book of the Thousand Nights and a Night'' | '''الف ليليٰ جا اضافي قصا''' | ڇهه اضافي جلد |} == برٽن جي ادبي ورثي جي اهميت == رچرڊ فرانسس برٽن جو ادبي ورثو سفرنامن، تاريخي تحقيق، ترجمن، شاعريءَ ۽ ثقافتي مطالعي تي مشتمل آهي. هن عربي، فارسي، هندستاني ۽ ٻين ادبي روايتن کي انگريزي پڙهندڙن تائين پهچائڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو. سندس ڪتابن ۾ وڏي مقدار ۾ تاريخي، لساني ۽ سماجي معلومات محفوظ ٿيل آهي، جيڪا اڻويهين صديءَ جي علمي تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم آهي. ان سان گڏ سندس ڪم ۾ غيريورپي ثقافتن بابت ذاتي تشريحون، نوآبادياتي دور جا تعصب ۽ ڪجهه غيرثابت ٿيل نظريا پڻ موجود آهن. انهيءَ ڪري برٽن جي ادبي خدمتن جو جائزو سندس تصنيفن جي اهميت ۽ انهن جي علمي حدن، ٻنهي کي نظر ۾ رکي ڪرڻ گهرجي. == وفات ۽ آخري ڏينهن == [[فائل:Richard Francis Burton by Rischgitz, 1864.jpg|thumb|upright|سر رچرڊ فرانسس برٽن، جيڪو 20 آڪٽوبر 1890ع تي ٽريسٽي ۾ وفات ڪري ويو.]] سر رچرڊ فرانسس برٽن 20 آڪٽوبر 1890ع تي [[ٽريسٽي]] ۾ وفات ڪئي. ان وقت سندس عمر 69 سال هئي. سندس وفات جو عام طور بيان ڪيل سبب دل جو دورو هو. زندگيءَ جي آخري سالن ۾ هو مختلف بيمارين ۽ ڪمزور ٿيندڙ صحت سبب تڪليف ۾ رهيو، پر ادبي ۽ تحقيقي سرگرميون جاري رکيائين.<ref name="DNB"/><ref name="Lovell1998"/> برٽن جي آخري ڏينهن ۾ سندس گهرواري [[ازابيل برٽن]] سندس سنڀال ڪندي رهي. برٽن جي وفات وقت رومن ڪيٿولڪ پادريءَ جي موجودگي ۽ آخري مذهبي رسمن جي ادائيگيءَ بابت مختلف سوانحي بيان موجود آهن. ازابيل جي بيانن ۽ برٽن جي ٻين ساٿين جي راءِ ۾ اختلاف سبب اهو واقعو سندس مذهبي سڃاڻپ بابت بحث جو حصو بڻيو.<ref name="Rice1990"/> === آخري مذهبي رسمون === ازابيل برٽن رومن ڪيٿولڪ عقيدي جي پيروڪار هئي. برٽن جي وفات وقت هن پادريءَ کي گهرايو ته جيئن آخري مذهبي رسمون ادا ڪري سگهي. ڪجهه سوانحي احوالن موجب، برٽن جي وفات ۽ انهن رسمن جي ادائيگيءَ جي صحيح ترتيب بابت اختلاف آهي. تنهنڪري هن واقعي کي برٽن جي زندگيءَ ۾ رومن ڪيٿولڪ مذهب قبول ڪرڻ جو حتمي ثبوت قرار ڏيڻ مناسب نه آهي.<ref name="Lovell1998"/> برٽن جي مذهبي خيالن بابت سندس پنهنجين لکڻين ۽ ٻين همعصر بيانن ۾ پڻ مختلف اظهار ملن ٿا. == تدفين ۽ مقبرو == [[فائل:Richard Burton's tomb, Mortlake.jpg|thumb|برٽن جي مقبري جي تصوير؛ اصل فائيل نالو وڪيميڊيا ڪامنز تي جانچڻ گهرجي.]] برٽن جو لاش ٽريسٽي مان انگلينڊ آندو ويو. کيس 15 جون 1891ع تي ڏکڻ اولهه [[لنڊن]] جي [[مورٽليڪ]] واري علائقي ۾ سينٽ ميري مئگڊلين رومن ڪيٿولڪ چرچ جي قبرستان ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="DNB"/> سندس مقبرو هڪ عرب بدوي خيمي جي شڪل ۾ تعمير ڪيو ويو. مقبري جي ڊزائن ۽ تعمير ۾ ازابيل برٽن جو اهم ڪردار هو.<ref name="BurtonTomb">{{cite web |title=The Burton Tomb |url=https://burtoniana.org/tomb/ |website=Burtoniana |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> === بدوي خيمي جي شڪل وارو مقبرو === برٽن جي مقبري جي خاص ڳالهه ان جي بناوت آهي. اهو پٿر ۽ سنگ مرمر مان ٺهيل آهي، پر ظاهري شڪل ۾ عرب بدوين جي خيمي سان مشابهت رکي ٿو. مقبري جي هن بناوت کي برٽن جي عربستان ۽ اسلامي دنيا جي سفرن سان لاڳاپيل يادگار طور سمجهيو ويندو آهي. مقبري جي پوئين حصي ۾ هڪ دري آهي، جنهن مان اندر رکيل تابوت ڏسي سگهجن ٿا.<ref name="BurtonTomb"/> === ازابيل برٽن جي تدفين === ازابيل برٽن 1896ع ۾ وفات ڪئي. کيس پڻ پنهنجي مڙس سان گڏ مورٽليڪ جي ساڳئي مقبري ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="RASBurton">{{cite web |title=Richard Francis Burton (1821–1890) |url=https://royalasiaticsociety.org/richard-francis-burton-1821-1890/ |website=Royal Asiatic Society |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> مقبرو ٻنهي جي زندگيءَ ۽ سندن گڏيل سفرن جي يادگار طور مشهور آهي. == ازابيل برٽن ۽ مسودن جي تباهي == برٽن جي وفات کان پوءِ ازابيل برٽن سندس ادبي ورثي جي حفاظت، ترتيب ۽ اشاعت ۾ مصروف ٿي وئي. تنهن هوندي به سندس هڪ عمل، يعني برٽن جي ڪجهه اڻڇپيل مسودن ۽ ڪاغذن کي ساڙڻ، تاريخي ۽ ادبي تڪرار جو سبب بڻيو.<ref name="Lovell1998"/> === عطر واري باغ جو اڻڇپيل نسخو === برٽن پنهنجي آخري سالن ۾ عربي ڪتاب ''The Perfumed Garden'' جي وڌيڪ وسيع انگريزي نسخي تي ڪم ڪري رهيو هو. ان منصوبي کي ''The Scented Garden'' جي عنوان سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو. برٽن جي وفات کان پوءِ ازابيل انهيءَ ڪم سان لاڳاپيل مسودو ساڙي ڇڏيو. سندس خيال ۾ اهڙي مواد جي اشاعت برٽن جي اخلاقي ۽ سماجي شهرت کي نقصان پهچائي سگهي ٿي.<ref name="DNB"/><ref name="Lovell1998"/> === مسودن جي نقصان بابت اختلاف === ازابيل جي عمل تي برٽن جي ڪجهه دوستن ۽ پوءِ جي سوانح نگارن سخت تنقيد ڪئي. سندن خيال ۾ مسودن جي تباهيءَ سبب ادبي ۽ علمي تاريخ جو اهم مواد ضايع ٿيو. ٻئي طرف ازابيل پنهنجي عمل کي مڙس جي شهرت جي حفاظت ۽ مذهبي ذميواريءَ سان ڳنڍيو. تباهه ٿيل مواد جي مڪمل فهرست موجود نه هجڻ سبب ان جي اصل علمي اهميت ۽ مواد بابت يقيني نتيجا ڪڍڻ ممڪن نه آهن.<ref name="Rice1990"/> === محفوظ ٿيل مسودا ۽ خط === ازابيل طرفان ڪجهه مواد ساڙڻ باوجود برٽن جا ڪيترائي خط، مسودا، نوٽس ۽ ڪتاب محفوظ رهيا. انهن مان هڪ اهم مجموعو آمريڪا جي رياست ڪيليفورنيا ۾ واقع [[هنٽنگٽن لائبريري]] وٽ موجود آهي.<ref name="HuntingtonBurton">{{cite web |title=Richard Francis Burton Library Manuscripts Collection |url=https://www.huntington.org/collections/lib-mssrbl |website=The Huntington |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> هن مجموعي ۾ برٽن جي خط و ڪتابت، ذاتي ڪاغذن، ڪتابن ۽ ٻين علمي مواد جا اهم حصا شامل آهن. == برٽن جا مذهبي خيال == رچرڊ فرانسس برٽن جي مذهبي سڃاڻپ ۽ عقيدن بابت سوانح نگارن ۾ اختلاف موجود آهن. هن پنهنجي زندگيءَ دوران اسلام، عيسائيت، هندومت، صوفي فڪر ۽ ٻين مذهبي روايتن جو مطالعو ڪيو. برٽن جي لکڻين مان ظاهر ٿئي ٿو ته هو مذهبي عقيدن ۽ رسمن کي تاريخي، لساني ۽ سماجي نقطه نظر سان پڻ سمجهڻ چاهيندو هو.<ref name="Kennedy2005"/> === اسلام سان لاڳاپو === برٽن عربي ٻولي، اسلامي تاريخ، حج ۽ مسلمان سماجن بابت تفصيلي تحقيق ڪئي. 1853ع ۾ هن مسلمان مسافر جي سڃاڻپ اختيار ڪري مڪي ۽ مديني جو سفر ڪيو ۽ حج جا مناسڪ ادا ڪيا. تنهن هوندي به سندس حج جي ادائيگيءَ مان اهو لازمي نتيجو نٿو نڪري ته هو باقي زندگيءَ لاءِ اسلام جو پيروڪار بڻجي ويو هو. سندس مذهبي عقيدن بابت مختلف وقتن تي ڏنل بيان هڪجهڙا نه آهن.<ref name="BurtonPilgrimage1855"/><ref name="Rice1990"/> === عيسائيت سان لاڳاپو === برٽن جو خانداني پسمنظر انگريزي عيسائي سماج سان لاڳاپيل هو. سندس گهرواري ازابيل رومن ڪيٿولڪ هئي، پر برٽن جي ذاتي مذهبي عقيدن کي ازابيل جي عقيدي سان هڪجهڙو سمجهڻ درست نه آهي. برٽن پنهنجي ڪجهه بيانن ۾ مذهبي شڪ، آزاد خيالي ۽ الحاد سان لاڳاپيل موقف پڻ اختيار ڪيا.<ref name="Kennedy2005"/> === صوفي فڪر ۽ مشرقي فلسفو === برٽن کي صوفي شاعري، فارسي ادب ۽ مشرقي فلسفي سان خاص دلچسپي هئي. سندس تصنيف ''The Kasidah of Haji Abdu El-Yezdi'' ۾ زندگي، موت، اخلاق ۽ مذهبي عقيدن بابت فلسفياڻا سوال اٿاريا ويا آهن. هي نظم برٽن جي ذاتي فڪري جستجوءَ جو اهم مثال آهي، پر ان کي ڪنهن هڪ مذهبي مذهب نامي جي صورت ۾ پڙهڻ مناسب نه آهي. == شخصيت ۽ علمي شهرت == برٽن پنهنجي دور جي مشهور سياحن، ٻولين جي ڄاڻ رکندڙن، ليکڪن ۽ مترجمن مان هو. سندس شهرت جو بنياد سنڌ ۽ هندستان ۾ ملازمت، مڪي ۽ مديني جو سفر، آفريڪا جي مهمن، مختلف ملڪن ۾ سفارتي خدمتن ۽ ادبي ترجمن تي هو.<ref name="DNB"/> سوانح نگارن سندس غيرمعمولي ٻولي سکڻ جي صلاحيت، جسماني همت، تجسس ۽ وسيع مطالعي جو ذڪر ڪيو آهي. تنهن هوندي به سندس شخصيت ۾ سخت مزاجي، تڪراري تبصرا ۽ ٻين محققن سان اختلاف پڻ موجود هئا. === ٻولين جي ڄاڻ === برٽن ڪيترين يورپي، ايشيائي ۽ آفريڪي ٻولين جو مطالعو ڪيو. سندس سوانحي احوالن ۾ ٻولين جو تعداد مختلف ڄاڻايو ويو آهي. ڪڏهن کيس ڪيترين ڏهاڪن ٻولين ۽ لهجن جو ڄاڻو چيو وڃي ٿو، پر انهن سڀني ۾ سندس مهارت هڪجهڙي يا آزاد نموني تصديق ٿيل نه آهي. انهيءَ ڪري «فلاڻين ٻولين تي مڪمل عبور» جهڙي دعويٰ ڪرڻ بدران اهو چوڻ وڌيڪ درست آهي ته برٽن ڪيترين ٻولين جو مطالعو ڪيو ۽ مختلف سطحن تي انهن کي استعمال ڪندو هو.<ref name="McLynn1990"/> === جسماني همت ۽ سفر === برٽن پنهنجي زندگيءَ ۾ ڏکين زميني ۽ سامونڊي سفرن ۾ حصو ورتو. بربرا واري حملي ۾ زخمي ٿيڻ، آفريڪا جي اندرين علائقن ۾ بيمارين کي منهن ڏيڻ ۽ ڊگهن سفرن جي باوجود تحقيق جاري رکڻ سندس زندگيءَ جا اهم واقعا آهن. انهن واقعن سندس همعصر شهرت کي وڌايو، پر سفرن جي ڪاميابيءَ ۾ مقامي رهنمائن، مترجمن ۽ ساٿين جو ڪردار پڻ بنيادي هو. == تاريخي تڪرار ۽ تنقيدي جائزو == برٽن جي زندگيءَ ۽ تصنيفن سان ڪيترائي تڪرار لاڳاپيل آهن. انهن ۾ برطانوي سامراجي نظام سان سندس لاڳاپا، مقامي ماڻهن بابت تعبيرون، جنسيات بابت تحقيق، مذهبي عقيدا، نسلي درجابنديون ۽ ڪجهه غيرتصديق ٿيل ذاتي قصا شامل آهن. جديد تاريخي مطالعي ۾ انهن موضوعن کي سندس علمي خدمتن کان الڳ ڪرڻ بدران ساڳئي تاريخي پسمنظر ۾ ڏٺو وڃي ٿو. === نوآبادياتي دور جي نسلي درجابندي === برٽن جي سنڌ، هندستان ۽ آفريڪا بابت تصنيفن ۾ اڻويهين صديءَ جي يورپي علمي اصطلاحن جو استعمال ملي ٿو. انهن ۾ ''race''، ''tribe'' ۽ ٻين سماجي درجابندين جا اهڙا تصور شامل آهن، جيڪي جديد انسانيات ۽ تاريخ جي معيارن سان هميشه مطابقت نٿا رکن. برٽن جي ڪجهه بيانن ۾ مقامي ماڻهن بابت عام نتيجا ۽ نسلي تعصب پڻ موجود آهن.<ref name="Ghose2006"/><ref name="Kennedy2005"/> انهيءَ ڪري سندس لکڻين کي تاريخي ماخذ طور استعمال ڪندي انهن جي نوآبادياتي پسمنظر کي واضح ڪرڻ ضروري آهي. === جنسيات بابت تحقيق === برٽن انساني جنسي روين، ازدواجي روايتن ۽ جنسيات سان لاڳاپيل ادبي متنن بابت وڏي دلچسپي رکندو هو. سندس ''الف ليليٰ'' جي ترجمي جا حاشيا، ''ڪام سوترا'' سان لاڳاپيل اشاعت ۽ ''عطر واري باغ'' جو ترجمو انهيءَ دلچسپيءَ جا مثال آهن. انهن ڪمن وڪٽورين برطانيا ۾ ادبي ۽ اخلاقي تڪرار پيدا ڪيا. جديد مطالعي ۾ انهن تصنيفن کي جنسيات جي تاريخ ۽ وڪٽورين دور جي ثقافتي روين جي مطالعي لاءِ استعمال ڪيو وڃي ٿو. === سوٽاڊڪ خطي جو غيرثابت ٿيل نظريو === برٽن پنهنجي هڪ مشهور مضمون ۾ دنيا جي ڪجهه علائقن جي آبهوا ۽ جاگرافيءَ کي هم جنس جنسي روين سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي. اهو تصور ''Sotadic Zone'' جي نالي سان مشهور ٿيو. هي نظريو جديد سائنسي تحقيق ۾ ثابت ٿيل وضاحت طور قبول نٿو ڪيو وڃي. ان کي برٽن جي دور جي جنسيات ۽ انسانيات جي تاريخي نظريي طور بيان ڪرڻ گهرجي، نه ته ڪنهن قوم يا علائقي بابت ثابت ٿيل حقيقت طور. === دمشق ۾ يهودين بابت سامي مخالف بيان === برٽن جي دمشق واري سفارتي دور ۽ ان کان پوءِ جي لکڻين ۾ يهودين بابت سخت تعصب ۽ سامي مخالف بيان موجود آهن. سندس وفات کان پوءِ 1898ع ۾ ''The Jew, the Gipsy and El-Islam'' نالي ڪتاب شايع ٿيو. هن ڪتاب ۾ شامل مواد بابت محقق اينڊريو ونسنٽ تفصيلي اڀياس ڪيو آهي. سندس تحقيق موجب، برٽن جي ڪجهه اڻڇپيل لکڻين ۾ يهودين خلاف انتهائي جارحاڻيون دعوائون موجود هيون.<ref name="Vincent1985">{{cite journal |last=Vincent |first=Andrew |title=The Jew, the Gipsy and El-Islam: An Examination of Richard Burton's Consulship in Damascus and His Premature Recall, 1868–1871 |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |volume=117 |issue=2 |pages=155–173 |year=1985 |doi=10.1017/S0035869X00138377 |language=en }}</ref> برٽن سان منسوب انهن بيانن ۾ يهودين خلاف رت جي ڪوڙي الزام واري تاريخي بدناميءَ جو ذڪر پڻ ملي ٿو. اهو الزام هڪ بي بنياد ۽ سامي مخالف سازشي روايت آهي؛ ان جي حق ۾ ڪو معتبر تاريخي ثبوت موجود نه آهي. برٽن جي اهڙين لکڻين کي سندس تعصب جي تاريخي شاهدي طور پڙهڻ گهرجي، نه ته انهن الزامن جي سچائيءَ جي شاهدي طور. === دمشق مان واپسيءَ بابت اختلاف === برٽن کي 1871ع ۾ دمشق جي قونصل واري عهدي تان هٽايو ويو. سندس برطرفيءَ جا سبب مقامي سياسي حالتن، سفارتي اختلافن، مذهبي ۽ سماجي تڪرارن ۽ سندس پنهنجي رويي سان لاڳاپيل هئا. اينڊريو ونسنٽ جي تحقيق ۾ برٽن جي دمشق واري مقرريءَ ۽ وقت کان اڳ واپسيءَ جو تنقيدي جائزو ورتو ويو آهي.<ref name="Vincent1985"/> انهيءَ واقعي کي ڪنهن هڪ مذهبي برادريءَ جي سازش جو نتيجو قرار ڏيڻ تاريخي لحاظ کان غيرمحتاط آهي. === هندستان ۾ مبينا ڳجهي تحقيق === برٽن جي هندستان ۽ سنڌ واري فوجي دور بابت ڪجهه سوانحي احوالن ۾ هڪ مبينا ڳجهي تحقيق جو ذڪر ملي ٿو، جيڪا ڪراچيءَ ۾ مردن جي جنسي سرگرمين سان لاڳاپيل هنڌن بابت هئي. ان واقعي جي تفصيلن، سرڪاري حڪمن ۽ برٽن جي سڌي شرڪت بابت دستاويزي ثبوت محدود ۽ اختلاف جوڳا آهن.<ref name="McLynn1990"/><ref name="Lovell1998"/> تنهنڪري هن قصي کي ثابت ٿيل سرڪاري مهم يا برٽن جي فوجي ملازمت ختم ٿيڻ جو يقيني سبب قرار ڏيڻ مناسب نه آهي. === حج واري سفر ۾ مبينا قتل === برٽن جي حج واري سفر بابت ڪجهه روايتن ۾ سندس سڃاڻپ ظاهر ٿيڻ جي خطري ۽ مبينا قتل جو ذڪر ڪيو ويو آهي. ان واقعي جي آزاد ۽ معتبر تاريخي تصديق موجود نه آهي. انهيءَ ڪري اهڙي دعويٰ کي برٽن جي زندگيءَ سان لاڳاپيل غيرتصديق ٿيل قصي طور ئي بيان ڪرڻ گهرجي. == برٽن بابت سوانحي تحقيق == برٽن جي وفات کان پوءِ سندس زندگيءَ بابت ڪيترائي سوانحي ڪتاب ۽ تحقيقي مقالا شايع ٿيا. انهن ۾ ڪجهه ڪتاب سندس همعصر ماڻهن جي لکڻين تي ٻڌل آهن، جڏهن ته جديد تحقيق ۾ سندس خط، مسودا، سفارتي رڪارڊ ۽ ٻين تاريخي ماخذن جو استعمال ڪيو ويو آهي. === ازابيل برٽن جي سوانح === 1893ع ۾ ازابيل برٽن پنهنجي مڙس جي زندگيءَ بابت ٻن جلدن ۾ ''The Life of Captain Sir Richard F. Burton'' شايع ڪيو.<ref name="IsabelInnerLife1893"/> هي ڪتاب برٽن جي گهريلو زندگيءَ، سفرن ۽ شخصيت بابت اهم معلومات فراهم ڪري ٿو. تنهن هوندي به ازابيل پنهنجي مڙس جي حمايت ۾ لکيو، تنهنڪري سندس سوانح کي مڪمل طور غيرجانبدار ماخذ نٿو سمجهي سگهجي. === ٿامس رائيٽ جي سوانح === 1906ع ۾ [[ٿامس رائيٽ]] برٽن بابت ''The Life of Sir Richard Burton'' شايع ڪيو.<ref name="Wright1906"/> هن ڪتاب ۾ برٽن جي سفرن، تصنيفن، شخصيت ۽ ازابيل جي بيانن بابت تفصيل موجود آهن. رائيٽ جو ڪم برٽن بابت شروعاتي تفصيلي سوانحي تحقيقن مان هڪ آهي. === جديد سوانح نگار === ويهين ۽ ايڪويهين صديءَ ۾ برٽن بابت ڪيترن محققن نئين سر تحقيق ڪئي. انهن ۾ ايف. ايم. بروڊي، بائرن فارويل، ايڊورڊ رائس، فرينڪ ميڪلن، ميري ايس. لوويل، ڊين ڪينيڊي ۽ ٻين جا ڪتاب شامل آهن. انهن محققن برٽن جي زندگيءَ جي مختلف پهلوئن، سندس سفرن، مذهبي خيالن، جنسيات بابت تحقيق، نوآبادياتي پسمنظر ۽ ادبي ورثي جو جائزو ورتو. == علمي ادارن ۾ محفوظ ورثو == برٽن جا ڪتاب، خط، مسودا، نقشا ۽ ٻيا تاريخي ڪاغذ مختلف علمي ادارن ۽ مجموعن ۾ محفوظ آهن. === هنٽنگٽن لائبريري === [[هنٽنگٽن لائبريري]]، سين مارينو، ڪيليفورنيا، برٽن جي محفوظ ٿيل مسودن ۽ ذاتي لائبريريءَ جو هڪ اهم مجموعو رکي ٿي. ان مجموعي ۾ برٽن جي خط و ڪتابت، مسودن ۽ ڪتابن سان گڏ ٻين محققن ۽ ناشرن سان سندس لاڳاپن بابت مواد شامل آهي.<ref name="HuntingtonBurton"/> === رائل ايشياٽڪ سوسائٽي === [[رائل ايشياٽڪ سوسائٽي]] وٽ پڻ برٽن سان لاڳاپيل ڪتاب ۽ تاريخي مواد موجود آهي. سوسائٽيءَ جي مجموعي ۾ برٽن جي لکڻين ۽ سندس علمي لاڳاپن بابت دستاويز شامل آهن.<ref name="RASBurton"/> === اورلينز هائوس گيلري === [[ٽوئڪنهم]] ۾ واقع [[اورلينز هائوس گيلري]] سان پڻ برٽن جي ذاتي شين، تصويرن ۽ يادگارن جو هڪ مجموعو لاڳاپيل آهي. اهي مجموعا برٽن جي زندگيءَ ۽ سفرن بابت تحقيق لاءِ اهم آهن. == ادب ۾ رچرڊ فرانسس برٽن == رچرڊ فرانسس برٽن جي غيرمعمولي زندگيءَ سبب کيس ڪيترن ناولن، ڪهاڻين ۽ ٻين ادبي تصنيفن ۾ ڪردار طور پيش ڪيو ويو آهي. انهن ادبي تصويرن ۾ سندس حقيقي تاريخي زندگيءَ سان گڏ تخيلاتي عنصر پڻ شامل هوندا آهن. === بورخيس جي ڪهاڻي «الف» === ارجنٽائن جي مشهور ليکڪ [[خورخي لوئس بورخيس]] جي ڪهاڻي ''The Aleph'' (الف) ۾ برٽن جي نالي ۽ مشرقي ادب بابت سندس علم سان لاڳاپيل حوالو ملي ٿو. بورخيس پنهنجي ادبي تخليقن ۾ تاريخي ڪتابن، فرضي حوالن ۽ علمي شخصيتن کي گڏ ڪرڻ لاءِ مشهور هو. === ريورورلڊ ناولن جو سلسلو === آمريڪي سائنس فڪشن ليکڪ [[فلپ خوسيه فارمر]] جي ''Riverworld'' (درياهي دنيا) ناولن ۾ رچرڊ فرانسس برٽن هڪ اهم ڪردار آهي. هن تخيلاتي دنيا ۾ مختلف تاريخي دورن جا ماڻهو هڪ غيرمعمولي درياهي جهان ۾ ٻيهر جيئرا ٿين ٿا. برٽن کي اتي هڪ تجسس رکندڙ، مهم جو ۽ علم جي ڳولا ڪندڙ شخصيت طور پيش ڪيو ويو آهي. === برٽن ۽ اسپيڪ === وليم هيريسن جو تاريخي ناول ''Burton and Speke'' برٽن ۽ جان هيننگ اسپيڪ جي آفريڪي مهمن ۽ سندن اختلافن تي ٻڌل آهي. هن ناول کي پوءِ فلم ''Mountains of the Moon'' جي ڪهاڻيءَ لاءِ بنياد بڻايو ويو. === دنيا جو گڏ ڪندڙ === جرمن ٻوليءَ جي ليکڪ [[اليا ٽرويانوف]] جو ناول ''Der Weltensammler''، جنهن جو انگريزي عنوان ''The Collector of Worlds'' آهي، برٽن جي سفرن ۽ مختلف ثقافتن سان سندس لاڳاپن کي ادبي انداز ۾ پيش ڪري ٿو. هن ناول ۾ هندستان، عربستان ۽ آفريڪا سان لاڳاپيل برٽن جي زندگيءَ جا پهلو نمايان آهن. === دي رومانٽڪ === انگريز ناول نگار [[وليم بوئڊ]] جي 2022ع واري ناول ''The Romantic'' ۾ پڻ برٽن ۽ اسپيڪ تاريخي ڪردارن طور ظاهر ٿين ٿا. == فلمن ۽ ٽيليويزن ۾ برٽن == برٽن جي زندگيءَ، خاص طور آفريڪا جي مهمن ۽ اسپيڪ سان اختلافن، ڪيترن فلمن ۽ ٽيليويزن پروگرامن کي متاثر ڪيو آهي. {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#194d72;color:white;" | سال ! style="background:#194d72;color:white;" | عنوان ! style="background:#194d72;color:white;" | نوعيت ! style="background:#194d72;color:white;" | برٽن سان لاڳاپو |- | style="background:#eaf3fb;" | 1971ع | ''The Search for the Nile'' | بي بي سي ٽيليويزن سلسلو | نيل درياهه جي سرچشمي جي ڳولا؛ ڪينيٿ هيگ برٽن جو ڪردار ادا ڪيو |- | style="background:#edf6eb;" | 1990ع | ''Mountains of the Moon'' | تاريخي سوانحي فلم | برٽن ۽ اسپيڪ جون آفريڪي مهمون؛ پيٽرڪ برگن برٽن جو ڪردار ادا ڪيو |- | style="background:#fff2e4;" | 1993ع | ''Zero Patience'' | موسيقيءَ تي ٻڌل تخيلاتي فلم | برٽن جي تاريخي شخصيت جو فرضي ۽ طنزيه استعمال |- | style="background:#f3eafa;" | 2008ع | ''The Victorian Sex Explorer'' | دستاويزي پروگرام | برٽن جي سفرن ۽ جنسيات بابت تحقيق جو جائزو |} === مائونٽنز آف دي مون (1990ع) === 1990ع ۾ هدايتڪار [[باب رافيلسن]] جي فلم ''Mountains of the Moon'' (چنڊ جا جبل) رليز ٿي. فلم ۾ [[پيٽرڪ برگن]] رچرڊ فرانسس برٽن ۽ [[آئين گلين]] جان هيننگ اسپيڪ جو ڪردار ادا ڪيو. ڪهاڻيءَ جو بنياد ٻنهي مهم جوئن جي آفريڪي سفرن، نيل درياهه جي سرچشمي بابت تحقيق ۽ سندن ذاتي اختلافن تي آهي.<ref name="MountainsFilm">{{cite web |title=Mountains of the Moon |url=https://www.imdb.com/title/tt0100196/ |website=IMDb |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> فلم تاريخي واقعن مان متاثر آهي، پر ان کي مڪمل دستاويزي تاريخ بدران ڊرامائي تخليق طور سمجهڻ گهرجي. == تاريخي اهميت ۽ ورثو == رچرڊ فرانسس برٽن جي زندگي اڻويهين صديءَ جي عالمي سفرن، برطانوي سامراجي توسيع، لساني تحقيق ۽ ادبي ترجمن جي تاريخ سان ڳنڍيل آهي. هن سنڌ، هندستان، عربستان، آفريڪا، آمريڪا، برازيل ۽ ٻين علائقن بابت ڪتاب لکيا. سندس اهم خدمتن ۾ سنڌ بابت شروعاتي سماجي ۽ لساني تحقيق، مڪي ۽ مديني جو سفر، هرر ۽ آفريڪا جي وڏين ڍنڍن بابت مهمون ۽ عربي ۽ هندستاني ادب جي انگريزي اشاعت شامل آهن. تنهن هوندي به برٽن جي تاريخي حيثيت صرف سندس ڪاميابين تائين محدود نه آهي. سندس تصنيفن ۾ نوآبادياتي سوچ، نسلي تعصب، مذهبي اختلاف ۽ غيرثابت ٿيل سماجي نظريا پڻ موجود آهن. جديد تحقيق ۾ سندس ڪم کي تاريخي اهميت ۽ تنقيدي احتياط، ٻنهي سان پڙهيو وڃي ٿو. === سنڌ جي تاريخ لاءِ اهميت === سنڌ جي تاريخ جي حوالي سان برٽن جي اهميت خاص طور سندس 1847ع ۽ 1848ع وارين رپورٽن، 1849ع جي لساني مقالن، 1851ع جي ڪتابن، 1852ع جي بازداري بابت تصنيف ۽ 1877ع جي ''Sind Revisited'' ۾ آهي. اهي تصنيفون سنڌ جي ٻولين، سماجي روايتن، مذهبي زندگي، شهرن، آمدرفت ۽ برطانوي دور جي تبديلين بابت همعصر معلومات فراهم ڪن ٿيون. سندس لکڻين ۾ موجود تعصب ۽ نوآبادياتي تشريحن باوجود اهي سنڌ جي اڻويهين صديءَ واري تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم ابتدائي ماخذ آهن. == چونڊ سوانحي ۽ تحقيقي ڪتاب == * Brodie, Fawn M. (1967). ''The Devil Drives: A Life of Sir Richard Burton''. New York: W. W. Norton. * Farwell, Byron (1963). ''Burton: A Biography of Sir Richard Francis Burton''. London: Longmans. * Kennedy, Dane (2005). ''The Highly Civilized Man: Richard Burton and the Victorian World''. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press. * Lovell, Mary S. (1998). ''A Rage to Live: A Biography of Richard and Isabel Burton''. London: Little, Brown. * McLynn, Frank (1990). ''Burton: Snow upon the Desert''. London: John Murray. * Rice, Edward (1990). ''Captain Sir Richard Francis Burton: The Secret Agent Who Made the Pilgrimage to Mecca, Discovered the Kama Sutra, and Brought the Arabian Nights to the West''. New York: Charles Scribner's Sons. * Wright, Thomas (1906). ''The Life of Sir Richard Burton''. London: Everett & Co. * Jeal, Tim (2011). ''Explorers of the Nile: The Triumph and Tragedy of a Great Victorian Adventure''. New Haven: Yale University Press. * Vincent, Andrew (1985). “The Jew, the Gipsy and El-Islam: An Examination of Richard Burton's Consulship in Damascus and His Premature Recall, 1868–1871”. ''Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland''. 117 (2): 155–173. == وڌيڪ پڙهڻ لاءِ == * {{cite book |last=Burton |first=Isabel |title=The Life of Captain Sir Richard F. Burton |volume=1–2 |publisher=Chapman and Hall |location=London |year=1893 |language=en }} * {{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus |publisher=W. H. Allen & Co. |location=London |year=1851 |language=en |url=https://archive.org/details/sindhadnracestha00rich }} * {{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Sind Revisited |volume=1–2 |publisher=Richard Bentley and Son |location=London |year=1877 |language=en }} * {{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://burtoniana.org/ Burtoniana] — برٽن جي ڪتابن، سوانحن ۽ تاريخي دستاويزن جو مجموعو * [https://www.huntington.org/collections/lib-mssrbl هنٽنگٽن لائبريريءَ ۾ برٽن جا مسودا] * [https://royalasiaticsociety.org/richard-francis-burton-1821-1890/ رائل ايشياٽڪ سوسائٽيءَ ۾ برٽن بابت معلومات] * [https://www.gutenberg.org/ebooks/author/898 پروجيڪٽ گٽنبرگ تي برٽن جا ڪتاب] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Richard_Francis_Burton وڪيميڊيا ڪامنز تي رچرڊ فرانسس برٽن جون تصويرون] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:1821ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:1890ع ۾ وفات ڪيل]] [[زمرو:برطانوي سياح]] [[زمرو:برطانوي ليکڪ]] [[زمرو:برطانوي مترجم]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:سنڌ جا سفرناما]] [[زمرو:مشرقيات جا ماهر]] [[زمرو:آفريڪا جا محقق]] aumxvkww6i3sm8w7i55bo153klwwp99 422555 422554 2026-10-18T00:14:15Z Intisar Ali 8681 422555 wikitext text/x-wiki {{Short description|برطانوي سياح، فوجي آفيسر، محقق، لسانيات جو ماهر، مترجم ۽ سفارتڪار (1821ع–1890ع)}} {{Infobox officeholder | honorific_prefix = سر | name = رچرڊ فرانسس برٽن | native_name = Richard Francis Burton | honorific_suffix = KCMG، FRGS، FRAS | image = Richard Francis Burton by Rischgitz, 1864.jpg | image_size = 240px | caption = رچرڊ فرانسس برٽن، 1864ع | office = برطانوي قونصل، فرنانڊو پو | office2 = برطانوي قونصل، سانتوس | office3 = برطانوي قونصل، دمشق | office4 = برطانوي قونصل، ٽريسٽي | birth_date = {{Birth date|1821|3|19|df=yes}} | birth_place = [[ٽورڪي]]، ڊيون، انگلينڊ | death_date = {{Death date and age|1890|10|20|1821|3|19|df=yes}} | death_place = [[ٽريسٽي]]، آسٽريا-هنگري | resting_place = سينٽ ميري مئگڊلين رومن ڪيٿولڪ چرچ جو قبرستان، مورٽليڪ، لنڊن | nationality = برطانوي | education = [[ٽرنٽي ڪاليج، آڪسفرڊ]] | spouse = [[ازابيل برٽن]] (شادي: 22 جنوري 1861ع) | occupation = سياح، فوجي آفيسر، محقق، لسانيات جو ماهر، مترجم، ليکڪ ۽ سفارتڪار | known_for = سنڌ بابت تاريخي ۽ سماجي تحقيق، مڪي ۽ مديني جو سفر، آفريڪا جون جاگرافيائي مهمون ۽ عربي ادب جا ترجما | notable_works = ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus''؛ ''Sind Revisited''؛ ''Personal Narrative of a Pilgrimage to Al-Madinah and Meccah''؛ ''The Book of the Thousand Nights and a Night''؛ ''The Kasidah'' | pen_name = مرزا عبدالله البشري؛ حاجي عبدو اليزدي؛ فرينڪ بيڪر | allegiance = [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] | branch = بمبئي فوج | unit = 18هين مقامي پيادل فوجي ريجمينٽ | nickname = رفئين ڊڪ (Ruffian Dick) | service_years = 1842ع–1861ع | rank = ڪئپٽن | battles = [[ڪريميا جي جنگ]] | awards = نائٽ ڪمانڊر آف دي آرڊر آف سينٽ مائيڪل اينڊ سينٽ جارج؛ ڪريميا ميڊل | signature = Richard Francis Burton signature.svg }} '''سر رچرڊ فرانسس برٽن''' (انگريزي: ''Sir Richard Francis Burton''؛ 19 مارچ 1821ع – 20 آڪٽوبر 1890ع) هڪ مشهور [[برطانيا|برطانوي]] سياح، جاگرافيدان، فوجي آفيسر، [[لسانيات|لسانيات جو ماهر]]، محقق، [[مترجم]]، ليکڪ، [[بشرشناسي|بشرشناس]] ۽ سفارتڪار هو. هن [[ايشيا]]، [[آفريڪا]]، [[ڏکڻ آمريڪا]] ۽ ٻين علائقن جا سفر ڪيا ۽ مختلف قومن جي ٻولين، ثقافتن، مذهبي عقيدن، سماجي رسمن، تاريخ ۽ جاگرافيءَ بابت وسيع تحقيق ڪئي.<ref name="Kennedy2005">{{cite book |last=Kennedy |first=Dane |title=The Highly Civilized Man: Richard Burton and the Victorian World |publisher=Harvard University Press |location=Cambridge, Massachusetts |year=2005 |isbn=9780674018624 |language=en }}</ref><ref name="Young2006">{{cite book |last=Young |first=S. |title=Richard Francis Burton: Explorer, Scholar, Spy |publisher=Marshall Cavendish |location=New York |year=2006 |isbn=9780761422228 |language=en }}</ref> برٽن پنهنجي غيرمعمولي لساني صلاحيتن سبب مشهور هو. سندس سوانح نگارن موجب، هو ڪيترين يورپي، ايشيائي ۽ آفريقي ٻولين ۽ لهجن کان واقف هو. سندس ڄاڻ ۾ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]، [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]، [[اطالوي ٻولي|اطالوي]]، [[عربي ٻولي|عربي]]، [[فارسي ٻولي|فارسي]]، [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]]، [[هندوستاني ٻولي|هندوستاني]]، [[گجراتي ٻولي|گجراتي]]، [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] ۽ ٻيون ٻوليون شامل هيون. سندس ٻولين جي ڄاڻ بابت سوانح نگارن جا انگ مختلف آهن، ڇاڪاڻ ته ڪجهه ليکڪ جدا جدا لهجن کي به مستقل ٻولين طور شمار ڪن ٿا.<ref name="McLynn1990">{{cite book |last=McLynn |first=Frank |title=Of No Country: An Anthology of the Works of Sir Richard Burton |publisher=Charles Scribner's Sons |location=New York |year=1990 |language=en }}</ref> برٽن 1842ع ۾ [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي بمبئي فوج ۾ شامل ٿيو. سندس فوجي زندگيءَ جو اهم حصو هندستان ۽ [[سنڌ]] ۾ گذريو، جتي هن مقامي ٻولين، قومن، مذهبي روايتن ۽ سماجي زندگيءَ جو مطالعو ڪيو. هن سنڌ بابت ڪيترائي ڪتاب لکيا، جن مان ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' (1851ع) ۽ ''Sind Revisited'' (1877ع) سنڌ جي اڻويهين صديءَ جي تاريخ جا اهم ماخذ سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="Burton1851">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus: With Notices of the Topography and History of the Province |publisher=W. H. Allen & Co. |location=London |year=1851 |language=en |url=https://archive.org/details/sindhadnracestha00rich }}</ref><ref name="Burton1877">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Sind Revisited: With Notices of the Anglo-Indian Army; Railroads; Past, Present, and Future, etc. |volume=1–2 |publisher=Richard Bentley and Son |location=London |year=1877 |language=en |url=https://books.google.com/books?id=GwREAQAAMAAJ }}</ref> برٽن جي شهرت جو هڪ اهم سبب 1853ع ۾ مسلمان حاجيءَ جو ويس اختيار ڪري [[مڪو|مڪي]] ۽ [[مدينو|مديني]] جو سفر ڪرڻ هو. ان کان پوءِ هن [[جان هيننگ اسپيڪ]] سان گڏ اوڀر آفريڪا جي جاگرافيائي مهمن ۾ حصو ورتو ۽ 1858ع ۾ [[ڍنڍ ٽانگانيڪا]] تائين پهتو. هو [[رائل جاگرافيائي سوسائٽي]] جو فيلو پڻ هو.<ref name="BBCBurton">{{cite web |title=Historic Figures: Sir Richard Burton |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/burton_sir_richard.shtml |website=BBC History |publisher=BBC |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> سندس ٻين مشهور علمي ۽ ادبي خدمتن ۾ عربي داستانن جي مجموعي ''The Book of the Thousand Nights and a Night'' جو انگريزي ترجمو، ''The Perfumed Garden'' جو ترجمو ۽ ''Kama Sutra'' جي انگريزي اشاعت سان وابستگي شامل آهن. هن سفرنامن، تاريخ، انساني روين، تلواربازي، بازداري، مذهبي مطالعي ۽ بشرشناسيءَ بابت پڻ لکيو.<ref name="Kennedy2005"/> 1861ع کان پوءِ برٽن برطانوي سفارتي ملازمت ۾ رهيو ۽ فرنانڊو پو، برازيل جي سانتوس، [[دمشق]] ۽ ٽريسٽي ۾ قونصل طور خدمتون سرانجام ڏنيون. 1886ع ۾ [[راڻي وڪٽوريا]] کيس نائٽ ڪمانڊر آف دي آرڊر آف سينٽ مائيڪل اينڊ سينٽ جارج جو اعزاز عطا ڪيو.<ref name="LondonGazette1886">{{cite journal |title=The London Gazette |issue=25559 |date=16 February 1886 |page=743 |language=en }}</ref> سنڌي ادب جي محقق [[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع) ۾ برٽن جو ذڪر ڪيو آهي. جوتواڻيءَ موجب، برٽن پنجاهه کان وڌيڪ تصنيفن جو ليکڪ هو، جن مان گهڻيون سفرنامن سان لاڳاپيل هيون.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> == سوانح عمري == === شروعاتي زندگي ۽ خاندان === رچرڊ فرانسس برٽن 19 مارچ 1821ع تي انگلينڊ جي ڊيون علائقي جي سامونڊي شهر [[ٽورڪي]] ۾ ڄائو. سندس ڄمڻ جي هنڌ بابت تاريخي ماخذن ۾ اختلاف ملي ٿو. برٽن پنهنجي سوانحي بيانن ۾ هارٽفورڊشائر جي ايلسٽري ۾ واقع خانداني گهر ''Barham House'' کي پنهنجي ڄمڻ جو هنڌ ڄاڻايو، پر سندس جديد سوانح نگار [[ميري ايس. لوويل]] جي تحقيق موجب، سندس اصل ڄمڻ جو هنڌ ٽورڪي هو.<ref name="Lovell1998">{{cite book |last=Lovell |first=Mary S. |title=A Rage to Live: A Biography of Richard and Isabel Burton |publisher=W. W. Norton & Company |location=New York |year=1998 |isbn=9780393046724 |language=en }}</ref> سندس بپتسما 2 سيپٽمبر 1821ع تي هارٽفورڊشائر جي ايلسٽري چرچ ۾ ٿي.<ref name="HertfordHistory">{{cite book |last=Page |first=William |title=A History of the County of Hertford |volume=2 |publisher=Constable |year=1908 |pages=349–351 |language=en |url=https://www.british-history.ac.uk/vch/herts/vol2/pp349-351 }}</ref> برٽن جو پيءُ ليفٽيننٽ ڪرنل '''جوزف نيٽروِل برٽن''' (Joseph Netterville Burton) اينگلو-آئرش نسل جو برطانوي فوجي آفيسر هو، جيڪو برطانوي فوج جي 36هين پيادل ريجمينٽ سان لاڳاپيل رهيو. سندس ماءُ '''مارٿا بيڪر''' (Martha Baker) هارٽفورڊشائر جي مالدار زميندار رچرڊ بيڪر جي ڌيءَ ۽ وارثن مان هڪ هئي. برٽن جو نالو پڻ سندس ناني واري خاندان جي رچرڊ بيڪر جي نسبت سان رکيو ويو.<ref name="Wright1906">{{cite book |last=Wright |first=Thomas |title=The Life of Sir Richard Burton |volume=1–2 |publisher=Everett & Co. |location=London |year=1906 |language=en |url=https://burtoniana.org/biography/1906-The%20Life%20of%20Sir%20Richard%20Burton%20-%20Wright/HTML/index.html }}</ref> برٽن کي ٻه ڀائر ڀينر هئا: '''ماريا ڪيٿرين ايلزبيٿ برٽن''' ۽ '''ايڊورڊ جوزف نيٽروِل برٽن'''. سندس ڀيڻ ماريا بعد ۾ برطانوي فوجي آفيسر سر هينري وليم اسٽسٽڊ سان شادي ڪئي.<ref name="Wright1906"/> === يورپ ۾ ننڍپڻ ۽ پرورش === برٽن جي ننڍپڻ جو وڏو حصو انگلينڊ، فرانس ۽ اٽليءَ جي مختلف شهرن ۾ گذريو. سندس پيءُ دم جي بيماريءَ سبب نسبتاً سازگار آبهوا جي ڳولا ۾ خاندان کي يورپ جي مختلف علائقن ۾ منتقل ڪندو رهيو.<ref name="Wright1906"/> شروعات ۾ برٽن جو خاندان انگلينڊ جي ايلسٽري ۽ فرانس جي [[ٽورز]] شهر جي وچ ۾ رهندو هو. ٽورز ۾ برٽن ۽ سندس ڀاءُ جي سنڀال هڪ انگريز عورت مسز لنگ ڪندي هئي. سندن شروعاتي تعليم هڪ آئرش استاد ڪلاف جي نگرانيءَ ۾ ٿي. ان کان پوءِ خاندان ٽورز جي ''Rue de l'Archevêché'' واري علائقي ۾ منتقل ٿيو، جتي ٻارن کي جان گلڪرسٽ جي تعليمي اداري ۾ داخل ڪرايو ويو. اتي برٽن کي [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] ۽ [[قديم يوناني ٻولي|قديم يوناني]] ٻولين جي ابتدائي تعليم ملي.<ref name="Wright1906"/> 1829ع ۾ خاندان انگلينڊ موٽيو ۽ برٽن ۽ سندس ڀاءُ کي رچمنڊ گرين جي هڪ ابتدائي اسڪول ۾ داخل ڪرايو ويو. اهو اسڪول ريورنڊ چارلس ڊيلافوس هلائيندو هو. سوانح نگار ٿامس رائيٽ موجب، اسڪول ۾ تعليم ۽ شاگردن جي رهائش جا انتظام اطمينان بخش نه هئا.<ref name="Wright1906"/> بعد ۾ خاندان فرانس جي [[بلوا]] شهر ۾ منتقل ٿيو، جتي ٻارن جي تعليم لاءِ خانگي استادن جو بندوبست ڪيو ويو. برٽن ۽ سندس ڀاءُ کي ريورنڊ ايڇ. آر. ڊو پري پڙهائيندو هو. خاندان ڪجهه عرصي کان پوءِ فرانس مان اٽليءَ ڏانهن ويو. هنن [[مارسي]]، [[ليورنو]]، [[پيسا]]، [[سيئنا]]، [[پيروگيا]]، [[فلورينس]]، [[روم]]، [[نيپلز]]، [[سورينٽو]] ۽ [[ڪاپري]] جهڙن هنڌن تي وقت گذاريو.<ref name="Wright1906"/> اٽليءَ ۾ رهائش دوران برٽن کي اطالوي ٻولي، مصوري ۽ موسيقيءَ سان واقفيت حاصل ٿي. سندس ڀاءُ ايڊورڊ وائلن وڄائڻ ۾ دلچسپي ورتي، جڏهن ته رچرڊ جي دلچسپي ٻولين، سفرن ۽ جسماني سرگرمين ۾ وڌيڪ هئي. 1836ع ۾ خاندان فرانس جي ڏاکڻي شهر [[پو، فرانس|پو]] ڏانهن منتقل ٿيو ۽ پوءِ وري اٽليءَ جي پيسا ۽ لوڪا شهرن ۾ رهيو. هن عرصي ۾ برٽن مختلف يورپي سماجي ۽ ثقافتي ماحولن سان واقفيت حاصل ڪئي.<ref name="Wright1906"/> === ٻولين سان شروعاتي دلچسپي === برٽن ننڍپڻ کان ئي ٻولين سکڻ جي غيرمعمولي صلاحيت ڏيکاري. يورپ جي مختلف علائقن ۾ رهائش سبب هن فرانسيسي، اطالوي ۽ جديد يوناني ٻوليون سکڻ جا موقعا حاصل ڪيا. هن لاطيني ۽ قديم يوناني ٻولين جي تعليم پڻ حاصل ڪئي. سوانح نگار ايڊورڊ رائس موجب، برٽن کي ٻولين جي آوازن، لهجن ۽ تلفظن ۾ فرق سڃاڻڻ جي خاص صلاحيت هئي. هو يورپي ٻولين جي مختلف لهجن جي نقل ڪرڻ ۽ انهن کي ڳالهائڻ ۾ مهارت حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪندو هو.<ref name="Rice1990">{{cite book |last=Rice |first=Edward |title=Captain Sir Richard Francis Burton: The Secret Agent Who Made the Pilgrimage to Mecca, Discovered the Kama Sutra, and Brought the Arabian Nights to the West |publisher=Charles Scribner's Sons |location=New York |year=1990 |isbn=9780684191379 |language=en }}</ref> برٽن جي شروعاتي لساني تعليم سندس مستقبل جي سفرن، فوجي خدمتن ۽ مختلف سماجن بابت تحقيق ۾ مددگار ثابت ٿي. === آڪسفرڊ يونيورسٽيءَ ۾ تعليم === آڪٽوبر 1840ع ۾ برٽن [[آڪسفرڊ يونيورسٽي]] جي [[ٽرنٽي ڪاليج، آڪسفرڊ|ٽرنٽي ڪاليج]] ۾ داخل ٿيو. يونيورسٽيءَ ۾ داخلا کان اڳ هن وليم اليگزينڊر گرينهل ۽ ڊاڪٽر اوگل کان تعليمي رهنمائي حاصل ڪئي هئي.<ref name="Wright1906"/> آڪسفرڊ ۾ برٽن جي دلچسپي روايتي نصابي تعليم کان وڌيڪ ٻولين، تلواربازي، ٻيڙين هلائڻ، شڪار ۽ ٻين جسماني سرگرمين ۾ هئي. هو عربي ۽ ٻين مشرقي ٻولين جي تعليم حاصل ڪرڻ جو خواهشمند هو. هن عربي سکڻ لاءِ يونيورسٽيءَ ۾ موجود ماهرن سان رابطو ڪيو، پر سندس خواهش مطابق انفرادي تعليم جو بندوبست نه ٿي سگهيو. ان کان پوءِ هن پنهنجي ڪوششن سان عربي پڙهڻ شروع ڪئي ۽ اسپيني مستشرق پاسڪوال ڊي گايانگوس کان ڪجهه رهنمائي حاصل ڪئي.<ref name="Wright1906"/> برٽن آڪسفرڊ جي تعليمي نظام ۽ ضابطن تي تنقيد ڪندو هو. سندس خيال ۾ يونيورسٽيءَ جي روايتي تعليم عملي ڄاڻ ۽ آزاد تحقيق جي تقاضائن کي پورو نه ڪندي هئي. اپريل 1842ع ۾ برٽن يونيورسٽيءَ جي منع باوجود گهوڙن جي هڪ مقابلي ۾ شرڪت ڪئي. جڏهن ضابطن جي ڀڃڪڙي ڪندڙ شاگردن خلاف ڪارروائي ڪئي وئي، تڏهن برٽن يونيورسٽيءَ جي اختيارين سان بحث ڪيو. ٻين شاگردن کي عارضي طور ڪاليج مان معطل ڪيو ويو، پر برٽن کي مستقل طور خارج ڪيو ويو.<ref name="Wright1906"/> آڪسفرڊ مان نيڪالي سندس زندگيءَ جو اهم موڙ ثابت ٿي. ان کان پوءِ هن فوجي ملازمت اختيار ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. === بمبئي فوج ۾ شموليت === 1842ع ۾ برٽن [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي بمبئي فوج ۾ آفيسر طور شامل ٿيو. کيس بمبئي فوج جي '''18هين مقامي پيادل فوجي ريجمينٽ''' ۾ مقرر ڪيو ويو. برٽن شروعات ۾ پهرين اينگلو-افغان جنگ ۾ حصو وٺڻ جو خواهشمند هو، پر سندس هندستان پهچڻ تائين اها جنگ ختم ٿي چڪي هئي.<ref name="Rice1990"/> هن کي [[گجرات]] ۾ مقرر ڪيو ويو، جتي سندس فوجي دستو جنرل [[چارلس جيمس نيپيئر]] جي ڪمانڊ هيٺ هو. فوجي ملازمت دوران برٽن مقامي ٻولين، مذهبي روايتن ۽ سماجي زندگيءَ جي مطالعي ۾ گهري دلچسپي ورتي.<ref name="Ghose2006">{{cite book |last=Ghose |first=Indira |chapter=Imperial Player: Richard Burton in Sindh |title=Travel Writing in the Nineteenth Century |editor-last=Youngs |editor-first=Tim |publisher=Anthem Press |year=2006 |pages=71–86 |isbn=9781843317692 |doi=10.7135/upo9781843317692.005 |language=en }}</ref> سندس غيرروايتي روين، تلواربازيءَ جي مهارت ۽ جرئتمند طبيعت سبب کيس '''رفئين ڊڪ''' (''Ruffian Dick'') جي لقب سان پڻ سڏيو ويندو هو.<ref name="Rice1990"/> === هندستان ۾ لساني ۽ ثقافتي مطالعو === هندستان ۾ رهائش دوران برٽن مقامي ٻولين سکڻ لاءِ باقاعدي محنت ڪئي. هن هندوستاني، فارسي، عربي، گجراتي، مراٺي، پنجابي، سنڌي ۽ سرائڪي ٻولين جو مطالعو ڪيو. سندس لساني مهارت بابت مختلف سوانح نگارن جا بيان ملن ٿا. ايڊورڊ رائس موجب، برٽن ڪيترن سرڪاري لساني امتحانن ۾ ڪاميابي حاصل ڪئي هئي ۽ وڌيڪ امتحانن جي تياري پڻ ڪري رهيو هو.<ref name="Rice1990"/> برٽن مقامي ماڻهن سان سڌي رابطي کي ٻولين ۽ ثقافتن جي مطالعي جو اهم ذريعو سمجهندو هو. هو مقامي لباس، ڳالهائڻ جي انداز، رسمن ۽ سماجي آداب جو مشاهدو ڪندو هو. هن هندو، مسلمان ۽ ٻين مذهبي برادرين جي عقيدن ۽ رسمن بابت پڻ ڄاڻ حاصل ڪئي. سندس مذهبي تجربن بابت سوانح نگارن جا مختلف بيان ملن ٿا، جن ۾ هندو مذهبي رسمن ۾ شرڪت، سک روايتن جو مطالعو ۽ صوفي طريقن سان واقفيت شامل آهي.<ref name="Rice1990"/> بهرحال، برٽن جي ذاتي مذهبي وابستگيءَ بابت مختلف روايتن کي هڪجهڙو معتبر نٿو سمجهي سگهجي. سندس ڪجهه دعوائون ذاتي بيانن تي ٻڌل آهن ۽ انهن جي آزاد تاريخي تصديق محدود آهي. === سنڌ ۾ آمد ۽ فوجي خدمتون === [[سنڌ تي انگريزن جو قبضو|1843ع ۾ سنڌ تي برطانوي قبضي]] کان پوءِ علائقي ۾ برطانوي فوجي ۽ انتظامي سرگرميون وڌيون. انهيءَ پسمنظر ۾ 1844ع ۾ برٽن کي سنڌ موڪليو ويو. سنڌ ۾ سندس فوجي خدمتن جو تعلق برطانوي فوج جي مقامي انتظام، جاگرافيائي ڄاڻ ۽ سروي سان هو. هن فوجي ذميوارين سان گڏ سنڌ جي ماڻهن، ٻولين، تاريخ، مذهب ۽ سماجي روايتن بابت معلومات گڏ ڪرڻ شروع ڪئي.<ref name="Ghose2006"/> سنڌ ۾ برٽن جي رهائش سندس علمي ۽ ادبي زندگيءَ جو اهم مرحلو ثابت ٿي. هن سنڌي ٻولي، مقامي برادرين، مذهبي ادارن ۽ سماجي رسمن جو مشاهدو ڪيو. برٽن سنڌ جي مختلف علائقن ۾ سفر ڪندي مقامي ماڻهن سان رابطا قائم ڪيا ۽ سنڌ جي روزمره زندگيءَ بابت نوٽس تيار ڪيا. انهن مشاهدن جي بنياد تي هن بعد ۾ سنڌ بابت ڪيترائي ڪتاب لکيا.<ref name="Burton1851"/> سندس ڪتاب ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' جي مهاڳ موجب، سنڌ ۾ لڳ ڀڳ پنجن سالن جي رهائش دوران کيس اهڙي جامع ڪتاب جي کوٽ محسوس ٿي، جنهن ۾ مقامي ماڻهن جي گهريلو زندگي، مذهبي عقيدن، رسم و رواج ۽ سماجي حالتن بابت تفصيلي ڄاڻ موجود هجي.<ref name="Burton1851"/> برٽن جي سنڌ بابت تحقيق کي جديد تاريخنگاريءَ ۾ نوآبادياتي علم جي پيداوار جي پسمنظر ۾ پڻ ڏٺو ويو آهي. محقق اندرا گهوش پنهنجي مطالعي ''Imperial Player: Richard Burton in Sindh'' ۾ برٽن جي سنڌ واري تجربي ۽ سندس سفرنامن کي برطانوي سامراجي طاقت، ثقافتي مشاهدي ۽ ليکڪ جي شخصيت جي لاڳاپن جي روشنيءَ ۾ بحث هيٺ آندو آهي.<ref name="Ghose2006"/> === سنڌ مان واپسي ۽ ابتدائي تصنيفون === برٽن 1848ع ۾ سنڌ ڇڏي. سنڌ ۾ رهائش دوران گڏ ڪيل مواد بعد ۾ سندس ڪيترين تصنيفن جو بنياد بڻيو. 1851ع ۾ سندس سنڌ بابت ٻه اهم ڪتاب شايع ٿيا: * ''Scinde; or, The Unhappy Valley'' (سنڌ يا ڏکويل وادي)، ٻن جلدن ۾؛ * ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' (سنڌ ۽ سنڌو ماٿريءَ ۾ رهندڙ قومون). 1852ع ۾ سندس ڪتاب ''Falconry in the Valley of the Indus'' (سنڌو ماٿريءَ ۾ بازن سان شڪار) شايع ٿيو، جنهن ۾ بازداري ۽ شڪار سان لاڳاپيل روايتن جو احوال ڏنل آهي.<ref name="BurtonBibliography">{{cite web |title=Major Works of Richard Francis Burton |url=https://static.burtoniana.org/books/index.htm |website=Burtoniana |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> اهي ڪتاب سنڌ جي اڻويهين صديءَ جي سماجي، لساني ۽ ثقافتي تاريخ بابت اهم ابتدائي ماخذ آهن. انهن جي مطالعي وقت برٽن جي ذاتي مشاهدن، ٻڌل روايتن ۽ نوآبادياتي تعبيرن جي وچ ۾ فرق رکڻ ضروري آهي. == سنڌ بابت علمي ۽ تحقيقي خدمتون == [[فائل:Richard-Francis-Burton-by-Lock-&-Whitfield,-1876.png|thumb|upright|رچرڊ فرانسس برٽن جي 1876ع واري تصوير، جيڪا لاڪ ۽ وِٽفيلڊ جي فوٽوگرافي اسٽوڊيو ۾ ورتي وئي.]] [[سنڌ]] ۾ رهائش دوران رچرڊ فرانسس برٽن فوجي ذميوارين سان گڏ تاريخ، جاگرافي، ٻولين، مقامي ادب، مذهبي عقيدن، سماجي رسمن ۽ ماڻهن جي روزمره زندگيءَ بابت مواد گڏ ڪيو. سندس سنڌ بابت تحقيق جا نتيجا سرڪاري رپورٽن، علمي مقالن ۽ سفرنامن جي صورت ۾ شايع ٿيا. برٽن جي سنڌ بابت لکڻين ۾ ٻن قسمن جو مواد نمايان آهي: پهريون، سندس ذاتي سفرن ۽ مشاهدن تي ٻڌل احوال؛ ٻيو، مقامي ماڻهن، عالمن، استادن ۽ ٻين ڄاڻ رکندڙ شخصيتن کان حاصل ڪيل روايتون ۽ معلومات. انهيءَ ڪري سندس تصنيفون تاريخي ماخذ هجڻ سان گڏ برطانوي نوآبادياتي دور جي علمي سوچ جو پڻ اظهار ڪن ٿيون.<ref name="Ghose2006"/><ref name="Kennedy2005"/> === سنڌ بابت شروعاتي سرڪاري رپورٽون === برٽن جي سنڌ بابت تحقيق صرف سندس مشهور ڪتابن تائين محدود نه هئي. 1847ع ۽ 1848ع ۾ هن سنڌ جي آبادي، رسم و رواج، ٻولين، ادب، زراعت ۽ وقت جي حساب بابت ٻه اهم رپورٽون پڻ تيار ڪيون، جيڪي بمبئي حڪومت جي سرڪاري رڪارڊن ۾ شايع ٿيون.<ref name="BurtonMinorWorks">{{cite web |title=Shorter Works by Richard Francis Burton |url=https://burtoniana.org/minor/by-year/index.htm |website=Burtoniana |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> ==== سنڌ جي آبادي، رسم و رواج، ٻولي ۽ ادب بابت نوٽس (1847ع) ==== 1847ع ۾ برٽن جو مقالو ''Notes Relative to the Population of the Sind; and the Customs, Language, and Literature of the People'' (سنڌ جي آبادي، ماڻهن جي رسم و رواج، ٻولي ۽ ادب بابت نوٽس) شايع ٿيو. هي مقالو ''Bombay Government Records'' جي نئين سلسلي جي سترهين نمبر، ٻئي حصي، صفحن 637 کان 657 تائين شايع ٿيو.<ref name="Burton1847">{{cite report |last=Burton |first=Richard F. |title=Notes Relative to the Population of the Sind; and the Customs, Language, and Literature of the People |work=Bombay Government Records |series=New Series |number=17 |volume=Part 2 |pages=637–657 |year=1847 |language=en }}</ref> هن رپورٽ جو موضوع سنڌ جي آبادي ۽ ماڻهن جي سماجي ۽ لساني زندگي هو. ان ۾ مقامي ماڻهن جي روايتن، ٻوليءَ ۽ ادب بابت گڏ ڪيل معلومات پيش ڪئي وئي. اها رپورٽ برٽن جي پوءِ شايع ٿيل ڪتاب ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' جي موضوعاتي پسمنظر کي سمجهڻ لاءِ اهم آهي. ==== سنڌ ۾ وقت جي ورهاست، زراعت ۽ نشي آور شين بابت نوٽس (1848ع) ==== 1848ع ۾ برٽن جو ٻيو مقالو ''Brief Notes Relative to the Division of Time, and Articles of Cultivation in Sind; to Which Are Appended Remarks on the Modes of Intoxication in That Province'' شايع ٿيو. ان جي عنوان جو سنڌي ترجمو '''سنڌ ۾ وقت جي ورهاست، پوکيل فصلن ۽ نشي جي طريقن بابت مختصر نوٽس''' ڪري سگهجي ٿو. هي مقالو ''Bombay Government Records'' جي نئين سلسلي جي سترهين نمبر، ٻئي حصي، صفحن 613 کان 636 تائين شايع ٿيو.<ref name="Burton1848">{{cite report |last=Burton |first=Richard F. |title=Brief Notes Relative to the Division of Time, and Articles of Cultivation in Sind; to Which Are Appended Remarks on the Modes of Intoxication in That Province |work=Bombay Government Records |series=New Series |number=17 |volume=Part 2 |pages=613–636 |year=1848 |language=en }}</ref> هن رپورٽ ۾ سنڌ ۾ وقت جي روايتي حساب، زراعت سان لاڳاپيل موضوعن ۽ نشي آور شين جي استعمال بابت احوال ڏنو ويو. رپورٽ جي تياريءَ سان اسسٽنٽ سرجن جان ايلرٽن اسٽاڪس جو نالو پڻ لاڳاپيل آهي. تحقيق موجب، رپورٽ جي ڪجهه حصن ۾ اسٽاڪس جي شرڪت هئي، جڏهن ته نشي جي طريقن بابت اضافي تبصرا برٽن جي ڪم سان منسوب ڪيا ويا آهن.<ref name="BurtonMinorWorks"/> === سنڌي ٻولي ۽ مقامي لساني روايتون === برٽن کي سنڌي ٻولي ۽ ان جي پاڙيسري ٻولين سان لاڳاپن ۾ خاص دلچسپي هئي. هن سنڌ ۾ رهائش دوران مقامي ماڻهن جي ڳالهائڻ جا طريقا، مختلف لهجا، ٻولين جا لفظ ۽ ادبي روايتون سمجهڻ جي ڪوشش ڪئي. سندس 1851ع واري ڪتاب ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' ۾ سنڌ جي ٻولين ۽ ادب بابت بحث موجود آهي. هن مقامي سماجي ۽ مذهبي زندگيءَ کي سمجهڻ لاءِ ٻوليءَ جي ڄاڻ کي اهميت ڏني.<ref name="Burton1851"/> برٽن جو لساني ڪم اڻويهين صديءَ جي وچ ڌاري سنڌ ۽ ڀرپاسي جي علائقن جي ٻولين بابت يورپي تحقيق جي شروعاتي مثالن مان هڪ آهي. البت سندس دور جي ٻولين جي درجابندي ۽ اصطلاحن کي جديد لسانيات جي درجابنديءَ کان الڳ سمجهڻ گهرجي. === جتڪي، ملتاني ۽ پشتو بابت مقالا === 1849ع ۾ برٽن جا لسانيات بابت مقالا بمبئي شاخ جي رائل ايشياٽڪ سوسائٽيءَ جي رسالي ''Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society'' ۾ شايع ٿيا. انهن ۾ جتڪي يا بيلوچڪي لهجي جي گرامر، ملتاني ٻوليءَ جي گرامر ۽ پشتو ٻوليءَ جي هڪ درسي مجموعي بابت تنقيدي اڀياس شامل هئا.<ref name="DNB"/> ==== جتڪي يا بيلوچڪي لهجي جي گرامر ==== ''A Grammar of the Jataki or Belochki Dialect'' (جتڪي يا بيلوچڪي لهجي جي گرامر) جنوري 1849ع ۾ شايع ٿيو. هي مقالو ''Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society'' جي ٽئين جلد، ٻارهين شماري، صفحن 84 کان 125 تائين شايع ٿيو.<ref name="BurtonJataki1849">{{cite journal |last=Burton |first=Richard F. |title=A Grammar of the Jataki or Belochki Dialect |journal=Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society |volume=3 |issue=12 |pages=84–125 |date=January 1849 |language=en }}</ref> مقالي جي عنوان ۾ استعمال ٿيل ''Jataki'' ۽ ''Belochki'' تاريخي لساني اصطلاح آهن. انهن کي جديد ٻولين جي نالن يا حدن سان بنا تحقيق جي هڪجهڙو سمجهڻ مناسب نه آهي. ==== ملتاني ٻوليءَ جي گرامر ==== برٽن جي شروعاتي تصنيفن بابت ''Dictionary of National Biography'' ۾ ''A Grammar of the Multani Language'' (ملتاني ٻوليءَ جي گرامر) جو ذڪر ملي ٿو ۽ ان کي 1849ع جي لساني مقالن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.<ref name="DNB"/> ملتاني ٻوليءَ جو تعلق موجوده سرائڪي لساني روايت سان آهي. تنهن هوندي به برٽن جي اصل مقالي ۾ استعمال ٿيل اصطلاحن ۽ درجابنديءَ کي انهيءَ دور جي لساني ماحول جي روشنيءَ ۾ سمجهڻ گهرجي. ==== پشتو بابت تنقيدي نوٽس ==== ''Notes and Remarks on Dr. Dorn's Chrestomathy of the Pushtu or Afghan Language'' (ڊاڪٽر ڊورن جي پشتو يا افغان ٻوليءَ جي درسي مجموعي بابت نوٽس ۽ تبصرا) جنوري 1849ع ۾ شايع ٿيو. هي مقالو ''Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society'' جي ٽئين جلد، ٻارهين شماري، صفحن 58 کان 69 تائين موجود آهي.<ref name="BurtonPushtu1849">{{cite journal |last=Burton |first=Richard F. |title=Notes and Remarks on Dr. Dorn's Chrestomathy of the Pushtu or Afghan Language |journal=Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society |volume=3 |issue=12 |pages=58–69 |date=January 1849 |language=en }}</ref> هن مقالي ۾ برٽن پشتو ٻوليءَ بابت ڊاڪٽر ڊورن جي علمي ڪم جو جائزو ورتو. === سنڌي ادب ۽ زباني روايتون === برٽن جي سنڌ بابت ڪتابن ۾ مقامي ٻولين ۽ ادب سان گڏ زباني روايتن، قصن، مذهبي بيانن ۽ سماجي رسمن بابت مواد پڻ موجود آهي. سندس تحقيق جو هڪ اهم پهلو اهو هو ته هن صرف سياسي واقعن يا حڪمرانن جي تاريخ تائين پاڻ کي محدود نه رکيو، پر ماڻهن جي روزمره زندگيءَ، ٻوليءَ ۽ ثقافتي اظهار کي پڻ موضوع بڻايو.<ref name="Burton1851"/> ''Sind Revisited'' ۾ پڻ مقامي قصن ۽ ڏندڪٿائن جا احوال، شاعريءَ جا ترجما ۽ مذهبي روايتن جا بيان ملن ٿا.<ref name="Burton1877"/> انهن لکڻين کي سنڌ جي لوڪ ادب ۽ ثقافتي تاريخ جي مطالعي ۾ مددگار مواد طور استعمال ڪري سگهجي ٿو، پر برٽن جي ترجمن ۽ تشريحن کي اصل سنڌي متنن جو مڪمل متبادل نٿو سمجهي سگهجي. === سنڌ جون قومون، برادريون ۽ سماجي بناوت === برٽن پنهنجي 1851ع واري ڪتاب ۾ سنڌ جي آباديءَ جي مختلف گروهن، مذهبي برادرين ۽ سماجي رسمن بابت معلومات گڏ ڪئي. سندس تحقيق ۾ سنڌ جي ماڻهن جي لباس، رهڻي ڪهڻي، پيشَن، مذهبي روايتن ۽ روزمره لاڳاپن بابت احوال موجود آهن.<ref name="Burton1851"/> ڪتاب جي عنوان ۾ استعمال ٿيل لفظ ''Races'' اڻويهين صديءَ جي يورپي علمي اصطلاحات جو حصو هو. جديد علمي مطالعي ۾ ان کي حياتياتي نسلن جي ثابت ٿيل درجابنديءَ بدران تاريخي ۽ نوآبادياتي اصطلاح طور پڙهڻ ضروري آهي. برٽن جي بيانن ۾ ڪڏهن ڪڏهن ماڻهن ۽ برادرين بابت اهڙا عام نتيجا ۽ قدرائتا فيصلا ملن ٿا، جيڪي سندس دور جي برطانوي سامراجي سوچ سان لاڳاپيل هئا. تنهنڪري سندس لکڻين کي ٻين مقامي ۽ تاريخي ماخذن سان ڀيٽي استعمال ڪرڻ گهرجي.<ref name="Kennedy2005"/><ref name="Ghose2006"/> === سنڌ جي مذهبي زندگي === برٽن سنڌ جي مسلمانن ۽ هندن جي مذهبي روايتن، عبادتگاهن، مذهبي شخصيتن ۽ سماجي رسمن بابت لکيو. هن جي مشاهدي ۾ مذهبي عقيدن سان گڏ انهن جو روزمره زندگيءَ، سماجي لاڳاپن ۽ مقامي ثقافت تي اثر پڻ شامل هو.<ref name="Burton1851"/> سنڌ بابت سندس تصنيفون اڻويهين صديءَ ۾ مذهبي زندگيءَ جي مطالعي لاءِ هڪ همعصر برطانوي ليکڪ جو احوال فراهم ڪن ٿيون. انهن ۾ موجود مذهبي تعبيرون ۽ مختلف برادرين بابت تبصرا برٽن جا ذاتي يا ٻڌل بيان ٿي سگهن ٿا؛ تنهنڪري انهن کي سمورن سنڌ واسين جي گڏيل راءِ يا ثابت ٿيل تاريخي حقيقت طور پيش ڪرڻ مناسب نه آهي. == سنڌ بابت اهم ڪتاب == برٽن سنڌ جي سفرن ۽ تحقيق تي ٻڌل گهٽ ۾ گهٽ چار اهم ڪتاب شايع ڪيا. انهن مان ٽي 1851ع ۽ 1852ع ۾، جڏهن ته چوٿون 1877ع ۾ شايع ٿيو.<ref name="BurtonBibliography"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border:1px solid #8aaac5;" ! style="background:#194d72;color:white;" | سال ! style="background:#194d72;color:white;" | اصل عنوان ۽ سنڌي ترجمو ! style="background:#194d72;color:white;" | بنيادي موضوع ! style="background:#194d72;color:white;" | اشاعتي تفصيل |- | style="background:#e9f3fc;" | 1851ع | ''Scinde; or, The Unhappy Valley'' '''سنڌ يا ڏکويل وادي''' | سنڌ جا سفر، جاگرافي، شهر، سماج ۽ برطانوي انتظام | رچرڊ بينٽلي، لنڊن؛ ٻه جلد |- | style="background:#edf6eb;" | 1851ع | ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' '''سنڌ ۽ سنڌو ماٿريءَ ۾ رهندڙ قومون''' | سنڌ جي آبادي، تاريخ، ٻوليون، مذهبي روايتون ۽ رسم و رواج | ڊبليو. ايڇ. ايلن اينڊ ڪمپني، لنڊن |- | style="background:#fff2e4;" | 1852ع | ''Falconry in the Valley of the Indus'' '''سنڌو ماٿريءَ ۾ بازن سان شڪار''' | بازداري، شڪار جا طريقا ۽ انهن سان لاڳاپيل روايتون | جان وان وورسٽ، لنڊن |- | style="background:#f2eafb;" | 1877ع | ''Sind Revisited'' '''سنڌ جو ٻيهر سفر''' | سنڌ جو ٻيهر مشاهدو، شهر، ريلوي، فوج ۽ سماجي تبديليون | رچرڊ بينٽلي اينڊ سن، لنڊن؛ ٻه جلد |} === سنڌ يا ڏکويل وادي (1851ع) === ''Scinde; or, The Unhappy Valley'' برٽن جي سنڌ بابت شروعاتي سفرنامن مان هڪ آهي. اهو 1851ع ۾ لنڊن مان رچرڊ بينٽليءَ ٻن جلدن ۾ شايع ڪيو.<ref name="BurtonUnhappy">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Scinde; or, The Unhappy Valley |volume=1–2 |publisher=Richard Bentley |location=London |year=1851 |language=en |url=https://burtoniana.org/books/1851-Scinde%20or%20the%20Unhappy%20Valley/index.htm }}</ref> ڪتاب ۾ برٽن سنڌ ۾ پنهنجي رهائش ۽ سفرن دوران ڏٺل جاگرافيائي، سماجي ۽ انتظامي حالتن بابت لکيو. ان ۾ سنڌ جي شهرن، [[سنڌو درياهه]]، مقامي ماڻهن جي رهڻي ڪهڻي، برطانوي فوجي ۽ انتظامي ماحول ۽ علائقي بابت سندس ذاتي مشاهدن جو احوال ملي ٿو. ڪتاب جو عنوان ''The Unhappy Valley'' يعني «ڏکويل وادي» برٽن جي ادبي انداز ۽ سنڌ بابت سندس ذاتي تاثر کي ظاهر ڪري ٿو. ان کي سنڌ جي ماڻهن يا تاريخ بابت غيرجانبدار علمي فيصلو سمجهڻ بدران سفرنامي جي عنوان طور پڙهڻ گهرجي. برٽن جي سفرنامن ۾ واقعاتي بيان سان گڏ ذاتي تبصرا، طنز ۽ ثقافتي مقابلا به ملن ٿا. اهو انداز سندس ٻين سفرنامن ۾ پڻ نمايان آهي.<ref name="Ghose2006"/> === سنڌ ۽ سنڌو ماٿريءَ ۾ رهندڙ قومون (1851ع) === ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus: With Notices of the Topography and History of the Province'' برٽن جي سنڌ بابت مشهور ۽ تفصيلي تصنيفن مان هڪ آهي. هي ڪتاب 1851ع ۾ لنڊن جي ناشر ڊبليو. ايڇ. ايلن اينڊ ڪمپني شايع ڪيو.<ref name="Burton1851"/> ڪتاب جو عنوان سنڌيءَ ۾ '''سنڌ ۽ سنڌو ماٿريءَ ۾ رهندڙ قومون: صوبي جي جاگرافي ۽ تاريخ بابت احوال''' ترجمو ڪري سگهجي ٿو. هن ڪتاب ۾ سنڌ جي جاگرافي، تاريخ، آبادي، ٻولين، سماجي زندگيءَ، مذهبي عقيدن، رسمن ۽ مقامي ثقافت بابت معلومات گڏ ڪئي وئي آهي. برٽن ڪتاب جي مهاڳ ۾ سنڌ بابت اهڙي تصنيف جي ضرورت بيان ڪئي، جيڪا مقامي ماڻهن جي روزمره زندگيءَ ۽ سماجي روايتن بابت جامع معلومات مهيا ڪري. هن ڪتاب جي اهميت جو هڪ سبب اهو آهي ته اهو سنڌ تي برطانوي قبضي کان ٿوري ئي عرصي پوءِ تيار ٿيو، جڏهن علائقي جي سياسي ۽ انتظامي نظام ۾ تبديليون اچي رهيون هيون. ==== ڪتاب جا اهم موضوع ==== ڪتاب ۾ هيٺيان موضوع نمايان آهن: * سنڌ جي جاگرافي ۽ تاريخي پسمنظر؛ * سنڌ جي آبادي ۽ مقامي برادريون؛ * سنڌي ۽ ڀرپاسي جي ٻولين بابت معلومات؛ * ماڻهن جي روزمره زندگي ۽ گهريلو رسمون؛ * مسلمانن ۽ هندن جون مذهبي روايتون؛ * مقامي سماجي ۽ ثقافتي رواج؛ * سنڌ جي ماڻهن بابت برٽن جا مشاهدا ۽ تعبيرون. برٽن جي هن تصنيف کي سنڌ جي تاريخ لاءِ ابتدائي ماخذ طور استعمال ڪري سگهجي ٿو. تنهن هوندي به ڪتاب ۾ پيش ڪيل قومن ۽ برادرين جي درجابندي، مذهبي بيانن ۽ سماجي تبصرن کي جديد تاريخي تحقيق سان ڀيٽڻ ضروري آهي.<ref name="Ghose2006"/> === سنڌو ماٿريءَ ۾ بازن سان شڪار (1852ع) === ''Falconry in the Valley of the Indus'' برٽن جو بازداري ۽ شڪار بابت ڪتاب آهي، جيڪو 1852ع ۾ لنڊن جي ناشر جان وان وورسٽ شايع ڪيو.<ref name="BurtonFalconry1852">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Falconry in the Valley of the Indus |publisher=John Van Voorst |location=London |year=1852 |language=en |url=https://archive.org/details/falconryinvalley00burt }}</ref> [[بازداري]] شڪاري پکين، خاص طور بازن ۽ شاهينن، کي تربيت ڏئي شڪار ڪرڻ جي روايتي فن کي چيو ويندو آهي. برٽن هن ڪتاب ۾ سنڌو ماٿريءَ جي بازداريءَ سان لاڳاپيل تجربن، شڪار جي طريقن ۽ شڪاري پکين بابت معلومات پيش ڪئي. ڪتاب سنڌ جي تاريخي سماج ۾ شڪار ۽ تفريحي سرگرمين جي مطالعي لاءِ مددگار ماخذ آهي. ان سان گڏ اهو برٽن جي دلچسپين جي وسعت کي پڻ ظاهر ڪري ٿو، ڇاڪاڻ ته سندس تحقيق صرف ٻولين، مذهب يا جاگرافيءَ تائين محدود نه هئي. === سنڌ جو ٻيهر سفر (1877ع) === [[فائل:Richard-Francis-Burton-by-Lock-&-Whitfield,-1876 (cropped).png|thumb|upright|رچرڊ فرانسس برٽن، 1876ع. انهيءَ عرصي ۾ هن سنڌ جو ٻيهر سفر ڪيو.]] برٽن سنڌ ڇڏڻ کان لڳ ڀڳ ٽن ڏهاڪن پوءِ 1875ع–1876ع جي سفر دوران پنهنجي گهرواري [[ازابيل برٽن]] سان گڏ سنڌ واپس آيو. هن سفر جا مشاهدا سندس ڪتاب ''Sind Revisited: With Notices of the Anglo-Indian Army; Railroads; Past, Present, and Future, etc.'' ۾ شامل آهن، جيڪو 1877ع ۾ لنڊن مان رچرڊ بينٽلي اينڊ سن ٻن جلدن ۾ شايع ڪيو.<ref name="Burton1877"/> ڪتاب جو عنوان سنڌيءَ ۾ '''سنڌ جو ٻيهر سفر: اينگلو-انڊين فوج، ريلوي، ماضي، حال ۽ مستقبل بابت احوال''' ترجمو ڪري سگهجي ٿو. برٽن هن ڪتاب ۾ سنڌ جي پنهنجي اڳوڻي تجربن کي نئين سفر دوران ڏٺل حالتن سان ڀيٽيو. سندس مشاهدي ۾ شهرن جي ترقي، آمدرفت، ريلوي، فوجي انتظام ۽ سماجي تبديليون شامل هيون. ==== سنڌ جي شهرن جو احوال ==== ''Sind Revisited'' ۾ [[ڪراچي]]، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۽ سنڌ جي ٻين شهرن ۽ علائقن جو ذڪر ملي ٿو. ڪتاب ۾ [[ڪوٽڙي]]، [[سيوهڻ]]، [[روهڙي]]، [[سکر]]، [[شڪارپور]]، [[خيرپور ميرس|خيرپور]] ۽ سنڌو درياهه سان لاڳاپيل سفرن جا احوال پڻ موجود آهن.<ref name="Burton1877"/> برٽن انهن هنڌن جي جاگرافيائي حالتن، تاريخي اهميت، آمدرفت ۽ ماڻهن جي سماجي زندگيءَ بابت پنهنجا مشاهدا پيش ڪيا. هن خاص طور انهن تبديلين تي ڌيان ڏنو، جيڪي سندس پهرين سنڌ واري رهائش کان پوءِ برطانوي انتظام هيٺ آيون هيون. ==== ڪراچي ۽ حيدرآباد ==== برٽن جي ٻيهر سنڌ واري سفر ۾ ڪراچي ۽ حيدرآباد اهم موضوع آهن. ڪراچي بابت سندس لکڻين ۾ بندرگاهه واري شهر جي اهميت، آمدرفت ۽ برطانوي دور جي تبديل ٿيندڙ شهري حالتن جو ذڪر ملي ٿو. حيدرآباد بابت هن تاريخي ۽ سماجي ماحول، مقامي آبادي ۽ شهر جي اهميت تي تبصرا ڪيا.<ref name="Burton1877"/> اهي بيان اڻويهين صديءَ جي پوئين اڌ ۾ سنڌ جي شهري تاريخ جي مطالعي لاءِ هڪ همعصر ماخذ فراهم ڪن ٿا. ==== سنڌو درياهه ۽ ڦليلي ==== برٽن جي ڪتاب ۾ [[سنڌو درياهه]] سان لاڳاپيل سفرن ۽ آبي رستن جو احوال پڻ شامل آهي. ٻئي جلد ۾ [[ڦليلي واهه|ڦليلي]] جي رستي سفر ۽ [[ڪوٽڙي]] ڏانهن سنڌو درياهه ذريعي واپسيءَ بابت جدا عنوان موجود آهن.<ref name="Burton1877"/> انهن احوالن مان سنڌ جي درياهي آمدرفت، آبي جاگرافي ۽ سفر جي روايتي طريقن بابت معلومات حاصل ٿئي ٿي. ==== سنڌو ماٿريءَ جي ريلوي ==== ''Sind Revisited'' جو هڪ اهم موضوع برطانوي دور جي ريلوي ۽ آمدرفت جو نظام آهي. برٽن سنڌ ۾ ريلوي جي ترقي، ان جي موجوده حالت ۽ مستقبل بابت تبصرا ڪيا. هن ريلويءَ کي سنڌ جي شهرن، فوجي ضرورتن ۽ آمدرفت جي نظام سان لاڳاپيل تبديليءَ جي هڪ اهم صورت طور ڏٺو.<ref name="Burton1877"/> برٽن جي ريلوي بابت لکڻين کي ان دور جي برطانوي انتظامي ۽ فوجي مفادن جي پسمنظر ۾ پڻ پڙهڻ گهرجي. ==== اينگلو-انڊين فوج ==== ڪتاب جي مڪمل عنوان مان ئي ظاهر ٿئي ٿو ته برٽن سنڌ جي سفر سان گڏ برطانوي هندستان جي فوج بابت به لکيو. هن فوجي تنظيم، سپاهين، انتظامي ضرورتن ۽ برطانوي فوجي نظام جي مختلف پهلوئن بابت پنهنجا مشاهدا پيش ڪيا.<ref name="Burton1877"/> سندس اڳوڻي فوجي ملازمت سبب اهي تبصرا ذاتي تجربي سان پڻ لاڳاپيل هئا. ==== مذهبي برادريون ۽ سماجي لاڳاپا ==== برٽن پنهنجي ٻيهر سفر واري ڪتاب ۾ سنڌ جي مسلمانن ۽ هندن جي سماجي لاڳاپن، مذهبي روايتن ۽ باهمي تعلقن بابت پڻ لکيو. ڪتاب ۾ مذهبي تبديليءَ ۽ مختلف برادرين جي سماجي حيثيت بابت سندس بيان ملن ٿا.<ref name="Burton1877"/> انهن بيانن کي برٽن جي ذاتي مشاهدي ۽ نوآبادياتي دور جي مذهبي ۽ سماجي تعبيرن طور پڙهڻ ضروري آهي؛ انهن مان ڪنهن به برادريءَ بابت غيرجانبدار ۽ حتمي نتيجا اخذ نٿا ڪري سگهجن. ==== مقامي قصا، ڏندڪٿائون ۽ شاعري ==== ''Sind Revisited'' ۾ مقامي قصن، روايتن، شاعريءَ جي ترجمن ۽ مذهبي ڏندڪٿائن جا احوال پڻ موجود آهن. انهن ۾ «ستن بي سر نبين» بابت هڪ مقامي روايت جو ذڪر پڻ اچي ٿو.<ref name="Burton1877"/> اهڙا بيان سنڌ جي زباني روايتن بابت تاريخي مواد فراهم ڪن ٿا. البت ڏندڪٿائن ۽ مذهبي روايتن کي ثابت ٿيل تاريخي واقعن کان الڳ رکڻ گهرجي. ==== جان بُل جو ادبي ڪردار ==== برٽن پنهنجي ڪتاب ۾ '''مسٽر جان بُل''' (''Mr. John Bull'') نالي هڪ خيالي همسفر کي ادبي وسيلي طور استعمال ڪيو. هو هن ڪردار سان مخاطب ٿي مختلف واقعن، ماڻهن ۽ حالتن بابت تبصرا ڪندو آهي.<ref name="Burton1877"/> جان بُل برطانوي قومي شخصيت جي هڪ روايتي علامت پڻ آهي. ڪتاب ۾ هن ڪردار جي استعمال سان برٽن پنهنجي مشاهدن کي گفتگو ۽ طنزيه تبصرن جي صورت ۾ پيش ڪري سگهيو. ==== برطانوي حڪومت بابت برٽن جا رايا ==== ''Sind Revisited'' جي پڇاڙيءَ ۾ برٽن سنڌ ۾ برطانوي حڪومت جي اثرن بابت پنهنجي راءِ پيش ڪئي. هن صحت ۽ تعليم جي ڪجهه سهولتن ۾ سڌارن کي برطانوي راڄ جي مثبت اثرن طور بيان ڪيو.<ref name="Burton1877"/> بهرحال، اهو برٽن جو تاريخي ۽ سياسي موقف هو. سنڌ ۾ برطانوي قبضي، معاشي تبديلين، سياسي اختيارن جي منتقلي ۽ مقامي آباديءَ تي پوندڙ اثرن جو جامع جائزو وٺڻ لاءِ ٻين تاريخي ماخذن کي پڻ نظر ۾ رکڻ ضروري آهي. == سنڌ بابت تصنيفن ۽ مقالن جي تاريخوار فهرست == {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#174a73;color:#ffffff;" | سال ! style="background:#174a73;color:#ffffff;" | تصنيف يا مقالو ! style="background:#174a73;color:#ffffff;" | موضوع ! style="background:#174a73;color:#ffffff;" | اشاعت |- | style="background:#eaf3fb;" | 1847ع | ''Notes Relative to the Population of the Sind; and the Customs, Language, and Literature of the People'' | سنڌ جي آبادي، رسم و رواج، ٻولي ۽ ادب | ''Bombay Government Records''، نئون سلسلو، نمبر 17، حصو 2، ص 637–657 |- | style="background:#f0f7ed;" | 1848ع | ''Brief Notes Relative to the Division of Time, and Articles of Cultivation in Sind'' | وقت جي حساب، زراعت ۽ نشي جي طريقن بابت نوٽس | ''Bombay Government Records''، نئون سلسلو، نمبر 17، حصو 2، ص 613–636 |- | style="background:#fff3e5;" | 1849ع | ''A Grammar of the Jataki or Belochki Dialect'' | جتڪي يا بيلوچڪي لهجي جي گرامر | ''Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society''، جلد 3، شمارو 12، ص 84–125 |- | style="background:#f3eafa;" | 1849ع | ''A Grammar of the Multani Language'' | ملتاني ٻوليءَ جي گرامر | ابتدائي سوانحي ماخذن ۾ ذڪر؛ مڪمل اصل اشاعتي تفصيلن جي وڌيڪ تصديق گهربل |- | style="background:#eaf3fb;" | 1849ع | ''Notes and Remarks on Dr. Dorn's Chrestomathy of the Pushtu or Afghan Language'' | پشتو بابت تنقيدي لساني اڀياس | ساڳيو رسالو، جلد 3، شمارو 12، ص 58–69 |- | style="background:#f0f7ed;" | 1851ع | ''Scinde; or, The Unhappy Valley'' | سنڌ جو سفرنامو ۽ سماجي مشاهدا | رچرڊ بينٽلي، لنڊن؛ ٻه جلد |- | style="background:#fff3e5;" | 1851ع | ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' | سنڌ جي قومن، تاريخ، جاگرافي، ٻولين ۽ ثقافت جو مطالعو | ڊبليو. ايڇ. ايلن اينڊ ڪمپني، لنڊن |- | style="background:#f3eafa;" | 1852ع | ''Falconry in the Valley of the Indus'' | بازداري ۽ شڪار جون روايتون | جان وان وورسٽ، لنڊن |- | style="background:#eaf3fb;" | 1877ع | ''Sind Revisited'' | سنڌ جو ٻيهر سفر، ريلوي، فوج ۽ سماجي تبديليون | رچرڊ بينٽلي اينڊ سن، لنڊن؛ ٻه جلد |} == سنڌ جي تاريخ ۽ ادب ۾ برٽن جي اهميت == رچرڊ فرانسس برٽن جي سنڌ بابت تصنيفن جي اهميت ان ڪري آهي جو انهن ۾ اڻويهين صديءَ جي وچ ۽ پوئين اڌ ۾ سنڌ جي سماجي، لساني ۽ ثقافتي زندگيءَ بابت همعصر مواد محفوظ ٿيل آهي. سندس 1847ع ۽ 1848ع جون رپورٽون، 1849ع جا لساني مقالا، 1851ع ۽ 1852ع جا ڪتاب ۽ 1877ع جو سفرنامو گڏجي سنڌ بابت سندس تحقيق جي مختلف مرحلن کي ظاهر ڪن ٿا. سنڌ جي تاريخ ۽ ادب جي مطالعي ۾ برٽن جي ڪم مان خاص طور هيٺين موضوعن بابت مواد حاصل ٿئي ٿو: * اڻويهين صديءَ ۾ سنڌ جي آبادي ۽ سماجي بناوت؛ * سنڌي ٻولي، مقامي لهجا ۽ پاڙيسري ٻولين جا لاڳاپا؛ * سنڌ جي زباني روايتن، قصن ۽ شاعريءَ جا احوال؛ * مذهبي عقيدا، رسمون ۽ سماجي لاڳاپا؛ * سنڌ جي شهرن، درياهن ۽ آمدرفت جي تاريخ؛ * زراعت، شڪار ۽ بازداريءَ جون روايتون؛ * برطانوي قبضي کان پوءِ فوجي ۽ انتظامي تبديليون؛ * ريلوي ۽ جديد آمدرفت جي شروعاتي ترقي. سنڌي ادب جي محقق موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ برٽن کي شامل ڪيو ۽ سندس سنڌ بابت تصنيفن جو ذڪر ڪيو.<ref name="Jotwani1996"/> === تاريخي ماخذ طور حدون === برٽن جون لکڻيون پنهنجي دور بابت قيمتي معلومات فراهم ڪن ٿيون، پر انهن کي مڪمل طور غيرجانبدار يا حتمي ماخذ نٿو سمجهي سگهجي. برٽن برطانوي فوج ۽ سفارتي نظام سان لاڳاپيل هو. سندس ڪتابن ۾ سنڌ جي ماڻهن، قومن، مذهبي برادرين ۽ برطانوي انتظام بابت ذاتي رايا ۽ اڻويهين صديءَ جي يورپي سوچ جا اثر موجود آهن.<ref name="Ghose2006"/><ref name="Kennedy2005"/> انهيءَ ڪري جديد تحقيق ۾ سندس تصنيفن کي سنڌي، فارسي، اردو ۽ ٻين مقامي ماخذن سان ڀيٽي پڙهڻ ضروري آهي. برٽن جي ڪتابن جي تاريخي اهميت سندس هر نتيجي جي درست هجڻ ۾ نه، پر ان ڳالهه ۾ آهي ته انهن ۾ سنڌ جي هڪ مخصوص دور بابت مشاهدا، بيان ۽ معلومات محفوظ ٿيل آهن. == عربستان جو سفر ۽ حج (1853ع) == سنڌ ۽ هندستان ۾ رهائش دوران رچرڊ فرانسس برٽن عربي، فارسي، هندستاني ٻولين ۽ اسلامي روايتن بابت ڄاڻ حاصل ڪئي. انهيءَ مطالعي سندس عربستان جي سفر ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1853ع ۾ هن [[مدينو|مديني]] ۽ [[مڪو|مڪي]] جو سفر ڪيو ۽ [[حج]] جا مناسڪ ادا ڪيا.<ref name="Kennedy2005"/><ref name="Lovell1998"/> ان وقت مڪي ۽ مديني جي مقدس مذهبي علائقن ۾ غيرمسلمانن جي داخلا تي پابندي هئي. برٽن پنهنجي سڃاڻپ لڪائي مسلمان مسافر جي حيثيت سان سفر ڪيو. سندس هن سفر کي اڻويهين صديءَ جي يورپي سفرناما نگاريءَ ۾ خاص شهرت حاصل ٿي.<ref name="BurtonPilgrimage1855">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Personal Narrative of a Pilgrimage to El-Medinah and Meccah |volume=1–3 |publisher=Longman, Brown, Green, and Longmans |location=London |year=1855–1856 |language=en |url=https://www.gutenberg.org/ebooks/4657 }}</ref> === سفر جي تياري === برٽن عربستان جي سفر کان اڳ عربي ٻوليءَ، اسلامي عبادتن، مذهبي اصطلاحن، لباس، سماجي آداب ۽ سفر جي روايتن جو مطالعو ڪيو. هن هندستان ۾ رهڻ دوران حاصل ڪيل ٻولين ۽ مذهبي رسمن جي ڄاڻ کي سفر جي تياريءَ ۾ استعمال ڪيو. سندس مقصد صرف مقدس شهرن جو دورو ڪرڻ نه، پر انهن جي مذهبي، سماجي ۽ ثقافتي زندگيءَ جو تفصيلي مشاهدو پڻ هو.<ref name="Rice1990"/><ref name="BurtonPilgrimage1855"/> برٽن پنهنجي سفر ۾ مختلف وقتن تي فارسي نسل جي مسلمان مسافر ۽ درويش يا شيخ جهڙيون سڃاڻپون اختيار ڪيون. سندس سفرنامي موجب، هن اهڙي لباس ۽ طرزِ گفتگو اختيار ڪئي، جيڪا مقامي ماحول ۾ سندس غيرملڪي هجڻ کي لڪائڻ ۾ مددگار ٿي سگهي.<ref name="BurtonPilgrimage1855"/> === مصر کان عربستان تائين === 1853ع ۾ برٽن انگلينڊ مان نڪري [[مصر]] پهتو. هن [[اسڪندريه]] ۽ [[قاهره]] ۾ وقت گذاريو ۽ پوءِ [[سوئيز]] جي رستي [[ڳاڙهو سمنڊ|ڳاڙهي سمنڊ]] ڏانهن روانو ٿيو. سفر دوران هن مسلمان مسافرن، واپارين ۽ حج تي ويندڙ ماڻهن سان گڏ سفر ڪيو. عربستان پهچڻ کان پوءِ هن [[ينبع]] جي رستي مديني ڏانهن سفر جاري رکيو.<ref name="BurtonPilgrimage1855"/> برٽن پنهنجي سفرنامي ۾ قافلن، رهائش، کاڌي، سفر جي ڏکيائين، رستن ۽ مقامي ماڻهن جي رسم و رواج بابت تفصيلي احوال ڏنو. === مديني جو سفر === برٽن جولاءِ 1853ع ۾ مديني پهتو. هن شهر ۾ رهائش دوران [[مسجد نبوي]]، مذهبي زندگيءَ، زيارت جي روايتن ۽ شهر جي سماجي حالتن جو مشاهدو ڪيو. سندس سفرنامي ۾ مديني جي گهٽين، بازارن، رهائشي علائقن، مذهبي عمارتن ۽ مقامي ماڻهن بابت تفصيل ملن ٿا.<ref name="BurtonPilgrimage1855"/> هن مديني جي تاريخي ۽ مذهبي اهميت سان گڏ شهر جي جاگرافي ۽ آباديءَ بابت پڻ لکيو. برٽن جا اهي بيان اڻويهين صديءَ جي وچ ڌاري مديني جي شهري ۽ سماجي تاريخ جي مطالعي لاءِ هڪ همعصر سفرنامي جو مواد فراهم ڪن ٿا. === مڪي جو سفر ۽ حج جا مناسڪ === مديني کان پوءِ برٽن حج جي قافلي سان گڏ مڪي ڏانهن روانو ٿيو. سيپٽمبر 1853ع ۾ هو مڪي پهتو. هن [[ڪعبو|ڪعبي]] جو طواف ڪيو ۽ حج جي ٻين مناسڪن ۾ شرڪت ڪئي. پنهنجي سفرنامي ۾ هن [[مسجد الحرام]]، ڪعبي، [[صفا ۽ مروه]]، [[عرفات]]، [[مزدلفه]] ۽ [[منى]] بابت تفصيلي بيان پيش ڪيا.<ref name="BurtonPilgrimage1855"/> برٽن مذهبي عبادتن سان گڏ حج جي انتظام، حاجين جي آمدرفت، مختلف علائقن مان ايندڙ ماڻهن، بازارن، رهائش ۽ سماجي ماحول بابت پڻ لکيو. سندس سفرنامي جي هڪ خاص ڳالهه اها آهي ته هن مقدس شهرن کي صرف مذهبي مرڪزن طور نه، پر رهائشي، واپاري ۽ ثقافتي شهرن طور پڻ بيان ڪيو. === ڇا برٽن مڪي پهچندڙ پهريون غيرمسلمان يورپي هو؟ === برٽن کي ڪڏهن ڪڏهن مڪي ۾ داخل ٿيندڙ پهريون غيرمسلمان يورپي چيو ويندو آهي، پر اها دعويٰ تاريخي طور درست نه آهي. هن کان اڳ اطالوي مسافر [[لودووڪو دي وارٿيما]] سورهين صديءَ جي شروعات ۾ مڪي پهتو هو. سوئس محقق [[يوهان لڊوگ برڪهارٽ]] پڻ 1814ع ۾ مڪي جو سفر ڪيو ۽ 1815ع ۾ حج ادا ڪيو.<ref name="Burckhardt1829">{{cite book |last=Burckhardt |first=John Lewis |title=Travels in Arabia: Comprehending an Account of Those Territories in Hedjaz Which the Mohammedans Regard as Sacred |publisher=Henry Colburn |location=London |year=1829 |language=en }}</ref> انهيءَ ڪري برٽن جي اهميت مڪي پهچندڙ پهريون غيرمسلمان هجڻ ۾ نه، پر سندس سفرنامي جي تفصيل، مشاهدي جي انداز ۽ يورپي پڙهندڙن ۾ ان جي اثر ۾ آهي. === سفرنامي جي اشاعت === برٽن عربستان جي سفر بابت ''Personal Narrative of a Pilgrimage to El-Medinah and Meccah'' (مديني ۽ مڪي جي زيارت جو ذاتي سفرنامو) لکيو. هي ڪتاب 1855ع ۽ 1856ع ۾ ٽن جلدن ۾ شايع ٿيو ۽ سندس مشهور تصنيفن مان هڪ بڻيو.<ref name="BurtonPilgrimage1855"/> ڪتاب ۾ عربستان جي جاگرافي، مذهبي زندگي، قافلن، سماجي روايتن، مقامي ماڻهن ۽ سفر جي مشڪلاتن بابت تفصيلي احوال موجود آهي. برٽن جي سفرنامي کي اڻويهين صديءَ جي عربستان بابت يورپي علمي ادب ۾ اهم جاءِ حاصل ٿي، جيتوڻيڪ ان ۾ سندس ذاتي رايا ۽ ان دور جون ثقافتي تعبيرون پڻ شامل آهن.<ref name="Kennedy2005"/> === سفر سان لاڳاپيل تڪراري دعوائون === برٽن جي حج واري سفر بابت ڪجهه سوانحي ڪتابن ۾ اهڙا قصا ملن ٿا، جن ۾ سندس سڃاڻپ ظاهر ٿيڻ جي خطري ۽ مبينا تشدد جو ذڪر ڪيو ويو آهي. انهن مان هڪ دعويٰ اها آهي ته هن پنهنجي سڃاڻپ بچائڻ لاءِ ڪنهن ماڻهوءَ کي قتل ڪيو. اهڙي واقعي جي آزاد ۽ قابلِ اعتماد تاريخي تصديق موجود نه آهي؛ برٽن پاڻ به اهڙي الزام کي رد ڪيو هو.<ref name="Lovell1998"/><ref name="Rice1990"/> تنهنڪري هن دعويٰ کي ثابت ٿيل واقعي بدران برٽن جي زندگيءَ سان لاڳاپيل هڪ غيرتصديق ٿيل روايت طور سمجهڻ گهرجي. == صوماليا ۽ هرر جون مهمون (1854ع–1855ع) == [[فائل:Old City (Jugal) Top view of Jugol 10.jpg|thumb|260px|[[هرر]] جي تاريخي قلعي بند شهر جو مٿان کان منظر، جنهن جو رچرڊ فرانسس برٽن 1855ع ۾ دورو ڪيو.]] عربستان جي سفر کان پوءِ برٽن جي دلچسپي آفريڪا جي اتر اوڀر وارن علائقن ڏانهن وڌي. هن [[صوماليا]]، [[جبوتي]] ۽ موجوده [[ايٿوپيا]] جي اوڀر وارن علائقن ۾ سفر ۽ تحقيق ڪئي. انهن سفرن ۾ [[هرر]] جو دورو سندس اهم ڪاميابين مان هڪ هو. برٽن پنهنجي سفرن جا احوال ''First Footsteps in East Africa'' نالي ڪتاب ۾ شايع ڪيا.<ref name="BurtonFirstFootsteps1856">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=First Footsteps in East Africa; or, An Exploration of Harar |publisher=Longman, Brown, Green, and Longmans |location=London |year=1856 |language=en }}</ref> === مهم جو پسمنظر === اڻويهين صديءَ جي وچ ڌاري يورپي جاگرافيدانن ۽ برطانوي اختيارين کي اوڀر آفريڪا جي اندرين علائقن بابت محدود سڌي ڄاڻ هئي. برٽن کي هن علائقي جي ٻولين، واپاري رستن، شهرن، سياسي حالتن ۽ جاگرافيءَ بابت معلومات گڏ ڪرڻ ۾ دلچسپي هئي. انهيءَ سلسلي ۾ هن [[عدن]] کي پنهنجي سفرن جو هڪ اهم مرڪز بڻايو.<ref name="Rice1990"/> === زيلع کان هرر تائين === 1854ع جي آخر ۾ برٽن [[زيلع]] کان هرر ڏانهن روانو ٿيو. سندس سفر ۾ مقامي رهنمائن، مترجمن، قافلي جي ماڻهن ۽ ٻين مددگارن جو اهم ڪردار هو. هو جنوري 1855ع ۾ هرر پهتو، جيڪو ان وقت هڪ اهم اسلامي، واپاري ۽ ثقافتي شهر هو.<ref name="BurtonFirstFootsteps1856"/> برٽن شهر جي حڪمران، بازارن، مذهبي زندگي، آبادي ۽ واپاري لاڳاپن بابت معلومات گڏ ڪئي. هن هرر جي سماجي ۽ سياسي حالتن کي پنهنجي سفرنامي ۾ بيان ڪيو ۽ شهر جي اهميت کي يورپي پڙهندڙن تائين پهچايو. === هرر پهچڻ جي تاريخي اهميت === برٽن کي عام طور هرر ۾ داخل ٿيندڙ اوائلي يورپي سياحن مان هڪ طور ياد ڪيو ويندو آهي. بهرحال، هرر اڳ ئي مقامي ۽ علائقائي مسلمان واپارين، عالمن ۽ مسافرن جي ڄاتل سڃاتل شهرن مان هو. تنهنڪري برٽن جي سفر کي شهر جي «دريافت» چوڻ بدران هڪ يورپي مسافر جي دستاويزي دوري طور بيان ڪرڻ وڌيڪ درست آهي. برٽن جي هرر بابت لکڻين جي اهميت سندس مشاهدي، جاگرافيائي بيان ۽ ان دور جي شهر بابت محفوظ ڪيل معلومات ۾ آهي.<ref name="Ghose2006"/> === بربرا واري مهم === 1855ع ۾ برٽن ٻين يورپي مهم جوئن سان گڏ [[بربرا]] واري علائقي ۾ هڪ نئين مهم ۾ شامل ٿيو. هن مهم ۾ [[جان هيننگ اسپيڪ]]، ليفٽيننٽ جي. اي. هرن ۽ وليم اسٽرويان پڻ شامل هئا. مهم دوران سندن ڪئمپ تي هٿياربند حملو ٿيو. وليم اسٽرويان مارجي ويو، جڏهن ته برٽن ۽ اسپيڪ زخمي ٿيا.<ref name="McLynn1990"/><ref name="Lovell1998"/> === برٽن جي چهري تي زخم === بربرا واري حملي دوران هڪ نيزو برٽن جي چهري مان گذريو ۽ کيس سخت زخم رسيو. هن زخم جو نشان سندس چهري تي باقي زندگي موجود رهيو. سندس پوءِ واري تصويرن ۽ سوانحي احوالن ۾ انهيءَ زخم جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Rice1990"/> حملي کان پوءِ مهم ختم ٿي وئي ۽ بچيل مهم جو واپس موٽيا. === پهريان قدم اوڀر آفريڪا ۾ === 1856ع ۾ برٽن ''First Footsteps in East Africa; or, An Exploration of Harar'' (اوڀر آفريڪا ۾ پهريان قدم، يا هرر جي ڳولا) شايع ڪيو. ڪتاب ۾ زيلع، هرر، صومالي علائقن، مقامي ماڻهن، ٻولين، واپار، مذهبي زندگي ۽ سفر جي حالتن بابت معلومات شامل آهي.<ref name="BurtonFirstFootsteps1856"/> هي ڪتاب برٽن جي آفريڪي سفرنامن جي سلسلي ۾ اهم جاءِ رکي ٿو. ان جي باوجود، مقامي ماڻهن ۽ سماجي گروهن بابت سندس ڪجهه بيان نوآبادياتي دور جي تعصبن کان آزاد نه آهن؛ تنهنڪري انهن کي جديد آفريڪي تاريخ ۽ انسانيات جي تحقيق سان ڀيٽڻ ضروري آهي. == ڪريميا جي جنگ سان لاڳاپو == 1850ع واري ڏهاڪي ۾ برٽن جي فوجي زندگيءَ جو هڪ ٻيو مرحلو [[ڪريميا جي جنگ]] سان لاڳاپيل هو. هن [[بيشي بازوق]] (''Bashi-bazouks'') نالي عثماني غيرباقاعده فوجي دستن سان لاڳاپيل ذميوارين ۾ حصو ورتو. اهي دستا عثماني فوجي نظام جو حصو هئا، پر سندن تنظيم ۽ نظم و ضبط باقاعده فوج کان مختلف هو.<ref name="Wright1906"/><ref name="McLynn1990"/> برٽن جي هن فوجي وابستگيءَ جو عرصو نسبتاً مختصر رهيو. انتظامي اختلافن ۽ تنظيم سان لاڳاپيل مسئلن سبب سندس خدمتون ڊگهي عرصي تائين جاري نه رهيون. سندس فوجي زندگيءَ ۾ هندستان ۽ سنڌ جي ملازمت کان پوءِ هي مرحلو اهم هو، ڇاڪاڻ ته ان کان پوءِ سندس ڌيان وڏي پيماني تي جاگرافيائي سفرن ۽ تحقيق ڏانهن وڌيو. == آفريڪا جي وڏين ڍنڍن جي ڳولا (1856ع–1859ع) == [[فائل:Lake Tanganyika.jpg|thumb|[[ڍنڍ ٽانگانيڪا]]، جنهن تائين برٽن ۽ اسپيڪ جي مهم فيبروري 1858ع ۾ پهتي.]] 1850ع واري ڏهاڪي ۾ آفريڪا جي اندروني جاگرافي ۽ [[نيل درياهه]] جي سرچشمي بابت يورپي جاگرافيدانن ۾ وڏي دلچسپي هئي. برٽن ۽ [[جان هيننگ اسپيڪ]] اوڀر آفريڪا جي اندرين علائقن ڏانهن هڪ مهم ڪئي، جنهن جو مقصد وڏين ڍنڍن، واپاري رستن ۽ نيل درياهه جي سرچشمي بابت معلومات حاصل ڪرڻ هو.<ref name="BurtonLakeRegions1860">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=The Lake Regions of Central Africa: A Picture of Exploration |volume=1–2 |publisher=Longman, Green, Longman, and Roberts |location=London |year=1860 |language=en }}</ref> === رائل جاگرافيائي سوسائٽيءَ جي مدد === برٽن جي آفريڪي مهم کي [[رائل جاگرافيائي سوسائٽي]] جي حمايت حاصل هئي. مهم ۾ برٽن اڳواڻ ۽ اسپيڪ سندس ساٿي هو. ٻنهي کي جاگرافيائي مشاهدي، سفر، رستن جي سڃاڻپ ۽ آفريڪا جي اندرين علائقن بابت معلومات گڏ ڪرڻ جي ذميواري هئي.<ref name="McLynn1990"/> ان وقت يورپي نقشن ۾ آفريڪا جي ڪيترن اندرين علائقن بابت معلومات نامڪمل هئي، جيتوڻيڪ اهي علائقا مقامي آباديءَ، واپارين ۽ مسافرن کي اڳ ئي ڄاتل هئا. === زنجبار کان اندروني آفريڪا ڏانهن === مهم جو اهم سامونڊي مرڪز [[زنجبار]] هو. برٽن ۽ اسپيڪ اوڀر آفريڪا جي ساحلي علائقي کان اندرين حصن ڏانهن روانا ٿيا. سندن سفر ۾ آفريڪي رهنمائن، باربردارن، واپارين، مترجمن ۽ قافلي جي ٻين ماڻهن اهم ڪردار ادا ڪيو. مقامي رستن، پاڻيءَ جي هنڌن، رهائش ۽ واپار بابت انهن ماڻهن جي ڄاڻ کان سواءِ اهڙو سفر ممڪن نه هو.<ref name="BurtonLakeRegions1860"/> === سيدي مبارڪ بمبئي ۽ مقامي ساٿي === [[سيدي مبارڪ بمبئي]] اوڀر آفريڪا جي مشهور رهنمائن مان هڪ هو، جنهن برٽن ۽ اسپيڪ جي مهم ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هو اڳتي هلي آفريڪا جي ٻين يورپي مهمن سان پڻ لاڳاپيل رهيو. برٽن ۽ اسپيڪ جي مهم جي تاريخ کي صرف ٻن يورپي سياحن جي ڪاميابيءَ طور پيش ڪرڻ نامڪمل آهي، ڇاڪاڻ ته ان ۾ مقامي آفريڪي ماڻهن جي ڄاڻ، محنت ۽ رهنمائي بنيادي اهميت رکي ٿي.<ref name="Jeal2011">{{cite book |last=Jeal |first=Tim |title=Explorers of the Nile: The Triumph and Tragedy of a Great Victorian Adventure |publisher=Yale University Press |location=New Haven |year=2011 |language=en |isbn=978-0-300-14935-7 }}</ref> === سفر جون ڏکيائون === آفريڪا جي اندروني سفر دوران برٽن ۽ اسپيڪ کي بيمارين، ٿڪاوٽ، موسمي حالتن، رسد جي مسئلن ۽ ٻين ڏکيائين کي منهن ڏيڻو پيو. ٻئي مهم جو مختلف وقتن تي سخت بيمار ٿيا. انهن حالتن سندن سفر جي رفتار ۽ جاگرافيائي مشاهدي جي صلاحيت تي اثر وڌو.<ref name="BurtonLakeRegions1860"/> مهم جي ڪاميابيءَ ۾ مقامي ماڻهن جي مدد، رستن بابت معلومات ۽ قافلي جي تنظيم اهم هئي. == ڍنڍ ٽانگانيڪا تائين پهچڻ (1858ع) == فيبروري 1858ع ۾ برٽن ۽ اسپيڪ جي مهم [[ڍنڍ ٽانگانيڪا]] تائين پهتي. هيءَ اوڀر آفريڪا جي وڏين ڍنڍن مان هڪ آهي ۽ موجوده تنزانيا، ڪانگو جي جمهوري جمهوريه، برونڊي ۽ زامبيا جي سرحدي علائقن سان لاڳاپيل آهي. برٽن ۽ اسپيڪ يورپي جاگرافيائي ادب ۾ ڍنڍ بابت تفصيلي مشاهدا پيش ڪندڙ اوائلي مهم جوئن مان هئا.<ref name="BurtonLakeRegions1860"/> === ڍنڍ جي جاگرافي === برٽن ڍنڍ ٽانگانيڪا جي پاڻيءَ، ڀرپاسي جي زمين، آباديءَ ۽ سفر جي رستن بابت معلومات گڏ ڪئي. هن ڍنڍ جي اهميت کي نيل درياهه جي سرچشمي بابت هلندڙ بحث سان ڳنڍيو. بهرحال، ان وقت موجود معلومات جي بنياد تي ڍنڍ ۽ نيل درياهه جي آبي نظام جو صحيح لاڳاپو طئي ڪرڻ آسان نه هو. === مقامي ڄاڻ جي اهميت === ڍنڍ ٽانگانيڪا برٽن ۽ اسپيڪ جي اچڻ کان اڳ ئي مقامي ماڻهن، واپارين ۽ علائقائي مسافرن کي معلوم هئي. انهيءَ ڪري «ڍنڍ جي دريافت» وارو اصطلاح صرف يورپي نقشن ۽ جاگرافيائي علم ۾ ان جي داخلا جي مخصوص معنيٰ ۾ استعمال ڪري سگهجي ٿو. جديد تاريخي مطالعي ۾ مقامي آفريڪي آباديءَ جي اڳوڻي ڄاڻ ۽ سفرن ۾ سندن ڪردار کي تسليم ڪيو وڃي ٿو.<ref name="Jeal2011"/> == جان هيننگ اسپيڪ ۽ ڍنڍ وڪٽوريا == [[فائل:JH Speke.jpg|thumb|upright|[[جان هيننگ اسپيڪ]] (1827ع–1864ع)، جيڪو رچرڊ فرانسس برٽن سان گڏ آفريڪا جي مهم ۾ شامل هو ۽ پوءِ نيل درياهه جي سرچشمي بابت سندس اختلاف پيدا ٿيا.]] 1858ع ۾ برٽن ۽ اسپيڪ جي مهم دوران ٻنهي جي تحقيق جا رستا ڪجهه وقت لاءِ جدا ٿيا. برٽن جي بيماريءَ ۽ ٻين حالتن سبب اسپيڪ اتر طرف هڪ جدا سفر ڪيو ۽ آگسٽ 1858ع ۾ [[ڍنڍ وڪٽوريا]] تائين پهتو. اسپيڪ هن ڍنڍ کي برطانوي راڻي [[راڻي وڪٽوريا|وڪٽوريا]] جي نالي سان منسوب ڪيو.<ref name="Jeal2011"/> === نيل درياهه جي سرچشمي بابت اسپيڪ جو نظريو === اسپيڪ جو خيال هو ته ڍنڍ وڪٽوريا نيل درياهه جي اهم سرچشمن مان هڪ آهي. هن پنهنجي مشاهدي ۽ مقامي معلومات جي بنياد تي اهو نتيجو پيش ڪيو، جيتوڻيڪ ان وقت هن ڍنڍ مان نيل درياهه جي نڪرڻ واري رستي جو مڪمل سڌو مشاهدو نه ڪيو هو. برٽن اسپيڪ جي نتيجي کي فوري طور قبول نه ڪيو ۽ وڌيڪ ثبوتن جي ضرورت تي زور ڏنو.<ref name="McLynn1990"/><ref name="Jeal2011"/> === برٽن ۽ اسپيڪ جو اختلاف === برٽن ۽ اسپيڪ جي وچ ۾ اختلاف جا ڪيترائي سبب هئا، جن ۾ نيل درياهه جي سرچشمي بابت مختلف نظريا، مهم جي اڳواڻي، علمي شهرت ۽ دريافتن جو اعزاز شامل هئا. اسپيڪ جي انگلينڊ واپسيءَ کان پوءِ سندس نتيجن کي وڏي توجهه ملي. برٽن ان ڳالهه تي ناراض ٿيو ته سندس خيال ۾ مهم جي گڏيل ڪم ۽ اڳواڻيءَ کي مناسب اهميت نه ڏني وئي هئي.<ref name="McLynn1990"/> اختلاف آهستي آهستي علمي بحث کان ذاتي ۽ عوامي تڪرار ۾ تبديل ٿي ويو. === ٻي آفريڪي مهم === اسپيڪ پوءِ [[جيمس آگسٽس گرانٽ]] سان گڏ اوڀر آفريڪا جي هڪ ٻي مهم ڪئي. هن مهم دوران اسپيڪ ڍنڍ وڪٽوريا جي اترئين حصي ۽ نيل درياهه سان ان جي لاڳاپي بابت وڌيڪ معلومات حاصل ڪئي. 1862ع ۾ هن ڍنڍ وڪٽوريا مان نڪرندڙ پاڻيءَ جي رستي جو مشاهدو ڪيو، جنهن سندس اڳوڻي نظريي کي وڌيڪ مضبوط ڪيو.<ref name="Jeal2011"/> == نيل درياهه جي سرچشمي بابت بحث == [[نيل درياهه]] جي سرچشمي بابت سوال اڻويهين صديءَ جي جاگرافيائي تحقيق جي اهم مسئلن مان هڪ هو. برٽن، اسپيڪ ۽ ٻين محققن وٽ ان بابت مختلف نظريا هئا. برٽن وڌيڪ احتياط سان جاگرافيائي ثبوت گڏ ڪرڻ جو حامي هو، جڏهن ته اسپيڪ ڍنڍ وڪٽوريا کي نيل درياهه جي اهم سرچشمي طور پيش ڪيو.<ref name="Jeal2011"/> === علمي بحث جي تياري === 1864ع ۾ برٽن ۽ اسپيڪ جي وچ ۾ نيل درياهه جي سرچشمي بابت هڪ عوامي علمي بحث ٿيڻ جو امڪان هو. ٻنهي جي اختلافن سبب اهو بحث وڏي دلچسپيءَ جو موضوع بڻجي چڪو هو. پر بحث کان ٿورو اڳ اسپيڪ جي وفات ٿي وئي. === اسپيڪ جي وفات (1864ع) === جان هيننگ اسپيڪ 15 سيپٽمبر 1864ع تي انگلينڊ ۾ شڪار دوران بندوق جي گولي لڳڻ سبب فوت ٿيو. سرڪاري جاچ ۾ سندس موت کي حادثاتي قرار ڏنو ويو، جيتوڻيڪ پوءِ جي ڪجهه سوانحي بحثن ۾ واقعي جي حالتن بابت سوال اٿاريا ويا.<ref name="Jeal2011"/><ref name="McLynn1990"/> اسپيڪ جي وفات سبب برٽن ۽ اسپيڪ جي وچ ۾ طئي ٿيل عوامي بحث ٿي نه سگهيو. === جديد جاگرافيائي سمجهاڻي === جديد جاگرافيءَ موجب ڍنڍ وڪٽوريا [[اڇي نيل]] جي آبي نظام جو اهم ذريعو آهي. تنهن هوندي به نيل درياهه جي سڀ کان پري سرچشمي جي سڃاڻپ وڌيڪ پيچيده سوال آهي، ڇاڪاڻ ته ڍنڍ وڪٽوريا ۾ ڪيترائي درياهه ڇوڙ ڪن ٿا. انهيءَ ڪري اسپيڪ جي نتيجي کي نيل جي آبي نظام بابت هڪ اهم تاريخي اڳڀرائي طور سمجهڻ گهرجي، نه ته نيل جي سڀني سرچشمن بابت آخري ۽ مڪمل وضاحت طور. == آفريڪا جي ڍنڍن بابت برٽن جو ڪتاب == 1860ع ۾ برٽن ''The Lake Regions of Central Africa: A Picture of Exploration'' (وچ آفريڪا جي ڍنڍن وارا علائقا: ڳولا جي هڪ تصوير) ٻن جلدن ۾ شايع ڪيو. هي ڪتاب سندس آفريڪي مهم، سفر جي رستن، ڍنڍ ٽانگانيڪا، مقامي آبادي، واپار، جاگرافي ۽ سفر جي ڏکيائين بابت تفصيلي احوال تي ٻڌل آهي.<ref name="BurtonLakeRegions1860"/> ڪتاب ۾ برٽن آفريڪا جي سماجي ۽ ثقافتي زندگيءَ بابت پڻ لکيو، پر سندس ڪجهه تبصرا اڻويهين صديءَ جي يورپي نسلي ۽ نوآبادياتي سوچ جي اثر هيٺ هئا. انهيءَ ڪري جديد تاريخي تحقيق ۾ سندس ڪتاب کي همعصر سفرنامي ۽ نوآبادياتي علمي دستاويز ٻنهي حيثيتن سان پڙهيو وڃي ٿو.<ref name="Ghose2006"/> == آفريڪي مهمن جي تاريخي اهميت == برٽن جون آفريڪي مهمون يورپي جاگرافيائي تحقيق جي تاريخ ۾ اهم آهن. هن هرر، صومالي علائقن، اوڀر آفريڪا جي واپاري رستن ۽ ڍنڍ ٽانگانيڪا بابت تفصيلي معلومات شايع ڪئي. انهن سفرن سان گڏ برٽن ۽ اسپيڪ جي وچ ۾ نيل درياهه جي سرچشمي بابت اختلاف به جاگرافيائي تحقيق جي تاريخ جو مشهور واقعو بڻيو. جديد مطالعي ۾ انهن مهمن جي اهميت کي مقامي آفريڪي رهنمائن، مترجمن، باربردارن، واپارين ۽ ڄاڻ رکندڙ ماڻهن جي ڪردار کان الڳ نٿو ڪري سگهجي. === اهم سفرن جي تاريخوار فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#174a73;color:white;" | سال ! style="background:#174a73;color:white;" | سفر يا واقعو ! style="background:#174a73;color:white;" | هنڌ ! style="background:#174a73;color:white;" | تاريخي اهميت |- | style="background:#eaf3fb;" | 1853ع | عربستان جو سفر ۽ حج | مصر، مدينو ۽ مڪو | مقدس شهرن جي مذهبي ۽ سماجي زندگيءَ بابت تفصيلي سفرنامو |- | style="background:#edf6eb;" | 1854ع–1855ع | صومالي علائقن جي مهم | زيلع ۽ هرر | اوڀر آفريڪا جي شهرن، ٻولين ۽ واپاري رستن بابت تحقيق |- | style="background:#fff1e2;" | 1855ع | بربرا واري مهم | بربرا | هٿياربند حملي ۾ برٽن زخمي ٿيو ۽ مهم ختم ٿي |- | style="background:#f3eafa;" | 1855ع–1856ع | ڪريميا جي جنگ سان لاڳاپيل فوجي خدمت | عثماني فوجي انتظام سان لاڳاپيل علائقا | بيشي بازوق دستن سان فوجي وابستگي |- | style="background:#eaf3fb;" | 1856ع–1859ع | اوڀر آفريڪا جي اندروني مهم | زنجبار ۽ اندروني آفريڪا | آفريڪا جي وڏين ڍنڍن ۽ نيل جي سرچشمي بابت تحقيق |- | style="background:#edf6eb;" | 1858ع | ڍنڍ ٽانگانيڪا تائين پهچڻ | ڍنڍ ٽانگانيڪا | يورپي جاگرافيائي ادب ۾ ڍنڍ بابت تفصيلي مشاهدا |- | style="background:#fff1e2;" | 1858ع | اسپيڪ جو ڍنڍ وڪٽوريا تائين سفر | ڍنڍ وڪٽوريا | نيل جي سرچشمي بابت اسپيڪ جو نظريو |- | style="background:#f3eafa;" | 1864ع | برٽن ۽ اسپيڪ جي طئي ٿيل بحث جو نه ٿيڻ | انگلينڊ | اسپيڪ جي اوچتي وفات سبب علمي بحث ملتوي ٿي ويو |} == عربستان ۽ آفريڪا بابت اهم تصنيفون == {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#22577a;color:white;" | سال ! style="background:#22577a;color:white;" | ڪتاب ! style="background:#22577a;color:white;" | سنڌي عنوان ! style="background:#22577a;color:white;" | موضوع |- | 1855ع–1856ع | ''Personal Narrative of a Pilgrimage to El-Medinah and Meccah'' | '''مديني ۽ مڪي جي زيارت جو ذاتي سفرنامو''' | حج، عربستان، اسلامي روايتون ۽ مقدس شهرن جي زندگي |- | 1856ع | ''First Footsteps in East Africa; or, An Exploration of Harar'' | '''اوڀر آفريڪا ۾ پهريان قدم، يا هرر جي ڳولا''' | صوماليا، هرر، مقامي سماج ۽ واپاري رستا |- | 1860ع | ''The Lake Regions of Central Africa: A Picture of Exploration'' | '''وچ آفريڪا جي ڍنڍن وارا علائقا: ڳولا جي هڪ تصوير''' | ڍنڍ ٽانگانيڪا، اوڀر آفريڪا ۽ جاگرافيائي تحقيق |} == آمريڪا جو سفر (1860ع) == آفريڪا جي مهمن کان پوءِ رچرڊ فرانسس برٽن 1860ع ۾ [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] جو سفر ڪيو. هن سفر ۾ سندس خاص دلچسپي آمريڪا جي اولهه وارن علائقن، مقامي آباديءَ، مذهبي تحريڪن ۽ [[مورمن ازم|مورمن]] برادريءَ جي سماجي ۽ مذهبي زندگيءَ سان هئي.<ref name="BurtonCitySaints1861">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=The City of the Saints, and Across the Rocky Mountains to California |publisher=Longman, Green, Longman, and Roberts |location=London |year=1861 |language=en |url=https://archive.org/search?query=Richard+Francis+Burton+City+of+the+Saints+1861 }}</ref> برٽن آمريڪا جي اوڀر وارن علائقن کان اولهه ڏانهن سفر ڪندي [[راڪي جبل]] پار ڪيا ۽ [[يوٽا]] جي گاديءَ واري شهر [[سالٽ ليڪ سٽي]] پهتو. ان کان پوءِ هن [[ڪيليفورنيا]] جو پڻ دورو ڪيو. === سالٽ ليڪ سٽي ۽ مورمن برادري === سالٽ ليڪ سٽي ۾ برٽن مورمن مذهبي تحريڪ جي اڳواڻن، عقيدن، سماجي تنظيم ۽ گهريلو زندگيءَ بابت معلومات گڏ ڪئي. هن [[برگهم ينگ]] سان ملاقات ڪئي، جيڪو ان وقت [[چرچ آف جيسس ڪرائسٽ آف ليٽر ڊي سينٽس]] جو صدر ۽ مورمن برادريءَ جو اهم اڳواڻ هو.<ref name="BurtonCitySaints1861"/> برٽن مورمن برادريءَ جي مذهبي عقيدن، اجتماعي زندگيءَ، گهڻ زاليت جي رواج ۽ آمريڪي سماج سان سندن لاڳاپن بابت تفصيلي مشاهدا پيش ڪيا. هن برادريءَ جي ڪجهه روايتن بابت تنقيدي تبصرا ڪيا، پر ساڳئي وقت ٻين يورپي ليکڪن جي ڀيٽ ۾ ان جي عقيدن ۽ سماجي نظام کي سمجهڻ جي ڪوشش پڻ ڪئي.<ref name="Rice1990"/> === راڪي جبلن کان ڪيليفورنيا تائين === برٽن پنهنجي سفر دوران آمريڪا جي اولهه وارن علائقن جي جاگرافي، آمدرفت، رهائش، واپاري رستن ۽ آبادڪاريءَ بابت معلومات گڏ ڪئي. هن زميني سفر جي مشڪلاتن، رستن جي حالتن ۽ ان دور جي آمريڪي سماج بابت مشاهدا لکيا. سندس سفر ان زماني ۾ ٿيو، جڏهن آمريڪا جي اولهه طرف آبادڪاري، مقامي آمريڪي قومن جي زمينن تي قبضي ۽ سياسي توسيع جو عمل جاري هو. برٽن جا بيان انهيءَ تاريخي پسمنظر ۾ پڙهڻ گهرجن. === بزرگن جو شهر (1861ع) === 1861ع ۾ برٽن پنهنجي آمريڪي سفر بابت ڪتاب ''The City of the Saints, and Across the Rocky Mountains to California'' شايع ڪيو. ڪتاب جو سنڌي عنوان '''بزرگن جو شهر ۽ راڪي جبلن کان ڪيليفورنيا تائين''' ترجمو ڪري سگهجي ٿو. هن تصنيف ۾ مورمن برادريءَ جي تاريخ، عقيدن، سماجي زندگيءَ، سالٽ ليڪ سٽي ۽ آمريڪا جي اولهه وارن علائقن بابت تفصيلي مواد موجود آهي.<ref name="BurtonCitySaints1861"/> هي ڪتاب اڻويهين صديءَ جي آمريڪي مذهبي ۽ سماجي تاريخ بابت برٽن جي اهم سفرنامن مان هڪ آهي. == ازابيل ارنڊيل سان شادي == [[فائل:Isabel Burton-1861.jpg|thumb|upright|[[ازابيل برٽن]] (1831ع–1896ع)، رچرڊ فرانسس برٽن جي گهرواري، ليکڪا ۽ سندس زندگيءَ بابت اهم سوانحي ماخذن مان هڪ. 1861ع ۾ ٺاهيل تصوير.]] رچرڊ فرانسس برٽن 22 جنوري 1861ع تي [[ازابيل برٽن|ازابيل ارنڊيل]] (''Isabel Arundell'') سان شادي ڪئي.<ref name="Lovell1998"/><ref name="Wright1906"/> ازابيل جو جنم 1831ع ۾ ٿيو. هوءَ هڪ انگريز رومن ڪيٿولڪ خاندان سان تعلق رکندي هئي ۽ اڳتي هلي سفرناما نگار، ليکڪا ۽ برٽن جي زندگيءَ جي سوانح نگار طور مشهور ٿي. === ملاقات ۽ شاديءَ جو پسمنظر === برٽن ۽ ازابيل جي پهرين ملاقات 1850ع واري ڏهاڪي ۾ ٿي هئي. ٻنهي جي شاديءَ ۾ ڪجهه وقت لڳو، جنهن جا سبب خانداني، مذهبي ۽ سماجي حالتن سان لاڳاپيل هئا. برٽن جي غيرروايتي زندگيءَ، مسلسل سفرن ۽ مذهبي موضوعن بابت سندس خيالن سبب هن شاديءَ بابت خاندانن ۾ تحفظات موجود هئا.<ref name="Lovell1998"/> ان جي باوجود ٻنهي شادي ڪئي ۽ ازابيل پنهنجي مڙس جي سفارتي ۽ ادبي زندگيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. === ازدواجي زندگي ۽ گڏيل سفر === ازابيل برٽن پنهنجي مڙس سان گڏ مختلف ملڪن ۾ رهي ۽ ڪيترن سفرن ۾ سندس ساٿ ڏنو. هن برٽن جي سفارتي مقررين دوران گهريلو انتظام، سماجي ملاقاتن ۽ سفرن جي تنظيم ۾ مدد ڪئي. ازابيل پنهنجي لکڻين ۾ انهن ملڪن جي سماجي زندگيءَ، مذهبي روايتن ۽ سفر جي تجربن بابت تفصيل محفوظ ڪيا.<ref name="IsabelInnerLife1893">{{cite book |last=Burton |first=Isabel |title=The Life of Captain Sir Richard F. Burton |volume=1–2 |publisher=Chapman and Hall |location=London |year=1893 |language=en }}</ref> برٽن ۽ ازابيل کي ڪو اولاد نه ٿيو. === مذهبي اختلاف === ازابيل رومن ڪيٿولڪ مذهب سان گهري وابستگي رکندي هئي، جڏهن ته برٽن جا مذهبي خيال پيچيده ۽ غيرروايتي هئا. برٽن اسلام، عيسائيت، هندومت ۽ ٻين مذهبي روايتن جو مطالعو ڪيو، پر سندس ذاتي مذهبي سڃاڻپ بابت سوانح نگارن ۾ اختلاف موجود آهن.<ref name="Kennedy2005"/><ref name="Rice1990"/> انهيءَ ڪري برٽن کي بنا واضح ثبوت جي ڪنهن هڪ مذهب جو مستقل پيروڪار قرار ڏيڻ مناسب نه آهي. == برطانوي سفارتي ملازمت == 1861ع کان پوءِ برٽن جي زندگيءَ جو وڏو حصو [[برطانيا]] جي سفارتي خدمت ۾ گذريو. هن مختلف ملڪن ۾ برطانوي قونصل جي حيثيت سان ڪم ڪيو. سندس اهم مقرريون فرنانڊو پو، سانتوس، دمشق ۽ ٽريسٽي ۾ ٿيون.<ref name="Wright1906"/><ref name="Lovell1998"/> سفارتي ملازمت دوران به برٽن سفر، ٻولين جي مطالعي، تاريخي تحقيق ۽ ڪتابن جي تصنيف جاري رکي. === سفارتي مقررين جي تاريخوار فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#194d72;color:white;" | دور ! style="background:#194d72;color:white;" | عهدو ! style="background:#194d72;color:white;" | مقرريءَ جو هنڌ ! style="background:#194d72;color:white;" | اهم سرگرميون |- | style="background:#eaf3fb;" | 1861ع–1864ع | برطانوي قونصل | [[فرنانڊو پو]]، موجوده [[بيئوڪو]]، استوائي گني | اولهه آفريڪا بابت تحقيق، سفر ۽ سماجي مشاهدا |- | style="background:#edf6eb;" | 1865ع–1868ع | برطانوي قونصل | [[سانتوس، برازيل|سانتوس]]، برازيل | برازيل جي تاريخ، جاگرافي، معيشت ۽ سماج بابت سفر |- | style="background:#fff2e4;" | 1869ع–1871ع | برطانوي قونصل | [[دمشق]]، عثماني شام | شام، فلسطين ۽ علائقائي سياسي ۽ مذهبي حالتن بابت مشاهدا |- | style="background:#f3eafa;" | 1872ع–1890ع | برطانوي قونصل | [[ٽريسٽي]]، آسٽريا-هنگري | ادبي ترجما، تصنيفون، علمي تحقيق ۽ آخري زندگي |} == فرنانڊو پو ۾ قونصل (1861ع–1864ع) == [[فائل:Bioko map.png|thumb|260px|[[بيئوڪو]] ٻيٽ جو نقشو، جيڪو موجوده [[استوائي گني]] جو حصو آهي. رچرڊ فرانسس برٽن جي دور ۾ هن ٻيٽ کي '''فرنانڊو پو''' سڏيو ويندو هو.]] 1861ع ۾ برٽن کي اولهه آفريڪا جي ٻيٽ [[فرنانڊو پو]] تي برطانوي قونصل مقرر ڪيو ويو. فرنانڊو پو موجوده [[استوائي گني]] جو حصو آهي ۽ هاڻي عام طور بيئوڪو سڏيو وڃي ٿو. ان وقت هي ٻيٽ اسپيني نوآبادياتي انتظام سان لاڳاپيل هو، جڏهن ته برطانيا جا واپاري ۽ سفارتي مفاد پڻ هن علائقي ۾ موجود هئا.<ref name="Rice1990"/> === قونصل خاني جون ذميواريون === برٽن جون ذميواريون برطانوي واپارين جي مفادن، سفارتي لاڳاپن ۽ علائقي جي سياسي ۽ معاشي حالتن بابت رپورٽون تيار ڪرڻ سان لاڳاپيل هيون. هن پنهنجي مقرريءَ دوران ٻيٽ ۽ ڀرپاسي جي آفريڪي علائقن جو سفر ڪيو. برٽن کي اولهه آفريڪا جي ٻولين، مقامي حڪمرانن، واپار، مذهبي روايتن ۽ سماجي تنظيم ۾ دلچسپي هئي. === داهومي جو سفر === فرنانڊو پو ۾ مقرريءَ دوران برٽن [[داهومي سلطنت]] جو دورو ڪيو. داهومي موجوده [[بينن]] جي علائقي ۾ قائم هڪ تاريخي آفريڪي رياست هئي. برٽن داهومي جي حڪمران، درٻاري روايتن، فوجي تنظيم ۽ سماجي حالتن بابت لکيو.<ref name="BurtonDahome1864">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=A Mission to Gelele, King of Dahome |volume=1–2 |publisher=Tinsley Brothers |location=London |year=1864 |language=en }}</ref> هن داهومي جي فوج، عورت سپاهين ۽ مذهبي رسمن بابت پڻ احوال ڏنو. داهومي بابت سندس بيان تاريخي لحاظ کان اهم آهن، پر انهن ۾ نوآبادياتي دور جي يورپي تعبيرن ۽ قدرائتن فيصلن جا اثر موجود آهن. === داهومي جي بادشاهه گليلي ڏانهن مشن === 1864ع ۾ برٽن ''A Mission to Gelele, King of Dahome'' (داهومي جي بادشاهه گليلي ڏانهن هڪ مشن) شايع ڪيو. هي ڪتاب ٻن جلدن ۾ ڇپيو ۽ ان ۾ داهومي جي سياسي، فوجي، سماجي ۽ مذهبي زندگيءَ بابت تفصيل شامل آهن.<ref name="BurtonDahome1864"/> برٽن جي آفريڪا بابت تصنيفن ۾ هي ڪتاب خاص اهميت رکي ٿو. === اولهه آفريڪا جا ٻيا سفر === فرنانڊو پو ۾ رهائش دوران برٽن [[گبون]] ۽ اولهه آفريڪا جي ٻين علائقن بابت پڻ معلومات گڏ ڪئي. هن سامونڊي ڪنارن، واپاري رستن، مقامي آبادي ۽ علائقي جي جاگرافيءَ بابت لکيو. 1863ع ۾ سندس ڪتاب ''Wanderings in West Africa'' (اولهه آفريڪا ۾ رولاڪيون) شايع ٿيو.<ref name="BurtonWanderings1863">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Wanderings in West Africa: From Liverpool to Fernando Po |volume=1–2 |publisher=Tinsley Brothers |location=London |year=1863 |language=en }}</ref> == برازيل ۾ قونصل (1865ع–1868ع) == [[فائل:Porto de Santos marc-ferrez2 vista.jpg|thumb|260px|برازيل جي سامونڊي شهر [[سانتوس، برازيل|سانتوس]] جي بندرگاهه جو تاريخي منظر. رچرڊ فرانسس برٽن 1865ع کان 1868ع تائين هتي برطانوي قونصل طور مقرر رهيو.]] 1865ع ۾ برٽن کي [[برازيل]] جي بندرگاهه واري شهر [[سانتوس، برازيل|سانتوس]] ۾ برطانوي قونصل مقرر ڪيو ويو. برازيل ۾ رهائش دوران هن ملڪ جي جاگرافي، معاشي سرگرمين، غلاميءَ جي تاريخ، مقامي سماج ۽ اندروني علائقن بابت معلومات گڏ ڪئي.<ref name="BurtonBrazil1869">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Explorations of the Highlands of the Brazil |volume=1–2 |publisher=Tinsley Brothers |location=London |year=1869 |language=en }}</ref> === برازيل جي اندرين علائقن جا سفر === برٽن سانتوس کان ٻاهر برازيل جي مختلف علائقن جو سفر ڪيو. L هن [[ميناس جيرائس]] ۽ ٻين علائقن جي جاگرافي، معدنيات، زراعت، واپار ۽ آبادڪاريءَ بابت لکيو. برازيل جي اندرين علائقن ۾ سندس سفرن دوران درياهه، جبل، رستا ۽ مقامي آبادي سندس مشاهدي جا اهم موضوع هئا. === برازيل جي سماجي ۽ معاشي زندگي === برٽن برازيل جي غلاميءَ تي ٻڌل معاشي نظام، زرعي پيداوار، کاڻين ۽ واپاري سرگرمين بابت تبصرا ڪيا. برازيل ۾ غلاميءَ جو خاتمو 1888ع ۾ ٿيو؛ تنهنڪري برٽن جي 1860ع واري ڏهاڪي جي سفرن دوران اها سماجي ۽ معاشي حقيقت موجود هئي. برٽن جي لکڻين کي ان وقت جي برازيل جي سماجي ۽ معاشي تاريخ بابت هڪ يورپي مسافر جي مشاهدي طور پڙهڻ گهرجي. === برازيل جي بلند علائقن جي ڳولا === 1869ع ۾ برٽن ''Explorations of the Highlands of the Brazil'' (برازيل جي بلند علائقن جي ڳولا) شايع ڪيو. هي ڪتاب ٻن جلدن ۾ ڇپيو ۽ برازيل جي جاگرافي، معاشي زندگي، سفرن ۽ مقامي حالتن بابت تفصيلي احوال تي ٻڌل آهي.<ref name="BurtonBrazil1869"/> == پيراگوئي جو سفر ۽ جنگ بابت تحقيق == برازيل ۾ رهائش دوران برٽن [[پيراگوئي]] ۽ ڏکڻ آمريڪا جي سياسي حالتن ۾ پڻ دلچسپي ورتي. ان وقت [[پيراگوئي جي جنگ]] (1864ع–1870ع) جاري هئي، جنهن ۾ پيراگوئيءَ جو مقابلو برازيل، ارجنٽينا ۽ يوراگوئي جي اتحاد سان هو. برٽن جنگ سان لاڳاپيل علائقن جو سفر ڪيو ۽ فوجي ۽ سياسي حالتن بابت معلومات گڏ ڪئي. === پيراگوئي جي جنگ جي ميدانن مان خط === 1870ع ۾ سندس ڪتاب ''Letters from the Battle-Fields of Paraguay'' (پيراگوئي جي جنگ جي ميدانن مان خط) شايع ٿيو.<ref name="BurtonParaguay1870">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Letters from the Battle-Fields of Paraguay |publisher=Tinsley Brothers |location=London |year=1870 |language=en }}</ref> ڪتاب ۾ جنگ جي حالتن، فوجي تنظيم، سياسي معاملن ۽ سفر جي مشاهدن بابت احوال موجود آهي. هي تصنيف ڏکڻ آمريڪا جي اڻويهين صديءَ واري فوجي تاريخ بابت برٽن جي اهم لکڻين مان هڪ آهي. == دمشق ۾ برطانوي قونصل (1869ع–1871ع) == [[فائل:Umayyad Mosque, Damascus.jpg|thumb|[[دمشق جي اموي مسجد]]، شام جي اهم تاريخي ۽ مذهبي عمارتن مان هڪ.]] 1869ع ۾ برٽن کي [[دمشق]] ۾ برطانوي قونصل مقرر ڪيو ويو. ان وقت دمشق [[عثماني سلطنت]] جي انتظام هيٺ هو ۽ شام جي سياسي، مذهبي، واپاري ۽ ثقافتي زندگيءَ جو اهم مرڪز هو. برٽن جي دمشق واري مقرري سندس سفارتي زندگيءَ جي سڀ کان وڌيڪ تڪراري مرحلن مان هڪ بڻجي وئي.<ref name="Lovell1998"/><ref name="Rice1990"/> === شام جو سياسي ۽ مذهبي ماحول === اڻويهين صديءَ جي پوئين اڌ ۾ شام ۾ مختلف مذهبي برادريون، واپاري گروهه ۽ مقامي سياسي قوتون موجود هيون. برٽن پنهنجي سفارتي ذميوارين دوران مقامي حڪمرانن، مذهبي اڳواڻن، واپارين ۽ مختلف برادرين سان رابطا رکيا. هن شام جي تاريخ، ٻولين، مذهبي روايتن ۽ سماجي زندگيءَ بابت پڻ معلومات گڏ ڪئي. === ازابيل برٽن جو ڪردار === دمشق ۾ ازابيل برٽن پڻ پنهنجي مڙس سان گڏ رهي. هن مقامي سماجي زندگيءَ ۾ حصو ورتو ۽ مختلف ماڻهن سان ملاقاتون ڪيون. ازابيل پنهنجي لکڻين ۾ شام، فلسطين ۽ ڀرپاسي جي علائقن بابت سفرن ۽ مشاهدن جو احوال ڏنو.<ref name="IsabelInnerLife1893"/> === سفارتي تڪرار === برٽن جي دمشق واري مقرري دوران مقامي سياسي ۽ مذهبي معاملن بابت سندس روين ۽ فيصلن سبب اختلاف پيدا ٿيا. انهن اختلافن ۾ عثماني اختيارين، مقامي برادرين ۽ برطانوي سفارتي انتظام سان لاڳاپيل مسئلا شامل هئا. برٽن جي ڪجهه قدمن ۽ بيانن بابت شڪايتون ٿيون، جنهن کان پوءِ 1871ع ۾ کيس دمشق جي عهدي تان هٽايو ويو.<ref name="Lovell1998"/><ref name="Kennedy2005"/> سندس برطرفيءَ جي سببن بابت سوانح نگارن ۾ مختلف تشريحون ملن ٿيون. انهن کي ڪنهن هڪ مذهبي يا نسلي برادريءَ جي سازش طور بيان ڪرڻ تاريخي لحاظ کان غيرمحتاط ٿيندو. === شام بابت تصنيفون === برٽن ۽ ازابيل جي شام واري دور سان ڪيترائي سفرناما ۽ تحقيقي ڪتاب لاڳاپيل آهن. 1872ع ۾ ''Unexplored Syria'' (اڻڳوليل شام) نالي ڪتاب شايع ٿيو، جنهن ۾ برٽن ۽ چارلس فريڊرڪ ٽائر ويڪ ڊريڪ جي تحقيق شامل هئي.<ref name="BurtonSyria1872">{{cite book |last1=Burton |first1=Richard F. |last2=Drake |first2=Charles F. Tyrwhitt |title=Unexplored Syria |volume=1–2 |publisher=Tinsley Brothers |location=London |year=1872 |language=en }}</ref> ڪتاب ۾ شام ۽ فلسطين جي جاگرافي، آثار قديمه، مقامي روايتن ۽ سفرن بابت معلومات موجود آهي. == ٽريسٽي ۾ آخري سفارتي مقرري (1872ع–1890ع) == [[فائل:Trieste, Italy.jpg|thumb|[[ٽريسٽي]] جو شهر، جتي برٽن پنهنجي زندگيءَ جا آخري سال گذاريا.]] 1872ع ۾ برٽن کي [[ٽريسٽي]] ۾ برطانوي قونصل مقرر ڪيو ويو. ان وقت ٽريسٽي [[آسٽريا-هنگري]] جي سلطنت جو هڪ اهم بندرگاهه هو. موجوده دور ۾ هي شهر [[اٽلي]] جو حصو آهي. برٽن پنهنجي زندگيءَ جا آخري ارڙهن سال هن شهر ۾ گذاريا ۽ وفات تائين برطانوي قونصل جي عهدي تي رهيو.<ref name="Wright1906"/> === ٽريسٽي ۾ ادبي ۽ علمي سرگرميون === ٽريسٽي ۾ برٽن کي نسبتاً مستحڪم رهائش ۽ مطالعي جو ماحول مليو. هن پنهنجي اڳوڻن سفرن بابت مواد ترتيب ڏنو، ٻولين جو مطالعو جاري رکيو ۽ مختلف ادبي ۽ تاريخي تصنيفن تي ڪم ڪيو. هن دور ۾ سندس ڌيان خاص طور مشرقي ادب، ترجمن، تاريخي ڪتابن ۽ ثقافتي تحقيق ڏانهن وڌيو.<ref name="Kennedy2005"/> === عربي، فارسي ۽ هندستاني ادب جو مطالعو === برٽن کي عربي، فارسي، هندستاني ۽ ٻين ٻولين جي ادب سان ڊگهي عرصي کان دلچسپي هئي. ٽريسٽي ۾ هن انهن ادبي روايتن بابت پنهنجي مطالعي کي جاري رکيو ۽ ڪيترن اهم ڪتابن جا انگريزي ترجما يا ترتيب ڏنل نسخا شايع ڪيا. انهن ۾ ''The Kama Sutra of Vatsyayana''، ''The Book of the Thousand Nights and a Night'' ۽ ٻين تصنيفن جا نالا شامل آهن. انهن ترجمن جي تياريءَ ۾ ٻين عالمن، مترجمن ۽ ساٿين جي ڪردار کي پڻ تسليم ڪرڻ ضروري آهي؛ سڀني ڪتابن کي برٽن جا اڪيلا ۽ سڌا اصل ٻولين مان ڪيل ترجما سمجهڻ درست نه آهي.<ref name="Kennedy2005"/> === برطانوي اعزاز === 1886ع ۾ برٽن کي برطانوي سلطنت طرفان [[آرڊر آف سينٽ مائيڪل ۽ سينٽ جارج]] جو نائيٽ ڪمانڊر (''Knight Commander of the Order of St Michael and St George''، مختصر ''KCMG'') مقرر ڪيو ويو.<ref name="LondonGazette1886"/> ان اعزاز کان پوءِ کيس '''سر رچرڊ فرانسس برٽن''' چيو وڃڻ لڳو. === آخري سال === ٽريسٽي ۾ برٽن جي صحت عمر وڌڻ سان متاثر ٿيڻ لڳي، پر هن ادبي ۽ علمي سرگرميون جاري رکيون. سندس گهرواري ازابيل سندس ڪم، خط و ڪتابت ۽ ذاتي معاملن ۾ ساٿ ڏيندي رهي. برٽن 20 آڪٽوبر 1890ع تي ٽريسٽي ۾ وفات ڪئي.<ref name="Lovell1998"/> == سفارتي دور ۾ اهم تصنيفون == برٽن جي سفارتي ملازمت دوران مختلف ملڪن بابت ڪيترائي ڪتاب شايع ٿيا. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border:1px solid #91abc4;" ! style="background:#194d72;color:white;" | سال ! style="background:#194d72;color:white;" | اصل عنوان ! style="background:#194d72;color:white;" | سنڌي ترجمو ! style="background:#194d72;color:white;" | موضوع |- | style="background:#eaf3fb;" | 1861ع | ''The City of the Saints, and Across the Rocky Mountains to California'' | '''بزرگن جو شهر ۽ راڪي جبلن کان ڪيليفورنيا تائين''' | آمريڪا، مورمن برادري ۽ اولهه وارن علائقن جو سفر |- | style="background:#edf6eb;" | 1863ع | ''Wanderings in West Africa'' | '''اولهه آفريڪا ۾ رولاڪيون''' | اولهه آفريڪا، فرنانڊو پو ۽ سامونڊي علائقا |- | style="background:#fff2e4;" | 1864ع | ''A Mission to Gelele, King of Dahome'' | '''داهومي جي بادشاهه گليلي ڏانهن هڪ مشن''' | داهومي جي سياسي، سماجي ۽ فوجي زندگي |- | style="background:#f3eafa;" | 1869ع | ''Explorations of the Highlands of the Brazil'' | '''برازيل جي بلند علائقن جي ڳولا''' | برازيل جي جاگرافي، معيشت ۽ سماج |- | style="background:#eaf3fb;" | 1870ع | ''Letters from the Battle-Fields of Paraguay'' | '''پيراگوئي جي جنگ جي ميدانن مان خط''' | پيراگوئي جي جنگ ۽ ڏکڻ آمريڪا |- | style="background:#edf6eb;" | 1872ع | ''Unexplored Syria'' | '''اڻڳوليل شام''' | شام، فلسطين، جاگرافي ۽ آثار قديمه |- | style="background:#fff2e4;" | 1877ع | ''Sind Revisited'' | '''سنڌ جو ٻيهر سفر''' | سنڌ، ريلوي، فوج ۽ سماجي تبديليون |} == برٽن جي سفارتي ۽ علمي زندگيءَ جو جائزو == رچرڊ فرانسس برٽن جي سفارتي زندگيءَ ۾ سفر، تحقيق ۽ سرڪاري ذميواريون هڪٻئي سان ڳنڍيل رهيون. فرنانڊو پو ۾ هن اولهه آفريڪا بابت لکيو؛ برازيل ۾ ڏکڻ آمريڪا جي جاگرافي ۽ سماج جو مطالعو ڪيو؛ دمشق ۾ شام ۽ فلسطين جي تاريخي ۽ مذهبي ماحول بابت معلومات گڏ ڪئي؛ ۽ ٽريسٽي ۾ پنهنجي ادبي ۽ ترجمي واري ڪم کي وڌيڪ وقت ڏنو. سندس سفارتي خدمتون هميشه تڪرارن کان پاڪ نه رهيون. خاص طور دمشق واري مقرريءَ دوران سندس رويي ۽ فيصلن بابت اختلاف پيدا ٿيا. برٽن جي تصنيفن جي تاريخي اهميت سندس سفرن جي وسعت، ٻولين سان دلچسپي ۽ مختلف سماجن بابت محفوظ ڪيل معلومات ۾ آهي. ساڳئي وقت سندس لکڻين ۾ برطانوي سامراجي مفادن، ذاتي تعبيرن ۽ اڻويهين صديءَ جي يورپي سماجي سوچ جا اثر پڻ موجود آهن.<ref name="Ghose2006"/><ref name="Kennedy2005"/> انهيءَ ڪري سندس سفارتي ۽ تحقيقي زندگيءَ جو مطالعو ٻنهي پهلوئن، يعني علمي خدمتن ۽ تاريخي حدن، کي نظر ۾ رکي ڪرڻ گهرجي. == ادبي تصنيفون ۽ ترجما == [[فائل:Richard Francis Burton by Rischgitz, 1864.jpg|thumb|upright|رچرڊ فرانسس برٽن، جنهن سفرنامن سان گڏ عربي، فارسي، هندستاني ۽ ٻين ادبي روايتن بابت ڪتاب ۽ ترجما شايع ڪيا.]] رچرڊ فرانسس برٽن پنهنجي سفرنامن، جاگرافيائي تحقيق ۽ سفارتي خدمتن سان گڏ هڪ گهڻ رخي ليکڪ ۽ مترجم پڻ هو. سندس علمي دلچسپين ۾ [[عربي ادب]]، [[فارسي ادب]]، [[سنسڪرت ادب]]، [[پرتگالي ادب]]، مذهبي روايتون، لوڪ ڪهاڻيون، شاعري، انساني سماج ۽ تاريخي هٿيار شامل هئا.<ref name="Kennedy2005"/><ref name="Rice1990"/> برٽن جي نالي سان پنجاهه کان وڌيڪ ڪتاب ۽ ٻيون تصنيفون منسوب ڪيون وڃن ٿيون، جيتوڻيڪ صحيح تعداد جو دارومدار انهيءَ ڳالهه تي آهي ته مختلف جلدن، ٻيهر ڇپيل نسخن، ترجمن ۽ گڏيل تصنيفن کي ڪيئن ڳڻيو وڃي.<ref name="BurtonBibliography"/> سندس ادبي زندگيءَ جي اهم خصوصيت اها هئي ته هن مختلف ٻولين جي ادب کي انگريزي پڙهندڙن تائين پهچائڻ جي ڪوشش ڪئي. البت سندس ڪيترن ترجمن ۾ ٻين عالمن ۽ ساٿين جي مدد شامل هئي، ۽ ڪجهه ڪتاب اصل ٻوليءَ مان سڌي ترجمي بدران اڳوڻن ترجمن ۽ نسخن تي ٻڌل هئا. === ترجمي جو انداز === برٽن جا ترجما اڪثر روايتي وڪٽورين انگريزيءَ کان مختلف انداز ۾ لکيل آهن. هن پراڻن لفظن، غيرمعمولي اصطلاحن، عربي ۽ فارسي لفظن جي نقل، تفصيلي حاشين ۽ ثقافتي تشريحن کي وڏي اهميت ڏني. هن جو مقصد صرف ڪهاڻين يا شعرن جو مطلب منتقل ڪرڻ نه هو، پر انهن سان لاڳاپيل سماجي، مذهبي، لساني ۽ تاريخي پسمنظر پڻ پيش ڪرڻ هو.<ref name="Kennedy2005"/> تنهن هوندي به سندس ترجمن ۾ ڪڏهن ڪڏهن اهڙا اضافا، تشريحون ۽ ذاتي تبصرا ملن ٿا، جيڪي اصل متن جو سڌو حصو نه آهن. انهيءَ ڪري برٽن جي ترجمن کي ادبي ۽ تاريخي اهميت حاصل هجڻ باوجود جديد تنقيدي ترجمن سان ڀيٽي پڙهڻ گهرجي. == وڪرم ۽ ويمپائر (1870ع) == 1870ع ۾ برٽن ''Vikram and the Vampire; or, Tales of Hindu Devilry'' نالي ڪتاب شايع ڪيو. ڪتاب جو سنڌي عنوان '''وڪرم ۽ ويمپائر، يا هندو ڏندڪٿائن جون ڪهاڻيون''' ڪري سگهجي ٿو.<ref name="BurtonVikram1870">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Vikram and the Vampire; or, Tales of Hindu Devilry |publisher=Longmans, Green, and Co. |location=London |year=1870 |language=en }}</ref> هي ڪتاب هندستان جي مشهور [[ويتال پنچويشتي]] يا ''بيتـال پچيسي'' جي قصن سان لاڳاپيل آهي. انهن ڪهاڻين ۾ راجا وڪرمادتيه ۽ هڪ وِيتال يا مافوق الفطرت هستيءَ جي وچ ۾ سوالن ۽ جوابن جو سلسلو بيان ٿئي ٿو. === ڪهاڻين جو پسمنظر === هندستاني روايت ۾ راجا وڪرمادتيه کي دانائي، بهادري ۽ انصاف سان لاڳاپيل هڪ مثالي حڪمران طور پيش ڪيو ويندو آهي. ويتال جي ڪهاڻين ۾ اخلاقي سوال، ذهانت جا امتحان، انصاف، انساني رويي ۽ فيصلي ڪرڻ بابت مسئلا شامل آهن. برٽن انهن قصن کي انگريزي پڙهندڙن لاءِ پنهنجي مخصوص ادبي انداز ۾ پيش ڪيو. === ترجمي جي نوعيت === ''Vikram and the Vampire'' کي سنسڪرت جي ڪنهن هڪ قديم متن جو مڪمل لفظي ترجمو سمجهڻ درست نه آهي. برٽن اڳوڻين هندستاني روايتن ۽ دستياب متنن کي بنياد بڻائي ڪهاڻين کي ترتيب ڏنو ۽ انهن ۾ پنهنجو ادبي انداز شامل ڪيو.<ref name="Kennedy2005"/> ڪتاب هندستاني قصه گوئيءَ جي يورپي ادبي قبوليت جي تاريخ ۾ اهم جاءِ رکي ٿو. == ڪاسيده (1880ع) == [[فائل:Richard Francis Burton.jpg|thumb|upright|برٽن پنهنجي شاعراڻي تصنيف ''The Kasidah'' کي حاجي عبدو اليزدي جي نالي سان پيش ڪيو.]] 1880ع ۾ برٽن ''The Kasidah of Haji Abdu El-Yezdi'' شايع ڪيو. ان جو سنڌي عنوان '''حاجي عبدو اليزدي جو قصيدو''' آهي.<ref name="BurtonKasidah1880">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=The Kasidah of Haji Abdu El-Yezdi |publisher=Bernard Quaritch |location=London |year=1880 |language=en }}</ref> هي ڪتاب هڪ فلسفياڻي نظم آهي، جنهن ۾ انساني زندگي، موت، تقدير، اخلاق، مذهب ۽ علم بابت خيالن جو اظهار ڪيو ويو آهي. === حاجي عبدو اليزدي جي ادبي شخصيت === برٽن نظم کي حاجي عبدو اليزدي نالي هڪ فرضي شاعر جي تصنيف طور پيش ڪيو ۽ پاڻ کي ان جو مترجم ڄاڻايو. حقيقت ۾ هي نظم برٽن جي پنهنجي ادبي تخليق سمجهيو وڃي ٿو. حاجي عبدو اليزدي ان نظم لاءِ اختيار ڪيل ادبي شخصيت هئي.<ref name="Rice1990"/> انهيءَ ڪري ''The Kasidah'' کي ڪنهن تاريخي فارسي شاعر جو مستند ترجمو قرار ڏيڻ درست نه آهي. === فلسفياڻو موضوع === نظم ۾ مختلف مذهبي ۽ فلسفياڻن خيالن جي ڀيٽ ڪئي وئي آهي. برٽن زندگيءَ جي غيريقيني، انساني عقل جي حدن، اخلاقي ذميوارين ۽ موت بابت سوال اٿاريا. ''The Kasidah'' سندس سفرنامن کان مختلف ادبي حيثيت رکي ٿو، ڇاڪاڻ ته اهو بنيادي طور هڪ تخليقي فلسفياڻو نظم آهي. == پورچوگالي شاعر ڪاموئش جا ترجما == برٽن کي پورچوگالي ادب، خاص طور شاعر [[لوئس دي ڪاموئش]] (''Luís de Camões'') سان گهري دلچسپي هئي. هن ڪاموئش جي مشهور رزميه نظم ''Os Lusíadas'' جو انگريزي ترجمو تيار ڪيو. === لوزيئڊس (1880ع) === 1880ع ۾ برٽن جو ترجمو ''The Lusiads'' شايع ٿيو.<ref name="BurtonLusiads1880">{{cite book |last=Camões |first=Luís de |translator-last=Burton |translator-first=Richard F. |title=The Lusiads |publisher=Bernard Quaritch |location=London |year=1880 |language=en }}</ref> ڪتاب جو سنڌي عنوان '''لوزيئڊس''' يا '''پورچوگالين جو رزميه نظم''' ڪري سگهجي ٿو. اصل پورچوگالي نظم 1572ع ۾ شايع ٿيو هو ۽ ان ۾ پورچوگالي سامونڊي سفرن، خاص طور [[واسڪو ڊي گاما]] جي هندستان ڏانهن سفر، کي رزميه انداز ۾ پيش ڪيو ويو آهي. برٽن پنهنجي ترجمي ۾ اصل نظم جي ادبي صورت، تاريخي اشارن ۽ پرتگالي قومي روايتن کي انگريزيءَ ۾ منتقل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. === ڪاموئش جي زندگي ۽ ادبي تحقيق === برٽن ڪاموئش جي زندگي، ادبي پسمنظر ۽ سندس تصنيفن بابت پڻ لکيو. هن پرتگالي شاعر جي زندگيءَ کي يورپي سامونڊي توسيع ۽ هندستان سان پورچوگالي لاڳاپن جي تاريخي پسمنظر ۾ سمجهڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="Kennedy2005"/> ڪاموئش بابت سندس ڪم برٽن جي ادبي دلچسپين جي وسعت کي ظاهر ڪري ٿو. == ڪاما شاسترا سوسائٽي == 1880ع واري ڏهاڪي ۾ برٽن ۽ سندس ساٿي [[فورسٽر فٽزجيرالڊ آربٿناٽ]] (''Forster Fitzgerald Arbuthnot'') هندستاني ۽ مشرقي جنسيات سان لاڳاپيل قديم ادبي متنن جي اشاعت لاءِ هڪ نجي اشاعتي انتظام قائم ڪيو، جيڪو '''ڪاما شاسترا سوسائٽي''' (''Kama Shastra Society'') جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref name="Kennedy2005"/><ref name="Lovell1998"/> ان جو مقصد اهڙا متن محدود خانگي اشاعت ذريعي انگريزي پڙهندڙن تائين پهچائڻ هو، جن جي عام اشاعت وڪٽورين برطانيا ۾ فحاشيءَ بابت قانونن ۽ سماجي پابندين سبب ڏکي ٿي سگهي ٿي. === قانوني ۽ سماجي پسمنظر === 1857ع ۾ برطانيا ۾ ''Obscene Publications Act'' لاڳو ٿيو، جنهن تحت ڪجهه قسم جي اشاعتي مواد تي قانوني ڪارروائي ٿي سگهي ٿي. وڪٽورين دور ۾ جنسيات بابت ادبي ۽ علمي متنن جي اشاعت حساس مسئلو هو. برٽن ۽ آربٿناٽ ڪجهه ڪتابن کي محدود نجي ڇپائيءَ ۽ مخصوص رڪنن تائين ورهائڻ جو طريقو اختيار ڪيو.<ref name="Kennedy2005"/> اهڙي اشاعتي صورت انهن ڪتابن کي قانوني جاچ کان مڪمل ڇوٽ نه ڏيندي هئي، پر عام تجارتي اشاعت کان مختلف انتظام فراهم ڪندي هئي. === آربٿناٽ جو ڪردار === فورسٽر فٽزجيرالڊ آربٿناٽ هندستاني ٻولين ۽ ادب ۾ دلچسپي رکندڙ برطانوي محقق هو. هن برٽن سان گڏ هندستاني جنسيات بابت متنن جي اشاعت ۽ ترجمي ۾ ڪم ڪيو. ڪاما شاسترا سوسائٽيءَ جي ڪتابن کي صرف برٽن جي ذاتي علمي محنت جو نتيجو سمجهڻ درست نه آهي؛ انهن جي تياريءَ ۾ آربٿناٽ ۽ ٻين هندستاني عالمن جو پڻ ڪردار هو.<ref name="Kennedy2005"/> == ڪام سوترا جو انگريزي ترجمو (1883ع) == [[فائل:Kama Sutra title page 1883.jpg|thumb|''The Kama Sutra of Vatsyayana'' جي 1883ع واري انگريزي اشاعت جو عنواني صفحو.]] 1883ع ۾ ''The Kama Sutra of Vatsyayana'' نالي انگريزي ڪتاب شايع ٿيو. هي ڪتاب قديم هندستاني مصنف [[واتسياين]] سان منسوب [[ڪام سوترا]] جي انگريزي ترجمي جي صورت ۾ پيش ڪيو ويو.<ref name="KamaSutra1883">{{cite book |author=Vatsyayana |title=The Kama Sutra of Vatsyayana |publisher=Kama Shastra Society |location=London and Benares |year=1883 |language=en }}</ref> === اصل ڪتاب جو موضوع === ''ڪام سوترا'' قديم هندستاني ادب جو هڪ مشهور متن آهي، جنهن ۾ محبت، ازدواجي لاڳاپن، انساني خواهشن، سماجي زندگيءَ ۽ جنسي روين بابت بحث موجود آهي. اصل ڪتاب کي صرف جنسي عملن جي هدايتن جو مجموعو سمجهڻ نامڪمل آهي، ڇاڪاڻ ته ان ۾ ان دور جي سماجي ۽ ثقافتي زندگيءَ بابت پڻ مواد شامل آهي. === ترجمي ۾ برٽن جو اصل ڪردار === 1883ع واري انگريزي اشاعت کي عام طور برٽن جي نالي سان مشهور ڪيو ويندو آهي، پر جديد تحقيق موجب برٽن ان جو اڪيلو يا سڌو سنسڪرت مان ترجمو ڪندڙ نه هو. ترجمي جي تياريءَ ۾ هندستاني عالمن ۽ مترجمن، خاص طور [[ڀڳوان لال اندراجي]]، شيوارام پرشورام ڀيڙي ۽ ٻين ساٿين جو ڪردار هو. آربٿناٽ پڻ منصوبي سان لاڳاپيل هو، جڏهن ته برٽن متن جي تدوين، اشاعت ۽ انگريزي پڙهندڙن لاءِ پيشڪش ۾ حصو ورتو.<ref name="DonigerKakar2002">{{cite book |author1=Vatsyayana |translator-last1=Doniger |translator-first1=Wendy |translator-last2=Kakar |translator-first2=Sudhir |title=Kamasutra |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |year=2002 |language=en |isbn=978-0-19-283982-4 }}</ref> انهيءَ ڪري انسائيڪلوپيڊيا ۾ هن ڪتاب کي «برٽن سان لاڳاپيل انگريزي ترجمو» چوڻ وڌيڪ درست آهي. === اشاعت جي اهميت === 1883ع واري اشاعت انگريزي پڙهندڙن ۾ ڪام سوترا جي شهرت وڌائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. تنهن هوندي به ترجمي جي زبان، تشريح ۽ اصل سنسڪرت متن سان مطابقت بابت جديد محققن مختلف سوال اٿاريا آهن. اصل متن جي جديد مطالعي لاءِ سنسڪرت مان تيار ڪيل جديد علمي ترجما پڻ استعمال ڪيا وڃن ٿا. == الف ليليٰ جا ترجما (1885ع–1888ع) == [[فائل:Arabian Nights Entertainments illustration.jpg|thumb|''الف ليليٰ'' جي ڪهاڻين سان لاڳاپيل هڪ تاريخي تصوير.]] برٽن جي مشهور ادبي ڪمن مان هڪ عربي قصن جي مجموعي [[الف ليليٰ]] جو انگريزي ترجمو آهي. هن اهو ترجمو ''The Book of the Thousand Nights and a Night'' جي عنوان سان شايع ڪيو.<ref name="BurtonNights1885">{{cite book |translator-last=Burton |translator-first=Richard F. |title=The Book of the Thousand Nights and a Night |volume=1–10 |publisher=Kama Shastra Society |year=1885 |language=en }}</ref> === ڏهن جلدن واري اشاعت === 1885ع ۾ برٽن جو ''الف ليليٰ'' وارو بنيادي ترجمو ڏهن جلدن ۾ شايع ٿيو. ان کان پوءِ 1886ع کان 1888ع تائين ڇهن اضافي جلدن ۾ وڌيڪ قصا ۽ مواد شايع ڪيو ويو.<ref name="BurtonSupplementalNights">{{cite book |translator-last=Burton |translator-first=Richard F. |title=Supplemental Nights to the Book of the Thousand Nights and a Night |volume=1–6 |year=1886–1888 |language=en }}</ref> انهيءَ ريت برٽن جي هن اشاعتي منصوبي جا مجموعي طور سورهن جلد ٿيا. === عربي قصن جي ادبي روايت === ''الف ليليٰ'' عربي، فارسي، هندستاني ۽ ٻين علائقائي قصه گوئيءَ جي روايتن سان لاڳاپيل ڪهاڻين جو مجموعو آهي. ان ۾ [[شهريار]]، [[شهرزاد]] ۽ ٻين ڪردارن ذريعي محبت، سياست، اخلاق، حڪمت، سفر، جادو ۽ انساني زندگيءَ بابت قصا بيان ٿين ٿا. ڪهاڻين جا مختلف عربي نسخا ۽ تاريخي روايتون موجود آهن؛ تنهنڪري ''الف ليليٰ'' کي ڪنهن هڪ دور يا هڪ مصنف جي مڪمل تصنيف قرار ڏيڻ درست نه آهي. === برٽن جو ترجمي وارو انداز === برٽن پنهنجي ترجمي ۾ قديم ۽ غيرمعمولي انگريزي لفظن، عربي اصطلاحن ۽ تفصيلي حاشين کي استعمال ڪيو. هن ڪجهه اهڙن حصن کي پڻ برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي، جيڪي ٻين وڪٽورين انگريزي ترجمن ۾ نرم يا حذف ڪيا ويندا هئا.<ref name="Kennedy2005"/> انهيءَ ڪري سندس ترجمو ادبي شهرت سان گڏ تڪرار جو موضوع پڻ بڻيو. === ايڊورڊ وليم لين ۽ جان پين سان ڀيٽ === برٽن کان اڳ [[ايڊورڊ وليم لين]] ''الف ليليٰ'' جو انگريزي ترجمو تيار ڪيو هو. برٽن جي دور ۾ [[جان پين]] پڻ هن مجموعي جو انگريزي ترجمو شايع ڪيو. برٽن جي ترجمي ۽ جان پين جي ڪم جي وچ ۾ متن جي چونڊ، زبان ۽ اڳوڻن ترجمن مان فائدي وٺڻ بابت علمي بحث موجود آهي.<ref name="Kennedy2005"/> برٽن جي ترجمي کي ٻين سڀني نسخن کان وڌيڪ صحيح قرار ڏيڻ مناسب نه آهي، ڇاڪاڻ ته مختلف ترجمن جا متن، مقصد ۽ ادبي طريقا هڪجهڙا نه آهن. === حاشيا ۽ ثقافتي تبصرا === برٽن جي ''الف ليليٰ'' واري ترجمي ۾ ڊگها حاشيا ۽ تشريحي نوٽس شامل آهن. انهن ۾ تاريخ، جاگرافي، مذهبي روايتن، جنسيات، ٻولين ۽ سماجي رسمن بابت سندس رايا ملن ٿا. اهي حاشيا برٽن جي مطالعي ۽ سوچ بابت اهم مواد فراهم ڪن ٿا، پر انهن ۾ ڪجهه اهڙا نظريا پڻ موجود آهن، جيڪي جديد علمي معيارن موجب غيرثابت ٿيل يا تعصب تي ٻڌل سمجهيا وڃن ٿا. == سوٽاڊڪ زون جو نظريو == برٽن ''الف ليليٰ'' جي ترجمي سان لاڳاپيل هڪ مضمون ۾ ''Sotadic Zone'' يا '''سوٽاڊڪ خطي''' جو نظريو پيش ڪيو. هن نظريي موجب دنيا جي ڪجهه جاگرافيائي علائقن ۾ هم جنس جنسي روين جي موجودگيءَ کي آبهوا ۽ جاگرافيءَ سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي وئي.<ref name="BurtonNights1885"/> === نظريي جو تاريخي پسمنظر === برٽن جو هي نظريو اڻويهين صديءَ جي يورپي جنسيات ۽ انسانيات جي ابتدائي بحثن سان لاڳاپيل هو. هن مختلف ملڪن بابت پنهنجي سفرن ۽ پڙهيل مواد مان عام نتيجا اخذ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. بهرحال، جديد انسانيات، نفسيات ۽ جنسيات جي تحقيق ۾ هن جاگرافيائي نظريي کي سائنسي طور ثابت ٿيل وضاحت تسليم نٿو ڪيو وڃي. === جديد علمي جائزو === برٽن جي سوٽاڊڪ خطي واري تصور کي سندس دور جي سماجي ۽ علمي تاريخ جي حصي طور پڙهڻ گهرجي. ان کي انساني جنسي رجحانن جي جديد سائنسي وضاحت يا ڪنهن مخصوص قوم يا علائقي بابت ثابت ٿيل حقيقت طور پيش ڪرڻ درست نه آهي. == عطر وارو باغ (1886ع) == 1886ع ۾ برٽن ''The Perfumed Garden of the Cheikh Nefzaoui'' نالي ڪتاب جو انگريزي ترجمو شايع ڪيو. هن ڪتاب جو سنڌي عنوان '''شيخ نفزاويءَ جو عطر وارو باغ''' ڪري سگهجي ٿو.<ref name="BurtonPerfumedGarden1886">{{cite book |author=Nefzaoui |translator-last=Burton |translator-first=Richard F. |title=The Perfumed Garden of the Cheikh Nefzaoui |year=1886 |language=en }}</ref> هي ڪتاب اتر آفريڪا جي عربي ادبي روايت سان لاڳاپيل آهي ۽ محبت، ازدواجي زندگي ۽ جنسيات بابت مواد تي مشتمل آهي. === اصل تصنيف === ''عطر وارو باغ'' عربي ادب جي هڪ تاريخي تصنيف آهي، جيڪا عام طور محمد بن محمد النفزاوي سان منسوب ڪئي وڃي ٿي. ڪتاب جي تصنيف ۽ نسخن جي تاريخ بابت مختلف علمي رايا موجود آهن. برٽن جو انگريزي نسخو عربي متن جي هڪ سڌي ۽ مڪمل جديد تنقيدي اشاعت نه هو؛ سندس ڪم ۾ اڳوڻن يورپي ترجمن ۽ دستياب متنن جو اثر موجود هو.<ref name="Kennedy2005"/> === وسيع نسخي تي ڪم === برٽن پنهنجي زندگيءَ جي آخري سالن ۾ هن ڪتاب جي هڪ وڌيڪ وسيع انگريزي نسخي تي ڪم ڪري رهيو هو. سوانحي احوالن موجب، هن نسخي ۾ اضافي مواد ۽ وڌيڪ تفصيلي تشريحون شامل ڪرڻ جو ارادو هو.<ref name="Lovell1998"/> برٽن جي وفات کان پوءِ سندس گهرواري ازابيل سندس ڪجهه غيرشايع ٿيل مسودا تباهه ڪيا. انهن ۾ ''عطر وارو باغ'' جي وسيع نسخي سان لاڳاپيل مواد پڻ شامل هجڻ جو ذڪر ملي ٿو. === مسودن جي تباهيءَ بابت اختلاف === ازابيل برٽن جي بيانن موجب، هن ڪجهه مسودا مذهبي ۽ اخلاقي سببن جي ڪري تباهه ڪيا. سوانح نگارن ۾ ان ڳالهه بابت اختلاف آهي ته ڪهڙا مسودا تباهه ٿيا، انهن جي اصل مواد جي نوعيت ڪهڙي هئي ۽ ان نقصان جو اندازو ڪيترو ٿي سگهي ٿو.<ref name="Lovell1998"/><ref name="Rice1990"/> انهيءَ ڪري ڪنهن غيرموجود مسودي جي مڪمل مواد بابت يقيني دعويٰ ڪرڻ مناسب نه آهي. == تلوار جو ڪتاب (1884ع) == 1884ع ۾ برٽن ''The Book of the Sword'' نالي ڪتاب شايع ڪيو. ان جو سنڌي عنوان '''تلوار جو ڪتاب''' آهي.<ref name="BurtonSword1884">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=The Book of the Sword |publisher=Chatto and Windus |location=London |year=1884 |language=en }}</ref> هي ڪتاب تلوار جي تاريخ، هٿيارن جي ارتقا، مختلف قومن جي جنگي روايتن ۽ ڌاتوءَ مان هٿيار ٺاهڻ جي تاريخ بابت آهي. === هٿيارن جي تاريخ === برٽن مختلف تهذيبن ۾ تلوارن جي استعمال، بناوت ۽ تاريخي اهميت بابت مواد گڏ ڪيو. هن تلوار کي صرف جنگي هٿيار نه، پر سماجي، ثقافتي ۽ تاريخي شئي طور پڻ ڏٺو. ڪتاب ۾ قديم هٿيارن، ڌاتوءَ جي ڪم ۽ مختلف علائقن جي جنگي روايتن بابت بحث موجود آهي. === اڻپورو منصوبو === برٽن جو ارادو تلوار ۽ هٿيارن جي تاريخ بابت وڌيڪ وسيع ڪم ڪرڻ جو هو. ''The Book of the Sword'' ان منصوبي جو پهريون جلد هو، پر رٿيل وڌيڪ جلد سندس زندگيءَ ۾ مڪمل نه ٿيا.<ref name="Wright1906"/> == برٽن جي ترجمن بابت علمي بحث == رچرڊ فرانسس برٽن جي ادبي ڪم کي اڻويهين صديءَ جي ترجمي ۽ مشرقيات جي تاريخ ۾ اهم جاءِ حاصل آهي. هن ڪيترن اهڙن متنن کي انگريزي پڙهندڙن تائين پهچايو، جيڪي ان وقت محدود حلقن ۾ مشهور هئا. تنهن هوندي به سندس ترجمن بابت ڪيترائي علمي سوال موجود آهن. === اصل ٻولين مان ترجمي جو سوال === برٽن ڪيترين ٻولين جي ڄاڻ رکندو هو، پر سندس نالي سان شايع ٿيل هر ڪتاب لازمي طور اصل ٻوليءَ مان سندس اڪيلي سر ڪيل ترجمو نه هو. ڪجهه تصنيفن ۾ هن اڳوڻن ترجمن، مقامي عالمن جي مدد، گڏيل مسودن يا ٻين موجود نسخن کي استعمال ڪيو. خاص طور ''ڪام سوترا'' جي 1883ع واري اشاعت ۾ هندستاني عالمن ۽ آربٿناٽ جي ڪردار کي نظرانداز ڪرڻ تاريخي طور غلط ٿيندو.<ref name="DonigerKakar2002"/> === ترجمي ۾ اضافا ۽ تبديليون === برٽن جي ترجمن ۾ حاشيا، تشريحون، ذاتي تبصرا ۽ غيرمعمولي انگريزي اصطلاح گهڻي تعداد ۾ موجود آهن. انهن مان ڪجهه سندس ڪتابن کي تاريخي ۽ ثقافتي معلومات سان مالا مال ڪن ٿا، جڏهن ته ٻيا اصل متن جي مفهوم ۽ ادبي انداز بابت اختلاف پيدا ڪن ٿا. انهيءَ ڪري جديد تحقيق ۾ سندس ترجمن کي اصل متنن ۽ ٻين ترجمن سان ڀيٽي پڙهيو وڃي ٿو. === مشرقيات ۽ نوآبادياتي پسمنظر === برٽن جي ادبي ۽ ثقافتي تحقيق برطانوي سامراجي دور ۾ ٿي. هن ڪيترن غيريورپي سماجن بابت معلومات گڏ ڪئي، پر سندس لکڻين ۾ ڪڏهن ڪڏهن يورپي برتريءَ جا مفروضا، نسلي درجابنديون ۽ ثقافتي عام نتيجا پڻ ملن ٿا.<ref name="Ghose2006"/><ref name="Kennedy2005"/> تنهنڪري سندس ڪم جي اهميت کي تسليم ڪرڻ سان گڏ ان جي تاريخي ۽ نظرياتي حدن جو تنقيدي جائزو وٺڻ پڻ ضروري آهي. == ادبي تصنيفن ۽ ترجمن جي تاريخوار فهرست == {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border:1px solid #9ab3c8;" ! style="background:#174a73;color:white;" | سال ! style="background:#174a73;color:white;" | اصل عنوان ! style="background:#174a73;color:white;" | سنڌي عنوان ! style="background:#174a73;color:white;" | نوعيت |- | style="background:#eaf3fb;" | 1870ع | ''Vikram and the Vampire'' | '''وڪرم ۽ ويمپائر''' | هندستاني لوڪ ڪهاڻين جي انگريزي ترتيب |- | style="background:#edf6eb;" | 1880ع | ''The Kasidah of Haji Abdu El-Yezdi'' | '''حاجي عبدو اليزدي جو قصيدو''' | برٽن جو فلسفياڻو نظم |- | style="background:#fff2e4;" | 1880ع | ''The Lusiads'' | '''لوزيئڊس''' | ڪاموئش جي پرتگالي رزميه نظم جو ترجمو |- | style="background:#f3eafa;" | 1883ع | ''The Kama Sutra of Vatsyayana'' | '''واتسياين جو ڪام سوترا''' | گڏيل علمي ڪم سان تيار ڪيل انگريزي ترجمو |- | style="background:#eaf3fb;" | 1884ع | ''The Book of the Sword'' | '''تلوار جو ڪتاب''' | هٿيارن جي تاريخ بابت تحقيق |- | style="background:#edf6eb;" | 1885ع | ''The Book of the Thousand Nights and a Night'' | '''الف ليليٰ''' | عربي قصن جو انگريزي ترجمو، ڏهه جلد |- | style="background:#fff2e4;" | 1886ع | ''The Perfumed Garden of the Cheikh Nefzaoui'' | '''شيخ نفزاويءَ جو عطر وارو باغ''' | عربي جنسياتي ادب سان لاڳاپيل ترجمو |- | style="background:#f3eafa;" | 1886ع–1888ع | ''Supplemental Nights to the Book of the Thousand Nights and a Night'' | '''الف ليليٰ جا اضافي قصا''' | ڇهه اضافي جلد |} == برٽن جي ادبي ورثي جي اهميت == رچرڊ فرانسس برٽن جو ادبي ورثو سفرنامن، تاريخي تحقيق، ترجمن، شاعريءَ ۽ ثقافتي مطالعي تي مشتمل آهي. هن عربي، فارسي، هندستاني ۽ ٻين ادبي روايتن کي انگريزي پڙهندڙن تائين پهچائڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو. سندس ڪتابن ۾ وڏي مقدار ۾ تاريخي، لساني ۽ سماجي معلومات محفوظ ٿيل آهي، جيڪا اڻويهين صديءَ جي علمي تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم آهي. ان سان گڏ سندس ڪم ۾ غيريورپي ثقافتن بابت ذاتي تشريحون، نوآبادياتي دور جا تعصب ۽ ڪجهه غيرثابت ٿيل نظريا پڻ موجود آهن. انهيءَ ڪري برٽن جي ادبي خدمتن جو جائزو سندس تصنيفن جي اهميت ۽ انهن جي علمي حدن، ٻنهي کي نظر ۾ رکي ڪرڻ گهرجي. == وفات ۽ آخري ڏينهن == [[فائل:Richard Francis Burton by Rischgitz, 1864.jpg|thumb|upright|سر رچرڊ فرانسس برٽن، جيڪو 20 آڪٽوبر 1890ع تي ٽريسٽي ۾ وفات ڪري ويو.]] سر رچرڊ فرانسس برٽن 20 آڪٽوبر 1890ع تي [[ٽريسٽي]] ۾ وفات ڪئي. ان وقت سندس عمر 69 سال هئي. سندس وفات جو عام طور بيان ڪيل سبب دل جو دورو هو. زندگيءَ جي آخري سالن ۾ هو مختلف بيمارين ۽ ڪمزور ٿيندڙ صحت سبب تڪليف ۾ رهيو، پر ادبي ۽ تحقيقي سرگرميون جاري رکيائين.<ref name="DNB"/><ref name="Lovell1998"/> برٽن جي آخري ڏينهن ۾ سندس گهرواري [[ازابيل برٽن]] سندس سنڀال ڪندي رهي. برٽن جي وفات وقت رومن ڪيٿولڪ پادريءَ جي موجودگي ۽ آخري مذهبي رسمن جي ادائيگيءَ بابت مختلف سوانحي بيان موجود آهن. ازابيل جي بيانن ۽ برٽن جي ٻين ساٿين جي راءِ ۾ اختلاف سبب اهو واقعو سندس مذهبي سڃاڻپ بابت بحث جو حصو بڻيو.<ref name="Rice1990"/> === آخري مذهبي رسمون === ازابيل برٽن رومن ڪيٿولڪ عقيدي جي پيروڪار هئي. برٽن جي وفات وقت هن پادريءَ کي گهرايو ته جيئن آخري مذهبي رسمون ادا ڪري سگهي. ڪجهه سوانحي احوالن موجب، برٽن جي وفات ۽ انهن رسمن جي ادائيگيءَ جي صحيح ترتيب بابت اختلاف آهي. تنهنڪري هن واقعي کي برٽن جي زندگيءَ ۾ رومن ڪيٿولڪ مذهب قبول ڪرڻ جو حتمي ثبوت قرار ڏيڻ مناسب نه آهي.<ref name="Lovell1998"/> برٽن جي مذهبي خيالن بابت سندس پنهنجين لکڻين ۽ ٻين همعصر بيانن ۾ پڻ مختلف اظهار ملن ٿا. == تدفين ۽ مقبرو == [[فائل:Richard Burton's tomb, Mortlake.jpg|thumb|برٽن جي مقبري جي تصوير؛ اصل فائيل نالو وڪيميڊيا ڪامنز تي جانچڻ گهرجي.]] برٽن جو لاش ٽريسٽي مان انگلينڊ آندو ويو. کيس 15 جون 1891ع تي ڏکڻ اولهه [[لنڊن]] جي [[مورٽليڪ]] واري علائقي ۾ سينٽ ميري مئگڊلين رومن ڪيٿولڪ چرچ جي قبرستان ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="DNB"/> سندس مقبرو هڪ عرب بدوي خيمي جي شڪل ۾ تعمير ڪيو ويو. مقبري جي ڊزائن ۽ تعمير ۾ ازابيل برٽن جو اهم ڪردار هو.<ref name="BurtonTomb">{{cite web |title=The Burton Tomb |url=https://burtoniana.org/tomb/ |website=Burtoniana |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> === بدوي خيمي جي شڪل وارو مقبرو === برٽن جي مقبري جي خاص ڳالهه ان جي بناوت آهي. اهو پٿر ۽ سنگ مرمر مان ٺهيل آهي، پر ظاهري شڪل ۾ عرب بدوين جي خيمي سان مشابهت رکي ٿو. مقبري جي هن بناوت کي برٽن جي عربستان ۽ اسلامي دنيا جي سفرن سان لاڳاپيل يادگار طور سمجهيو ويندو آهي. مقبري جي پوئين حصي ۾ هڪ دري آهي، جنهن مان اندر رکيل تابوت ڏسي سگهجن ٿا.<ref name="BurtonTomb"/> === ازابيل برٽن جي تدفين === ازابيل برٽن 1896ع ۾ وفات ڪئي. کيس پڻ پنهنجي مڙس سان گڏ مورٽليڪ جي ساڳئي مقبري ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="RASBurton">{{cite web |title=Richard Francis Burton (1821–1890) |url=https://royalasiaticsociety.org/richard-francis-burton-1821-1890/ |website=Royal Asiatic Society |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> مقبرو ٻنهي جي زندگيءَ ۽ سندن گڏيل سفرن جي يادگار طور مشهور آهي. == ازابيل برٽن ۽ مسودن جي تباهي == برٽن جي وفات کان پوءِ ازابيل برٽن سندس ادبي ورثي جي حفاظت، ترتيب ۽ اشاعت ۾ مصروف ٿي وئي. تنهن هوندي به سندس هڪ عمل، يعني برٽن جي ڪجهه اڻڇپيل مسودن ۽ ڪاغذن کي ساڙڻ، تاريخي ۽ ادبي تڪرار جو سبب بڻيو.<ref name="Lovell1998"/> === عطر واري باغ جو اڻڇپيل نسخو === برٽن پنهنجي آخري سالن ۾ عربي ڪتاب ''The Perfumed Garden'' جي وڌيڪ وسيع انگريزي نسخي تي ڪم ڪري رهيو هو. ان منصوبي کي ''The Scented Garden'' جي عنوان سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو. برٽن جي وفات کان پوءِ ازابيل انهيءَ ڪم سان لاڳاپيل مسودو ساڙي ڇڏيو. سندس خيال ۾ اهڙي مواد جي اشاعت برٽن جي اخلاقي ۽ سماجي شهرت کي نقصان پهچائي سگهي ٿي.<ref name="DNB"/><ref name="Lovell1998"/> === مسودن جي نقصان بابت اختلاف === ازابيل جي عمل تي برٽن جي ڪجهه دوستن ۽ پوءِ جي سوانح نگارن سخت تنقيد ڪئي. سندن خيال ۾ مسودن جي تباهيءَ سبب ادبي ۽ علمي تاريخ جو اهم مواد ضايع ٿيو. ٻئي طرف ازابيل پنهنجي عمل کي مڙس جي شهرت جي حفاظت ۽ مذهبي ذميواريءَ سان ڳنڍيو. تباهه ٿيل مواد جي مڪمل فهرست موجود نه هجڻ سبب ان جي اصل علمي اهميت ۽ مواد بابت يقيني نتيجا ڪڍڻ ممڪن نه آهن.<ref name="Rice1990"/> === محفوظ ٿيل مسودا ۽ خط === ازابيل طرفان ڪجهه مواد ساڙڻ باوجود برٽن جا ڪيترائي خط، مسودا، نوٽس ۽ ڪتاب محفوظ رهيا. انهن مان هڪ اهم مجموعو آمريڪا جي رياست ڪيليفورنيا ۾ واقع [[هنٽنگٽن لائبريري]] وٽ موجود آهي.<ref name="HuntingtonBurton">{{cite web |title=Richard Francis Burton Library Manuscripts Collection |url=https://www.huntington.org/collections/lib-mssrbl |website=The Huntington |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> هن مجموعي ۾ برٽن جي خط و ڪتابت، ذاتي ڪاغذن، ڪتابن ۽ ٻين علمي مواد جا اهم حصا شامل آهن. == برٽن جا مذهبي خيال == رچرڊ فرانسس برٽن جي مذهبي سڃاڻپ ۽ عقيدن بابت سوانح نگارن ۾ اختلاف موجود آهن. هن پنهنجي زندگيءَ دوران اسلام، عيسائيت، هندومت، صوفي فڪر ۽ ٻين مذهبي روايتن جو مطالعو ڪيو. برٽن جي لکڻين مان ظاهر ٿئي ٿو ته هو مذهبي عقيدن ۽ رسمن کي تاريخي، لساني ۽ سماجي نقطه نظر سان پڻ سمجهڻ چاهيندو هو.<ref name="Kennedy2005"/> === اسلام سان لاڳاپو === برٽن عربي ٻولي، اسلامي تاريخ، حج ۽ مسلمان سماجن بابت تفصيلي تحقيق ڪئي. 1853ع ۾ هن مسلمان مسافر جي سڃاڻپ اختيار ڪري مڪي ۽ مديني جو سفر ڪيو ۽ حج جا مناسڪ ادا ڪيا. تنهن هوندي به سندس حج جي ادائيگيءَ مان اهو لازمي نتيجو نٿو نڪري ته هو باقي زندگيءَ لاءِ اسلام جو پيروڪار بڻجي ويو هو. سندس مذهبي عقيدن بابت مختلف وقتن تي ڏنل بيان هڪجهڙا نه آهن.<ref name="BurtonPilgrimage1855"/><ref name="Rice1990"/> === عيسائيت سان لاڳاپو === برٽن جو خانداني پسمنظر انگريزي عيسائي سماج سان لاڳاپيل هو. سندس گهرواري ازابيل رومن ڪيٿولڪ هئي، پر برٽن جي ذاتي مذهبي عقيدن کي ازابيل جي عقيدي سان هڪجهڙو سمجهڻ درست نه آهي. برٽن پنهنجي ڪجهه بيانن ۾ مذهبي شڪ، آزاد خيالي ۽ الحاد سان لاڳاپيل موقف پڻ اختيار ڪيا.<ref name="Kennedy2005"/> === صوفي فڪر ۽ مشرقي فلسفو === برٽن کي صوفي شاعري، فارسي ادب ۽ مشرقي فلسفي سان خاص دلچسپي هئي. سندس تصنيف ''The Kasidah of Haji Abdu El-Yezdi'' ۾ زندگي، موت، اخلاق ۽ مذهبي عقيدن بابت فلسفياڻا سوال اٿاريا ويا آهن. هي نظم برٽن جي ذاتي فڪري جستجوءَ جو اهم مثال آهي، پر ان کي ڪنهن هڪ مذهبي مذهب نامي جي صورت ۾ پڙهڻ مناسب نه آهي. == شخصيت ۽ علمي شهرت == برٽن پنهنجي دور جي مشهور سياحن، ٻولين جي ڄاڻ رکندڙن، ليکڪن ۽ مترجمن مان هو. سندس شهرت جو بنياد سنڌ ۽ هندستان ۾ ملازمت، مڪي ۽ مديني جو سفر، آفريڪا جي مهمن، مختلف ملڪن ۾ سفارتي خدمتن ۽ ادبي ترجمن تي هو.<ref name="DNB"/> سوانح نگارن سندس غيرمعمولي ٻولي سکڻ جي صلاحيت، جسماني همت، تجسس ۽ وسيع مطالعي جو ذڪر ڪيو آهي. تنهن هوندي به سندس شخصيت ۾ سخت مزاجي، تڪراري تبصرا ۽ ٻين محققن سان اختلاف پڻ موجود هئا. === ٻولين جي ڄاڻ === برٽن ڪيترين يورپي، ايشيائي ۽ آفريڪي ٻولين جو مطالعو ڪيو. سندس سوانحي احوالن ۾ ٻولين جو تعداد مختلف ڄاڻايو ويو آهي. ڪڏهن کيس ڪيترين ڏهاڪن ٻولين ۽ لهجن جو ڄاڻو چيو وڃي ٿو، پر انهن سڀني ۾ سندس مهارت هڪجهڙي يا آزاد نموني تصديق ٿيل نه آهي. انهيءَ ڪري «فلاڻين ٻولين تي مڪمل عبور» جهڙي دعويٰ ڪرڻ بدران اهو چوڻ وڌيڪ درست آهي ته برٽن ڪيترين ٻولين جو مطالعو ڪيو ۽ مختلف سطحن تي انهن کي استعمال ڪندو هو.<ref name="McLynn1990"/> === جسماني همت ۽ سفر === برٽن پنهنجي زندگيءَ ۾ ڏکين زميني ۽ سامونڊي سفرن ۾ حصو ورتو. بربرا واري حملي ۾ زخمي ٿيڻ، آفريڪا جي اندرين علائقن ۾ بيمارين کي منهن ڏيڻ ۽ ڊگهن سفرن جي باوجود تحقيق جاري رکڻ سندس زندگيءَ جا اهم واقعا آهن. انهن واقعن سندس همعصر شهرت کي وڌايو، پر سفرن جي ڪاميابيءَ ۾ مقامي رهنمائن، مترجمن ۽ ساٿين جو ڪردار پڻ بنيادي هو. == تاريخي تڪرار ۽ تنقيدي جائزو == برٽن جي زندگيءَ ۽ تصنيفن سان ڪيترائي تڪرار لاڳاپيل آهن. انهن ۾ برطانوي سامراجي نظام سان سندس لاڳاپا، مقامي ماڻهن بابت تعبيرون، جنسيات بابت تحقيق، مذهبي عقيدا، نسلي درجابنديون ۽ ڪجهه غيرتصديق ٿيل ذاتي قصا شامل آهن. جديد تاريخي مطالعي ۾ انهن موضوعن کي سندس علمي خدمتن کان الڳ ڪرڻ بدران ساڳئي تاريخي پسمنظر ۾ ڏٺو وڃي ٿو. === نوآبادياتي دور جي نسلي درجابندي === برٽن جي سنڌ، هندستان ۽ آفريڪا بابت تصنيفن ۾ اڻويهين صديءَ جي يورپي علمي اصطلاحن جو استعمال ملي ٿو. انهن ۾ ''race''، ''tribe'' ۽ ٻين سماجي درجابندين جا اهڙا تصور شامل آهن، جيڪي جديد انسانيات ۽ تاريخ جي معيارن سان هميشه مطابقت نٿا رکن. برٽن جي ڪجهه بيانن ۾ مقامي ماڻهن بابت عام نتيجا ۽ نسلي تعصب پڻ موجود آهن.<ref name="Ghose2006"/><ref name="Kennedy2005"/> انهيءَ ڪري سندس لکڻين کي تاريخي ماخذ طور استعمال ڪندي انهن جي نوآبادياتي پسمنظر کي واضح ڪرڻ ضروري آهي. === جنسيات بابت تحقيق === برٽن انساني جنسي روين، ازدواجي روايتن ۽ جنسيات سان لاڳاپيل ادبي متنن بابت وڏي دلچسپي رکندو هو. سندس ''الف ليليٰ'' جي ترجمي جا حاشيا، ''ڪام سوترا'' سان لاڳاپيل اشاعت ۽ ''عطر واري باغ'' جو ترجمو انهيءَ دلچسپيءَ جا مثال آهن. انهن ڪمن وڪٽورين برطانيا ۾ ادبي ۽ اخلاقي تڪرار پيدا ڪيا. جديد مطالعي ۾ انهن تصنيفن کي جنسيات جي تاريخ ۽ وڪٽورين دور جي ثقافتي روين جي مطالعي لاءِ استعمال ڪيو وڃي ٿو. === سوٽاڊڪ خطي جو غيرثابت ٿيل نظريو === برٽن پنهنجي هڪ مشهور مضمون ۾ دنيا جي ڪجهه علائقن جي آبهوا ۽ جاگرافيءَ کي هم جنس جنسي روين سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي. اهو تصور ''Sotadic Zone'' جي نالي سان مشهور ٿيو. هي نظريو جديد سائنسي تحقيق ۾ ثابت ٿيل وضاحت طور قبول نٿو ڪيو وڃي. ان کي برٽن جي دور جي جنسيات ۽ انسانيات جي تاريخي نظريي طور بيان ڪرڻ گهرجي، نه ته ڪنهن قوم يا علائقي بابت ثابت ٿيل حقيقت طور. === دمشق ۾ يهودين بابت سامي مخالف بيان === برٽن جي دمشق واري سفارتي دور ۽ ان کان پوءِ جي لکڻين ۾ يهودين بابت سخت تعصب ۽ سامي مخالف بيان موجود آهن. سندس وفات کان پوءِ 1898ع ۾ ''The Jew, the Gipsy and El-Islam'' نالي ڪتاب شايع ٿيو. هن ڪتاب ۾ شامل مواد بابت محقق اينڊريو ونسنٽ تفصيلي اڀياس ڪيو آهي. سندس تحقيق موجب، برٽن جي ڪجهه اڻڇپيل لکڻين ۾ يهودين خلاف انتهائي جارحاڻيون دعوائون موجود هيون.<ref name="Vincent1985">{{cite journal |last=Vincent |first=Andrew |title=The Jew, the Gipsy and El-Islam: An Examination of Richard Burton's Consulship in Damascus and His Premature Recall, 1868–1871 |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |volume=117 |issue=2 |pages=155–173 |year=1985 |doi=10.1017/S0035869X00138377 |language=en }}</ref> برٽن سان منسوب انهن بيانن ۾ يهودين خلاف رت جي ڪوڙي الزام واري تاريخي بدناميءَ جو ذڪر پڻ ملي ٿو. اهو الزام هڪ بي بنياد ۽ سامي مخالف سازشي روايت آهي؛ ان جي حق ۾ ڪو معتبر تاريخي ثبوت موجود نه آهي. برٽن جي اهڙين لکڻين کي سندس تعصب جي تاريخي شاهدي طور پڙهڻ گهرجي، نه ته انهن الزامن جي سچائيءَ جي شاهدي طور. === دمشق مان واپسيءَ بابت اختلاف === برٽن کي 1871ع ۾ دمشق جي قونصل واري عهدي تان هٽايو ويو. سندس برطرفيءَ جا سبب مقامي سياسي حالتن، سفارتي اختلافن، مذهبي ۽ سماجي تڪرارن ۽ سندس پنهنجي رويي سان لاڳاپيل هئا. اينڊريو ونسنٽ جي تحقيق ۾ برٽن جي دمشق واري مقرريءَ ۽ وقت کان اڳ واپسيءَ جو تنقيدي جائزو ورتو ويو آهي.<ref name="Vincent1985"/> انهيءَ واقعي کي ڪنهن هڪ مذهبي برادريءَ جي سازش جو نتيجو قرار ڏيڻ تاريخي لحاظ کان غيرمحتاط آهي. === هندستان ۾ مبينا ڳجهي تحقيق === برٽن جي هندستان ۽ سنڌ واري فوجي دور بابت ڪجهه سوانحي احوالن ۾ هڪ مبينا ڳجهي تحقيق جو ذڪر ملي ٿو، جيڪا ڪراچيءَ ۾ مردن جي جنسي سرگرمين سان لاڳاپيل هنڌن بابت هئي. ان واقعي جي تفصيلن، سرڪاري حڪمن ۽ برٽن جي سڌي شرڪت بابت دستاويزي ثبوت محدود ۽ اختلاف جوڳا آهن.<ref name="McLynn1990"/><ref name="Lovell1998"/> تنهنڪري هن قصي کي ثابت ٿيل سرڪاري مهم يا برٽن جي فوجي ملازمت ختم ٿيڻ جو يقيني سبب قرار ڏيڻ مناسب نه آهي. === حج واري سفر ۾ مبينا قتل === برٽن جي حج واري سفر بابت ڪجهه روايتن ۾ سندس سڃاڻپ ظاهر ٿيڻ جي خطري ۽ مبينا قتل جو ذڪر ڪيو ويو آهي. ان واقعي جي آزاد ۽ معتبر تاريخي تصديق موجود نه آهي. انهيءَ ڪري اهڙي دعويٰ کي برٽن جي زندگيءَ سان لاڳاپيل غيرتصديق ٿيل قصي طور ئي بيان ڪرڻ گهرجي. == برٽن بابت سوانحي تحقيق == برٽن جي وفات کان پوءِ سندس زندگيءَ بابت ڪيترائي سوانحي ڪتاب ۽ تحقيقي مقالا شايع ٿيا. انهن ۾ ڪجهه ڪتاب سندس همعصر ماڻهن جي لکڻين تي ٻڌل آهن، جڏهن ته جديد تحقيق ۾ سندس خط، مسودا، سفارتي رڪارڊ ۽ ٻين تاريخي ماخذن جو استعمال ڪيو ويو آهي. === ازابيل برٽن جي سوانح === 1893ع ۾ ازابيل برٽن پنهنجي مڙس جي زندگيءَ بابت ٻن جلدن ۾ ''The Life of Captain Sir Richard F. Burton'' شايع ڪيو.<ref name="IsabelInnerLife1893"/> هي ڪتاب برٽن جي گهريلو زندگيءَ، سفرن ۽ شخصيت بابت اهم معلومات فراهم ڪري ٿو. تنهن هوندي به ازابيل پنهنجي مڙس جي حمايت ۾ لکيو، تنهنڪري سندس سوانح کي مڪمل طور غيرجانبدار ماخذ نٿو سمجهي سگهجي. === ٿامس رائيٽ جي سوانح === 1906ع ۾ [[ٿامس رائيٽ]] برٽن بابت ''The Life of Sir Richard Burton'' شايع ڪيو.<ref name="Wright1906"/> هن ڪتاب ۾ برٽن جي سفرن، تصنيفن، شخصيت ۽ ازابيل جي بيانن بابت تفصيل موجود آهن. رائيٽ جو ڪم برٽن بابت شروعاتي تفصيلي سوانحي تحقيقن مان هڪ آهي. === جديد سوانح نگار === ويهين ۽ ايڪويهين صديءَ ۾ برٽن بابت ڪيترن محققن نئين سر تحقيق ڪئي. انهن ۾ ايف. ايم. بروڊي، بائرن فارويل، ايڊورڊ رائس، فرينڪ ميڪلن، ميري ايس. لوويل، ڊين ڪينيڊي ۽ ٻين جا ڪتاب شامل آهن. انهن محققن برٽن جي زندگيءَ جي مختلف پهلوئن، سندس سفرن، مذهبي خيالن، جنسيات بابت تحقيق، نوآبادياتي پسمنظر ۽ ادبي ورثي جو جائزو ورتو. == علمي ادارن ۾ محفوظ ورثو == برٽن جا ڪتاب، خط، مسودا، نقشا ۽ ٻيا تاريخي ڪاغذ مختلف علمي ادارن ۽ مجموعن ۾ محفوظ آهن. === هنٽنگٽن لائبريري === [[هنٽنگٽن لائبريري]]، سين مارينو، ڪيليفورنيا، برٽن جي محفوظ ٿيل مسودن ۽ ذاتي لائبريريءَ جو هڪ اهم مجموعو رکي ٿي. ان مجموعي ۾ برٽن جي خط و ڪتابت، مسودن ۽ ڪتابن سان گڏ ٻين محققن ۽ ناشرن سان سندس لاڳاپن بابت مواد شامل آهي.<ref name="HuntingtonBurton"/> === رائل ايشياٽڪ سوسائٽي === [[رائل ايشياٽڪ سوسائٽي]] وٽ پڻ برٽن سان لاڳاپيل ڪتاب ۽ تاريخي مواد موجود آهي. سوسائٽيءَ جي مجموعي ۾ برٽن جي لکڻين ۽ سندس علمي لاڳاپن بابت دستاويز شامل آهن.<ref name="RASBurton"/> === اورلينز هائوس گيلري === [[ٽوئڪنهم]] ۾ واقع [[اورلينز هائوس گيلري]] سان پڻ برٽن جي ذاتي شين، تصويرن ۽ يادگارن جو هڪ مجموعو لاڳاپيل آهي. اهي مجموعا برٽن جي زندگيءَ ۽ سفرن بابت تحقيق لاءِ اهم آهن. == ادب ۾ رچرڊ فرانسس برٽن == رچرڊ فرانسس برٽن جي غيرمعمولي زندگيءَ سبب کيس ڪيترن ناولن، ڪهاڻين ۽ ٻين ادبي تصنيفن ۾ ڪردار طور پيش ڪيو ويو آهي. انهن ادبي تصويرن ۾ سندس حقيقي تاريخي زندگيءَ سان گڏ تخيلاتي عنصر پڻ شامل هوندا آهن. === بورخيس جي ڪهاڻي «الف» === ارجنٽائن جي مشهور ليکڪ [[خورخي لوئس بورخيس]] جي ڪهاڻي ''The Aleph'' (الف) ۾ برٽن جي نالي ۽ مشرقي ادب بابت سندس علم سان لاڳاپيل حوالو ملي ٿو. بورخيس پنهنجي ادبي تخليقن ۾ تاريخي ڪتابن، فرضي حوالن ۽ علمي شخصيتن کي گڏ ڪرڻ لاءِ مشهور هو. === ريورورلڊ ناولن جو سلسلو === آمريڪي سائنس فڪشن ليکڪ [[فلپ خوسيه فارمر]] جي ''Riverworld'' (درياهي دنيا) ناولن ۾ رچرڊ فرانسس برٽن هڪ اهم ڪردار آهي. هن تخيلاتي دنيا ۾ مختلف تاريخي دورن جا ماڻهو هڪ غيرمعمولي درياهي جهان ۾ ٻيهر جيئرا ٿين ٿا. برٽن کي اتي هڪ تجسس رکندڙ، مهم جو ۽ علم جي ڳولا ڪندڙ شخصيت طور پيش ڪيو ويو آهي. === برٽن ۽ اسپيڪ === وليم هيريسن جو تاريخي ناول ''Burton and Speke'' برٽن ۽ جان هيننگ اسپيڪ جي آفريڪي مهمن ۽ سندن اختلافن تي ٻڌل آهي. هن ناول کي پوءِ فلم ''Mountains of the Moon'' جي ڪهاڻيءَ لاءِ بنياد بڻايو ويو. === دنيا جو گڏ ڪندڙ === جرمن ٻوليءَ جي ليکڪ [[اليا ٽرويانوف]] جو ناول ''Der Weltensammler''، جنهن جو انگريزي عنوان ''The Collector of Worlds'' آهي، برٽن جي سفرن ۽ مختلف ثقافتن سان سندس لاڳاپن کي ادبي انداز ۾ پيش ڪري ٿو. هن ناول ۾ هندستان، عربستان ۽ آفريڪا سان لاڳاپيل برٽن جي زندگيءَ جا پهلو نمايان آهن. === دي رومانٽڪ === انگريز ناول نگار [[وليم بوئڊ]] جي 2022ع واري ناول ''The Romantic'' ۾ پڻ برٽن ۽ اسپيڪ تاريخي ڪردارن طور ظاهر ٿين ٿا. == فلمن ۽ ٽيليويزن ۾ برٽن == برٽن جي زندگيءَ، خاص طور آفريڪا جي مهمن ۽ اسپيڪ سان اختلافن، ڪيترن فلمن ۽ ٽيليويزن پروگرامن کي متاثر ڪيو آهي. {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#194d72;color:white;" | سال ! style="background:#194d72;color:white;" | عنوان ! style="background:#194d72;color:white;" | نوعيت ! style="background:#194d72;color:white;" | برٽن سان لاڳاپو |- | style="background:#eaf3fb;" | 1971ع | ''The Search for the Nile'' | بي بي سي ٽيليويزن سلسلو | نيل درياهه جي سرچشمي جي ڳولا؛ ڪينيٿ هيگ برٽن جو ڪردار ادا ڪيو |- | style="background:#edf6eb;" | 1990ع | ''Mountains of the Moon'' | تاريخي سوانحي فلم | برٽن ۽ اسپيڪ جون آفريڪي مهمون؛ پيٽرڪ برگن برٽن جو ڪردار ادا ڪيو |- | style="background:#fff2e4;" | 1993ع | ''Zero Patience'' | موسيقيءَ تي ٻڌل تخيلاتي فلم | برٽن جي تاريخي شخصيت جو فرضي ۽ طنزيه استعمال |- | style="background:#f3eafa;" | 2008ع | ''The Victorian Sex Explorer'' | دستاويزي پروگرام | برٽن جي سفرن ۽ جنسيات بابت تحقيق جو جائزو |} === مائونٽنز آف دي مون (1990ع) === 1990ع ۾ هدايتڪار [[باب رافيلسن]] جي فلم ''Mountains of the Moon'' (چنڊ جا جبل) رليز ٿي. فلم ۾ [[پيٽرڪ برگن]] رچرڊ فرانسس برٽن ۽ [[آئين گلين]] جان هيننگ اسپيڪ جو ڪردار ادا ڪيو. ڪهاڻيءَ جو بنياد ٻنهي مهم جوئن جي آفريڪي سفرن، نيل درياهه جي سرچشمي بابت تحقيق ۽ سندن ذاتي اختلافن تي آهي.<ref name="MountainsFilm">{{cite web |title=Mountains of the Moon |url=https://www.imdb.com/title/tt0100196/ |website=IMDb |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> فلم تاريخي واقعن مان متاثر آهي، پر ان کي مڪمل دستاويزي تاريخ بدران ڊرامائي تخليق طور سمجهڻ گهرجي. == تاريخي اهميت ۽ ورثو == رچرڊ فرانسس برٽن جي زندگي اڻويهين صديءَ جي عالمي سفرن، برطانوي سامراجي توسيع، لساني تحقيق ۽ ادبي ترجمن جي تاريخ سان ڳنڍيل آهي. هن سنڌ، هندستان، عربستان، آفريڪا، آمريڪا، برازيل ۽ ٻين علائقن بابت ڪتاب لکيا. سندس اهم خدمتن ۾ سنڌ بابت شروعاتي سماجي ۽ لساني تحقيق، مڪي ۽ مديني جو سفر، هرر ۽ آفريڪا جي وڏين ڍنڍن بابت مهمون ۽ عربي ۽ هندستاني ادب جي انگريزي اشاعت شامل آهن. تنهن هوندي به برٽن جي تاريخي حيثيت صرف سندس ڪاميابين تائين محدود نه آهي. سندس تصنيفن ۾ نوآبادياتي سوچ، نسلي تعصب، مذهبي اختلاف ۽ غيرثابت ٿيل سماجي نظريا پڻ موجود آهن. جديد تحقيق ۾ سندس ڪم کي تاريخي اهميت ۽ تنقيدي احتياط، ٻنهي سان پڙهيو وڃي ٿو. === سنڌ جي تاريخ لاءِ اهميت === سنڌ جي تاريخ جي حوالي سان برٽن جي اهميت خاص طور سندس 1847ع ۽ 1848ع وارين رپورٽن، 1849ع جي لساني مقالن، 1851ع جي ڪتابن، 1852ع جي بازداري بابت تصنيف ۽ 1877ع جي ''Sind Revisited'' ۾ آهي. اهي تصنيفون سنڌ جي ٻولين، سماجي روايتن، مذهبي زندگي، شهرن، آمدرفت ۽ برطانوي دور جي تبديلين بابت همعصر معلومات فراهم ڪن ٿيون. سندس لکڻين ۾ موجود تعصب ۽ نوآبادياتي تشريحن باوجود اهي سنڌ جي اڻويهين صديءَ واري تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم ابتدائي ماخذ آهن. == چونڊ سوانحي ۽ تحقيقي ڪتاب == * Brodie, Fawn M. (1967). ''The Devil Drives: A Life of Sir Richard Burton''. New York: W. W. Norton. * Farwell, Byron (1963). ''Burton: A Biography of Sir Richard Francis Burton''. London: Longmans. * Kennedy, Dane (2005). ''The Highly Civilized Man: Richard Burton and the Victorian World''. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press. * Lovell, Mary S. (1998). ''A Rage to Live: A Biography of Richard and Isabel Burton''. London: Little, Brown. * McLynn, Frank (1990). ''Burton: Snow upon the Desert''. London: John Murray. * Rice, Edward (1990). ''Captain Sir Richard Francis Burton: The Secret Agent Who Made the Pilgrimage to Mecca, Discovered the Kama Sutra, and Brought the Arabian Nights to the West''. New York: Charles Scribner's Sons. * Wright, Thomas (1906). ''The Life of Sir Richard Burton''. London: Everett & Co. * Jeal, Tim (2011). ''Explorers of the Nile: The Triumph and Tragedy of a Great Victorian Adventure''. New Haven: Yale University Press. * Vincent, Andrew (1985). “The Jew, the Gipsy and El-Islam: An Examination of Richard Burton's Consulship in Damascus and His Premature Recall, 1868–1871”. ''Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland''. 117 (2): 155–173. == وڌيڪ پڙهڻ لاءِ == * {{cite book |last=Burton |first=Isabel |title=The Life of Captain Sir Richard F. Burton |volume=1–2 |publisher=Chapman and Hall |location=London |year=1893 |language=en }} * {{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus |publisher=W. H. Allen & Co. |location=London |year=1851 |language=en |url=https://archive.org/details/sindhadnracestha00rich }} * {{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Sind Revisited |volume=1–2 |publisher=Richard Bentley and Son |location=London |year=1877 |language=en }} * {{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://burtoniana.org/ Burtoniana] — برٽن جي ڪتابن، سوانحن ۽ تاريخي دستاويزن جو مجموعو * [https://www.huntington.org/collections/lib-mssrbl هنٽنگٽن لائبريريءَ ۾ برٽن جا مسودا] * [https://royalasiaticsociety.org/richard-francis-burton-1821-1890/ رائل ايشياٽڪ سوسائٽيءَ ۾ برٽن بابت معلومات] * [https://www.gutenberg.org/ebooks/author/898 پروجيڪٽ گٽنبرگ تي برٽن جا ڪتاب] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Richard_Francis_Burton وڪيميڊيا ڪامنز تي رچرڊ فرانسس برٽن جون تصويرون] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:1821ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:1890ع ۾ وفات ڪيل]] [[زمرو:برطانوي سياح]] [[زمرو:برطانوي ليکڪ]] [[زمرو:برطانوي مترجم]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:سنڌ جا سفرناما]] [[زمرو:مشرقيات جا ماهر]] [[زمرو:آفريڪا جا محقق]] arnp4kfhq5bmewg1bkef93hv2jr9v99 422556 422555 2026-10-18T00:15:28Z Intisar Ali 8681 422556 wikitext text/x-wiki {{Short description|برطانوي سياح، فوجي آفيسر، محقق، لسانيات جو ماهر، مترجم ۽ سفارتڪار (1821ع–1890ع)}} {{Infobox officeholder | honorific_prefix = سر | name = رچرڊ فرانسس برٽن | native_name = Richard Francis Burton | honorific_suffix = KCMG، FRGS، FRAS | image = Richard Francis Burton by Rischgitz, 1864.jpg | image_size = 240px | caption = رچرڊ فرانسس برٽن، 1864ع | office = برطانوي قونصل، فرنانڊو پو | office2 = برطانوي قونصل، سانتوس | office3 = برطانوي قونصل، دمشق | office4 = برطانوي قونصل، ٽريسٽي | birth_date = {{Birth date|1821|3|19|df=yes}} | birth_place = [[ٽورڪي]]، ڊيون، انگلينڊ | death_date = {{Death date and age|1890|10|20|1821|3|19|df=yes}} | death_place = [[ٽريسٽي]]، آسٽريا-هنگري | resting_place = سينٽ ميري مئگڊلين رومن ڪيٿولڪ چرچ جو قبرستان، مورٽليڪ، لنڊن | nationality = برطانوي | education = [[ٽرنٽي ڪاليج، آڪسفرڊ]] | spouse = [[ازابيل برٽن]] (شادي: 22 جنوري 1861ع) | occupation = سياح، فوجي آفيسر، محقق، لسانيات جو ماهر، مترجم، ليکڪ ۽ سفارتڪار | known_for = سنڌ بابت تاريخي ۽ سماجي تحقيق، مڪي ۽ مديني جو سفر، آفريڪا جون جاگرافيائي مهمون ۽ عربي ادب جا ترجما | notable_works = ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus''؛ ''Sind Revisited''؛ ''Personal Narrative of a Pilgrimage to Al-Madinah and Meccah''؛ ''The Book of the Thousand Nights and a Night''؛ ''The Kasidah'' | pen_name = مرزا عبدالله البشري؛ حاجي عبدو اليزدي؛ فرينڪ بيڪر | allegiance = [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] | branch = بمبئي فوج | unit = 18هين مقامي پيادل فوجي ريجمينٽ | nickname = رفئين ڊڪ (Ruffian Dick) | service_years = 1842ع–1861ع | rank = ڪئپٽن | battles = [[ڪريميا جي جنگ]] | awards = نائٽ ڪمانڊر آف دي آرڊر آف سينٽ مائيڪل اينڊ سينٽ جارج؛ ڪريميا ميڊل | signature = Richard Francis Burton signature.svg }} '''سر رچرڊ فرانسس برٽن''' (انگريزي: ''Sir Richard Francis Burton''؛ 19 مارچ 1821ع – 20 آڪٽوبر 1890ع) هڪ مشهور [[برطانيا|برطانوي]] سياح، جاگرافيدان، فوجي آفيسر، [[لسانيات|لسانيات جو ماهر]]، محقق، [[مترجم]]، ليکڪ، [[بشرشناسي|بشرشناس]] ۽ سفارتڪار هو. هن [[ايشيا]]، [[آفريڪا]]، [[ڏکڻ آمريڪا]] ۽ ٻين علائقن جا سفر ڪيا ۽ مختلف قومن جي ٻولين، ثقافتن، مذهبي عقيدن، سماجي رسمن، تاريخ ۽ جاگرافيءَ بابت وسيع تحقيق ڪئي.<ref name="Kennedy2005">{{cite book |last=Kennedy |first=Dane |title=The Highly Civilized Man: Richard Burton and the Victorian World |publisher=Harvard University Press |location=Cambridge, Massachusetts |year=2005 |isbn=9780674018624 |language=en }}</ref><ref name="Young2006">{{cite book |last=Young |first=S. |title=Richard Francis Burton: Explorer, Scholar, Spy |publisher=Marshall Cavendish |location=New York |year=2006 |isbn=9780761422228 |language=en }}</ref> برٽن پنهنجي غيرمعمولي لساني صلاحيتن سبب مشهور هو. سندس سوانح نگارن موجب، هو ڪيترين يورپي، ايشيائي ۽ آفريقي ٻولين ۽ لهجن کان واقف هو. سندس ڄاڻ ۾ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]، [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]، [[اطالوي ٻولي|اطالوي]]، [[عربي ٻولي|عربي]]، [[فارسي ٻولي|فارسي]]، [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]]، [[هندوستاني ٻولي|هندوستاني]]، [[گجراتي ٻولي|گجراتي]]، [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] ۽ ٻيون ٻوليون شامل هيون. سندس ٻولين جي ڄاڻ بابت سوانح نگارن جا انگ مختلف آهن، ڇاڪاڻ ته ڪجهه ليکڪ جدا جدا لهجن کي به مستقل ٻولين طور شمار ڪن ٿا.<ref name="McLynn1990">{{cite book |last=McLynn |first=Frank |title=Of No Country: An Anthology of the Works of Sir Richard Burton |publisher=Charles Scribner's Sons |location=New York |year=1990 |language=en }}</ref> برٽن 1842ع ۾ [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي بمبئي فوج ۾ شامل ٿيو. سندس فوجي زندگيءَ جو اهم حصو هندستان ۽ [[سنڌ]] ۾ گذريو، جتي هن مقامي ٻولين، قومن، مذهبي روايتن ۽ سماجي زندگيءَ جو مطالعو ڪيو. هن سنڌ بابت ڪيترائي ڪتاب لکيا، جن مان ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' (1851ع) ۽ ''Sind Revisited'' (1877ع) سنڌ جي اڻويهين صديءَ جي تاريخ جا اهم ماخذ سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="Burton1851">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus: With Notices of the Topography and History of the Province |publisher=W. H. Allen & Co. |location=London |year=1851 |language=en |url=https://archive.org/details/sindhadnracestha00rich }}</ref><ref name="Burton1877">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Sind Revisited: With Notices of the Anglo-Indian Army; Railroads; Past, Present, and Future, etc. |volume=1–2 |publisher=Richard Bentley and Son |location=London |year=1877 |language=en |url=https://books.google.com/books?id=GwREAQAAMAAJ }}</ref> برٽن جي شهرت جو هڪ اهم سبب 1853ع ۾ مسلمان حاجيءَ جو ويس اختيار ڪري [[مڪو|مڪي]] ۽ [[مدينو|مديني]] جو سفر ڪرڻ هو. ان کان پوءِ هن [[جان هيننگ اسپيڪ]] سان گڏ اوڀر آفريڪا جي جاگرافيائي مهمن ۾ حصو ورتو ۽ 1858ع ۾ [[ڍنڍ ٽانگانيڪا]] تائين پهتو. هو [[رائل جاگرافيائي سوسائٽي]] جو فيلو پڻ هو.<ref name="BBCBurton">{{cite web |title=Historic Figures: Sir Richard Burton |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/burton_sir_richard.shtml |website=BBC History |publisher=BBC |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> سندس ٻين مشهور علمي ۽ ادبي خدمتن ۾ عربي داستانن جي مجموعي ''The Book of the Thousand Nights and a Night'' جو انگريزي ترجمو، ''The Perfumed Garden'' جو ترجمو ۽ ''Kama Sutra'' جي انگريزي اشاعت سان وابستگي شامل آهن. هن سفرنامن، تاريخ، انساني روين، تلواربازي، بازداري، مذهبي مطالعي ۽ بشرشناسيءَ بابت پڻ لکيو.<ref name="Kennedy2005"/> 1861ع کان پوءِ برٽن برطانوي سفارتي ملازمت ۾ رهيو ۽ فرنانڊو پو، برازيل جي سانتوس، [[دمشق]] ۽ ٽريسٽي ۾ قونصل طور خدمتون سرانجام ڏنيون. 1886ع ۾ [[راڻي وڪٽوريا]] کيس نائٽ ڪمانڊر آف دي آرڊر آف سينٽ مائيڪل اينڊ سينٽ جارج جو اعزاز عطا ڪيو.<ref name="LondonGazette1886">{{cite journal |title=The London Gazette |issue=25559 |date=16 February 1886 |page=743 |language=en }}</ref> سنڌي ادب جي محقق [[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع) ۾ برٽن جو ذڪر ڪيو آهي. جوتواڻيءَ موجب، برٽن پنجاهه کان وڌيڪ تصنيفن جو ليکڪ هو، جن مان گهڻيون سفرنامن سان لاڳاپيل هيون.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> == سوانح عمري == === شروعاتي زندگي ۽ خاندان === رچرڊ فرانسس برٽن 19 مارچ 1821ع تي انگلينڊ جي ڊيون علائقي جي سامونڊي شهر [[ٽورڪي]] ۾ ڄائو. سندس ڄمڻ جي هنڌ بابت تاريخي ماخذن ۾ اختلاف ملي ٿو. برٽن پنهنجي سوانحي بيانن ۾ هارٽفورڊشائر جي ايلسٽري ۾ واقع خانداني گهر ''Barham House'' کي پنهنجي ڄمڻ جو هنڌ ڄاڻايو، پر سندس جديد سوانح نگار [[ميري ايس. لوويل]] جي تحقيق موجب، سندس اصل ڄمڻ جو هنڌ ٽورڪي هو.<ref name="Lovell1998">{{cite book |last=Lovell |first=Mary S. |title=A Rage to Live: A Biography of Richard and Isabel Burton |publisher=W. W. Norton & Company |location=New York |year=1998 |isbn=9780393046724 |language=en }}</ref> سندس بپتسما 2 سيپٽمبر 1821ع تي هارٽفورڊشائر جي ايلسٽري چرچ ۾ ٿي.<ref name="HertfordHistory">{{cite book |last=Page |first=William |title=A History of the County of Hertford |volume=2 |publisher=Constable |year=1908 |pages=349–351 |language=en |url=https://www.british-history.ac.uk/vch/herts/vol2/pp349-351 }}</ref> برٽن جو پيءُ ليفٽيننٽ ڪرنل '''جوزف نيٽروِل برٽن''' (Joseph Netterville Burton) اينگلو-آئرش نسل جو برطانوي فوجي آفيسر هو، جيڪو برطانوي فوج جي 36هين پيادل ريجمينٽ سان لاڳاپيل رهيو. سندس ماءُ '''مارٿا بيڪر''' (Martha Baker) هارٽفورڊشائر جي مالدار زميندار رچرڊ بيڪر جي ڌيءَ ۽ وارثن مان هڪ هئي. برٽن جو نالو پڻ سندس ناني واري خاندان جي رچرڊ بيڪر جي نسبت سان رکيو ويو.<ref name="Wright1906">{{cite book |last=Wright |first=Thomas |title=The Life of Sir Richard Burton |volume=1–2 |publisher=Everett & Co. |location=London |year=1906 |language=en |url=https://burtoniana.org/biography/1906-The%20Life%20of%20Sir%20Richard%20Burton%20-%20Wright/HTML/index.html }}</ref> برٽن کي ٻه ڀائر ڀينر هئا: '''ماريا ڪيٿرين ايلزبيٿ برٽن''' ۽ '''ايڊورڊ جوزف نيٽروِل برٽن'''. سندس ڀيڻ ماريا بعد ۾ برطانوي فوجي آفيسر سر هينري وليم اسٽسٽڊ سان شادي ڪئي.<ref name="Wright1906"/> === يورپ ۾ ننڍپڻ ۽ پرورش === برٽن جي ننڍپڻ جو وڏو حصو انگلينڊ، فرانس ۽ اٽليءَ جي مختلف شهرن ۾ گذريو. سندس پيءُ دم جي بيماريءَ سبب نسبتاً سازگار آبهوا جي ڳولا ۾ خاندان کي يورپ جي مختلف علائقن ۾ منتقل ڪندو رهيو.<ref name="Wright1906"/> شروعات ۾ برٽن جو خاندان انگلينڊ جي ايلسٽري ۽ فرانس جي [[ٽورز]] شهر جي وچ ۾ رهندو هو. ٽورز ۾ برٽن ۽ سندس ڀاءُ جي سنڀال هڪ انگريز عورت مسز لنگ ڪندي هئي. سندن شروعاتي تعليم هڪ آئرش استاد ڪلاف جي نگرانيءَ ۾ ٿي. ان کان پوءِ خاندان ٽورز جي ''Rue de l'Archevêché'' واري علائقي ۾ منتقل ٿيو، جتي ٻارن کي جان گلڪرسٽ جي تعليمي اداري ۾ داخل ڪرايو ويو. اتي برٽن کي [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] ۽ [[قديم يوناني ٻولي|قديم يوناني]] ٻولين جي ابتدائي تعليم ملي.<ref name="Wright1906"/> 1829ع ۾ خاندان انگلينڊ موٽيو ۽ برٽن ۽ سندس ڀاءُ کي رچمنڊ گرين جي هڪ ابتدائي اسڪول ۾ داخل ڪرايو ويو. اهو اسڪول ريورنڊ چارلس ڊيلافوس هلائيندو هو. سوانح نگار ٿامس رائيٽ موجب، اسڪول ۾ تعليم ۽ شاگردن جي رهائش جا انتظام اطمينان بخش نه هئا.<ref name="Wright1906"/> بعد ۾ خاندان فرانس جي [[بلوا]] شهر ۾ منتقل ٿيو، جتي ٻارن جي تعليم لاءِ خانگي استادن جو بندوبست ڪيو ويو. برٽن ۽ سندس ڀاءُ کي ريورنڊ ايڇ. آر. ڊو پري پڙهائيندو هو. خاندان ڪجهه عرصي کان پوءِ فرانس مان اٽليءَ ڏانهن ويو. هنن [[مارسي]]، [[ليورنو]]، [[پيسا]]، [[سيئنا]]، [[پيروگيا]]، [[فلورينس]]، [[روم]]، [[نيپلز]]، [[سورينٽو]] ۽ [[ڪاپري]] جهڙن هنڌن تي وقت گذاريو.<ref name="Wright1906"/> اٽليءَ ۾ رهائش دوران برٽن کي اطالوي ٻولي، مصوري ۽ موسيقيءَ سان واقفيت حاصل ٿي. سندس ڀاءُ ايڊورڊ وائلن وڄائڻ ۾ دلچسپي ورتي، جڏهن ته رچرڊ جي دلچسپي ٻولين، سفرن ۽ جسماني سرگرمين ۾ وڌيڪ هئي. 1836ع ۾ خاندان فرانس جي ڏاکڻي شهر [[پو، فرانس|پو]] ڏانهن منتقل ٿيو ۽ پوءِ وري اٽليءَ جي پيسا ۽ لوڪا شهرن ۾ رهيو. هن عرصي ۾ برٽن مختلف يورپي سماجي ۽ ثقافتي ماحولن سان واقفيت حاصل ڪئي.<ref name="Wright1906"/> === ٻولين سان شروعاتي دلچسپي === برٽن ننڍپڻ کان ئي ٻولين سکڻ جي غيرمعمولي صلاحيت ڏيکاري. يورپ جي مختلف علائقن ۾ رهائش سبب هن فرانسيسي، اطالوي ۽ جديد يوناني ٻوليون سکڻ جا موقعا حاصل ڪيا. هن لاطيني ۽ قديم يوناني ٻولين جي تعليم پڻ حاصل ڪئي. سوانح نگار ايڊورڊ رائس موجب، برٽن کي ٻولين جي آوازن، لهجن ۽ تلفظن ۾ فرق سڃاڻڻ جي خاص صلاحيت هئي. هو يورپي ٻولين جي مختلف لهجن جي نقل ڪرڻ ۽ انهن کي ڳالهائڻ ۾ مهارت حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪندو هو.<ref name="Rice1990">{{cite book |last=Rice |first=Edward |title=Captain Sir Richard Francis Burton: The Secret Agent Who Made the Pilgrimage to Mecca, Discovered the Kama Sutra, and Brought the Arabian Nights to the West |publisher=Charles Scribner's Sons |location=New York |year=1990 |isbn=9780684191379 |language=en }}</ref> برٽن جي شروعاتي لساني تعليم سندس مستقبل جي سفرن، فوجي خدمتن ۽ مختلف سماجن بابت تحقيق ۾ مددگار ثابت ٿي. === آڪسفرڊ يونيورسٽيءَ ۾ تعليم === آڪٽوبر 1840ع ۾ برٽن [[آڪسفرڊ يونيورسٽي]] جي [[ٽرنٽي ڪاليج، آڪسفرڊ|ٽرنٽي ڪاليج]] ۾ داخل ٿيو. يونيورسٽيءَ ۾ داخلا کان اڳ هن وليم اليگزينڊر گرينهل ۽ ڊاڪٽر اوگل کان تعليمي رهنمائي حاصل ڪئي هئي.<ref name="Wright1906"/> آڪسفرڊ ۾ برٽن جي دلچسپي روايتي نصابي تعليم کان وڌيڪ ٻولين، تلواربازي، ٻيڙين هلائڻ، شڪار ۽ ٻين جسماني سرگرمين ۾ هئي. هو عربي ۽ ٻين مشرقي ٻولين جي تعليم حاصل ڪرڻ جو خواهشمند هو. هن عربي سکڻ لاءِ يونيورسٽيءَ ۾ موجود ماهرن سان رابطو ڪيو، پر سندس خواهش مطابق انفرادي تعليم جو بندوبست نه ٿي سگهيو. ان کان پوءِ هن پنهنجي ڪوششن سان عربي پڙهڻ شروع ڪئي ۽ اسپيني مستشرق پاسڪوال ڊي گايانگوس کان ڪجهه رهنمائي حاصل ڪئي.<ref name="Wright1906"/> برٽن آڪسفرڊ جي تعليمي نظام ۽ ضابطن تي تنقيد ڪندو هو. سندس خيال ۾ يونيورسٽيءَ جي روايتي تعليم عملي ڄاڻ ۽ آزاد تحقيق جي تقاضائن کي پورو نه ڪندي هئي. اپريل 1842ع ۾ برٽن يونيورسٽيءَ جي منع باوجود گهوڙن جي هڪ مقابلي ۾ شرڪت ڪئي. جڏهن ضابطن جي ڀڃڪڙي ڪندڙ شاگردن خلاف ڪارروائي ڪئي وئي، تڏهن برٽن يونيورسٽيءَ جي اختيارين سان بحث ڪيو. ٻين شاگردن کي عارضي طور ڪاليج مان معطل ڪيو ويو، پر برٽن کي مستقل طور خارج ڪيو ويو.<ref name="Wright1906"/> آڪسفرڊ مان نيڪالي سندس زندگيءَ جو اهم موڙ ثابت ٿي. ان کان پوءِ هن فوجي ملازمت اختيار ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. === بمبئي فوج ۾ شموليت === 1842ع ۾ برٽن [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي بمبئي فوج ۾ آفيسر طور شامل ٿيو. کيس بمبئي فوج جي '''18هين مقامي پيادل فوجي ريجمينٽ''' ۾ مقرر ڪيو ويو. برٽن شروعات ۾ پهرين اينگلو-افغان جنگ ۾ حصو وٺڻ جو خواهشمند هو، پر سندس هندستان پهچڻ تائين اها جنگ ختم ٿي چڪي هئي.<ref name="Rice1990"/> هن کي [[گجرات]] ۾ مقرر ڪيو ويو، جتي سندس فوجي دستو جنرل [[چارلس جيمس نيپيئر]] جي ڪمانڊ هيٺ هو. فوجي ملازمت دوران برٽن مقامي ٻولين، مذهبي روايتن ۽ سماجي زندگيءَ جي مطالعي ۾ گهري دلچسپي ورتي.<ref name="Ghose2006">{{cite book |last=Ghose |first=Indira |chapter=Imperial Player: Richard Burton in Sindh |title=Travel Writing in the Nineteenth Century |editor-last=Youngs |editor-first=Tim |publisher=Anthem Press |year=2006 |pages=71–86 |isbn=9781843317692 |doi=10.7135/upo9781843317692.005 |language=en }}</ref> سندس غيرروايتي روين، تلواربازيءَ جي مهارت ۽ جرئتمند طبيعت سبب کيس '''رفئين ڊڪ''' (''Ruffian Dick'') جي لقب سان پڻ سڏيو ويندو هو.<ref name="Rice1990"/> === هندستان ۾ لساني ۽ ثقافتي مطالعو === هندستان ۾ رهائش دوران برٽن مقامي ٻولين سکڻ لاءِ باقاعدي محنت ڪئي. هن هندوستاني، فارسي، عربي، گجراتي، مراٺي، پنجابي، سنڌي ۽ سرائڪي ٻولين جو مطالعو ڪيو. سندس لساني مهارت بابت مختلف سوانح نگارن جا بيان ملن ٿا. ايڊورڊ رائس موجب، برٽن ڪيترن سرڪاري لساني امتحانن ۾ ڪاميابي حاصل ڪئي هئي ۽ وڌيڪ امتحانن جي تياري پڻ ڪري رهيو هو.<ref name="Rice1990"/> برٽن مقامي ماڻهن سان سڌي رابطي کي ٻولين ۽ ثقافتن جي مطالعي جو اهم ذريعو سمجهندو هو. هو مقامي لباس، ڳالهائڻ جي انداز، رسمن ۽ سماجي آداب جو مشاهدو ڪندو هو. هن هندو، مسلمان ۽ ٻين مذهبي برادرين جي عقيدن ۽ رسمن بابت پڻ ڄاڻ حاصل ڪئي. سندس مذهبي تجربن بابت سوانح نگارن جا مختلف بيان ملن ٿا، جن ۾ هندو مذهبي رسمن ۾ شرڪت، سک روايتن جو مطالعو ۽ صوفي طريقن سان واقفيت شامل آهي.<ref name="Rice1990"/> بهرحال، برٽن جي ذاتي مذهبي وابستگيءَ بابت مختلف روايتن کي هڪجهڙو معتبر نٿو سمجهي سگهجي. سندس ڪجهه دعوائون ذاتي بيانن تي ٻڌل آهن ۽ انهن جي آزاد تاريخي تصديق محدود آهي. === سنڌ ۾ آمد ۽ فوجي خدمتون === [[سنڌ تي انگريزن جو قبضو|1843ع ۾ سنڌ تي برطانوي قبضي]] کان پوءِ علائقي ۾ برطانوي فوجي ۽ انتظامي سرگرميون وڌيون. انهيءَ پسمنظر ۾ 1844ع ۾ برٽن کي سنڌ موڪليو ويو. سنڌ ۾ سندس فوجي خدمتن جو تعلق برطانوي فوج جي مقامي انتظام، جاگرافيائي ڄاڻ ۽ سروي سان هو. هن فوجي ذميوارين سان گڏ سنڌ جي ماڻهن، ٻولين، تاريخ، مذهب ۽ سماجي روايتن بابت معلومات گڏ ڪرڻ شروع ڪئي.<ref name="Ghose2006"/> سنڌ ۾ برٽن جي رهائش سندس علمي ۽ ادبي زندگيءَ جو اهم مرحلو ثابت ٿي. هن سنڌي ٻولي، مقامي برادرين، مذهبي ادارن ۽ سماجي رسمن جو مشاهدو ڪيو. برٽن سنڌ جي مختلف علائقن ۾ سفر ڪندي مقامي ماڻهن سان رابطا قائم ڪيا ۽ سنڌ جي روزمره زندگيءَ بابت نوٽس تيار ڪيا. انهن مشاهدن جي بنياد تي هن بعد ۾ سنڌ بابت ڪيترائي ڪتاب لکيا.<ref name="Burton1851"/> سندس ڪتاب ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' جي مهاڳ موجب، سنڌ ۾ لڳ ڀڳ پنجن سالن جي رهائش دوران کيس اهڙي جامع ڪتاب جي کوٽ محسوس ٿي، جنهن ۾ مقامي ماڻهن جي گهريلو زندگي، مذهبي عقيدن، رسم و رواج ۽ سماجي حالتن بابت تفصيلي ڄاڻ موجود هجي.<ref name="Burton1851"/> برٽن جي سنڌ بابت تحقيق کي جديد تاريخنگاريءَ ۾ نوآبادياتي علم جي پيداوار جي پسمنظر ۾ پڻ ڏٺو ويو آهي. محقق اندرا گهوش پنهنجي مطالعي ''Imperial Player: Richard Burton in Sindh'' ۾ برٽن جي سنڌ واري تجربي ۽ سندس سفرنامن کي برطانوي سامراجي طاقت، ثقافتي مشاهدي ۽ ليکڪ جي شخصيت جي لاڳاپن جي روشنيءَ ۾ بحث هيٺ آندو آهي.<ref name="Ghose2006"/> === سنڌ مان واپسي ۽ ابتدائي تصنيفون === برٽن 1848ع ۾ سنڌ ڇڏي. سنڌ ۾ رهائش دوران گڏ ڪيل مواد بعد ۾ سندس ڪيترين تصنيفن جو بنياد بڻيو. 1851ع ۾ سندس سنڌ بابت ٻه اهم ڪتاب شايع ٿيا: * ''Scinde; or, The Unhappy Valley'' (سنڌ يا ڏکويل وادي)، ٻن جلدن ۾؛ * ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' (سنڌ ۽ سنڌو ماٿريءَ ۾ رهندڙ قومون). 1852ع ۾ سندس ڪتاب ''Falconry in the Valley of the Indus'' (سنڌو ماٿريءَ ۾ بازن سان شڪار) شايع ٿيو، جنهن ۾ بازداري ۽ شڪار سان لاڳاپيل روايتن جو احوال ڏنل آهي.<ref name="BurtonBibliography">{{cite web |title=Major Works of Richard Francis Burton |url=https://static.burtoniana.org/books/index.htm |website=Burtoniana |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> اهي ڪتاب سنڌ جي اڻويهين صديءَ جي سماجي، لساني ۽ ثقافتي تاريخ بابت اهم ابتدائي ماخذ آهن. انهن جي مطالعي وقت برٽن جي ذاتي مشاهدن، ٻڌل روايتن ۽ نوآبادياتي تعبيرن جي وچ ۾ فرق رکڻ ضروري آهي. == سنڌ بابت علمي ۽ تحقيقي خدمتون == [[فائل:Richard-Francis-Burton-by-Lock-&-Whitfield,-1876.png|thumb|upright|رچرڊ فرانسس برٽن جي 1876ع واري تصوير، جيڪا لاڪ ۽ وِٽفيلڊ جي فوٽوگرافي اسٽوڊيو ۾ ورتي وئي.]] [[سنڌ]] ۾ رهائش دوران رچرڊ فرانسس برٽن فوجي ذميوارين سان گڏ تاريخ، جاگرافي، ٻولين، مقامي ادب، مذهبي عقيدن، سماجي رسمن ۽ ماڻهن جي روزمره زندگيءَ بابت مواد گڏ ڪيو. سندس سنڌ بابت تحقيق جا نتيجا سرڪاري رپورٽن، علمي مقالن ۽ سفرنامن جي صورت ۾ شايع ٿيا. برٽن جي سنڌ بابت لکڻين ۾ ٻن قسمن جو مواد نمايان آهي: پهريون، سندس ذاتي سفرن ۽ مشاهدن تي ٻڌل احوال؛ ٻيو، مقامي ماڻهن، عالمن، استادن ۽ ٻين ڄاڻ رکندڙ شخصيتن کان حاصل ڪيل روايتون ۽ معلومات. انهيءَ ڪري سندس تصنيفون تاريخي ماخذ هجڻ سان گڏ برطانوي نوآبادياتي دور جي علمي سوچ جو پڻ اظهار ڪن ٿيون.<ref name="Ghose2006"/><ref name="Kennedy2005"/> === سنڌ بابت شروعاتي سرڪاري رپورٽون === برٽن جي سنڌ بابت تحقيق صرف سندس مشهور ڪتابن تائين محدود نه هئي. 1847ع ۽ 1848ع ۾ هن سنڌ جي آبادي، رسم و رواج، ٻولين، ادب، زراعت ۽ وقت جي حساب بابت ٻه اهم رپورٽون پڻ تيار ڪيون، جيڪي بمبئي حڪومت جي سرڪاري رڪارڊن ۾ شايع ٿيون.<ref name="BurtonMinorWorks">{{cite web |title=Shorter Works by Richard Francis Burton |url=https://burtoniana.org/minor/by-year/index.htm |website=Burtoniana |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> ==== سنڌ جي آبادي، رسم و رواج، ٻولي ۽ ادب بابت نوٽس (1847ع) ==== 1847ع ۾ برٽن جو مقالو ''Notes Relative to the Population of the Sind; and the Customs, Language, and Literature of the People'' (سنڌ جي آبادي، ماڻهن جي رسم و رواج، ٻولي ۽ ادب بابت نوٽس) شايع ٿيو. هي مقالو ''Bombay Government Records'' جي نئين سلسلي جي سترهين نمبر، ٻئي حصي، صفحن 637 کان 657 تائين شايع ٿيو.<ref name="Burton1847">{{cite report |last=Burton |first=Richard F. |title=Notes Relative to the Population of the Sind; and the Customs, Language, and Literature of the People |work=Bombay Government Records |series=New Series |number=17 |volume=Part 2 |pages=637–657 |year=1847 |language=en }}</ref> هن رپورٽ جو موضوع سنڌ جي آبادي ۽ ماڻهن جي سماجي ۽ لساني زندگي هو. ان ۾ مقامي ماڻهن جي روايتن، ٻوليءَ ۽ ادب بابت گڏ ڪيل معلومات پيش ڪئي وئي. اها رپورٽ برٽن جي پوءِ شايع ٿيل ڪتاب ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' جي موضوعاتي پسمنظر کي سمجهڻ لاءِ اهم آهي. ==== سنڌ ۾ وقت جي ورهاست، زراعت ۽ نشي آور شين بابت نوٽس (1848ع) ==== 1848ع ۾ برٽن جو ٻيو مقالو ''Brief Notes Relative to the Division of Time, and Articles of Cultivation in Sind; to Which Are Appended Remarks on the Modes of Intoxication in That Province'' شايع ٿيو. ان جي عنوان جو سنڌي ترجمو '''سنڌ ۾ وقت جي ورهاست، پوکيل فصلن ۽ نشي جي طريقن بابت مختصر نوٽس''' ڪري سگهجي ٿو. هي مقالو ''Bombay Government Records'' جي نئين سلسلي جي سترهين نمبر، ٻئي حصي، صفحن 613 کان 636 تائين شايع ٿيو.<ref name="Burton1848">{{cite report |last=Burton |first=Richard F. |title=Brief Notes Relative to the Division of Time, and Articles of Cultivation in Sind; to Which Are Appended Remarks on the Modes of Intoxication in That Province |work=Bombay Government Records |series=New Series |number=17 |volume=Part 2 |pages=613–636 |year=1848 |language=en }}</ref> هن رپورٽ ۾ سنڌ ۾ وقت جي روايتي حساب، زراعت سان لاڳاپيل موضوعن ۽ نشي آور شين جي استعمال بابت احوال ڏنو ويو. رپورٽ جي تياريءَ سان اسسٽنٽ سرجن جان ايلرٽن اسٽاڪس جو نالو پڻ لاڳاپيل آهي. تحقيق موجب، رپورٽ جي ڪجهه حصن ۾ اسٽاڪس جي شرڪت هئي، جڏهن ته نشي جي طريقن بابت اضافي تبصرا برٽن جي ڪم سان منسوب ڪيا ويا آهن.<ref name="BurtonMinorWorks"/> === سنڌي ٻولي ۽ مقامي لساني روايتون === برٽن کي سنڌي ٻولي ۽ ان جي پاڙيسري ٻولين سان لاڳاپن ۾ خاص دلچسپي هئي. هن سنڌ ۾ رهائش دوران مقامي ماڻهن جي ڳالهائڻ جا طريقا، مختلف لهجا، ٻولين جا لفظ ۽ ادبي روايتون سمجهڻ جي ڪوشش ڪئي. سندس 1851ع واري ڪتاب ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' ۾ سنڌ جي ٻولين ۽ ادب بابت بحث موجود آهي. هن مقامي سماجي ۽ مذهبي زندگيءَ کي سمجهڻ لاءِ ٻوليءَ جي ڄاڻ کي اهميت ڏني.<ref name="Burton1851"/> برٽن جو لساني ڪم اڻويهين صديءَ جي وچ ڌاري سنڌ ۽ ڀرپاسي جي علائقن جي ٻولين بابت يورپي تحقيق جي شروعاتي مثالن مان هڪ آهي. البت سندس دور جي ٻولين جي درجابندي ۽ اصطلاحن کي جديد لسانيات جي درجابنديءَ کان الڳ سمجهڻ گهرجي. === جتڪي، ملتاني ۽ پشتو بابت مقالا === 1849ع ۾ برٽن جا لسانيات بابت مقالا بمبئي شاخ جي رائل ايشياٽڪ سوسائٽيءَ جي رسالي ''Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society'' ۾ شايع ٿيا. انهن ۾ جتڪي يا بيلوچڪي لهجي جي گرامر، ملتاني ٻوليءَ جي گرامر ۽ پشتو ٻوليءَ جي هڪ درسي مجموعي بابت تنقيدي اڀياس شامل هئا.<ref name="DNB"/> ==== جتڪي يا بيلوچڪي لهجي جي گرامر ==== ''A Grammar of the Jataki or Belochki Dialect'' (جتڪي يا بيلوچڪي لهجي جي گرامر) جنوري 1849ع ۾ شايع ٿيو. هي مقالو ''Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society'' جي ٽئين جلد، ٻارهين شماري، صفحن 84 کان 125 تائين شايع ٿيو.<ref name="BurtonJataki1849">{{cite journal |last=Burton |first=Richard F. |title=A Grammar of the Jataki or Belochki Dialect |journal=Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society |volume=3 |issue=12 |pages=84–125 |date=January 1849 |language=en }}</ref> مقالي جي عنوان ۾ استعمال ٿيل ''Jataki'' ۽ ''Belochki'' تاريخي لساني اصطلاح آهن. انهن کي جديد ٻولين جي نالن يا حدن سان بنا تحقيق جي هڪجهڙو سمجهڻ مناسب نه آهي. ==== ملتاني ٻوليءَ جي گرامر ==== برٽن جي شروعاتي تصنيفن بابت ''Dictionary of National Biography'' ۾ ''A Grammar of the Multani Language'' (ملتاني ٻوليءَ جي گرامر) جو ذڪر ملي ٿو ۽ ان کي 1849ع جي لساني مقالن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.<ref name="DNB"/> ملتاني ٻوليءَ جو تعلق موجوده سرائڪي لساني روايت سان آهي. تنهن هوندي به برٽن جي اصل مقالي ۾ استعمال ٿيل اصطلاحن ۽ درجابنديءَ کي انهيءَ دور جي لساني ماحول جي روشنيءَ ۾ سمجهڻ گهرجي. ==== پشتو بابت تنقيدي نوٽس ==== ''Notes and Remarks on Dr. Dorn's Chrestomathy of the Pushtu or Afghan Language'' (ڊاڪٽر ڊورن جي پشتو يا افغان ٻوليءَ جي درسي مجموعي بابت نوٽس ۽ تبصرا) جنوري 1849ع ۾ شايع ٿيو. هي مقالو ''Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society'' جي ٽئين جلد، ٻارهين شماري، صفحن 58 کان 69 تائين موجود آهي.<ref name="BurtonPushtu1849">{{cite journal |last=Burton |first=Richard F. |title=Notes and Remarks on Dr. Dorn's Chrestomathy of the Pushtu or Afghan Language |journal=Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society |volume=3 |issue=12 |pages=58–69 |date=January 1849 |language=en }}</ref> هن مقالي ۾ برٽن پشتو ٻوليءَ بابت ڊاڪٽر ڊورن جي علمي ڪم جو جائزو ورتو. === سنڌي ادب ۽ زباني روايتون === برٽن جي سنڌ بابت ڪتابن ۾ مقامي ٻولين ۽ ادب سان گڏ زباني روايتن، قصن، مذهبي بيانن ۽ سماجي رسمن بابت مواد پڻ موجود آهي. سندس تحقيق جو هڪ اهم پهلو اهو هو ته هن صرف سياسي واقعن يا حڪمرانن جي تاريخ تائين پاڻ کي محدود نه رکيو، پر ماڻهن جي روزمره زندگيءَ، ٻوليءَ ۽ ثقافتي اظهار کي پڻ موضوع بڻايو.<ref name="Burton1851"/> ''Sind Revisited'' ۾ پڻ مقامي قصن ۽ ڏندڪٿائن جا احوال، شاعريءَ جا ترجما ۽ مذهبي روايتن جا بيان ملن ٿا.<ref name="Burton1877"/> انهن لکڻين کي سنڌ جي لوڪ ادب ۽ ثقافتي تاريخ جي مطالعي ۾ مددگار مواد طور استعمال ڪري سگهجي ٿو، پر برٽن جي ترجمن ۽ تشريحن کي اصل سنڌي متنن جو مڪمل متبادل نٿو سمجهي سگهجي. === سنڌ جون قومون، برادريون ۽ سماجي بناوت === برٽن پنهنجي 1851ع واري ڪتاب ۾ سنڌ جي آباديءَ جي مختلف گروهن، مذهبي برادرين ۽ سماجي رسمن بابت معلومات گڏ ڪئي. سندس تحقيق ۾ سنڌ جي ماڻهن جي لباس، رهڻي ڪهڻي، پيشَن، مذهبي روايتن ۽ روزمره لاڳاپن بابت احوال موجود آهن.<ref name="Burton1851"/> ڪتاب جي عنوان ۾ استعمال ٿيل لفظ ''Races'' اڻويهين صديءَ جي يورپي علمي اصطلاحات جو حصو هو. جديد علمي مطالعي ۾ ان کي حياتياتي نسلن جي ثابت ٿيل درجابنديءَ بدران تاريخي ۽ نوآبادياتي اصطلاح طور پڙهڻ ضروري آهي. برٽن جي بيانن ۾ ڪڏهن ڪڏهن ماڻهن ۽ برادرين بابت اهڙا عام نتيجا ۽ قدرائتا فيصلا ملن ٿا، جيڪي سندس دور جي برطانوي سامراجي سوچ سان لاڳاپيل هئا. تنهنڪري سندس لکڻين کي ٻين مقامي ۽ تاريخي ماخذن سان ڀيٽي استعمال ڪرڻ گهرجي.<ref name="Kennedy2005"/><ref name="Ghose2006"/> === سنڌ جي مذهبي زندگي === برٽن سنڌ جي مسلمانن ۽ هندن جي مذهبي روايتن، عبادتگاهن، مذهبي شخصيتن ۽ سماجي رسمن بابت لکيو. هن جي مشاهدي ۾ مذهبي عقيدن سان گڏ انهن جو روزمره زندگيءَ، سماجي لاڳاپن ۽ مقامي ثقافت تي اثر پڻ شامل هو.<ref name="Burton1851"/> سنڌ بابت سندس تصنيفون اڻويهين صديءَ ۾ مذهبي زندگيءَ جي مطالعي لاءِ هڪ همعصر برطانوي ليکڪ جو احوال فراهم ڪن ٿيون. انهن ۾ موجود مذهبي تعبيرون ۽ مختلف برادرين بابت تبصرا برٽن جا ذاتي يا ٻڌل بيان ٿي سگهن ٿا؛ تنهنڪري انهن کي سمورن سنڌ واسين جي گڏيل راءِ يا ثابت ٿيل تاريخي حقيقت طور پيش ڪرڻ مناسب نه آهي. == سنڌ بابت اهم ڪتاب == برٽن سنڌ جي سفرن ۽ تحقيق تي ٻڌل گهٽ ۾ گهٽ چار اهم ڪتاب شايع ڪيا. انهن مان ٽي 1851ع ۽ 1852ع ۾، جڏهن ته چوٿون 1877ع ۾ شايع ٿيو.<ref name="BurtonBibliography"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border:1px solid #8aaac5;" ! style="background:#194d72;color:white;" | سال ! style="background:#194d72;color:white;" | اصل عنوان ۽ سنڌي ترجمو ! style="background:#194d72;color:white;" | بنيادي موضوع ! style="background:#194d72;color:white;" | اشاعتي تفصيل |- | style="background:#e9f3fc;" | 1851ع | ''Scinde; or, The Unhappy Valley'' '''سنڌ يا ڏکويل وادي''' | سنڌ جا سفر، جاگرافي، شهر، سماج ۽ برطانوي انتظام | رچرڊ بينٽلي، لنڊن؛ ٻه جلد |- | style="background:#edf6eb;" | 1851ع | ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' '''سنڌ ۽ سنڌو ماٿريءَ ۾ رهندڙ قومون''' | سنڌ جي آبادي، تاريخ، ٻوليون، مذهبي روايتون ۽ رسم و رواج | ڊبليو. ايڇ. ايلن اينڊ ڪمپني، لنڊن |- | style="background:#fff2e4;" | 1852ع | ''Falconry in the Valley of the Indus'' '''سنڌو ماٿريءَ ۾ بازن سان شڪار''' | بازداري، شڪار جا طريقا ۽ انهن سان لاڳاپيل روايتون | جان وان وورسٽ، لنڊن |- | style="background:#f2eafb;" | 1877ع | ''Sind Revisited'' '''سنڌ جو ٻيهر سفر''' | سنڌ جو ٻيهر مشاهدو، شهر، ريلوي، فوج ۽ سماجي تبديليون | رچرڊ بينٽلي اينڊ سن، لنڊن؛ ٻه جلد |} === سنڌ يا ڏکويل وادي (1851ع) === ''Scinde; or, The Unhappy Valley'' برٽن جي سنڌ بابت شروعاتي سفرنامن مان هڪ آهي. اهو 1851ع ۾ لنڊن مان رچرڊ بينٽليءَ ٻن جلدن ۾ شايع ڪيو.<ref name="BurtonUnhappy">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Scinde; or, The Unhappy Valley |volume=1–2 |publisher=Richard Bentley |location=London |year=1851 |language=en |url=https://burtoniana.org/books/1851-Scinde%20or%20the%20Unhappy%20Valley/index.htm }}</ref> ڪتاب ۾ برٽن سنڌ ۾ پنهنجي رهائش ۽ سفرن دوران ڏٺل جاگرافيائي، سماجي ۽ انتظامي حالتن بابت لکيو. ان ۾ سنڌ جي شهرن، [[سنڌو درياهه]]، مقامي ماڻهن جي رهڻي ڪهڻي، برطانوي فوجي ۽ انتظامي ماحول ۽ علائقي بابت سندس ذاتي مشاهدن جو احوال ملي ٿو. ڪتاب جو عنوان ''The Unhappy Valley'' يعني «ڏکويل وادي» برٽن جي ادبي انداز ۽ سنڌ بابت سندس ذاتي تاثر کي ظاهر ڪري ٿو. ان کي سنڌ جي ماڻهن يا تاريخ بابت غيرجانبدار علمي فيصلو سمجهڻ بدران سفرنامي جي عنوان طور پڙهڻ گهرجي. برٽن جي سفرنامن ۾ واقعاتي بيان سان گڏ ذاتي تبصرا، طنز ۽ ثقافتي مقابلا به ملن ٿا. اهو انداز سندس ٻين سفرنامن ۾ پڻ نمايان آهي.<ref name="Ghose2006"/> === سنڌ ۽ سنڌو ماٿريءَ ۾ رهندڙ قومون (1851ع) === ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus: With Notices of the Topography and History of the Province'' برٽن جي سنڌ بابت مشهور ۽ تفصيلي تصنيفن مان هڪ آهي. هي ڪتاب 1851ع ۾ لنڊن جي ناشر ڊبليو. ايڇ. ايلن اينڊ ڪمپني شايع ڪيو.<ref name="Burton1851"/> ڪتاب جو عنوان سنڌيءَ ۾ '''سنڌ ۽ سنڌو ماٿريءَ ۾ رهندڙ قومون: صوبي جي جاگرافي ۽ تاريخ بابت احوال''' ترجمو ڪري سگهجي ٿو. هن ڪتاب ۾ سنڌ جي جاگرافي، تاريخ، آبادي، ٻولين، سماجي زندگيءَ، مذهبي عقيدن، رسمن ۽ مقامي ثقافت بابت معلومات گڏ ڪئي وئي آهي. برٽن ڪتاب جي مهاڳ ۾ سنڌ بابت اهڙي تصنيف جي ضرورت بيان ڪئي، جيڪا مقامي ماڻهن جي روزمره زندگيءَ ۽ سماجي روايتن بابت جامع معلومات مهيا ڪري. هن ڪتاب جي اهميت جو هڪ سبب اهو آهي ته اهو سنڌ تي برطانوي قبضي کان ٿوري ئي عرصي پوءِ تيار ٿيو، جڏهن علائقي جي سياسي ۽ انتظامي نظام ۾ تبديليون اچي رهيون هيون. ==== ڪتاب جا اهم موضوع ==== ڪتاب ۾ هيٺيان موضوع نمايان آهن: * سنڌ جي جاگرافي ۽ تاريخي پسمنظر؛ * سنڌ جي آبادي ۽ مقامي برادريون؛ * سنڌي ۽ ڀرپاسي جي ٻولين بابت معلومات؛ * ماڻهن جي روزمره زندگي ۽ گهريلو رسمون؛ * مسلمانن ۽ هندن جون مذهبي روايتون؛ * مقامي سماجي ۽ ثقافتي رواج؛ * سنڌ جي ماڻهن بابت برٽن جا مشاهدا ۽ تعبيرون. برٽن جي هن تصنيف کي سنڌ جي تاريخ لاءِ ابتدائي ماخذ طور استعمال ڪري سگهجي ٿو. تنهن هوندي به ڪتاب ۾ پيش ڪيل قومن ۽ برادرين جي درجابندي، مذهبي بيانن ۽ سماجي تبصرن کي جديد تاريخي تحقيق سان ڀيٽڻ ضروري آهي.<ref name="Ghose2006"/> === سنڌو ماٿريءَ ۾ بازن سان شڪار (1852ع) === ''Falconry in the Valley of the Indus'' برٽن جو بازداري ۽ شڪار بابت ڪتاب آهي، جيڪو 1852ع ۾ لنڊن جي ناشر جان وان وورسٽ شايع ڪيو.<ref name="BurtonFalconry1852">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Falconry in the Valley of the Indus |publisher=John Van Voorst |location=London |year=1852 |language=en |url=https://archive.org/details/falconryinvalley00burt }}</ref> [[بازداري]] شڪاري پکين، خاص طور بازن ۽ شاهينن، کي تربيت ڏئي شڪار ڪرڻ جي روايتي فن کي چيو ويندو آهي. برٽن هن ڪتاب ۾ سنڌو ماٿريءَ جي بازداريءَ سان لاڳاپيل تجربن، شڪار جي طريقن ۽ شڪاري پکين بابت معلومات پيش ڪئي. ڪتاب سنڌ جي تاريخي سماج ۾ شڪار ۽ تفريحي سرگرمين جي مطالعي لاءِ مددگار ماخذ آهي. ان سان گڏ اهو برٽن جي دلچسپين جي وسعت کي پڻ ظاهر ڪري ٿو، ڇاڪاڻ ته سندس تحقيق صرف ٻولين، مذهب يا جاگرافيءَ تائين محدود نه هئي. === سنڌ جو ٻيهر سفر (1877ع) === [[فائل:Richard-Francis-Burton-by-Lock-&-Whitfield,-1876 (cropped).png|thumb|upright|رچرڊ فرانسس برٽن، 1876ع. انهيءَ عرصي ۾ هن سنڌ جو ٻيهر سفر ڪيو.]] برٽن سنڌ ڇڏڻ کان لڳ ڀڳ ٽن ڏهاڪن پوءِ 1875ع–1876ع جي سفر دوران پنهنجي گهرواري [[ازابيل برٽن]] سان گڏ سنڌ واپس آيو. هن سفر جا مشاهدا سندس ڪتاب ''Sind Revisited: With Notices of the Anglo-Indian Army; Railroads; Past, Present, and Future, etc.'' ۾ شامل آهن، جيڪو 1877ع ۾ لنڊن مان رچرڊ بينٽلي اينڊ سن ٻن جلدن ۾ شايع ڪيو.<ref name="Burton1877"/> ڪتاب جو عنوان سنڌيءَ ۾ '''سنڌ جو ٻيهر سفر: اينگلو-انڊين فوج، ريلوي، ماضي، حال ۽ مستقبل بابت احوال''' ترجمو ڪري سگهجي ٿو. برٽن هن ڪتاب ۾ سنڌ جي پنهنجي اڳوڻي تجربن کي نئين سفر دوران ڏٺل حالتن سان ڀيٽيو. سندس مشاهدي ۾ شهرن جي ترقي، آمدرفت، ريلوي، فوجي انتظام ۽ سماجي تبديليون شامل هيون. ==== سنڌ جي شهرن جو احوال ==== ''Sind Revisited'' ۾ [[ڪراچي]]، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۽ سنڌ جي ٻين شهرن ۽ علائقن جو ذڪر ملي ٿو. ڪتاب ۾ [[ڪوٽڙي]]، [[سيوهڻ]]، [[روهڙي]]، [[سکر]]، [[شڪارپور]]، [[خيرپور ميرس|خيرپور]] ۽ سنڌو درياهه سان لاڳاپيل سفرن جا احوال پڻ موجود آهن.<ref name="Burton1877"/> برٽن انهن هنڌن جي جاگرافيائي حالتن، تاريخي اهميت، آمدرفت ۽ ماڻهن جي سماجي زندگيءَ بابت پنهنجا مشاهدا پيش ڪيا. هن خاص طور انهن تبديلين تي ڌيان ڏنو، جيڪي سندس پهرين سنڌ واري رهائش کان پوءِ برطانوي انتظام هيٺ آيون هيون. ==== ڪراچي ۽ حيدرآباد ==== برٽن جي ٻيهر سنڌ واري سفر ۾ ڪراچي ۽ حيدرآباد اهم موضوع آهن. ڪراچي بابت سندس لکڻين ۾ بندرگاهه واري شهر جي اهميت، آمدرفت ۽ برطانوي دور جي تبديل ٿيندڙ شهري حالتن جو ذڪر ملي ٿو. حيدرآباد بابت هن تاريخي ۽ سماجي ماحول، مقامي آبادي ۽ شهر جي اهميت تي تبصرا ڪيا.<ref name="Burton1877"/> اهي بيان اڻويهين صديءَ جي پوئين اڌ ۾ سنڌ جي شهري تاريخ جي مطالعي لاءِ هڪ همعصر ماخذ فراهم ڪن ٿا. ==== سنڌو درياهه ۽ ڦليلي ==== برٽن جي ڪتاب ۾ [[سنڌو درياهه]] سان لاڳاپيل سفرن ۽ آبي رستن جو احوال پڻ شامل آهي. ٻئي جلد ۾ [[ڦليلي واهه|ڦليلي]] جي رستي سفر ۽ [[ڪوٽڙي]] ڏانهن سنڌو درياهه ذريعي واپسيءَ بابت جدا عنوان موجود آهن.<ref name="Burton1877"/> انهن احوالن مان سنڌ جي درياهي آمدرفت، آبي جاگرافي ۽ سفر جي روايتي طريقن بابت معلومات حاصل ٿئي ٿي. ==== سنڌو ماٿريءَ جي ريلوي ==== ''Sind Revisited'' جو هڪ اهم موضوع برطانوي دور جي ريلوي ۽ آمدرفت جو نظام آهي. برٽن سنڌ ۾ ريلوي جي ترقي، ان جي موجوده حالت ۽ مستقبل بابت تبصرا ڪيا. هن ريلويءَ کي سنڌ جي شهرن، فوجي ضرورتن ۽ آمدرفت جي نظام سان لاڳاپيل تبديليءَ جي هڪ اهم صورت طور ڏٺو.<ref name="Burton1877"/> برٽن جي ريلوي بابت لکڻين کي ان دور جي برطانوي انتظامي ۽ فوجي مفادن جي پسمنظر ۾ پڻ پڙهڻ گهرجي. ==== اينگلو-انڊين فوج ==== ڪتاب جي مڪمل عنوان مان ئي ظاهر ٿئي ٿو ته برٽن سنڌ جي سفر سان گڏ برطانوي هندستان جي فوج بابت به لکيو. هن فوجي تنظيم، سپاهين، انتظامي ضرورتن ۽ برطانوي فوجي نظام جي مختلف پهلوئن بابت پنهنجا مشاهدا پيش ڪيا.<ref name="Burton1877"/> سندس اڳوڻي فوجي ملازمت سبب اهي تبصرا ذاتي تجربي سان پڻ لاڳاپيل هئا. ==== مذهبي برادريون ۽ سماجي لاڳاپا ==== برٽن پنهنجي ٻيهر سفر واري ڪتاب ۾ سنڌ جي مسلمانن ۽ هندن جي سماجي لاڳاپن، مذهبي روايتن ۽ باهمي تعلقن بابت پڻ لکيو. ڪتاب ۾ مذهبي تبديليءَ ۽ مختلف برادرين جي سماجي حيثيت بابت سندس بيان ملن ٿا.<ref name="Burton1877"/> انهن بيانن کي برٽن جي ذاتي مشاهدي ۽ نوآبادياتي دور جي مذهبي ۽ سماجي تعبيرن طور پڙهڻ ضروري آهي؛ انهن مان ڪنهن به برادريءَ بابت غيرجانبدار ۽ حتمي نتيجا اخذ نٿا ڪري سگهجن. ==== مقامي قصا، ڏندڪٿائون ۽ شاعري ==== ''Sind Revisited'' ۾ مقامي قصن، روايتن، شاعريءَ جي ترجمن ۽ مذهبي ڏندڪٿائن جا احوال پڻ موجود آهن. انهن ۾ «ستن بي سر نبين» بابت هڪ مقامي روايت جو ذڪر پڻ اچي ٿو.<ref name="Burton1877"/> اهڙا بيان سنڌ جي زباني روايتن بابت تاريخي مواد فراهم ڪن ٿا. البت ڏندڪٿائن ۽ مذهبي روايتن کي ثابت ٿيل تاريخي واقعن کان الڳ رکڻ گهرجي. ==== جان بُل جو ادبي ڪردار ==== برٽن پنهنجي ڪتاب ۾ '''مسٽر جان بُل''' (''Mr. John Bull'') نالي هڪ خيالي همسفر کي ادبي وسيلي طور استعمال ڪيو. هو هن ڪردار سان مخاطب ٿي مختلف واقعن، ماڻهن ۽ حالتن بابت تبصرا ڪندو آهي.<ref name="Burton1877"/> جان بُل برطانوي قومي شخصيت جي هڪ روايتي علامت پڻ آهي. ڪتاب ۾ هن ڪردار جي استعمال سان برٽن پنهنجي مشاهدن کي گفتگو ۽ طنزيه تبصرن جي صورت ۾ پيش ڪري سگهيو. ==== برطانوي حڪومت بابت برٽن جا رايا ==== ''Sind Revisited'' جي پڇاڙيءَ ۾ برٽن سنڌ ۾ برطانوي حڪومت جي اثرن بابت پنهنجي راءِ پيش ڪئي. هن صحت ۽ تعليم جي ڪجهه سهولتن ۾ سڌارن کي برطانوي راڄ جي مثبت اثرن طور بيان ڪيو.<ref name="Burton1877"/> بهرحال، اهو برٽن جو تاريخي ۽ سياسي موقف هو. سنڌ ۾ برطانوي قبضي، معاشي تبديلين، سياسي اختيارن جي منتقلي ۽ مقامي آباديءَ تي پوندڙ اثرن جو جامع جائزو وٺڻ لاءِ ٻين تاريخي ماخذن کي پڻ نظر ۾ رکڻ ضروري آهي. == سنڌ بابت تصنيفن ۽ مقالن جي تاريخوار فهرست == {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#174a73;color:#ffffff;" | سال ! style="background:#174a73;color:#ffffff;" | تصنيف يا مقالو ! style="background:#174a73;color:#ffffff;" | موضوع ! style="background:#174a73;color:#ffffff;" | اشاعت |- | style="background:#eaf3fb;" | 1847ع | ''Notes Relative to the Population of the Sind; and the Customs, Language, and Literature of the People'' | سنڌ جي آبادي، رسم و رواج، ٻولي ۽ ادب | ''Bombay Government Records''، نئون سلسلو، نمبر 17، حصو 2، ص 637–657 |- | style="background:#f0f7ed;" | 1848ع | ''Brief Notes Relative to the Division of Time, and Articles of Cultivation in Sind'' | وقت جي حساب، زراعت ۽ نشي جي طريقن بابت نوٽس | ''Bombay Government Records''، نئون سلسلو، نمبر 17، حصو 2، ص 613–636 |- | style="background:#fff3e5;" | 1849ع | ''A Grammar of the Jataki or Belochki Dialect'' | جتڪي يا بيلوچڪي لهجي جي گرامر | ''Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society''، جلد 3، شمارو 12، ص 84–125 |- | style="background:#f3eafa;" | 1849ع | ''A Grammar of the Multani Language'' | ملتاني ٻوليءَ جي گرامر | ابتدائي سوانحي ماخذن ۾ ذڪر؛ مڪمل اصل اشاعتي تفصيلن جي وڌيڪ تصديق گهربل |- | style="background:#eaf3fb;" | 1849ع | ''Notes and Remarks on Dr. Dorn's Chrestomathy of the Pushtu or Afghan Language'' | پشتو بابت تنقيدي لساني اڀياس | ساڳيو رسالو، جلد 3، شمارو 12، ص 58–69 |- | style="background:#f0f7ed;" | 1851ع | ''Scinde; or, The Unhappy Valley'' | سنڌ جو سفرنامو ۽ سماجي مشاهدا | رچرڊ بينٽلي، لنڊن؛ ٻه جلد |- | style="background:#fff3e5;" | 1851ع | ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' | سنڌ جي قومن، تاريخ، جاگرافي، ٻولين ۽ ثقافت جو مطالعو | ڊبليو. ايڇ. ايلن اينڊ ڪمپني، لنڊن |- | style="background:#f3eafa;" | 1852ع | ''Falconry in the Valley of the Indus'' | بازداري ۽ شڪار جون روايتون | جان وان وورسٽ، لنڊن |- | style="background:#eaf3fb;" | 1877ع | ''Sind Revisited'' | سنڌ جو ٻيهر سفر، ريلوي، فوج ۽ سماجي تبديليون | رچرڊ بينٽلي اينڊ سن، لنڊن؛ ٻه جلد |} == سنڌ جي تاريخ ۽ ادب ۾ برٽن جي اهميت == رچرڊ فرانسس برٽن جي سنڌ بابت تصنيفن جي اهميت ان ڪري آهي جو انهن ۾ اڻويهين صديءَ جي وچ ۽ پوئين اڌ ۾ سنڌ جي سماجي، لساني ۽ ثقافتي زندگيءَ بابت همعصر مواد محفوظ ٿيل آهي. سندس 1847ع ۽ 1848ع جون رپورٽون، 1849ع جا لساني مقالا، 1851ع ۽ 1852ع جا ڪتاب ۽ 1877ع جو سفرنامو گڏجي سنڌ بابت سندس تحقيق جي مختلف مرحلن کي ظاهر ڪن ٿا. سنڌ جي تاريخ ۽ ادب جي مطالعي ۾ برٽن جي ڪم مان خاص طور هيٺين موضوعن بابت مواد حاصل ٿئي ٿو: * اڻويهين صديءَ ۾ سنڌ جي آبادي ۽ سماجي بناوت؛ * سنڌي ٻولي، مقامي لهجا ۽ پاڙيسري ٻولين جا لاڳاپا؛ * سنڌ جي زباني روايتن، قصن ۽ شاعريءَ جا احوال؛ * مذهبي عقيدا، رسمون ۽ سماجي لاڳاپا؛ * سنڌ جي شهرن، درياهن ۽ آمدرفت جي تاريخ؛ * زراعت، شڪار ۽ بازداريءَ جون روايتون؛ * برطانوي قبضي کان پوءِ فوجي ۽ انتظامي تبديليون؛ * ريلوي ۽ جديد آمدرفت جي شروعاتي ترقي. سنڌي ادب جي محقق موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ برٽن کي شامل ڪيو ۽ سندس سنڌ بابت تصنيفن جو ذڪر ڪيو.<ref name="Jotwani1996"/> === تاريخي ماخذ طور حدون === برٽن جون لکڻيون پنهنجي دور بابت قيمتي معلومات فراهم ڪن ٿيون، پر انهن کي مڪمل طور غيرجانبدار يا حتمي ماخذ نٿو سمجهي سگهجي. برٽن برطانوي فوج ۽ سفارتي نظام سان لاڳاپيل هو. سندس ڪتابن ۾ سنڌ جي ماڻهن، قومن، مذهبي برادرين ۽ برطانوي انتظام بابت ذاتي رايا ۽ اڻويهين صديءَ جي يورپي سوچ جا اثر موجود آهن.<ref name="Ghose2006"/><ref name="Kennedy2005"/> انهيءَ ڪري جديد تحقيق ۾ سندس تصنيفن کي سنڌي، فارسي، اردو ۽ ٻين مقامي ماخذن سان ڀيٽي پڙهڻ ضروري آهي. برٽن جي ڪتابن جي تاريخي اهميت سندس هر نتيجي جي درست هجڻ ۾ نه، پر ان ڳالهه ۾ آهي ته انهن ۾ سنڌ جي هڪ مخصوص دور بابت مشاهدا، بيان ۽ معلومات محفوظ ٿيل آهن. == عربستان جو سفر ۽ حج (1853ع) == سنڌ ۽ هندستان ۾ رهائش دوران رچرڊ فرانسس برٽن عربي، فارسي، هندستاني ٻولين ۽ اسلامي روايتن بابت ڄاڻ حاصل ڪئي. انهيءَ مطالعي سندس عربستان جي سفر ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1853ع ۾ هن [[مدينو|مديني]] ۽ [[مڪو|مڪي]] جو سفر ڪيو ۽ [[حج]] جا مناسڪ ادا ڪيا.<ref name="Kennedy2005"/><ref name="Lovell1998"/> ان وقت مڪي ۽ مديني جي مقدس مذهبي علائقن ۾ غيرمسلمانن جي داخلا تي پابندي هئي. برٽن پنهنجي سڃاڻپ لڪائي مسلمان مسافر جي حيثيت سان سفر ڪيو. سندس هن سفر کي اڻويهين صديءَ جي يورپي سفرناما نگاريءَ ۾ خاص شهرت حاصل ٿي.<ref name="BurtonPilgrimage1855">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Personal Narrative of a Pilgrimage to El-Medinah and Meccah |volume=1–3 |publisher=Longman, Brown, Green, and Longmans |location=London |year=1855–1856 |language=en |url=https://www.gutenberg.org/ebooks/4657 }}</ref> === سفر جي تياري === برٽن عربستان جي سفر کان اڳ عربي ٻوليءَ، اسلامي عبادتن، مذهبي اصطلاحن، لباس، سماجي آداب ۽ سفر جي روايتن جو مطالعو ڪيو. هن هندستان ۾ رهڻ دوران حاصل ڪيل ٻولين ۽ مذهبي رسمن جي ڄاڻ کي سفر جي تياريءَ ۾ استعمال ڪيو. سندس مقصد صرف مقدس شهرن جو دورو ڪرڻ نه، پر انهن جي مذهبي، سماجي ۽ ثقافتي زندگيءَ جو تفصيلي مشاهدو پڻ هو.<ref name="Rice1990"/><ref name="BurtonPilgrimage1855"/> برٽن پنهنجي سفر ۾ مختلف وقتن تي فارسي نسل جي مسلمان مسافر ۽ درويش يا شيخ جهڙيون سڃاڻپون اختيار ڪيون. سندس سفرنامي موجب، هن اهڙي لباس ۽ طرزِ گفتگو اختيار ڪئي، جيڪا مقامي ماحول ۾ سندس غيرملڪي هجڻ کي لڪائڻ ۾ مددگار ٿي سگهي.<ref name="BurtonPilgrimage1855"/> === مصر کان عربستان تائين === 1853ع ۾ برٽن انگلينڊ مان نڪري [[مصر]] پهتو. هن [[اسڪندريه]] ۽ [[قاهره]] ۾ وقت گذاريو ۽ پوءِ [[سوئيز]] جي رستي [[ڳاڙهو سمنڊ|ڳاڙهي سمنڊ]] ڏانهن روانو ٿيو. سفر دوران هن مسلمان مسافرن، واپارين ۽ حج تي ويندڙ ماڻهن سان گڏ سفر ڪيو. عربستان پهچڻ کان پوءِ هن [[ينبع]] جي رستي مديني ڏانهن سفر جاري رکيو.<ref name="BurtonPilgrimage1855"/> برٽن پنهنجي سفرنامي ۾ قافلن، رهائش، کاڌي، سفر جي ڏکيائين، رستن ۽ مقامي ماڻهن جي رسم و رواج بابت تفصيلي احوال ڏنو. === مديني جو سفر === برٽن جولاءِ 1853ع ۾ مديني پهتو. هن شهر ۾ رهائش دوران [[مسجد نبوي]]، مذهبي زندگيءَ، زيارت جي روايتن ۽ شهر جي سماجي حالتن جو مشاهدو ڪيو. سندس سفرنامي ۾ مديني جي گهٽين، بازارن، رهائشي علائقن، مذهبي عمارتن ۽ مقامي ماڻهن بابت تفصيل ملن ٿا.<ref name="BurtonPilgrimage1855"/> هن مديني جي تاريخي ۽ مذهبي اهميت سان گڏ شهر جي جاگرافي ۽ آباديءَ بابت پڻ لکيو. برٽن جا اهي بيان اڻويهين صديءَ جي وچ ڌاري مديني جي شهري ۽ سماجي تاريخ جي مطالعي لاءِ هڪ همعصر سفرنامي جو مواد فراهم ڪن ٿا. === مڪي جو سفر ۽ حج جا مناسڪ === مديني کان پوءِ برٽن حج جي قافلي سان گڏ مڪي ڏانهن روانو ٿيو. سيپٽمبر 1853ع ۾ هو مڪي پهتو. هن [[ڪعبو|ڪعبي]] جو طواف ڪيو ۽ حج جي ٻين مناسڪن ۾ شرڪت ڪئي. پنهنجي سفرنامي ۾ هن [[مسجد الحرام]]، ڪعبي، [[صفا ۽ مروه]]، [[عرفات]]، [[مزدلفه]] ۽ [[منى]] بابت تفصيلي بيان پيش ڪيا.<ref name="BurtonPilgrimage1855"/> برٽن مذهبي عبادتن سان گڏ حج جي انتظام، حاجين جي آمدرفت، مختلف علائقن مان ايندڙ ماڻهن، بازارن، رهائش ۽ سماجي ماحول بابت پڻ لکيو. سندس سفرنامي جي هڪ خاص ڳالهه اها آهي ته هن مقدس شهرن کي صرف مذهبي مرڪزن طور نه، پر رهائشي، واپاري ۽ ثقافتي شهرن طور پڻ بيان ڪيو. === ڇا برٽن مڪي پهچندڙ پهريون غيرمسلمان يورپي هو؟ === برٽن کي ڪڏهن ڪڏهن مڪي ۾ داخل ٿيندڙ پهريون غيرمسلمان يورپي چيو ويندو آهي، پر اها دعويٰ تاريخي طور درست نه آهي. هن کان اڳ اطالوي مسافر [[لودووڪو دي وارٿيما]] سورهين صديءَ جي شروعات ۾ مڪي پهتو هو. سوئس محقق [[يوهان لڊوگ برڪهارٽ]] پڻ 1814ع ۾ مڪي جو سفر ڪيو ۽ 1815ع ۾ حج ادا ڪيو.<ref name="Burckhardt1829">{{cite book |last=Burckhardt |first=John Lewis |title=Travels in Arabia: Comprehending an Account of Those Territories in Hedjaz Which the Mohammedans Regard as Sacred |publisher=Henry Colburn |location=London |year=1829 |language=en }}</ref> انهيءَ ڪري برٽن جي اهميت مڪي پهچندڙ پهريون غيرمسلمان هجڻ ۾ نه، پر سندس سفرنامي جي تفصيل، مشاهدي جي انداز ۽ يورپي پڙهندڙن ۾ ان جي اثر ۾ آهي. === سفرنامي جي اشاعت === برٽن عربستان جي سفر بابت ''Personal Narrative of a Pilgrimage to El-Medinah and Meccah'' (مديني ۽ مڪي جي زيارت جو ذاتي سفرنامو) لکيو. هي ڪتاب 1855ع ۽ 1856ع ۾ ٽن جلدن ۾ شايع ٿيو ۽ سندس مشهور تصنيفن مان هڪ بڻيو.<ref name="BurtonPilgrimage1855"/> ڪتاب ۾ عربستان جي جاگرافي، مذهبي زندگي، قافلن، سماجي روايتن، مقامي ماڻهن ۽ سفر جي مشڪلاتن بابت تفصيلي احوال موجود آهي. برٽن جي سفرنامي کي اڻويهين صديءَ جي عربستان بابت يورپي علمي ادب ۾ اهم جاءِ حاصل ٿي، جيتوڻيڪ ان ۾ سندس ذاتي رايا ۽ ان دور جون ثقافتي تعبيرون پڻ شامل آهن.<ref name="Kennedy2005"/> === سفر سان لاڳاپيل تڪراري دعوائون === برٽن جي حج واري سفر بابت ڪجهه سوانحي ڪتابن ۾ اهڙا قصا ملن ٿا، جن ۾ سندس سڃاڻپ ظاهر ٿيڻ جي خطري ۽ مبينا تشدد جو ذڪر ڪيو ويو آهي. انهن مان هڪ دعويٰ اها آهي ته هن پنهنجي سڃاڻپ بچائڻ لاءِ ڪنهن ماڻهوءَ کي قتل ڪيو. اهڙي واقعي جي آزاد ۽ قابلِ اعتماد تاريخي تصديق موجود نه آهي؛ برٽن پاڻ به اهڙي الزام کي رد ڪيو هو.<ref name="Lovell1998"/><ref name="Rice1990"/> تنهنڪري هن دعويٰ کي ثابت ٿيل واقعي بدران برٽن جي زندگيءَ سان لاڳاپيل هڪ غيرتصديق ٿيل روايت طور سمجهڻ گهرجي. == صوماليا ۽ هرر جون مهمون (1854ع–1855ع) == [[فائل:Old City (Jugal) Top view of Jugol 10.jpg|thumb|260px|[[هرر]] جي تاريخي قلعي بند شهر جو مٿان کان منظر، جنهن جو رچرڊ فرانسس برٽن 1855ع ۾ دورو ڪيو.]] عربستان جي سفر کان پوءِ برٽن جي دلچسپي آفريڪا جي اتر اوڀر وارن علائقن ڏانهن وڌي. هن [[صوماليا]]، [[جبوتي]] ۽ موجوده [[ايٿوپيا]] جي اوڀر وارن علائقن ۾ سفر ۽ تحقيق ڪئي. انهن سفرن ۾ [[هرر]] جو دورو سندس اهم ڪاميابين مان هڪ هو. برٽن پنهنجي سفرن جا احوال ''First Footsteps in East Africa'' نالي ڪتاب ۾ شايع ڪيا.<ref name="BurtonFirstFootsteps1856">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=First Footsteps in East Africa; or, An Exploration of Harar |publisher=Longman, Brown, Green, and Longmans |location=London |year=1856 |language=en }}</ref> === مهم جو پسمنظر === اڻويهين صديءَ جي وچ ڌاري يورپي جاگرافيدانن ۽ برطانوي اختيارين کي اوڀر آفريڪا جي اندرين علائقن بابت محدود سڌي ڄاڻ هئي. برٽن کي هن علائقي جي ٻولين، واپاري رستن، شهرن، سياسي حالتن ۽ جاگرافيءَ بابت معلومات گڏ ڪرڻ ۾ دلچسپي هئي. انهيءَ سلسلي ۾ هن [[عدن]] کي پنهنجي سفرن جو هڪ اهم مرڪز بڻايو.<ref name="Rice1990"/> === زيلع کان هرر تائين === 1854ع جي آخر ۾ برٽن [[زيلع]] کان هرر ڏانهن روانو ٿيو. سندس سفر ۾ مقامي رهنمائن، مترجمن، قافلي جي ماڻهن ۽ ٻين مددگارن جو اهم ڪردار هو. هو جنوري 1855ع ۾ هرر پهتو، جيڪو ان وقت هڪ اهم اسلامي، واپاري ۽ ثقافتي شهر هو.<ref name="BurtonFirstFootsteps1856"/> برٽن شهر جي حڪمران، بازارن، مذهبي زندگي، آبادي ۽ واپاري لاڳاپن بابت معلومات گڏ ڪئي. هن هرر جي سماجي ۽ سياسي حالتن کي پنهنجي سفرنامي ۾ بيان ڪيو ۽ شهر جي اهميت کي يورپي پڙهندڙن تائين پهچايو. === هرر پهچڻ جي تاريخي اهميت === برٽن کي عام طور هرر ۾ داخل ٿيندڙ اوائلي يورپي سياحن مان هڪ طور ياد ڪيو ويندو آهي. بهرحال، هرر اڳ ئي مقامي ۽ علائقائي مسلمان واپارين، عالمن ۽ مسافرن جي ڄاتل سڃاتل شهرن مان هو. تنهنڪري برٽن جي سفر کي شهر جي «دريافت» چوڻ بدران هڪ يورپي مسافر جي دستاويزي دوري طور بيان ڪرڻ وڌيڪ درست آهي. برٽن جي هرر بابت لکڻين جي اهميت سندس مشاهدي، جاگرافيائي بيان ۽ ان دور جي شهر بابت محفوظ ڪيل معلومات ۾ آهي.<ref name="Ghose2006"/> === بربرا واري مهم === 1855ع ۾ برٽن ٻين يورپي مهم جوئن سان گڏ [[بربرا]] واري علائقي ۾ هڪ نئين مهم ۾ شامل ٿيو. هن مهم ۾ [[جان هيننگ اسپيڪ]]، ليفٽيننٽ جي. اي. هرن ۽ وليم اسٽرويان پڻ شامل هئا. مهم دوران سندن ڪئمپ تي هٿياربند حملو ٿيو. وليم اسٽرويان مارجي ويو، جڏهن ته برٽن ۽ اسپيڪ زخمي ٿيا.<ref name="McLynn1990"/><ref name="Lovell1998"/> === برٽن جي چهري تي زخم === بربرا واري حملي دوران هڪ نيزو برٽن جي چهري مان گذريو ۽ کيس سخت زخم رسيو. هن زخم جو نشان سندس چهري تي باقي زندگي موجود رهيو. سندس پوءِ واري تصويرن ۽ سوانحي احوالن ۾ انهيءَ زخم جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Rice1990"/> حملي کان پوءِ مهم ختم ٿي وئي ۽ بچيل مهم جو واپس موٽيا. === پهريان قدم اوڀر آفريڪا ۾ === 1856ع ۾ برٽن ''First Footsteps in East Africa; or, An Exploration of Harar'' (اوڀر آفريڪا ۾ پهريان قدم، يا هرر جي ڳولا) شايع ڪيو. ڪتاب ۾ زيلع، هرر، صومالي علائقن، مقامي ماڻهن، ٻولين، واپار، مذهبي زندگي ۽ سفر جي حالتن بابت معلومات شامل آهي.<ref name="BurtonFirstFootsteps1856"/> هي ڪتاب برٽن جي آفريڪي سفرنامن جي سلسلي ۾ اهم جاءِ رکي ٿو. ان جي باوجود، مقامي ماڻهن ۽ سماجي گروهن بابت سندس ڪجهه بيان نوآبادياتي دور جي تعصبن کان آزاد نه آهن؛ تنهنڪري انهن کي جديد آفريڪي تاريخ ۽ انسانيات جي تحقيق سان ڀيٽڻ ضروري آهي. == ڪريميا جي جنگ سان لاڳاپو == 1850ع واري ڏهاڪي ۾ برٽن جي فوجي زندگيءَ جو هڪ ٻيو مرحلو [[ڪريميا جي جنگ]] سان لاڳاپيل هو. هن [[بيشي بازوق]] (''Bashi-bazouks'') نالي عثماني غيرباقاعده فوجي دستن سان لاڳاپيل ذميوارين ۾ حصو ورتو. اهي دستا عثماني فوجي نظام جو حصو هئا، پر سندن تنظيم ۽ نظم و ضبط باقاعده فوج کان مختلف هو.<ref name="Wright1906"/><ref name="McLynn1990"/> برٽن جي هن فوجي وابستگيءَ جو عرصو نسبتاً مختصر رهيو. انتظامي اختلافن ۽ تنظيم سان لاڳاپيل مسئلن سبب سندس خدمتون ڊگهي عرصي تائين جاري نه رهيون. سندس فوجي زندگيءَ ۾ هندستان ۽ سنڌ جي ملازمت کان پوءِ هي مرحلو اهم هو، ڇاڪاڻ ته ان کان پوءِ سندس ڌيان وڏي پيماني تي جاگرافيائي سفرن ۽ تحقيق ڏانهن وڌيو. == آفريڪا جي وڏين ڍنڍن جي ڳولا (1856ع–1859ع) == [[فائل:Lake Tanganyika.jpg|thumb|[[ڍنڍ ٽانگانيڪا]]، جنهن تائين برٽن ۽ اسپيڪ جي مهم فيبروري 1858ع ۾ پهتي.]] 1850ع واري ڏهاڪي ۾ آفريڪا جي اندروني جاگرافي ۽ [[نيل درياهه]] جي سرچشمي بابت يورپي جاگرافيدانن ۾ وڏي دلچسپي هئي. برٽن ۽ [[جان هيننگ اسپيڪ]] اوڀر آفريڪا جي اندرين علائقن ڏانهن هڪ مهم ڪئي، جنهن جو مقصد وڏين ڍنڍن، واپاري رستن ۽ نيل درياهه جي سرچشمي بابت معلومات حاصل ڪرڻ هو.<ref name="BurtonLakeRegions1860">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=The Lake Regions of Central Africa: A Picture of Exploration |volume=1–2 |publisher=Longman, Green, Longman, and Roberts |location=London |year=1860 |language=en }}</ref> === رائل جاگرافيائي سوسائٽيءَ جي مدد === برٽن جي آفريڪي مهم کي [[رائل جاگرافيائي سوسائٽي]] جي حمايت حاصل هئي. مهم ۾ برٽن اڳواڻ ۽ اسپيڪ سندس ساٿي هو. ٻنهي کي جاگرافيائي مشاهدي، سفر، رستن جي سڃاڻپ ۽ آفريڪا جي اندرين علائقن بابت معلومات گڏ ڪرڻ جي ذميواري هئي.<ref name="McLynn1990"/> ان وقت يورپي نقشن ۾ آفريڪا جي ڪيترن اندرين علائقن بابت معلومات نامڪمل هئي، جيتوڻيڪ اهي علائقا مقامي آباديءَ، واپارين ۽ مسافرن کي اڳ ئي ڄاتل هئا. === زنجبار کان اندروني آفريڪا ڏانهن === مهم جو اهم سامونڊي مرڪز [[زنجبار]] هو. برٽن ۽ اسپيڪ اوڀر آفريڪا جي ساحلي علائقي کان اندرين حصن ڏانهن روانا ٿيا. سندن سفر ۾ آفريڪي رهنمائن، باربردارن، واپارين، مترجمن ۽ قافلي جي ٻين ماڻهن اهم ڪردار ادا ڪيو. مقامي رستن، پاڻيءَ جي هنڌن، رهائش ۽ واپار بابت انهن ماڻهن جي ڄاڻ کان سواءِ اهڙو سفر ممڪن نه هو.<ref name="BurtonLakeRegions1860"/> === سيدي مبارڪ بمبئي ۽ مقامي ساٿي === [[سيدي مبارڪ بمبئي]] اوڀر آفريڪا جي مشهور رهنمائن مان هڪ هو، جنهن برٽن ۽ اسپيڪ جي مهم ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هو اڳتي هلي آفريڪا جي ٻين يورپي مهمن سان پڻ لاڳاپيل رهيو. برٽن ۽ اسپيڪ جي مهم جي تاريخ کي صرف ٻن يورپي سياحن جي ڪاميابيءَ طور پيش ڪرڻ نامڪمل آهي، ڇاڪاڻ ته ان ۾ مقامي آفريڪي ماڻهن جي ڄاڻ، محنت ۽ رهنمائي بنيادي اهميت رکي ٿي.<ref name="Jeal2011">{{cite book |last=Jeal |first=Tim |title=Explorers of the Nile: The Triumph and Tragedy of a Great Victorian Adventure |publisher=Yale University Press |location=New Haven |year=2011 |language=en |isbn=978-0-300-14935-7 }}</ref> === سفر جون ڏکيائون === آفريڪا جي اندروني سفر دوران برٽن ۽ اسپيڪ کي بيمارين، ٿڪاوٽ، موسمي حالتن، رسد جي مسئلن ۽ ٻين ڏکيائين کي منهن ڏيڻو پيو. ٻئي مهم جو مختلف وقتن تي سخت بيمار ٿيا. انهن حالتن سندن سفر جي رفتار ۽ جاگرافيائي مشاهدي جي صلاحيت تي اثر وڌو.<ref name="BurtonLakeRegions1860"/> مهم جي ڪاميابيءَ ۾ مقامي ماڻهن جي مدد، رستن بابت معلومات ۽ قافلي جي تنظيم اهم هئي. == ڍنڍ ٽانگانيڪا تائين پهچڻ (1858ع) == فيبروري 1858ع ۾ برٽن ۽ اسپيڪ جي مهم [[ڍنڍ ٽانگانيڪا]] تائين پهتي. هيءَ اوڀر آفريڪا جي وڏين ڍنڍن مان هڪ آهي ۽ موجوده تنزانيا، ڪانگو جي جمهوري جمهوريه، برونڊي ۽ زامبيا جي سرحدي علائقن سان لاڳاپيل آهي. برٽن ۽ اسپيڪ يورپي جاگرافيائي ادب ۾ ڍنڍ بابت تفصيلي مشاهدا پيش ڪندڙ اوائلي مهم جوئن مان هئا.<ref name="BurtonLakeRegions1860"/> === ڍنڍ جي جاگرافي === برٽن ڍنڍ ٽانگانيڪا جي پاڻيءَ، ڀرپاسي جي زمين، آباديءَ ۽ سفر جي رستن بابت معلومات گڏ ڪئي. هن ڍنڍ جي اهميت کي نيل درياهه جي سرچشمي بابت هلندڙ بحث سان ڳنڍيو. بهرحال، ان وقت موجود معلومات جي بنياد تي ڍنڍ ۽ نيل درياهه جي آبي نظام جو صحيح لاڳاپو طئي ڪرڻ آسان نه هو. === مقامي ڄاڻ جي اهميت === ڍنڍ ٽانگانيڪا برٽن ۽ اسپيڪ جي اچڻ کان اڳ ئي مقامي ماڻهن، واپارين ۽ علائقائي مسافرن کي معلوم هئي. انهيءَ ڪري «ڍنڍ جي دريافت» وارو اصطلاح صرف يورپي نقشن ۽ جاگرافيائي علم ۾ ان جي داخلا جي مخصوص معنيٰ ۾ استعمال ڪري سگهجي ٿو. جديد تاريخي مطالعي ۾ مقامي آفريڪي آباديءَ جي اڳوڻي ڄاڻ ۽ سفرن ۾ سندن ڪردار کي تسليم ڪيو وڃي ٿو.<ref name="Jeal2011"/> == جان هيننگ اسپيڪ ۽ ڍنڍ وڪٽوريا == [[فائل:JH Speke.jpg|thumb|upright|[[جان هيننگ اسپيڪ]] (1827ع–1864ع)، جيڪو رچرڊ فرانسس برٽن سان گڏ آفريڪا جي مهم ۾ شامل هو ۽ پوءِ نيل درياهه جي سرچشمي بابت سندس اختلاف پيدا ٿيا.]] 1858ع ۾ برٽن ۽ اسپيڪ جي مهم دوران ٻنهي جي تحقيق جا رستا ڪجهه وقت لاءِ جدا ٿيا. برٽن جي بيماريءَ ۽ ٻين حالتن سبب اسپيڪ اتر طرف هڪ جدا سفر ڪيو ۽ آگسٽ 1858ع ۾ [[ڍنڍ وڪٽوريا]] تائين پهتو. اسپيڪ هن ڍنڍ کي برطانوي راڻي [[راڻي وڪٽوريا|وڪٽوريا]] جي نالي سان منسوب ڪيو.<ref name="Jeal2011"/> === نيل درياهه جي سرچشمي بابت اسپيڪ جو نظريو === اسپيڪ جو خيال هو ته ڍنڍ وڪٽوريا نيل درياهه جي اهم سرچشمن مان هڪ آهي. هن پنهنجي مشاهدي ۽ مقامي معلومات جي بنياد تي اهو نتيجو پيش ڪيو، جيتوڻيڪ ان وقت هن ڍنڍ مان نيل درياهه جي نڪرڻ واري رستي جو مڪمل سڌو مشاهدو نه ڪيو هو. برٽن اسپيڪ جي نتيجي کي فوري طور قبول نه ڪيو ۽ وڌيڪ ثبوتن جي ضرورت تي زور ڏنو.<ref name="McLynn1990"/><ref name="Jeal2011"/> === برٽن ۽ اسپيڪ جو اختلاف === برٽن ۽ اسپيڪ جي وچ ۾ اختلاف جا ڪيترائي سبب هئا، جن ۾ نيل درياهه جي سرچشمي بابت مختلف نظريا، مهم جي اڳواڻي، علمي شهرت ۽ دريافتن جو اعزاز شامل هئا. اسپيڪ جي انگلينڊ واپسيءَ کان پوءِ سندس نتيجن کي وڏي توجهه ملي. برٽن ان ڳالهه تي ناراض ٿيو ته سندس خيال ۾ مهم جي گڏيل ڪم ۽ اڳواڻيءَ کي مناسب اهميت نه ڏني وئي هئي.<ref name="McLynn1990"/> اختلاف آهستي آهستي علمي بحث کان ذاتي ۽ عوامي تڪرار ۾ تبديل ٿي ويو. === ٻي آفريڪي مهم === اسپيڪ پوءِ [[جيمس آگسٽس گرانٽ]] سان گڏ اوڀر آفريڪا جي هڪ ٻي مهم ڪئي. هن مهم دوران اسپيڪ ڍنڍ وڪٽوريا جي اترئين حصي ۽ نيل درياهه سان ان جي لاڳاپي بابت وڌيڪ معلومات حاصل ڪئي. 1862ع ۾ هن ڍنڍ وڪٽوريا مان نڪرندڙ پاڻيءَ جي رستي جو مشاهدو ڪيو، جنهن سندس اڳوڻي نظريي کي وڌيڪ مضبوط ڪيو.<ref name="Jeal2011"/> == نيل درياهه جي سرچشمي بابت بحث == [[نيل درياهه]] جي سرچشمي بابت سوال اڻويهين صديءَ جي جاگرافيائي تحقيق جي اهم مسئلن مان هڪ هو. برٽن، اسپيڪ ۽ ٻين محققن وٽ ان بابت مختلف نظريا هئا. برٽن وڌيڪ احتياط سان جاگرافيائي ثبوت گڏ ڪرڻ جو حامي هو، جڏهن ته اسپيڪ ڍنڍ وڪٽوريا کي نيل درياهه جي اهم سرچشمي طور پيش ڪيو.<ref name="Jeal2011"/> === علمي بحث جي تياري === 1864ع ۾ برٽن ۽ اسپيڪ جي وچ ۾ نيل درياهه جي سرچشمي بابت هڪ عوامي علمي بحث ٿيڻ جو امڪان هو. ٻنهي جي اختلافن سبب اهو بحث وڏي دلچسپيءَ جو موضوع بڻجي چڪو هو. پر بحث کان ٿورو اڳ اسپيڪ جي وفات ٿي وئي. === اسپيڪ جي وفات (1864ع) === جان هيننگ اسپيڪ 15 سيپٽمبر 1864ع تي انگلينڊ ۾ شڪار دوران بندوق جي گولي لڳڻ سبب فوت ٿيو. سرڪاري جاچ ۾ سندس موت کي حادثاتي قرار ڏنو ويو، جيتوڻيڪ پوءِ جي ڪجهه سوانحي بحثن ۾ واقعي جي حالتن بابت سوال اٿاريا ويا.<ref name="Jeal2011"/><ref name="McLynn1990"/> اسپيڪ جي وفات سبب برٽن ۽ اسپيڪ جي وچ ۾ طئي ٿيل عوامي بحث ٿي نه سگهيو. === جديد جاگرافيائي سمجهاڻي === جديد جاگرافيءَ موجب ڍنڍ وڪٽوريا [[اڇي نيل]] جي آبي نظام جو اهم ذريعو آهي. تنهن هوندي به نيل درياهه جي سڀ کان پري سرچشمي جي سڃاڻپ وڌيڪ پيچيده سوال آهي، ڇاڪاڻ ته ڍنڍ وڪٽوريا ۾ ڪيترائي درياهه ڇوڙ ڪن ٿا. انهيءَ ڪري اسپيڪ جي نتيجي کي نيل جي آبي نظام بابت هڪ اهم تاريخي اڳڀرائي طور سمجهڻ گهرجي، نه ته نيل جي سڀني سرچشمن بابت آخري ۽ مڪمل وضاحت طور. == آفريڪا جي ڍنڍن بابت برٽن جو ڪتاب == 1860ع ۾ برٽن ''The Lake Regions of Central Africa: A Picture of Exploration'' (وچ آفريڪا جي ڍنڍن وارا علائقا: ڳولا جي هڪ تصوير) ٻن جلدن ۾ شايع ڪيو. هي ڪتاب سندس آفريڪي مهم، سفر جي رستن، ڍنڍ ٽانگانيڪا، مقامي آبادي، واپار، جاگرافي ۽ سفر جي ڏکيائين بابت تفصيلي احوال تي ٻڌل آهي.<ref name="BurtonLakeRegions1860"/> ڪتاب ۾ برٽن آفريڪا جي سماجي ۽ ثقافتي زندگيءَ بابت پڻ لکيو، پر سندس ڪجهه تبصرا اڻويهين صديءَ جي يورپي نسلي ۽ نوآبادياتي سوچ جي اثر هيٺ هئا. انهيءَ ڪري جديد تاريخي تحقيق ۾ سندس ڪتاب کي همعصر سفرنامي ۽ نوآبادياتي علمي دستاويز ٻنهي حيثيتن سان پڙهيو وڃي ٿو.<ref name="Ghose2006"/> == آفريڪي مهمن جي تاريخي اهميت == برٽن جون آفريڪي مهمون يورپي جاگرافيائي تحقيق جي تاريخ ۾ اهم آهن. هن هرر، صومالي علائقن، اوڀر آفريڪا جي واپاري رستن ۽ ڍنڍ ٽانگانيڪا بابت تفصيلي معلومات شايع ڪئي. انهن سفرن سان گڏ برٽن ۽ اسپيڪ جي وچ ۾ نيل درياهه جي سرچشمي بابت اختلاف به جاگرافيائي تحقيق جي تاريخ جو مشهور واقعو بڻيو. جديد مطالعي ۾ انهن مهمن جي اهميت کي مقامي آفريڪي رهنمائن، مترجمن، باربردارن، واپارين ۽ ڄاڻ رکندڙ ماڻهن جي ڪردار کان الڳ نٿو ڪري سگهجي. === اهم سفرن جي تاريخوار فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#174a73;color:white;" | سال ! style="background:#174a73;color:white;" | سفر يا واقعو ! style="background:#174a73;color:white;" | هنڌ ! style="background:#174a73;color:white;" | تاريخي اهميت |- | style="background:#eaf3fb;" | 1853ع | عربستان جو سفر ۽ حج | مصر، مدينو ۽ مڪو | مقدس شهرن جي مذهبي ۽ سماجي زندگيءَ بابت تفصيلي سفرنامو |- | style="background:#edf6eb;" | 1854ع–1855ع | صومالي علائقن جي مهم | زيلع ۽ هرر | اوڀر آفريڪا جي شهرن، ٻولين ۽ واپاري رستن بابت تحقيق |- | style="background:#fff1e2;" | 1855ع | بربرا واري مهم | بربرا | هٿياربند حملي ۾ برٽن زخمي ٿيو ۽ مهم ختم ٿي |- | style="background:#f3eafa;" | 1855ع–1856ع | ڪريميا جي جنگ سان لاڳاپيل فوجي خدمت | عثماني فوجي انتظام سان لاڳاپيل علائقا | بيشي بازوق دستن سان فوجي وابستگي |- | style="background:#eaf3fb;" | 1856ع–1859ع | اوڀر آفريڪا جي اندروني مهم | زنجبار ۽ اندروني آفريڪا | آفريڪا جي وڏين ڍنڍن ۽ نيل جي سرچشمي بابت تحقيق |- | style="background:#edf6eb;" | 1858ع | ڍنڍ ٽانگانيڪا تائين پهچڻ | ڍنڍ ٽانگانيڪا | يورپي جاگرافيائي ادب ۾ ڍنڍ بابت تفصيلي مشاهدا |- | style="background:#fff1e2;" | 1858ع | اسپيڪ جو ڍنڍ وڪٽوريا تائين سفر | ڍنڍ وڪٽوريا | نيل جي سرچشمي بابت اسپيڪ جو نظريو |- | style="background:#f3eafa;" | 1864ع | برٽن ۽ اسپيڪ جي طئي ٿيل بحث جو نه ٿيڻ | انگلينڊ | اسپيڪ جي اوچتي وفات سبب علمي بحث ملتوي ٿي ويو |} == عربستان ۽ آفريڪا بابت اهم تصنيفون == {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#22577a;color:white;" | سال ! style="background:#22577a;color:white;" | ڪتاب ! style="background:#22577a;color:white;" | سنڌي عنوان ! style="background:#22577a;color:white;" | موضوع |- | 1855ع–1856ع | ''Personal Narrative of a Pilgrimage to El-Medinah and Meccah'' | '''مديني ۽ مڪي جي زيارت جو ذاتي سفرنامو''' | حج، عربستان، اسلامي روايتون ۽ مقدس شهرن جي زندگي |- | 1856ع | ''First Footsteps in East Africa; or, An Exploration of Harar'' | '''اوڀر آفريڪا ۾ پهريان قدم، يا هرر جي ڳولا''' | صوماليا، هرر، مقامي سماج ۽ واپاري رستا |- | 1860ع | ''The Lake Regions of Central Africa: A Picture of Exploration'' | '''وچ آفريڪا جي ڍنڍن وارا علائقا: ڳولا جي هڪ تصوير''' | ڍنڍ ٽانگانيڪا، اوڀر آفريڪا ۽ جاگرافيائي تحقيق |} == آمريڪا جو سفر (1860ع) == آفريڪا جي مهمن کان پوءِ رچرڊ فرانسس برٽن 1860ع ۾ [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] جو سفر ڪيو. هن سفر ۾ سندس خاص دلچسپي آمريڪا جي اولهه وارن علائقن، مقامي آباديءَ، مذهبي تحريڪن ۽ [[مورمن ازم|مورمن]] برادريءَ جي سماجي ۽ مذهبي زندگيءَ سان هئي.<ref name="BurtonCitySaints1861">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=The City of the Saints, and Across the Rocky Mountains to California |publisher=Longman, Green, Longman, and Roberts |location=London |year=1861 |language=en |url=https://archive.org/search?query=Richard+Francis+Burton+City+of+the+Saints+1861 }}</ref> برٽن آمريڪا جي اوڀر وارن علائقن کان اولهه ڏانهن سفر ڪندي [[راڪي جبل]] پار ڪيا ۽ [[يوٽا]] جي گاديءَ واري شهر [[سالٽ ليڪ سٽي]] پهتو. ان کان پوءِ هن [[ڪيليفورنيا]] جو پڻ دورو ڪيو. === سالٽ ليڪ سٽي ۽ مورمن برادري === سالٽ ليڪ سٽي ۾ برٽن مورمن مذهبي تحريڪ جي اڳواڻن، عقيدن، سماجي تنظيم ۽ گهريلو زندگيءَ بابت معلومات گڏ ڪئي. هن [[برگهم ينگ]] سان ملاقات ڪئي، جيڪو ان وقت [[چرچ آف جيسس ڪرائسٽ آف ليٽر ڊي سينٽس]] جو صدر ۽ مورمن برادريءَ جو اهم اڳواڻ هو.<ref name="BurtonCitySaints1861"/> برٽن مورمن برادريءَ جي مذهبي عقيدن، اجتماعي زندگيءَ، گهڻ زاليت جي رواج ۽ آمريڪي سماج سان سندن لاڳاپن بابت تفصيلي مشاهدا پيش ڪيا. هن برادريءَ جي ڪجهه روايتن بابت تنقيدي تبصرا ڪيا، پر ساڳئي وقت ٻين يورپي ليکڪن جي ڀيٽ ۾ ان جي عقيدن ۽ سماجي نظام کي سمجهڻ جي ڪوشش پڻ ڪئي.<ref name="Rice1990"/> === راڪي جبلن کان ڪيليفورنيا تائين === برٽن پنهنجي سفر دوران آمريڪا جي اولهه وارن علائقن جي جاگرافي، آمدرفت، رهائش، واپاري رستن ۽ آبادڪاريءَ بابت معلومات گڏ ڪئي. هن زميني سفر جي مشڪلاتن، رستن جي حالتن ۽ ان دور جي آمريڪي سماج بابت مشاهدا لکيا. سندس سفر ان زماني ۾ ٿيو، جڏهن آمريڪا جي اولهه طرف آبادڪاري، مقامي آمريڪي قومن جي زمينن تي قبضي ۽ سياسي توسيع جو عمل جاري هو. برٽن جا بيان انهيءَ تاريخي پسمنظر ۾ پڙهڻ گهرجن. === بزرگن جو شهر (1861ع) === 1861ع ۾ برٽن پنهنجي آمريڪي سفر بابت ڪتاب ''The City of the Saints, and Across the Rocky Mountains to California'' شايع ڪيو. ڪتاب جو سنڌي عنوان '''بزرگن جو شهر ۽ راڪي جبلن کان ڪيليفورنيا تائين''' ترجمو ڪري سگهجي ٿو. هن تصنيف ۾ مورمن برادريءَ جي تاريخ، عقيدن، سماجي زندگيءَ، سالٽ ليڪ سٽي ۽ آمريڪا جي اولهه وارن علائقن بابت تفصيلي مواد موجود آهي.<ref name="BurtonCitySaints1861"/> هي ڪتاب اڻويهين صديءَ جي آمريڪي مذهبي ۽ سماجي تاريخ بابت برٽن جي اهم سفرنامن مان هڪ آهي. == ازابيل ارنڊيل سان شادي == [[فائل:Isabel Burton-1861.jpg|thumb|upright|[[ازابيل برٽن]] (1831ع–1896ع)، رچرڊ فرانسس برٽن جي گهرواري، ليکڪا ۽ سندس زندگيءَ بابت اهم سوانحي ماخذن مان هڪ. 1861ع ۾ ٺاهيل تصوير.]] رچرڊ فرانسس برٽن 22 جنوري 1861ع تي [[ازابيل برٽن|ازابيل ارنڊيل]] (''Isabel Arundell'') سان شادي ڪئي.<ref name="Lovell1998"/><ref name="Wright1906"/> ازابيل جو جنم 1831ع ۾ ٿيو. هوءَ هڪ انگريز رومن ڪيٿولڪ خاندان سان تعلق رکندي هئي ۽ اڳتي هلي سفرناما نگار، ليکڪا ۽ برٽن جي زندگيءَ جي سوانح نگار طور مشهور ٿي. === ملاقات ۽ شاديءَ جو پسمنظر === برٽن ۽ ازابيل جي پهرين ملاقات 1850ع واري ڏهاڪي ۾ ٿي هئي. ٻنهي جي شاديءَ ۾ ڪجهه وقت لڳو، جنهن جا سبب خانداني، مذهبي ۽ سماجي حالتن سان لاڳاپيل هئا. برٽن جي غيرروايتي زندگيءَ، مسلسل سفرن ۽ مذهبي موضوعن بابت سندس خيالن سبب هن شاديءَ بابت خاندانن ۾ تحفظات موجود هئا.<ref name="Lovell1998"/> ان جي باوجود ٻنهي شادي ڪئي ۽ ازابيل پنهنجي مڙس جي سفارتي ۽ ادبي زندگيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. === ازدواجي زندگي ۽ گڏيل سفر === ازابيل برٽن پنهنجي مڙس سان گڏ مختلف ملڪن ۾ رهي ۽ ڪيترن سفرن ۾ سندس ساٿ ڏنو. هن برٽن جي سفارتي مقررين دوران گهريلو انتظام، سماجي ملاقاتن ۽ سفرن جي تنظيم ۾ مدد ڪئي. ازابيل پنهنجي لکڻين ۾ انهن ملڪن جي سماجي زندگيءَ، مذهبي روايتن ۽ سفر جي تجربن بابت تفصيل محفوظ ڪيا.<ref name="IsabelInnerLife1893">{{cite book |last=Burton |first=Isabel |title=The Life of Captain Sir Richard F. Burton |volume=1–2 |publisher=Chapman and Hall |location=London |year=1893 |language=en }}</ref> برٽن ۽ ازابيل کي ڪو اولاد نه ٿيو. === مذهبي اختلاف === ازابيل رومن ڪيٿولڪ مذهب سان گهري وابستگي رکندي هئي، جڏهن ته برٽن جا مذهبي خيال پيچيده ۽ غيرروايتي هئا. برٽن اسلام، عيسائيت، هندومت ۽ ٻين مذهبي روايتن جو مطالعو ڪيو، پر سندس ذاتي مذهبي سڃاڻپ بابت سوانح نگارن ۾ اختلاف موجود آهن.<ref name="Kennedy2005"/><ref name="Rice1990"/> انهيءَ ڪري برٽن کي بنا واضح ثبوت جي ڪنهن هڪ مذهب جو مستقل پيروڪار قرار ڏيڻ مناسب نه آهي. == برطانوي سفارتي ملازمت == 1861ع کان پوءِ برٽن جي زندگيءَ جو وڏو حصو [[برطانيا]] جي سفارتي خدمت ۾ گذريو. هن مختلف ملڪن ۾ برطانوي قونصل جي حيثيت سان ڪم ڪيو. سندس اهم مقرريون فرنانڊو پو، سانتوس، دمشق ۽ ٽريسٽي ۾ ٿيون.<ref name="Wright1906"/><ref name="Lovell1998"/> سفارتي ملازمت دوران به برٽن سفر، ٻولين جي مطالعي، تاريخي تحقيق ۽ ڪتابن جي تصنيف جاري رکي. === سفارتي مقررين جي تاريخوار فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#194d72;color:white;" | دور ! style="background:#194d72;color:white;" | عهدو ! style="background:#194d72;color:white;" | مقرريءَ جو هنڌ ! style="background:#194d72;color:white;" | اهم سرگرميون |- | style="background:#eaf3fb;" | 1861ع–1864ع | برطانوي قونصل | [[فرنانڊو پو]]، موجوده [[بيئوڪو]]، استوائي گني | اولهه آفريڪا بابت تحقيق، سفر ۽ سماجي مشاهدا |- | style="background:#edf6eb;" | 1865ع–1868ع | برطانوي قونصل | [[سانتوس، برازيل|سانتوس]]، برازيل | برازيل جي تاريخ، جاگرافي، معيشت ۽ سماج بابت سفر |- | style="background:#fff2e4;" | 1869ع–1871ع | برطانوي قونصل | [[دمشق]]، عثماني شام | شام، فلسطين ۽ علائقائي سياسي ۽ مذهبي حالتن بابت مشاهدا |- | style="background:#f3eafa;" | 1872ع–1890ع | برطانوي قونصل | [[ٽريسٽي]]، آسٽريا-هنگري | ادبي ترجما، تصنيفون، علمي تحقيق ۽ آخري زندگي |} == فرنانڊو پو ۾ قونصل (1861ع–1864ع) == [[فائل:Bioko map.png|thumb|260px|[[بيئوڪو]] ٻيٽ جو نقشو، جيڪو موجوده [[استوائي گني]] جو حصو آهي. رچرڊ فرانسس برٽن جي دور ۾ هن ٻيٽ کي '''فرنانڊو پو''' سڏيو ويندو هو.]] 1861ع ۾ برٽن کي اولهه آفريڪا جي ٻيٽ [[فرنانڊو پو]] تي برطانوي قونصل مقرر ڪيو ويو. فرنانڊو پو موجوده [[استوائي گني]] جو حصو آهي ۽ هاڻي عام طور بيئوڪو سڏيو وڃي ٿو. ان وقت هي ٻيٽ اسپيني نوآبادياتي انتظام سان لاڳاپيل هو، جڏهن ته برطانيا جا واپاري ۽ سفارتي مفاد پڻ هن علائقي ۾ موجود هئا.<ref name="Rice1990"/> === قونصل خاني جون ذميواريون === برٽن جون ذميواريون برطانوي واپارين جي مفادن، سفارتي لاڳاپن ۽ علائقي جي سياسي ۽ معاشي حالتن بابت رپورٽون تيار ڪرڻ سان لاڳاپيل هيون. هن پنهنجي مقرريءَ دوران ٻيٽ ۽ ڀرپاسي جي آفريڪي علائقن جو سفر ڪيو. برٽن کي اولهه آفريڪا جي ٻولين، مقامي حڪمرانن، واپار، مذهبي روايتن ۽ سماجي تنظيم ۾ دلچسپي هئي. === داهومي جو سفر === فرنانڊو پو ۾ مقرريءَ دوران برٽن [[داهومي سلطنت]] جو دورو ڪيو. داهومي موجوده [[بينن]] جي علائقي ۾ قائم هڪ تاريخي آفريڪي رياست هئي. برٽن داهومي جي حڪمران، درٻاري روايتن، فوجي تنظيم ۽ سماجي حالتن بابت لکيو.<ref name="BurtonDahome1864">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=A Mission to Gelele, King of Dahome |volume=1–2 |publisher=Tinsley Brothers |location=London |year=1864 |language=en }}</ref> هن داهومي جي فوج، عورت سپاهين ۽ مذهبي رسمن بابت پڻ احوال ڏنو. داهومي بابت سندس بيان تاريخي لحاظ کان اهم آهن، پر انهن ۾ نوآبادياتي دور جي يورپي تعبيرن ۽ قدرائتن فيصلن جا اثر موجود آهن. === داهومي جي بادشاهه گليلي ڏانهن مشن === 1864ع ۾ برٽن ''A Mission to Gelele, King of Dahome'' (داهومي جي بادشاهه گليلي ڏانهن هڪ مشن) شايع ڪيو. هي ڪتاب ٻن جلدن ۾ ڇپيو ۽ ان ۾ داهومي جي سياسي، فوجي، سماجي ۽ مذهبي زندگيءَ بابت تفصيل شامل آهن.<ref name="BurtonDahome1864"/> برٽن جي آفريڪا بابت تصنيفن ۾ هي ڪتاب خاص اهميت رکي ٿو. === اولهه آفريڪا جا ٻيا سفر === فرنانڊو پو ۾ رهائش دوران برٽن [[گبون]] ۽ اولهه آفريڪا جي ٻين علائقن بابت پڻ معلومات گڏ ڪئي. هن سامونڊي ڪنارن، واپاري رستن، مقامي آبادي ۽ علائقي جي جاگرافيءَ بابت لکيو. 1863ع ۾ سندس ڪتاب ''Wanderings in West Africa'' (اولهه آفريڪا ۾ رولاڪيون) شايع ٿيو.<ref name="BurtonWanderings1863">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Wanderings in West Africa: From Liverpool to Fernando Po |volume=1–2 |publisher=Tinsley Brothers |location=London |year=1863 |language=en }}</ref> == برازيل ۾ قونصل (1865ع–1868ع) == [[فائل:Porto de Santos marc-ferrez2 vista.jpg|thumb|260px|برازيل جي سامونڊي شهر [[سانتوس، برازيل|سانتوس]] جي بندرگاهه جو تاريخي منظر. رچرڊ فرانسس برٽن 1865ع کان 1868ع تائين هتي برطانوي قونصل طور مقرر رهيو.]] 1865ع ۾ برٽن کي [[برازيل]] جي بندرگاهه واري شهر [[سانتوس، برازيل|سانتوس]] ۾ برطانوي قونصل مقرر ڪيو ويو. برازيل ۾ رهائش دوران هن ملڪ جي جاگرافي، معاشي سرگرمين، غلاميءَ جي تاريخ، مقامي سماج ۽ اندروني علائقن بابت معلومات گڏ ڪئي.<ref name="BurtonBrazil1869">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Explorations of the Highlands of the Brazil |volume=1–2 |publisher=Tinsley Brothers |location=London |year=1869 |language=en }}</ref> === برازيل جي اندرين علائقن جا سفر === برٽن سانتوس کان ٻاهر برازيل جي مختلف علائقن جو سفر ڪيو. L هن [[ميناس جيرائس]] ۽ ٻين علائقن جي جاگرافي، معدنيات، زراعت، واپار ۽ آبادڪاريءَ بابت لکيو. برازيل جي اندرين علائقن ۾ سندس سفرن دوران درياهه، جبل، رستا ۽ مقامي آبادي سندس مشاهدي جا اهم موضوع هئا. === برازيل جي سماجي ۽ معاشي زندگي === برٽن برازيل جي غلاميءَ تي ٻڌل معاشي نظام، زرعي پيداوار، کاڻين ۽ واپاري سرگرمين بابت تبصرا ڪيا. برازيل ۾ غلاميءَ جو خاتمو 1888ع ۾ ٿيو؛ تنهنڪري برٽن جي 1860ع واري ڏهاڪي جي سفرن دوران اها سماجي ۽ معاشي حقيقت موجود هئي. برٽن جي لکڻين کي ان وقت جي برازيل جي سماجي ۽ معاشي تاريخ بابت هڪ يورپي مسافر جي مشاهدي طور پڙهڻ گهرجي. === برازيل جي بلند علائقن جي ڳولا === 1869ع ۾ برٽن ''Explorations of the Highlands of the Brazil'' (برازيل جي بلند علائقن جي ڳولا) شايع ڪيو. هي ڪتاب ٻن جلدن ۾ ڇپيو ۽ برازيل جي جاگرافي، معاشي زندگي، سفرن ۽ مقامي حالتن بابت تفصيلي احوال تي ٻڌل آهي.<ref name="BurtonBrazil1869"/> == پيراگوئي جو سفر ۽ جنگ بابت تحقيق == برازيل ۾ رهائش دوران برٽن [[پيراگوئي]] ۽ ڏکڻ آمريڪا جي سياسي حالتن ۾ پڻ دلچسپي ورتي. ان وقت [[پيراگوئي جي جنگ]] (1864ع–1870ع) جاري هئي، جنهن ۾ پيراگوئيءَ جو مقابلو برازيل، ارجنٽينا ۽ يوراگوئي جي اتحاد سان هو. برٽن جنگ سان لاڳاپيل علائقن جو سفر ڪيو ۽ فوجي ۽ سياسي حالتن بابت معلومات گڏ ڪئي. === پيراگوئي جي جنگ جي ميدانن مان خط === 1870ع ۾ سندس ڪتاب ''Letters from the Battle-Fields of Paraguay'' (پيراگوئي جي جنگ جي ميدانن مان خط) شايع ٿيو.<ref name="BurtonParaguay1870">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Letters from the Battle-Fields of Paraguay |publisher=Tinsley Brothers |location=London |year=1870 |language=en }}</ref> ڪتاب ۾ جنگ جي حالتن، فوجي تنظيم، سياسي معاملن ۽ سفر جي مشاهدن بابت احوال موجود آهي. هي تصنيف ڏکڻ آمريڪا جي اڻويهين صديءَ واري فوجي تاريخ بابت برٽن جي اهم لکڻين مان هڪ آهي. == دمشق ۾ برطانوي قونصل (1869ع–1871ع) == [[فائل:Umayyad Mosque, Damascus.jpg|thumb|[[دمشق جي اموي مسجد]]، شام جي اهم تاريخي ۽ مذهبي عمارتن مان هڪ.]] 1869ع ۾ برٽن کي [[دمشق]] ۾ برطانوي قونصل مقرر ڪيو ويو. ان وقت دمشق [[عثماني سلطنت]] جي انتظام هيٺ هو ۽ شام جي سياسي، مذهبي، واپاري ۽ ثقافتي زندگيءَ جو اهم مرڪز هو. برٽن جي دمشق واري مقرري سندس سفارتي زندگيءَ جي سڀ کان وڌيڪ تڪراري مرحلن مان هڪ بڻجي وئي.<ref name="Lovell1998"/><ref name="Rice1990"/> === شام جو سياسي ۽ مذهبي ماحول === اڻويهين صديءَ جي پوئين اڌ ۾ شام ۾ مختلف مذهبي برادريون، واپاري گروهه ۽ مقامي سياسي قوتون موجود هيون. برٽن پنهنجي سفارتي ذميوارين دوران مقامي حڪمرانن، مذهبي اڳواڻن، واپارين ۽ مختلف برادرين سان رابطا رکيا. هن شام جي تاريخ، ٻولين، مذهبي روايتن ۽ سماجي زندگيءَ بابت پڻ معلومات گڏ ڪئي. === ازابيل برٽن جو ڪردار === دمشق ۾ ازابيل برٽن پڻ پنهنجي مڙس سان گڏ رهي. هن مقامي سماجي زندگيءَ ۾ حصو ورتو ۽ مختلف ماڻهن سان ملاقاتون ڪيون. ازابيل پنهنجي لکڻين ۾ شام، فلسطين ۽ ڀرپاسي جي علائقن بابت سفرن ۽ مشاهدن جو احوال ڏنو.<ref name="IsabelInnerLife1893"/> === سفارتي تڪرار === برٽن جي دمشق واري مقرري دوران مقامي سياسي ۽ مذهبي معاملن بابت سندس روين ۽ فيصلن سبب اختلاف پيدا ٿيا. انهن اختلافن ۾ عثماني اختيارين، مقامي برادرين ۽ برطانوي سفارتي انتظام سان لاڳاپيل مسئلا شامل هئا. برٽن جي ڪجهه قدمن ۽ بيانن بابت شڪايتون ٿيون، جنهن کان پوءِ 1871ع ۾ کيس دمشق جي عهدي تان هٽايو ويو.<ref name="Lovell1998"/><ref name="Kennedy2005"/> سندس برطرفيءَ جي سببن بابت سوانح نگارن ۾ مختلف تشريحون ملن ٿيون. انهن کي ڪنهن هڪ مذهبي يا نسلي برادريءَ جي سازش طور بيان ڪرڻ تاريخي لحاظ کان غيرمحتاط ٿيندو. === شام بابت تصنيفون === برٽن ۽ ازابيل جي شام واري دور سان ڪيترائي سفرناما ۽ تحقيقي ڪتاب لاڳاپيل آهن. 1872ع ۾ ''Unexplored Syria'' (اڻڳوليل شام) نالي ڪتاب شايع ٿيو، جنهن ۾ برٽن ۽ چارلس فريڊرڪ ٽائر ويڪ ڊريڪ جي تحقيق شامل هئي.<ref name="BurtonSyria1872">{{cite book |last1=Burton |first1=Richard F. |last2=Drake |first2=Charles F. Tyrwhitt |title=Unexplored Syria |volume=1–2 |publisher=Tinsley Brothers |location=London |year=1872 |language=en }}</ref> ڪتاب ۾ شام ۽ فلسطين جي جاگرافي، آثار قديمه، مقامي روايتن ۽ سفرن بابت معلومات موجود آهي. == ٽريسٽي ۾ آخري سفارتي مقرري (1872ع–1890ع) == [[فائل:Panorama di Trieste - 1869.jpg|thumb|260px|[[ٽريسٽي]] شهر جو 1869ع وارو تاريخي منظر. رچرڊ فرانسس برٽن 1872ع کان 1890ع تائين هتي برطانوي قونصل طور مقرر رهيو ۽ پنهنجي زندگيءَ جا آخري سال گذاريائين.]] 1872ع ۾ برٽن کي [[ٽريسٽي]] ۾ برطانوي قونصل مقرر ڪيو ويو. ان وقت ٽريسٽي [[آسٽريا-هنگري]] جي سلطنت جو هڪ اهم بندرگاهه هو. موجوده دور ۾ هي شهر [[اٽلي]] جو حصو آهي. برٽن پنهنجي زندگيءَ جا آخري ارڙهن سال هن شهر ۾ گذاريا ۽ وفات تائين برطانوي قونصل جي عهدي تي رهيو.<ref name="Wright1906"/> === ٽريسٽي ۾ ادبي ۽ علمي سرگرميون === ٽريسٽي ۾ برٽن کي نسبتاً مستحڪم رهائش ۽ مطالعي جو ماحول مليو. هن پنهنجي اڳوڻن سفرن بابت مواد ترتيب ڏنو، ٻولين جو مطالعو جاري رکيو ۽ مختلف ادبي ۽ تاريخي تصنيفن تي ڪم ڪيو. هن دور ۾ سندس ڌيان خاص طور مشرقي ادب، ترجمن، تاريخي ڪتابن ۽ ثقافتي تحقيق ڏانهن وڌيو.<ref name="Kennedy2005"/> === عربي، فارسي ۽ هندستاني ادب جو مطالعو === برٽن کي عربي، فارسي، هندستاني ۽ ٻين ٻولين جي ادب سان ڊگهي عرصي کان دلچسپي هئي. ٽريسٽي ۾ هن انهن ادبي روايتن بابت پنهنجي مطالعي کي جاري رکيو ۽ ڪيترن اهم ڪتابن جا انگريزي ترجما يا ترتيب ڏنل نسخا شايع ڪيا. انهن ۾ ''The Kama Sutra of Vatsyayana''، ''The Book of the Thousand Nights and a Night'' ۽ ٻين تصنيفن جا نالا شامل آهن. انهن ترجمن جي تياريءَ ۾ ٻين عالمن، مترجمن ۽ ساٿين جي ڪردار کي پڻ تسليم ڪرڻ ضروري آهي؛ سڀني ڪتابن کي برٽن جا اڪيلا ۽ سڌا اصل ٻولين مان ڪيل ترجما سمجهڻ درست نه آهي.<ref name="Kennedy2005"/> === برطانوي اعزاز === 1886ع ۾ برٽن کي برطانوي سلطنت طرفان [[آرڊر آف سينٽ مائيڪل ۽ سينٽ جارج]] جو نائيٽ ڪمانڊر (''Knight Commander of the Order of St Michael and St George''، مختصر ''KCMG'') مقرر ڪيو ويو.<ref name="LondonGazette1886"/> ان اعزاز کان پوءِ کيس '''سر رچرڊ فرانسس برٽن''' چيو وڃڻ لڳو. === آخري سال === ٽريسٽي ۾ برٽن جي صحت عمر وڌڻ سان متاثر ٿيڻ لڳي، پر هن ادبي ۽ علمي سرگرميون جاري رکيون. سندس گهرواري ازابيل سندس ڪم، خط و ڪتابت ۽ ذاتي معاملن ۾ ساٿ ڏيندي رهي. برٽن 20 آڪٽوبر 1890ع تي ٽريسٽي ۾ وفات ڪئي.<ref name="Lovell1998"/> == سفارتي دور ۾ اهم تصنيفون == برٽن جي سفارتي ملازمت دوران مختلف ملڪن بابت ڪيترائي ڪتاب شايع ٿيا. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border:1px solid #91abc4;" ! style="background:#194d72;color:white;" | سال ! style="background:#194d72;color:white;" | اصل عنوان ! style="background:#194d72;color:white;" | سنڌي ترجمو ! style="background:#194d72;color:white;" | موضوع |- | style="background:#eaf3fb;" | 1861ع | ''The City of the Saints, and Across the Rocky Mountains to California'' | '''بزرگن جو شهر ۽ راڪي جبلن کان ڪيليفورنيا تائين''' | آمريڪا، مورمن برادري ۽ اولهه وارن علائقن جو سفر |- | style="background:#edf6eb;" | 1863ع | ''Wanderings in West Africa'' | '''اولهه آفريڪا ۾ رولاڪيون''' | اولهه آفريڪا، فرنانڊو پو ۽ سامونڊي علائقا |- | style="background:#fff2e4;" | 1864ع | ''A Mission to Gelele, King of Dahome'' | '''داهومي جي بادشاهه گليلي ڏانهن هڪ مشن''' | داهومي جي سياسي، سماجي ۽ فوجي زندگي |- | style="background:#f3eafa;" | 1869ع | ''Explorations of the Highlands of the Brazil'' | '''برازيل جي بلند علائقن جي ڳولا''' | برازيل جي جاگرافي، معيشت ۽ سماج |- | style="background:#eaf3fb;" | 1870ع | ''Letters from the Battle-Fields of Paraguay'' | '''پيراگوئي جي جنگ جي ميدانن مان خط''' | پيراگوئي جي جنگ ۽ ڏکڻ آمريڪا |- | style="background:#edf6eb;" | 1872ع | ''Unexplored Syria'' | '''اڻڳوليل شام''' | شام، فلسطين، جاگرافي ۽ آثار قديمه |- | style="background:#fff2e4;" | 1877ع | ''Sind Revisited'' | '''سنڌ جو ٻيهر سفر''' | سنڌ، ريلوي، فوج ۽ سماجي تبديليون |} == برٽن جي سفارتي ۽ علمي زندگيءَ جو جائزو == رچرڊ فرانسس برٽن جي سفارتي زندگيءَ ۾ سفر، تحقيق ۽ سرڪاري ذميواريون هڪٻئي سان ڳنڍيل رهيون. فرنانڊو پو ۾ هن اولهه آفريڪا بابت لکيو؛ برازيل ۾ ڏکڻ آمريڪا جي جاگرافي ۽ سماج جو مطالعو ڪيو؛ دمشق ۾ شام ۽ فلسطين جي تاريخي ۽ مذهبي ماحول بابت معلومات گڏ ڪئي؛ ۽ ٽريسٽي ۾ پنهنجي ادبي ۽ ترجمي واري ڪم کي وڌيڪ وقت ڏنو. سندس سفارتي خدمتون هميشه تڪرارن کان پاڪ نه رهيون. خاص طور دمشق واري مقرريءَ دوران سندس رويي ۽ فيصلن بابت اختلاف پيدا ٿيا. برٽن جي تصنيفن جي تاريخي اهميت سندس سفرن جي وسعت، ٻولين سان دلچسپي ۽ مختلف سماجن بابت محفوظ ڪيل معلومات ۾ آهي. ساڳئي وقت سندس لکڻين ۾ برطانوي سامراجي مفادن، ذاتي تعبيرن ۽ اڻويهين صديءَ جي يورپي سماجي سوچ جا اثر پڻ موجود آهن.<ref name="Ghose2006"/><ref name="Kennedy2005"/> انهيءَ ڪري سندس سفارتي ۽ تحقيقي زندگيءَ جو مطالعو ٻنهي پهلوئن، يعني علمي خدمتن ۽ تاريخي حدن، کي نظر ۾ رکي ڪرڻ گهرجي. == ادبي تصنيفون ۽ ترجما == [[فائل:Richard Francis Burton by Rischgitz, 1864.jpg|thumb|upright|رچرڊ فرانسس برٽن، جنهن سفرنامن سان گڏ عربي، فارسي، هندستاني ۽ ٻين ادبي روايتن بابت ڪتاب ۽ ترجما شايع ڪيا.]] رچرڊ فرانسس برٽن پنهنجي سفرنامن، جاگرافيائي تحقيق ۽ سفارتي خدمتن سان گڏ هڪ گهڻ رخي ليکڪ ۽ مترجم پڻ هو. سندس علمي دلچسپين ۾ [[عربي ادب]]، [[فارسي ادب]]، [[سنسڪرت ادب]]، [[پرتگالي ادب]]، مذهبي روايتون، لوڪ ڪهاڻيون، شاعري، انساني سماج ۽ تاريخي هٿيار شامل هئا.<ref name="Kennedy2005"/><ref name="Rice1990"/> برٽن جي نالي سان پنجاهه کان وڌيڪ ڪتاب ۽ ٻيون تصنيفون منسوب ڪيون وڃن ٿيون، جيتوڻيڪ صحيح تعداد جو دارومدار انهيءَ ڳالهه تي آهي ته مختلف جلدن، ٻيهر ڇپيل نسخن، ترجمن ۽ گڏيل تصنيفن کي ڪيئن ڳڻيو وڃي.<ref name="BurtonBibliography"/> سندس ادبي زندگيءَ جي اهم خصوصيت اها هئي ته هن مختلف ٻولين جي ادب کي انگريزي پڙهندڙن تائين پهچائڻ جي ڪوشش ڪئي. البت سندس ڪيترن ترجمن ۾ ٻين عالمن ۽ ساٿين جي مدد شامل هئي، ۽ ڪجهه ڪتاب اصل ٻوليءَ مان سڌي ترجمي بدران اڳوڻن ترجمن ۽ نسخن تي ٻڌل هئا. === ترجمي جو انداز === برٽن جا ترجما اڪثر روايتي وڪٽورين انگريزيءَ کان مختلف انداز ۾ لکيل آهن. هن پراڻن لفظن، غيرمعمولي اصطلاحن، عربي ۽ فارسي لفظن جي نقل، تفصيلي حاشين ۽ ثقافتي تشريحن کي وڏي اهميت ڏني. هن جو مقصد صرف ڪهاڻين يا شعرن جو مطلب منتقل ڪرڻ نه هو، پر انهن سان لاڳاپيل سماجي، مذهبي، لساني ۽ تاريخي پسمنظر پڻ پيش ڪرڻ هو.<ref name="Kennedy2005"/> تنهن هوندي به سندس ترجمن ۾ ڪڏهن ڪڏهن اهڙا اضافا، تشريحون ۽ ذاتي تبصرا ملن ٿا، جيڪي اصل متن جو سڌو حصو نه آهن. انهيءَ ڪري برٽن جي ترجمن کي ادبي ۽ تاريخي اهميت حاصل هجڻ باوجود جديد تنقيدي ترجمن سان ڀيٽي پڙهڻ گهرجي. == وڪرم ۽ ويمپائر (1870ع) == 1870ع ۾ برٽن ''Vikram and the Vampire; or, Tales of Hindu Devilry'' نالي ڪتاب شايع ڪيو. ڪتاب جو سنڌي عنوان '''وڪرم ۽ ويمپائر، يا هندو ڏندڪٿائن جون ڪهاڻيون''' ڪري سگهجي ٿو.<ref name="BurtonVikram1870">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Vikram and the Vampire; or, Tales of Hindu Devilry |publisher=Longmans, Green, and Co. |location=London |year=1870 |language=en }}</ref> هي ڪتاب هندستان جي مشهور [[ويتال پنچويشتي]] يا ''بيتـال پچيسي'' جي قصن سان لاڳاپيل آهي. انهن ڪهاڻين ۾ راجا وڪرمادتيه ۽ هڪ وِيتال يا مافوق الفطرت هستيءَ جي وچ ۾ سوالن ۽ جوابن جو سلسلو بيان ٿئي ٿو. === ڪهاڻين جو پسمنظر === هندستاني روايت ۾ راجا وڪرمادتيه کي دانائي، بهادري ۽ انصاف سان لاڳاپيل هڪ مثالي حڪمران طور پيش ڪيو ويندو آهي. ويتال جي ڪهاڻين ۾ اخلاقي سوال، ذهانت جا امتحان، انصاف، انساني رويي ۽ فيصلي ڪرڻ بابت مسئلا شامل آهن. برٽن انهن قصن کي انگريزي پڙهندڙن لاءِ پنهنجي مخصوص ادبي انداز ۾ پيش ڪيو. === ترجمي جي نوعيت === ''Vikram and the Vampire'' کي سنسڪرت جي ڪنهن هڪ قديم متن جو مڪمل لفظي ترجمو سمجهڻ درست نه آهي. برٽن اڳوڻين هندستاني روايتن ۽ دستياب متنن کي بنياد بڻائي ڪهاڻين کي ترتيب ڏنو ۽ انهن ۾ پنهنجو ادبي انداز شامل ڪيو.<ref name="Kennedy2005"/> ڪتاب هندستاني قصه گوئيءَ جي يورپي ادبي قبوليت جي تاريخ ۾ اهم جاءِ رکي ٿو. == ڪاسيده (1880ع) == [[فائل:Richard Francis Burton.jpg|thumb|upright|برٽن پنهنجي شاعراڻي تصنيف ''The Kasidah'' کي حاجي عبدو اليزدي جي نالي سان پيش ڪيو.]] 1880ع ۾ برٽن ''The Kasidah of Haji Abdu El-Yezdi'' شايع ڪيو. ان جو سنڌي عنوان '''حاجي عبدو اليزدي جو قصيدو''' آهي.<ref name="BurtonKasidah1880">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=The Kasidah of Haji Abdu El-Yezdi |publisher=Bernard Quaritch |location=London |year=1880 |language=en }}</ref> هي ڪتاب هڪ فلسفياڻي نظم آهي، جنهن ۾ انساني زندگي، موت، تقدير، اخلاق، مذهب ۽ علم بابت خيالن جو اظهار ڪيو ويو آهي. === حاجي عبدو اليزدي جي ادبي شخصيت === برٽن نظم کي حاجي عبدو اليزدي نالي هڪ فرضي شاعر جي تصنيف طور پيش ڪيو ۽ پاڻ کي ان جو مترجم ڄاڻايو. حقيقت ۾ هي نظم برٽن جي پنهنجي ادبي تخليق سمجهيو وڃي ٿو. حاجي عبدو اليزدي ان نظم لاءِ اختيار ڪيل ادبي شخصيت هئي.<ref name="Rice1990"/> انهيءَ ڪري ''The Kasidah'' کي ڪنهن تاريخي فارسي شاعر جو مستند ترجمو قرار ڏيڻ درست نه آهي. === فلسفياڻو موضوع === نظم ۾ مختلف مذهبي ۽ فلسفياڻن خيالن جي ڀيٽ ڪئي وئي آهي. برٽن زندگيءَ جي غيريقيني، انساني عقل جي حدن، اخلاقي ذميوارين ۽ موت بابت سوال اٿاريا. ''The Kasidah'' سندس سفرنامن کان مختلف ادبي حيثيت رکي ٿو، ڇاڪاڻ ته اهو بنيادي طور هڪ تخليقي فلسفياڻو نظم آهي. == پورچوگالي شاعر ڪاموئش جا ترجما == برٽن کي پورچوگالي ادب، خاص طور شاعر [[لوئس دي ڪاموئش]] (''Luís de Camões'') سان گهري دلچسپي هئي. هن ڪاموئش جي مشهور رزميه نظم ''Os Lusíadas'' جو انگريزي ترجمو تيار ڪيو. === لوزيئڊس (1880ع) === 1880ع ۾ برٽن جو ترجمو ''The Lusiads'' شايع ٿيو.<ref name="BurtonLusiads1880">{{cite book |last=Camões |first=Luís de |translator-last=Burton |translator-first=Richard F. |title=The Lusiads |publisher=Bernard Quaritch |location=London |year=1880 |language=en }}</ref> ڪتاب جو سنڌي عنوان '''لوزيئڊس''' يا '''پورچوگالين جو رزميه نظم''' ڪري سگهجي ٿو. اصل پورچوگالي نظم 1572ع ۾ شايع ٿيو هو ۽ ان ۾ پورچوگالي سامونڊي سفرن، خاص طور [[واسڪو ڊي گاما]] جي هندستان ڏانهن سفر، کي رزميه انداز ۾ پيش ڪيو ويو آهي. برٽن پنهنجي ترجمي ۾ اصل نظم جي ادبي صورت، تاريخي اشارن ۽ پرتگالي قومي روايتن کي انگريزيءَ ۾ منتقل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. === ڪاموئش جي زندگي ۽ ادبي تحقيق === برٽن ڪاموئش جي زندگي، ادبي پسمنظر ۽ سندس تصنيفن بابت پڻ لکيو. هن پرتگالي شاعر جي زندگيءَ کي يورپي سامونڊي توسيع ۽ هندستان سان پورچوگالي لاڳاپن جي تاريخي پسمنظر ۾ سمجهڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="Kennedy2005"/> ڪاموئش بابت سندس ڪم برٽن جي ادبي دلچسپين جي وسعت کي ظاهر ڪري ٿو. == ڪاما شاسترا سوسائٽي == 1880ع واري ڏهاڪي ۾ برٽن ۽ سندس ساٿي [[فورسٽر فٽزجيرالڊ آربٿناٽ]] (''Forster Fitzgerald Arbuthnot'') هندستاني ۽ مشرقي جنسيات سان لاڳاپيل قديم ادبي متنن جي اشاعت لاءِ هڪ نجي اشاعتي انتظام قائم ڪيو، جيڪو '''ڪاما شاسترا سوسائٽي''' (''Kama Shastra Society'') جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref name="Kennedy2005"/><ref name="Lovell1998"/> ان جو مقصد اهڙا متن محدود خانگي اشاعت ذريعي انگريزي پڙهندڙن تائين پهچائڻ هو، جن جي عام اشاعت وڪٽورين برطانيا ۾ فحاشيءَ بابت قانونن ۽ سماجي پابندين سبب ڏکي ٿي سگهي ٿي. === قانوني ۽ سماجي پسمنظر === 1857ع ۾ برطانيا ۾ ''Obscene Publications Act'' لاڳو ٿيو، جنهن تحت ڪجهه قسم جي اشاعتي مواد تي قانوني ڪارروائي ٿي سگهي ٿي. وڪٽورين دور ۾ جنسيات بابت ادبي ۽ علمي متنن جي اشاعت حساس مسئلو هو. برٽن ۽ آربٿناٽ ڪجهه ڪتابن کي محدود نجي ڇپائيءَ ۽ مخصوص رڪنن تائين ورهائڻ جو طريقو اختيار ڪيو.<ref name="Kennedy2005"/> اهڙي اشاعتي صورت انهن ڪتابن کي قانوني جاچ کان مڪمل ڇوٽ نه ڏيندي هئي، پر عام تجارتي اشاعت کان مختلف انتظام فراهم ڪندي هئي. === آربٿناٽ جو ڪردار === فورسٽر فٽزجيرالڊ آربٿناٽ هندستاني ٻولين ۽ ادب ۾ دلچسپي رکندڙ برطانوي محقق هو. هن برٽن سان گڏ هندستاني جنسيات بابت متنن جي اشاعت ۽ ترجمي ۾ ڪم ڪيو. ڪاما شاسترا سوسائٽيءَ جي ڪتابن کي صرف برٽن جي ذاتي علمي محنت جو نتيجو سمجهڻ درست نه آهي؛ انهن جي تياريءَ ۾ آربٿناٽ ۽ ٻين هندستاني عالمن جو پڻ ڪردار هو.<ref name="Kennedy2005"/> == ڪام سوترا جو انگريزي ترجمو (1883ع) == [[فائل:Kama Sutra title page 1883.jpg|thumb|''The Kama Sutra of Vatsyayana'' جي 1883ع واري انگريزي اشاعت جو عنواني صفحو.]] 1883ع ۾ ''The Kama Sutra of Vatsyayana'' نالي انگريزي ڪتاب شايع ٿيو. هي ڪتاب قديم هندستاني مصنف [[واتسياين]] سان منسوب [[ڪام سوترا]] جي انگريزي ترجمي جي صورت ۾ پيش ڪيو ويو.<ref name="KamaSutra1883">{{cite book |author=Vatsyayana |title=The Kama Sutra of Vatsyayana |publisher=Kama Shastra Society |location=London and Benares |year=1883 |language=en }}</ref> === اصل ڪتاب جو موضوع === ''ڪام سوترا'' قديم هندستاني ادب جو هڪ مشهور متن آهي، جنهن ۾ محبت، ازدواجي لاڳاپن، انساني خواهشن، سماجي زندگيءَ ۽ جنسي روين بابت بحث موجود آهي. اصل ڪتاب کي صرف جنسي عملن جي هدايتن جو مجموعو سمجهڻ نامڪمل آهي، ڇاڪاڻ ته ان ۾ ان دور جي سماجي ۽ ثقافتي زندگيءَ بابت پڻ مواد شامل آهي. === ترجمي ۾ برٽن جو اصل ڪردار === 1883ع واري انگريزي اشاعت کي عام طور برٽن جي نالي سان مشهور ڪيو ويندو آهي، پر جديد تحقيق موجب برٽن ان جو اڪيلو يا سڌو سنسڪرت مان ترجمو ڪندڙ نه هو. ترجمي جي تياريءَ ۾ هندستاني عالمن ۽ مترجمن، خاص طور [[ڀڳوان لال اندراجي]]، شيوارام پرشورام ڀيڙي ۽ ٻين ساٿين جو ڪردار هو. آربٿناٽ پڻ منصوبي سان لاڳاپيل هو، جڏهن ته برٽن متن جي تدوين، اشاعت ۽ انگريزي پڙهندڙن لاءِ پيشڪش ۾ حصو ورتو.<ref name="DonigerKakar2002">{{cite book |author1=Vatsyayana |translator-last1=Doniger |translator-first1=Wendy |translator-last2=Kakar |translator-first2=Sudhir |title=Kamasutra |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |year=2002 |language=en |isbn=978-0-19-283982-4 }}</ref> انهيءَ ڪري انسائيڪلوپيڊيا ۾ هن ڪتاب کي «برٽن سان لاڳاپيل انگريزي ترجمو» چوڻ وڌيڪ درست آهي. === اشاعت جي اهميت === 1883ع واري اشاعت انگريزي پڙهندڙن ۾ ڪام سوترا جي شهرت وڌائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. تنهن هوندي به ترجمي جي زبان، تشريح ۽ اصل سنسڪرت متن سان مطابقت بابت جديد محققن مختلف سوال اٿاريا آهن. اصل متن جي جديد مطالعي لاءِ سنسڪرت مان تيار ڪيل جديد علمي ترجما پڻ استعمال ڪيا وڃن ٿا. == الف ليليٰ جا ترجما (1885ع–1888ع) == [[فائل:Arabian Nights Entertainments illustration.jpg|thumb|''الف ليليٰ'' جي ڪهاڻين سان لاڳاپيل هڪ تاريخي تصوير.]] برٽن جي مشهور ادبي ڪمن مان هڪ عربي قصن جي مجموعي [[الف ليليٰ]] جو انگريزي ترجمو آهي. هن اهو ترجمو ''The Book of the Thousand Nights and a Night'' جي عنوان سان شايع ڪيو.<ref name="BurtonNights1885">{{cite book |translator-last=Burton |translator-first=Richard F. |title=The Book of the Thousand Nights and a Night |volume=1–10 |publisher=Kama Shastra Society |year=1885 |language=en }}</ref> === ڏهن جلدن واري اشاعت === 1885ع ۾ برٽن جو ''الف ليليٰ'' وارو بنيادي ترجمو ڏهن جلدن ۾ شايع ٿيو. ان کان پوءِ 1886ع کان 1888ع تائين ڇهن اضافي جلدن ۾ وڌيڪ قصا ۽ مواد شايع ڪيو ويو.<ref name="BurtonSupplementalNights">{{cite book |translator-last=Burton |translator-first=Richard F. |title=Supplemental Nights to the Book of the Thousand Nights and a Night |volume=1–6 |year=1886–1888 |language=en }}</ref> انهيءَ ريت برٽن جي هن اشاعتي منصوبي جا مجموعي طور سورهن جلد ٿيا. === عربي قصن جي ادبي روايت === ''الف ليليٰ'' عربي، فارسي، هندستاني ۽ ٻين علائقائي قصه گوئيءَ جي روايتن سان لاڳاپيل ڪهاڻين جو مجموعو آهي. ان ۾ [[شهريار]]، [[شهرزاد]] ۽ ٻين ڪردارن ذريعي محبت، سياست، اخلاق، حڪمت، سفر، جادو ۽ انساني زندگيءَ بابت قصا بيان ٿين ٿا. ڪهاڻين جا مختلف عربي نسخا ۽ تاريخي روايتون موجود آهن؛ تنهنڪري ''الف ليليٰ'' کي ڪنهن هڪ دور يا هڪ مصنف جي مڪمل تصنيف قرار ڏيڻ درست نه آهي. === برٽن جو ترجمي وارو انداز === برٽن پنهنجي ترجمي ۾ قديم ۽ غيرمعمولي انگريزي لفظن، عربي اصطلاحن ۽ تفصيلي حاشين کي استعمال ڪيو. هن ڪجهه اهڙن حصن کي پڻ برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي، جيڪي ٻين وڪٽورين انگريزي ترجمن ۾ نرم يا حذف ڪيا ويندا هئا.<ref name="Kennedy2005"/> انهيءَ ڪري سندس ترجمو ادبي شهرت سان گڏ تڪرار جو موضوع پڻ بڻيو. === ايڊورڊ وليم لين ۽ جان پين سان ڀيٽ === برٽن کان اڳ [[ايڊورڊ وليم لين]] ''الف ليليٰ'' جو انگريزي ترجمو تيار ڪيو هو. برٽن جي دور ۾ [[جان پين]] پڻ هن مجموعي جو انگريزي ترجمو شايع ڪيو. برٽن جي ترجمي ۽ جان پين جي ڪم جي وچ ۾ متن جي چونڊ، زبان ۽ اڳوڻن ترجمن مان فائدي وٺڻ بابت علمي بحث موجود آهي.<ref name="Kennedy2005"/> برٽن جي ترجمي کي ٻين سڀني نسخن کان وڌيڪ صحيح قرار ڏيڻ مناسب نه آهي، ڇاڪاڻ ته مختلف ترجمن جا متن، مقصد ۽ ادبي طريقا هڪجهڙا نه آهن. === حاشيا ۽ ثقافتي تبصرا === برٽن جي ''الف ليليٰ'' واري ترجمي ۾ ڊگها حاشيا ۽ تشريحي نوٽس شامل آهن. انهن ۾ تاريخ، جاگرافي، مذهبي روايتن، جنسيات، ٻولين ۽ سماجي رسمن بابت سندس رايا ملن ٿا. اهي حاشيا برٽن جي مطالعي ۽ سوچ بابت اهم مواد فراهم ڪن ٿا، پر انهن ۾ ڪجهه اهڙا نظريا پڻ موجود آهن، جيڪي جديد علمي معيارن موجب غيرثابت ٿيل يا تعصب تي ٻڌل سمجهيا وڃن ٿا. == سوٽاڊڪ زون جو نظريو == برٽن ''الف ليليٰ'' جي ترجمي سان لاڳاپيل هڪ مضمون ۾ ''Sotadic Zone'' يا '''سوٽاڊڪ خطي''' جو نظريو پيش ڪيو. هن نظريي موجب دنيا جي ڪجهه جاگرافيائي علائقن ۾ هم جنس جنسي روين جي موجودگيءَ کي آبهوا ۽ جاگرافيءَ سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي وئي.<ref name="BurtonNights1885"/> === نظريي جو تاريخي پسمنظر === برٽن جو هي نظريو اڻويهين صديءَ جي يورپي جنسيات ۽ انسانيات جي ابتدائي بحثن سان لاڳاپيل هو. هن مختلف ملڪن بابت پنهنجي سفرن ۽ پڙهيل مواد مان عام نتيجا اخذ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. بهرحال، جديد انسانيات، نفسيات ۽ جنسيات جي تحقيق ۾ هن جاگرافيائي نظريي کي سائنسي طور ثابت ٿيل وضاحت تسليم نٿو ڪيو وڃي. === جديد علمي جائزو === برٽن جي سوٽاڊڪ خطي واري تصور کي سندس دور جي سماجي ۽ علمي تاريخ جي حصي طور پڙهڻ گهرجي. ان کي انساني جنسي رجحانن جي جديد سائنسي وضاحت يا ڪنهن مخصوص قوم يا علائقي بابت ثابت ٿيل حقيقت طور پيش ڪرڻ درست نه آهي. == عطر وارو باغ (1886ع) == 1886ع ۾ برٽن ''The Perfumed Garden of the Cheikh Nefzaoui'' نالي ڪتاب جو انگريزي ترجمو شايع ڪيو. هن ڪتاب جو سنڌي عنوان '''شيخ نفزاويءَ جو عطر وارو باغ''' ڪري سگهجي ٿو.<ref name="BurtonPerfumedGarden1886">{{cite book |author=Nefzaoui |translator-last=Burton |translator-first=Richard F. |title=The Perfumed Garden of the Cheikh Nefzaoui |year=1886 |language=en }}</ref> هي ڪتاب اتر آفريڪا جي عربي ادبي روايت سان لاڳاپيل آهي ۽ محبت، ازدواجي زندگي ۽ جنسيات بابت مواد تي مشتمل آهي. === اصل تصنيف === ''عطر وارو باغ'' عربي ادب جي هڪ تاريخي تصنيف آهي، جيڪا عام طور محمد بن محمد النفزاوي سان منسوب ڪئي وڃي ٿي. ڪتاب جي تصنيف ۽ نسخن جي تاريخ بابت مختلف علمي رايا موجود آهن. برٽن جو انگريزي نسخو عربي متن جي هڪ سڌي ۽ مڪمل جديد تنقيدي اشاعت نه هو؛ سندس ڪم ۾ اڳوڻن يورپي ترجمن ۽ دستياب متنن جو اثر موجود هو.<ref name="Kennedy2005"/> === وسيع نسخي تي ڪم === برٽن پنهنجي زندگيءَ جي آخري سالن ۾ هن ڪتاب جي هڪ وڌيڪ وسيع انگريزي نسخي تي ڪم ڪري رهيو هو. سوانحي احوالن موجب، هن نسخي ۾ اضافي مواد ۽ وڌيڪ تفصيلي تشريحون شامل ڪرڻ جو ارادو هو.<ref name="Lovell1998"/> برٽن جي وفات کان پوءِ سندس گهرواري ازابيل سندس ڪجهه غيرشايع ٿيل مسودا تباهه ڪيا. انهن ۾ ''عطر وارو باغ'' جي وسيع نسخي سان لاڳاپيل مواد پڻ شامل هجڻ جو ذڪر ملي ٿو. === مسودن جي تباهيءَ بابت اختلاف === ازابيل برٽن جي بيانن موجب، هن ڪجهه مسودا مذهبي ۽ اخلاقي سببن جي ڪري تباهه ڪيا. سوانح نگارن ۾ ان ڳالهه بابت اختلاف آهي ته ڪهڙا مسودا تباهه ٿيا، انهن جي اصل مواد جي نوعيت ڪهڙي هئي ۽ ان نقصان جو اندازو ڪيترو ٿي سگهي ٿو.<ref name="Lovell1998"/><ref name="Rice1990"/> انهيءَ ڪري ڪنهن غيرموجود مسودي جي مڪمل مواد بابت يقيني دعويٰ ڪرڻ مناسب نه آهي. == تلوار جو ڪتاب (1884ع) == 1884ع ۾ برٽن ''The Book of the Sword'' نالي ڪتاب شايع ڪيو. ان جو سنڌي عنوان '''تلوار جو ڪتاب''' آهي.<ref name="BurtonSword1884">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=The Book of the Sword |publisher=Chatto and Windus |location=London |year=1884 |language=en }}</ref> هي ڪتاب تلوار جي تاريخ، هٿيارن جي ارتقا، مختلف قومن جي جنگي روايتن ۽ ڌاتوءَ مان هٿيار ٺاهڻ جي تاريخ بابت آهي. === هٿيارن جي تاريخ === برٽن مختلف تهذيبن ۾ تلوارن جي استعمال، بناوت ۽ تاريخي اهميت بابت مواد گڏ ڪيو. هن تلوار کي صرف جنگي هٿيار نه، پر سماجي، ثقافتي ۽ تاريخي شئي طور پڻ ڏٺو. ڪتاب ۾ قديم هٿيارن، ڌاتوءَ جي ڪم ۽ مختلف علائقن جي جنگي روايتن بابت بحث موجود آهي. === اڻپورو منصوبو === برٽن جو ارادو تلوار ۽ هٿيارن جي تاريخ بابت وڌيڪ وسيع ڪم ڪرڻ جو هو. ''The Book of the Sword'' ان منصوبي جو پهريون جلد هو، پر رٿيل وڌيڪ جلد سندس زندگيءَ ۾ مڪمل نه ٿيا.<ref name="Wright1906"/> == برٽن جي ترجمن بابت علمي بحث == رچرڊ فرانسس برٽن جي ادبي ڪم کي اڻويهين صديءَ جي ترجمي ۽ مشرقيات جي تاريخ ۾ اهم جاءِ حاصل آهي. هن ڪيترن اهڙن متنن کي انگريزي پڙهندڙن تائين پهچايو، جيڪي ان وقت محدود حلقن ۾ مشهور هئا. تنهن هوندي به سندس ترجمن بابت ڪيترائي علمي سوال موجود آهن. === اصل ٻولين مان ترجمي جو سوال === برٽن ڪيترين ٻولين جي ڄاڻ رکندو هو، پر سندس نالي سان شايع ٿيل هر ڪتاب لازمي طور اصل ٻوليءَ مان سندس اڪيلي سر ڪيل ترجمو نه هو. ڪجهه تصنيفن ۾ هن اڳوڻن ترجمن، مقامي عالمن جي مدد، گڏيل مسودن يا ٻين موجود نسخن کي استعمال ڪيو. خاص طور ''ڪام سوترا'' جي 1883ع واري اشاعت ۾ هندستاني عالمن ۽ آربٿناٽ جي ڪردار کي نظرانداز ڪرڻ تاريخي طور غلط ٿيندو.<ref name="DonigerKakar2002"/> === ترجمي ۾ اضافا ۽ تبديليون === برٽن جي ترجمن ۾ حاشيا، تشريحون، ذاتي تبصرا ۽ غيرمعمولي انگريزي اصطلاح گهڻي تعداد ۾ موجود آهن. انهن مان ڪجهه سندس ڪتابن کي تاريخي ۽ ثقافتي معلومات سان مالا مال ڪن ٿا، جڏهن ته ٻيا اصل متن جي مفهوم ۽ ادبي انداز بابت اختلاف پيدا ڪن ٿا. انهيءَ ڪري جديد تحقيق ۾ سندس ترجمن کي اصل متنن ۽ ٻين ترجمن سان ڀيٽي پڙهيو وڃي ٿو. === مشرقيات ۽ نوآبادياتي پسمنظر === برٽن جي ادبي ۽ ثقافتي تحقيق برطانوي سامراجي دور ۾ ٿي. هن ڪيترن غيريورپي سماجن بابت معلومات گڏ ڪئي، پر سندس لکڻين ۾ ڪڏهن ڪڏهن يورپي برتريءَ جا مفروضا، نسلي درجابنديون ۽ ثقافتي عام نتيجا پڻ ملن ٿا.<ref name="Ghose2006"/><ref name="Kennedy2005"/> تنهنڪري سندس ڪم جي اهميت کي تسليم ڪرڻ سان گڏ ان جي تاريخي ۽ نظرياتي حدن جو تنقيدي جائزو وٺڻ پڻ ضروري آهي. == ادبي تصنيفن ۽ ترجمن جي تاريخوار فهرست == {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border:1px solid #9ab3c8;" ! style="background:#174a73;color:white;" | سال ! style="background:#174a73;color:white;" | اصل عنوان ! style="background:#174a73;color:white;" | سنڌي عنوان ! style="background:#174a73;color:white;" | نوعيت |- | style="background:#eaf3fb;" | 1870ع | ''Vikram and the Vampire'' | '''وڪرم ۽ ويمپائر''' | هندستاني لوڪ ڪهاڻين جي انگريزي ترتيب |- | style="background:#edf6eb;" | 1880ع | ''The Kasidah of Haji Abdu El-Yezdi'' | '''حاجي عبدو اليزدي جو قصيدو''' | برٽن جو فلسفياڻو نظم |- | style="background:#fff2e4;" | 1880ع | ''The Lusiads'' | '''لوزيئڊس''' | ڪاموئش جي پرتگالي رزميه نظم جو ترجمو |- | style="background:#f3eafa;" | 1883ع | ''The Kama Sutra of Vatsyayana'' | '''واتسياين جو ڪام سوترا''' | گڏيل علمي ڪم سان تيار ڪيل انگريزي ترجمو |- | style="background:#eaf3fb;" | 1884ع | ''The Book of the Sword'' | '''تلوار جو ڪتاب''' | هٿيارن جي تاريخ بابت تحقيق |- | style="background:#edf6eb;" | 1885ع | ''The Book of the Thousand Nights and a Night'' | '''الف ليليٰ''' | عربي قصن جو انگريزي ترجمو، ڏهه جلد |- | style="background:#fff2e4;" | 1886ع | ''The Perfumed Garden of the Cheikh Nefzaoui'' | '''شيخ نفزاويءَ جو عطر وارو باغ''' | عربي جنسياتي ادب سان لاڳاپيل ترجمو |- | style="background:#f3eafa;" | 1886ع–1888ع | ''Supplemental Nights to the Book of the Thousand Nights and a Night'' | '''الف ليليٰ جا اضافي قصا''' | ڇهه اضافي جلد |} == برٽن جي ادبي ورثي جي اهميت == رچرڊ فرانسس برٽن جو ادبي ورثو سفرنامن، تاريخي تحقيق، ترجمن، شاعريءَ ۽ ثقافتي مطالعي تي مشتمل آهي. هن عربي، فارسي، هندستاني ۽ ٻين ادبي روايتن کي انگريزي پڙهندڙن تائين پهچائڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو. سندس ڪتابن ۾ وڏي مقدار ۾ تاريخي، لساني ۽ سماجي معلومات محفوظ ٿيل آهي، جيڪا اڻويهين صديءَ جي علمي تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم آهي. ان سان گڏ سندس ڪم ۾ غيريورپي ثقافتن بابت ذاتي تشريحون، نوآبادياتي دور جا تعصب ۽ ڪجهه غيرثابت ٿيل نظريا پڻ موجود آهن. انهيءَ ڪري برٽن جي ادبي خدمتن جو جائزو سندس تصنيفن جي اهميت ۽ انهن جي علمي حدن، ٻنهي کي نظر ۾ رکي ڪرڻ گهرجي. == وفات ۽ آخري ڏينهن == [[فائل:Richard Francis Burton by Rischgitz, 1864.jpg|thumb|upright|سر رچرڊ فرانسس برٽن، جيڪو 20 آڪٽوبر 1890ع تي ٽريسٽي ۾ وفات ڪري ويو.]] سر رچرڊ فرانسس برٽن 20 آڪٽوبر 1890ع تي [[ٽريسٽي]] ۾ وفات ڪئي. ان وقت سندس عمر 69 سال هئي. سندس وفات جو عام طور بيان ڪيل سبب دل جو دورو هو. زندگيءَ جي آخري سالن ۾ هو مختلف بيمارين ۽ ڪمزور ٿيندڙ صحت سبب تڪليف ۾ رهيو، پر ادبي ۽ تحقيقي سرگرميون جاري رکيائين.<ref name="DNB"/><ref name="Lovell1998"/> برٽن جي آخري ڏينهن ۾ سندس گهرواري [[ازابيل برٽن]] سندس سنڀال ڪندي رهي. برٽن جي وفات وقت رومن ڪيٿولڪ پادريءَ جي موجودگي ۽ آخري مذهبي رسمن جي ادائيگيءَ بابت مختلف سوانحي بيان موجود آهن. ازابيل جي بيانن ۽ برٽن جي ٻين ساٿين جي راءِ ۾ اختلاف سبب اهو واقعو سندس مذهبي سڃاڻپ بابت بحث جو حصو بڻيو.<ref name="Rice1990"/> === آخري مذهبي رسمون === ازابيل برٽن رومن ڪيٿولڪ عقيدي جي پيروڪار هئي. برٽن جي وفات وقت هن پادريءَ کي گهرايو ته جيئن آخري مذهبي رسمون ادا ڪري سگهي. ڪجهه سوانحي احوالن موجب، برٽن جي وفات ۽ انهن رسمن جي ادائيگيءَ جي صحيح ترتيب بابت اختلاف آهي. تنهنڪري هن واقعي کي برٽن جي زندگيءَ ۾ رومن ڪيٿولڪ مذهب قبول ڪرڻ جو حتمي ثبوت قرار ڏيڻ مناسب نه آهي.<ref name="Lovell1998"/> برٽن جي مذهبي خيالن بابت سندس پنهنجين لکڻين ۽ ٻين همعصر بيانن ۾ پڻ مختلف اظهار ملن ٿا. == تدفين ۽ مقبرو == [[فائل:Richard Burton's tomb, Mortlake.jpg|thumb|برٽن جي مقبري جي تصوير؛ اصل فائيل نالو وڪيميڊيا ڪامنز تي جانچڻ گهرجي.]] برٽن جو لاش ٽريسٽي مان انگلينڊ آندو ويو. کيس 15 جون 1891ع تي ڏکڻ اولهه [[لنڊن]] جي [[مورٽليڪ]] واري علائقي ۾ سينٽ ميري مئگڊلين رومن ڪيٿولڪ چرچ جي قبرستان ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="DNB"/> سندس مقبرو هڪ عرب بدوي خيمي جي شڪل ۾ تعمير ڪيو ويو. مقبري جي ڊزائن ۽ تعمير ۾ ازابيل برٽن جو اهم ڪردار هو.<ref name="BurtonTomb">{{cite web |title=The Burton Tomb |url=https://burtoniana.org/tomb/ |website=Burtoniana |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> === بدوي خيمي جي شڪل وارو مقبرو === برٽن جي مقبري جي خاص ڳالهه ان جي بناوت آهي. اهو پٿر ۽ سنگ مرمر مان ٺهيل آهي، پر ظاهري شڪل ۾ عرب بدوين جي خيمي سان مشابهت رکي ٿو. مقبري جي هن بناوت کي برٽن جي عربستان ۽ اسلامي دنيا جي سفرن سان لاڳاپيل يادگار طور سمجهيو ويندو آهي. مقبري جي پوئين حصي ۾ هڪ دري آهي، جنهن مان اندر رکيل تابوت ڏسي سگهجن ٿا.<ref name="BurtonTomb"/> === ازابيل برٽن جي تدفين === ازابيل برٽن 1896ع ۾ وفات ڪئي. کيس پڻ پنهنجي مڙس سان گڏ مورٽليڪ جي ساڳئي مقبري ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="RASBurton">{{cite web |title=Richard Francis Burton (1821–1890) |url=https://royalasiaticsociety.org/richard-francis-burton-1821-1890/ |website=Royal Asiatic Society |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> مقبرو ٻنهي جي زندگيءَ ۽ سندن گڏيل سفرن جي يادگار طور مشهور آهي. == ازابيل برٽن ۽ مسودن جي تباهي == برٽن جي وفات کان پوءِ ازابيل برٽن سندس ادبي ورثي جي حفاظت، ترتيب ۽ اشاعت ۾ مصروف ٿي وئي. تنهن هوندي به سندس هڪ عمل، يعني برٽن جي ڪجهه اڻڇپيل مسودن ۽ ڪاغذن کي ساڙڻ، تاريخي ۽ ادبي تڪرار جو سبب بڻيو.<ref name="Lovell1998"/> === عطر واري باغ جو اڻڇپيل نسخو === برٽن پنهنجي آخري سالن ۾ عربي ڪتاب ''The Perfumed Garden'' جي وڌيڪ وسيع انگريزي نسخي تي ڪم ڪري رهيو هو. ان منصوبي کي ''The Scented Garden'' جي عنوان سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو. برٽن جي وفات کان پوءِ ازابيل انهيءَ ڪم سان لاڳاپيل مسودو ساڙي ڇڏيو. سندس خيال ۾ اهڙي مواد جي اشاعت برٽن جي اخلاقي ۽ سماجي شهرت کي نقصان پهچائي سگهي ٿي.<ref name="DNB"/><ref name="Lovell1998"/> === مسودن جي نقصان بابت اختلاف === ازابيل جي عمل تي برٽن جي ڪجهه دوستن ۽ پوءِ جي سوانح نگارن سخت تنقيد ڪئي. سندن خيال ۾ مسودن جي تباهيءَ سبب ادبي ۽ علمي تاريخ جو اهم مواد ضايع ٿيو. ٻئي طرف ازابيل پنهنجي عمل کي مڙس جي شهرت جي حفاظت ۽ مذهبي ذميواريءَ سان ڳنڍيو. تباهه ٿيل مواد جي مڪمل فهرست موجود نه هجڻ سبب ان جي اصل علمي اهميت ۽ مواد بابت يقيني نتيجا ڪڍڻ ممڪن نه آهن.<ref name="Rice1990"/> === محفوظ ٿيل مسودا ۽ خط === ازابيل طرفان ڪجهه مواد ساڙڻ باوجود برٽن جا ڪيترائي خط، مسودا، نوٽس ۽ ڪتاب محفوظ رهيا. انهن مان هڪ اهم مجموعو آمريڪا جي رياست ڪيليفورنيا ۾ واقع [[هنٽنگٽن لائبريري]] وٽ موجود آهي.<ref name="HuntingtonBurton">{{cite web |title=Richard Francis Burton Library Manuscripts Collection |url=https://www.huntington.org/collections/lib-mssrbl |website=The Huntington |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> هن مجموعي ۾ برٽن جي خط و ڪتابت، ذاتي ڪاغذن، ڪتابن ۽ ٻين علمي مواد جا اهم حصا شامل آهن. == برٽن جا مذهبي خيال == رچرڊ فرانسس برٽن جي مذهبي سڃاڻپ ۽ عقيدن بابت سوانح نگارن ۾ اختلاف موجود آهن. هن پنهنجي زندگيءَ دوران اسلام، عيسائيت، هندومت، صوفي فڪر ۽ ٻين مذهبي روايتن جو مطالعو ڪيو. برٽن جي لکڻين مان ظاهر ٿئي ٿو ته هو مذهبي عقيدن ۽ رسمن کي تاريخي، لساني ۽ سماجي نقطه نظر سان پڻ سمجهڻ چاهيندو هو.<ref name="Kennedy2005"/> === اسلام سان لاڳاپو === برٽن عربي ٻولي، اسلامي تاريخ، حج ۽ مسلمان سماجن بابت تفصيلي تحقيق ڪئي. 1853ع ۾ هن مسلمان مسافر جي سڃاڻپ اختيار ڪري مڪي ۽ مديني جو سفر ڪيو ۽ حج جا مناسڪ ادا ڪيا. تنهن هوندي به سندس حج جي ادائيگيءَ مان اهو لازمي نتيجو نٿو نڪري ته هو باقي زندگيءَ لاءِ اسلام جو پيروڪار بڻجي ويو هو. سندس مذهبي عقيدن بابت مختلف وقتن تي ڏنل بيان هڪجهڙا نه آهن.<ref name="BurtonPilgrimage1855"/><ref name="Rice1990"/> === عيسائيت سان لاڳاپو === برٽن جو خانداني پسمنظر انگريزي عيسائي سماج سان لاڳاپيل هو. سندس گهرواري ازابيل رومن ڪيٿولڪ هئي، پر برٽن جي ذاتي مذهبي عقيدن کي ازابيل جي عقيدي سان هڪجهڙو سمجهڻ درست نه آهي. برٽن پنهنجي ڪجهه بيانن ۾ مذهبي شڪ، آزاد خيالي ۽ الحاد سان لاڳاپيل موقف پڻ اختيار ڪيا.<ref name="Kennedy2005"/> === صوفي فڪر ۽ مشرقي فلسفو === برٽن کي صوفي شاعري، فارسي ادب ۽ مشرقي فلسفي سان خاص دلچسپي هئي. سندس تصنيف ''The Kasidah of Haji Abdu El-Yezdi'' ۾ زندگي، موت، اخلاق ۽ مذهبي عقيدن بابت فلسفياڻا سوال اٿاريا ويا آهن. هي نظم برٽن جي ذاتي فڪري جستجوءَ جو اهم مثال آهي، پر ان کي ڪنهن هڪ مذهبي مذهب نامي جي صورت ۾ پڙهڻ مناسب نه آهي. == شخصيت ۽ علمي شهرت == برٽن پنهنجي دور جي مشهور سياحن، ٻولين جي ڄاڻ رکندڙن، ليکڪن ۽ مترجمن مان هو. سندس شهرت جو بنياد سنڌ ۽ هندستان ۾ ملازمت، مڪي ۽ مديني جو سفر، آفريڪا جي مهمن، مختلف ملڪن ۾ سفارتي خدمتن ۽ ادبي ترجمن تي هو.<ref name="DNB"/> سوانح نگارن سندس غيرمعمولي ٻولي سکڻ جي صلاحيت، جسماني همت، تجسس ۽ وسيع مطالعي جو ذڪر ڪيو آهي. تنهن هوندي به سندس شخصيت ۾ سخت مزاجي، تڪراري تبصرا ۽ ٻين محققن سان اختلاف پڻ موجود هئا. === ٻولين جي ڄاڻ === برٽن ڪيترين يورپي، ايشيائي ۽ آفريڪي ٻولين جو مطالعو ڪيو. سندس سوانحي احوالن ۾ ٻولين جو تعداد مختلف ڄاڻايو ويو آهي. ڪڏهن کيس ڪيترين ڏهاڪن ٻولين ۽ لهجن جو ڄاڻو چيو وڃي ٿو، پر انهن سڀني ۾ سندس مهارت هڪجهڙي يا آزاد نموني تصديق ٿيل نه آهي. انهيءَ ڪري «فلاڻين ٻولين تي مڪمل عبور» جهڙي دعويٰ ڪرڻ بدران اهو چوڻ وڌيڪ درست آهي ته برٽن ڪيترين ٻولين جو مطالعو ڪيو ۽ مختلف سطحن تي انهن کي استعمال ڪندو هو.<ref name="McLynn1990"/> === جسماني همت ۽ سفر === برٽن پنهنجي زندگيءَ ۾ ڏکين زميني ۽ سامونڊي سفرن ۾ حصو ورتو. بربرا واري حملي ۾ زخمي ٿيڻ، آفريڪا جي اندرين علائقن ۾ بيمارين کي منهن ڏيڻ ۽ ڊگهن سفرن جي باوجود تحقيق جاري رکڻ سندس زندگيءَ جا اهم واقعا آهن. انهن واقعن سندس همعصر شهرت کي وڌايو، پر سفرن جي ڪاميابيءَ ۾ مقامي رهنمائن، مترجمن ۽ ساٿين جو ڪردار پڻ بنيادي هو. == تاريخي تڪرار ۽ تنقيدي جائزو == برٽن جي زندگيءَ ۽ تصنيفن سان ڪيترائي تڪرار لاڳاپيل آهن. انهن ۾ برطانوي سامراجي نظام سان سندس لاڳاپا، مقامي ماڻهن بابت تعبيرون، جنسيات بابت تحقيق، مذهبي عقيدا، نسلي درجابنديون ۽ ڪجهه غيرتصديق ٿيل ذاتي قصا شامل آهن. جديد تاريخي مطالعي ۾ انهن موضوعن کي سندس علمي خدمتن کان الڳ ڪرڻ بدران ساڳئي تاريخي پسمنظر ۾ ڏٺو وڃي ٿو. === نوآبادياتي دور جي نسلي درجابندي === برٽن جي سنڌ، هندستان ۽ آفريڪا بابت تصنيفن ۾ اڻويهين صديءَ جي يورپي علمي اصطلاحن جو استعمال ملي ٿو. انهن ۾ ''race''، ''tribe'' ۽ ٻين سماجي درجابندين جا اهڙا تصور شامل آهن، جيڪي جديد انسانيات ۽ تاريخ جي معيارن سان هميشه مطابقت نٿا رکن. برٽن جي ڪجهه بيانن ۾ مقامي ماڻهن بابت عام نتيجا ۽ نسلي تعصب پڻ موجود آهن.<ref name="Ghose2006"/><ref name="Kennedy2005"/> انهيءَ ڪري سندس لکڻين کي تاريخي ماخذ طور استعمال ڪندي انهن جي نوآبادياتي پسمنظر کي واضح ڪرڻ ضروري آهي. === جنسيات بابت تحقيق === برٽن انساني جنسي روين، ازدواجي روايتن ۽ جنسيات سان لاڳاپيل ادبي متنن بابت وڏي دلچسپي رکندو هو. سندس ''الف ليليٰ'' جي ترجمي جا حاشيا، ''ڪام سوترا'' سان لاڳاپيل اشاعت ۽ ''عطر واري باغ'' جو ترجمو انهيءَ دلچسپيءَ جا مثال آهن. انهن ڪمن وڪٽورين برطانيا ۾ ادبي ۽ اخلاقي تڪرار پيدا ڪيا. جديد مطالعي ۾ انهن تصنيفن کي جنسيات جي تاريخ ۽ وڪٽورين دور جي ثقافتي روين جي مطالعي لاءِ استعمال ڪيو وڃي ٿو. === سوٽاڊڪ خطي جو غيرثابت ٿيل نظريو === برٽن پنهنجي هڪ مشهور مضمون ۾ دنيا جي ڪجهه علائقن جي آبهوا ۽ جاگرافيءَ کي هم جنس جنسي روين سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي. اهو تصور ''Sotadic Zone'' جي نالي سان مشهور ٿيو. هي نظريو جديد سائنسي تحقيق ۾ ثابت ٿيل وضاحت طور قبول نٿو ڪيو وڃي. ان کي برٽن جي دور جي جنسيات ۽ انسانيات جي تاريخي نظريي طور بيان ڪرڻ گهرجي، نه ته ڪنهن قوم يا علائقي بابت ثابت ٿيل حقيقت طور. === دمشق ۾ يهودين بابت سامي مخالف بيان === برٽن جي دمشق واري سفارتي دور ۽ ان کان پوءِ جي لکڻين ۾ يهودين بابت سخت تعصب ۽ سامي مخالف بيان موجود آهن. سندس وفات کان پوءِ 1898ع ۾ ''The Jew, the Gipsy and El-Islam'' نالي ڪتاب شايع ٿيو. هن ڪتاب ۾ شامل مواد بابت محقق اينڊريو ونسنٽ تفصيلي اڀياس ڪيو آهي. سندس تحقيق موجب، برٽن جي ڪجهه اڻڇپيل لکڻين ۾ يهودين خلاف انتهائي جارحاڻيون دعوائون موجود هيون.<ref name="Vincent1985">{{cite journal |last=Vincent |first=Andrew |title=The Jew, the Gipsy and El-Islam: An Examination of Richard Burton's Consulship in Damascus and His Premature Recall, 1868–1871 |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |volume=117 |issue=2 |pages=155–173 |year=1985 |doi=10.1017/S0035869X00138377 |language=en }}</ref> برٽن سان منسوب انهن بيانن ۾ يهودين خلاف رت جي ڪوڙي الزام واري تاريخي بدناميءَ جو ذڪر پڻ ملي ٿو. اهو الزام هڪ بي بنياد ۽ سامي مخالف سازشي روايت آهي؛ ان جي حق ۾ ڪو معتبر تاريخي ثبوت موجود نه آهي. برٽن جي اهڙين لکڻين کي سندس تعصب جي تاريخي شاهدي طور پڙهڻ گهرجي، نه ته انهن الزامن جي سچائيءَ جي شاهدي طور. === دمشق مان واپسيءَ بابت اختلاف === برٽن کي 1871ع ۾ دمشق جي قونصل واري عهدي تان هٽايو ويو. سندس برطرفيءَ جا سبب مقامي سياسي حالتن، سفارتي اختلافن، مذهبي ۽ سماجي تڪرارن ۽ سندس پنهنجي رويي سان لاڳاپيل هئا. اينڊريو ونسنٽ جي تحقيق ۾ برٽن جي دمشق واري مقرريءَ ۽ وقت کان اڳ واپسيءَ جو تنقيدي جائزو ورتو ويو آهي.<ref name="Vincent1985"/> انهيءَ واقعي کي ڪنهن هڪ مذهبي برادريءَ جي سازش جو نتيجو قرار ڏيڻ تاريخي لحاظ کان غيرمحتاط آهي. === هندستان ۾ مبينا ڳجهي تحقيق === برٽن جي هندستان ۽ سنڌ واري فوجي دور بابت ڪجهه سوانحي احوالن ۾ هڪ مبينا ڳجهي تحقيق جو ذڪر ملي ٿو، جيڪا ڪراچيءَ ۾ مردن جي جنسي سرگرمين سان لاڳاپيل هنڌن بابت هئي. ان واقعي جي تفصيلن، سرڪاري حڪمن ۽ برٽن جي سڌي شرڪت بابت دستاويزي ثبوت محدود ۽ اختلاف جوڳا آهن.<ref name="McLynn1990"/><ref name="Lovell1998"/> تنهنڪري هن قصي کي ثابت ٿيل سرڪاري مهم يا برٽن جي فوجي ملازمت ختم ٿيڻ جو يقيني سبب قرار ڏيڻ مناسب نه آهي. === حج واري سفر ۾ مبينا قتل === برٽن جي حج واري سفر بابت ڪجهه روايتن ۾ سندس سڃاڻپ ظاهر ٿيڻ جي خطري ۽ مبينا قتل جو ذڪر ڪيو ويو آهي. ان واقعي جي آزاد ۽ معتبر تاريخي تصديق موجود نه آهي. انهيءَ ڪري اهڙي دعويٰ کي برٽن جي زندگيءَ سان لاڳاپيل غيرتصديق ٿيل قصي طور ئي بيان ڪرڻ گهرجي. == برٽن بابت سوانحي تحقيق == برٽن جي وفات کان پوءِ سندس زندگيءَ بابت ڪيترائي سوانحي ڪتاب ۽ تحقيقي مقالا شايع ٿيا. انهن ۾ ڪجهه ڪتاب سندس همعصر ماڻهن جي لکڻين تي ٻڌل آهن، جڏهن ته جديد تحقيق ۾ سندس خط، مسودا، سفارتي رڪارڊ ۽ ٻين تاريخي ماخذن جو استعمال ڪيو ويو آهي. === ازابيل برٽن جي سوانح === 1893ع ۾ ازابيل برٽن پنهنجي مڙس جي زندگيءَ بابت ٻن جلدن ۾ ''The Life of Captain Sir Richard F. Burton'' شايع ڪيو.<ref name="IsabelInnerLife1893"/> هي ڪتاب برٽن جي گهريلو زندگيءَ، سفرن ۽ شخصيت بابت اهم معلومات فراهم ڪري ٿو. تنهن هوندي به ازابيل پنهنجي مڙس جي حمايت ۾ لکيو، تنهنڪري سندس سوانح کي مڪمل طور غيرجانبدار ماخذ نٿو سمجهي سگهجي. === ٿامس رائيٽ جي سوانح === 1906ع ۾ [[ٿامس رائيٽ]] برٽن بابت ''The Life of Sir Richard Burton'' شايع ڪيو.<ref name="Wright1906"/> هن ڪتاب ۾ برٽن جي سفرن، تصنيفن، شخصيت ۽ ازابيل جي بيانن بابت تفصيل موجود آهن. رائيٽ جو ڪم برٽن بابت شروعاتي تفصيلي سوانحي تحقيقن مان هڪ آهي. === جديد سوانح نگار === ويهين ۽ ايڪويهين صديءَ ۾ برٽن بابت ڪيترن محققن نئين سر تحقيق ڪئي. انهن ۾ ايف. ايم. بروڊي، بائرن فارويل، ايڊورڊ رائس، فرينڪ ميڪلن، ميري ايس. لوويل، ڊين ڪينيڊي ۽ ٻين جا ڪتاب شامل آهن. انهن محققن برٽن جي زندگيءَ جي مختلف پهلوئن، سندس سفرن، مذهبي خيالن، جنسيات بابت تحقيق، نوآبادياتي پسمنظر ۽ ادبي ورثي جو جائزو ورتو. == علمي ادارن ۾ محفوظ ورثو == برٽن جا ڪتاب، خط، مسودا، نقشا ۽ ٻيا تاريخي ڪاغذ مختلف علمي ادارن ۽ مجموعن ۾ محفوظ آهن. === هنٽنگٽن لائبريري === [[هنٽنگٽن لائبريري]]، سين مارينو، ڪيليفورنيا، برٽن جي محفوظ ٿيل مسودن ۽ ذاتي لائبريريءَ جو هڪ اهم مجموعو رکي ٿي. ان مجموعي ۾ برٽن جي خط و ڪتابت، مسودن ۽ ڪتابن سان گڏ ٻين محققن ۽ ناشرن سان سندس لاڳاپن بابت مواد شامل آهي.<ref name="HuntingtonBurton"/> === رائل ايشياٽڪ سوسائٽي === [[رائل ايشياٽڪ سوسائٽي]] وٽ پڻ برٽن سان لاڳاپيل ڪتاب ۽ تاريخي مواد موجود آهي. سوسائٽيءَ جي مجموعي ۾ برٽن جي لکڻين ۽ سندس علمي لاڳاپن بابت دستاويز شامل آهن.<ref name="RASBurton"/> === اورلينز هائوس گيلري === [[ٽوئڪنهم]] ۾ واقع [[اورلينز هائوس گيلري]] سان پڻ برٽن جي ذاتي شين، تصويرن ۽ يادگارن جو هڪ مجموعو لاڳاپيل آهي. اهي مجموعا برٽن جي زندگيءَ ۽ سفرن بابت تحقيق لاءِ اهم آهن. == ادب ۾ رچرڊ فرانسس برٽن == رچرڊ فرانسس برٽن جي غيرمعمولي زندگيءَ سبب کيس ڪيترن ناولن، ڪهاڻين ۽ ٻين ادبي تصنيفن ۾ ڪردار طور پيش ڪيو ويو آهي. انهن ادبي تصويرن ۾ سندس حقيقي تاريخي زندگيءَ سان گڏ تخيلاتي عنصر پڻ شامل هوندا آهن. === بورخيس جي ڪهاڻي «الف» === ارجنٽائن جي مشهور ليکڪ [[خورخي لوئس بورخيس]] جي ڪهاڻي ''The Aleph'' (الف) ۾ برٽن جي نالي ۽ مشرقي ادب بابت سندس علم سان لاڳاپيل حوالو ملي ٿو. بورخيس پنهنجي ادبي تخليقن ۾ تاريخي ڪتابن، فرضي حوالن ۽ علمي شخصيتن کي گڏ ڪرڻ لاءِ مشهور هو. === ريورورلڊ ناولن جو سلسلو === آمريڪي سائنس فڪشن ليکڪ [[فلپ خوسيه فارمر]] جي ''Riverworld'' (درياهي دنيا) ناولن ۾ رچرڊ فرانسس برٽن هڪ اهم ڪردار آهي. هن تخيلاتي دنيا ۾ مختلف تاريخي دورن جا ماڻهو هڪ غيرمعمولي درياهي جهان ۾ ٻيهر جيئرا ٿين ٿا. برٽن کي اتي هڪ تجسس رکندڙ، مهم جو ۽ علم جي ڳولا ڪندڙ شخصيت طور پيش ڪيو ويو آهي. === برٽن ۽ اسپيڪ === وليم هيريسن جو تاريخي ناول ''Burton and Speke'' برٽن ۽ جان هيننگ اسپيڪ جي آفريڪي مهمن ۽ سندن اختلافن تي ٻڌل آهي. هن ناول کي پوءِ فلم ''Mountains of the Moon'' جي ڪهاڻيءَ لاءِ بنياد بڻايو ويو. === دنيا جو گڏ ڪندڙ === جرمن ٻوليءَ جي ليکڪ [[اليا ٽرويانوف]] جو ناول ''Der Weltensammler''، جنهن جو انگريزي عنوان ''The Collector of Worlds'' آهي، برٽن جي سفرن ۽ مختلف ثقافتن سان سندس لاڳاپن کي ادبي انداز ۾ پيش ڪري ٿو. هن ناول ۾ هندستان، عربستان ۽ آفريڪا سان لاڳاپيل برٽن جي زندگيءَ جا پهلو نمايان آهن. === دي رومانٽڪ === انگريز ناول نگار [[وليم بوئڊ]] جي 2022ع واري ناول ''The Romantic'' ۾ پڻ برٽن ۽ اسپيڪ تاريخي ڪردارن طور ظاهر ٿين ٿا. == فلمن ۽ ٽيليويزن ۾ برٽن == برٽن جي زندگيءَ، خاص طور آفريڪا جي مهمن ۽ اسپيڪ سان اختلافن، ڪيترن فلمن ۽ ٽيليويزن پروگرامن کي متاثر ڪيو آهي. {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#194d72;color:white;" | سال ! style="background:#194d72;color:white;" | عنوان ! style="background:#194d72;color:white;" | نوعيت ! style="background:#194d72;color:white;" | برٽن سان لاڳاپو |- | style="background:#eaf3fb;" | 1971ع | ''The Search for the Nile'' | بي بي سي ٽيليويزن سلسلو | نيل درياهه جي سرچشمي جي ڳولا؛ ڪينيٿ هيگ برٽن جو ڪردار ادا ڪيو |- | style="background:#edf6eb;" | 1990ع | ''Mountains of the Moon'' | تاريخي سوانحي فلم | برٽن ۽ اسپيڪ جون آفريڪي مهمون؛ پيٽرڪ برگن برٽن جو ڪردار ادا ڪيو |- | style="background:#fff2e4;" | 1993ع | ''Zero Patience'' | موسيقيءَ تي ٻڌل تخيلاتي فلم | برٽن جي تاريخي شخصيت جو فرضي ۽ طنزيه استعمال |- | style="background:#f3eafa;" | 2008ع | ''The Victorian Sex Explorer'' | دستاويزي پروگرام | برٽن جي سفرن ۽ جنسيات بابت تحقيق جو جائزو |} === مائونٽنز آف دي مون (1990ع) === 1990ع ۾ هدايتڪار [[باب رافيلسن]] جي فلم ''Mountains of the Moon'' (چنڊ جا جبل) رليز ٿي. فلم ۾ [[پيٽرڪ برگن]] رچرڊ فرانسس برٽن ۽ [[آئين گلين]] جان هيننگ اسپيڪ جو ڪردار ادا ڪيو. ڪهاڻيءَ جو بنياد ٻنهي مهم جوئن جي آفريڪي سفرن، نيل درياهه جي سرچشمي بابت تحقيق ۽ سندن ذاتي اختلافن تي آهي.<ref name="MountainsFilm">{{cite web |title=Mountains of the Moon |url=https://www.imdb.com/title/tt0100196/ |website=IMDb |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> فلم تاريخي واقعن مان متاثر آهي، پر ان کي مڪمل دستاويزي تاريخ بدران ڊرامائي تخليق طور سمجهڻ گهرجي. == تاريخي اهميت ۽ ورثو == رچرڊ فرانسس برٽن جي زندگي اڻويهين صديءَ جي عالمي سفرن، برطانوي سامراجي توسيع، لساني تحقيق ۽ ادبي ترجمن جي تاريخ سان ڳنڍيل آهي. هن سنڌ، هندستان، عربستان، آفريڪا، آمريڪا، برازيل ۽ ٻين علائقن بابت ڪتاب لکيا. سندس اهم خدمتن ۾ سنڌ بابت شروعاتي سماجي ۽ لساني تحقيق، مڪي ۽ مديني جو سفر، هرر ۽ آفريڪا جي وڏين ڍنڍن بابت مهمون ۽ عربي ۽ هندستاني ادب جي انگريزي اشاعت شامل آهن. تنهن هوندي به برٽن جي تاريخي حيثيت صرف سندس ڪاميابين تائين محدود نه آهي. سندس تصنيفن ۾ نوآبادياتي سوچ، نسلي تعصب، مذهبي اختلاف ۽ غيرثابت ٿيل سماجي نظريا پڻ موجود آهن. جديد تحقيق ۾ سندس ڪم کي تاريخي اهميت ۽ تنقيدي احتياط، ٻنهي سان پڙهيو وڃي ٿو. === سنڌ جي تاريخ لاءِ اهميت === سنڌ جي تاريخ جي حوالي سان برٽن جي اهميت خاص طور سندس 1847ع ۽ 1848ع وارين رپورٽن، 1849ع جي لساني مقالن، 1851ع جي ڪتابن، 1852ع جي بازداري بابت تصنيف ۽ 1877ع جي ''Sind Revisited'' ۾ آهي. اهي تصنيفون سنڌ جي ٻولين، سماجي روايتن، مذهبي زندگي، شهرن، آمدرفت ۽ برطانوي دور جي تبديلين بابت همعصر معلومات فراهم ڪن ٿيون. سندس لکڻين ۾ موجود تعصب ۽ نوآبادياتي تشريحن باوجود اهي سنڌ جي اڻويهين صديءَ واري تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم ابتدائي ماخذ آهن. == چونڊ سوانحي ۽ تحقيقي ڪتاب == * Brodie, Fawn M. (1967). ''The Devil Drives: A Life of Sir Richard Burton''. New York: W. W. Norton. * Farwell, Byron (1963). ''Burton: A Biography of Sir Richard Francis Burton''. London: Longmans. * Kennedy, Dane (2005). ''The Highly Civilized Man: Richard Burton and the Victorian World''. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press. * Lovell, Mary S. (1998). ''A Rage to Live: A Biography of Richard and Isabel Burton''. London: Little, Brown. * McLynn, Frank (1990). ''Burton: Snow upon the Desert''. London: John Murray. * Rice, Edward (1990). ''Captain Sir Richard Francis Burton: The Secret Agent Who Made the Pilgrimage to Mecca, Discovered the Kama Sutra, and Brought the Arabian Nights to the West''. New York: Charles Scribner's Sons. * Wright, Thomas (1906). ''The Life of Sir Richard Burton''. London: Everett & Co. * Jeal, Tim (2011). ''Explorers of the Nile: The Triumph and Tragedy of a Great Victorian Adventure''. New Haven: Yale University Press. * Vincent, Andrew (1985). “The Jew, the Gipsy and El-Islam: An Examination of Richard Burton's Consulship in Damascus and His Premature Recall, 1868–1871”. ''Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland''. 117 (2): 155–173. == وڌيڪ پڙهڻ لاءِ == * {{cite book |last=Burton |first=Isabel |title=The Life of Captain Sir Richard F. Burton |volume=1–2 |publisher=Chapman and Hall |location=London |year=1893 |language=en }} * {{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus |publisher=W. H. Allen & Co. |location=London |year=1851 |language=en |url=https://archive.org/details/sindhadnracestha00rich }} * {{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Sind Revisited |volume=1–2 |publisher=Richard Bentley and Son |location=London |year=1877 |language=en }} * {{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://burtoniana.org/ Burtoniana] — برٽن جي ڪتابن، سوانحن ۽ تاريخي دستاويزن جو مجموعو * [https://www.huntington.org/collections/lib-mssrbl هنٽنگٽن لائبريريءَ ۾ برٽن جا مسودا] * [https://royalasiaticsociety.org/richard-francis-burton-1821-1890/ رائل ايشياٽڪ سوسائٽيءَ ۾ برٽن بابت معلومات] * [https://www.gutenberg.org/ebooks/author/898 پروجيڪٽ گٽنبرگ تي برٽن جا ڪتاب] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Richard_Francis_Burton وڪيميڊيا ڪامنز تي رچرڊ فرانسس برٽن جون تصويرون] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:1821ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:1890ع ۾ وفات ڪيل]] [[زمرو:برطانوي سياح]] [[زمرو:برطانوي ليکڪ]] [[زمرو:برطانوي مترجم]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:سنڌ جا سفرناما]] [[زمرو:مشرقيات جا ماهر]] [[زمرو:آفريڪا جا محقق]] 8hzhoek6ik8nh3jf6a7z8dq3x0ob4yk 422557 422556 2026-10-18T00:16:24Z Intisar Ali 8681 422557 wikitext text/x-wiki {{Short description|برطانوي سياح، فوجي آفيسر، محقق، لسانيات جو ماهر، مترجم ۽ سفارتڪار (1821ع–1890ع)}} {{Infobox officeholder | honorific_prefix = سر | name = رچرڊ فرانسس برٽن | native_name = Richard Francis Burton | honorific_suffix = KCMG، FRGS، FRAS | image = Richard Francis Burton by Rischgitz, 1864.jpg | image_size = 240px | caption = رچرڊ فرانسس برٽن، 1864ع | office = برطانوي قونصل، فرنانڊو پو | office2 = برطانوي قونصل، سانتوس | office3 = برطانوي قونصل، دمشق | office4 = برطانوي قونصل، ٽريسٽي | birth_date = {{Birth date|1821|3|19|df=yes}} | birth_place = [[ٽورڪي]]، ڊيون، انگلينڊ | death_date = {{Death date and age|1890|10|20|1821|3|19|df=yes}} | death_place = [[ٽريسٽي]]، آسٽريا-هنگري | resting_place = سينٽ ميري مئگڊلين رومن ڪيٿولڪ چرچ جو قبرستان، مورٽليڪ، لنڊن | nationality = برطانوي | education = [[ٽرنٽي ڪاليج، آڪسفرڊ]] | spouse = [[ازابيل برٽن]] (شادي: 22 جنوري 1861ع) | occupation = سياح، فوجي آفيسر، محقق، لسانيات جو ماهر، مترجم، ليکڪ ۽ سفارتڪار | known_for = سنڌ بابت تاريخي ۽ سماجي تحقيق، مڪي ۽ مديني جو سفر، آفريڪا جون جاگرافيائي مهمون ۽ عربي ادب جا ترجما | notable_works = ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus''؛ ''Sind Revisited''؛ ''Personal Narrative of a Pilgrimage to Al-Madinah and Meccah''؛ ''The Book of the Thousand Nights and a Night''؛ ''The Kasidah'' | pen_name = مرزا عبدالله البشري؛ حاجي عبدو اليزدي؛ فرينڪ بيڪر | allegiance = [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] | branch = بمبئي فوج | unit = 18هين مقامي پيادل فوجي ريجمينٽ | nickname = رفئين ڊڪ (Ruffian Dick) | service_years = 1842ع–1861ع | rank = ڪئپٽن | battles = [[ڪريميا جي جنگ]] | awards = نائٽ ڪمانڊر آف دي آرڊر آف سينٽ مائيڪل اينڊ سينٽ جارج؛ ڪريميا ميڊل | signature = Richard Francis Burton signature.svg }} '''سر رچرڊ فرانسس برٽن''' (انگريزي: ''Sir Richard Francis Burton''؛ 19 مارچ 1821ع – 20 آڪٽوبر 1890ع) هڪ مشهور [[برطانيا|برطانوي]] سياح، جاگرافيدان، فوجي آفيسر، [[لسانيات|لسانيات جو ماهر]]، محقق، [[مترجم]]، ليکڪ، [[بشرشناسي|بشرشناس]] ۽ سفارتڪار هو. هن [[ايشيا]]، [[آفريڪا]]، [[ڏکڻ آمريڪا]] ۽ ٻين علائقن جا سفر ڪيا ۽ مختلف قومن جي ٻولين، ثقافتن، مذهبي عقيدن، سماجي رسمن، تاريخ ۽ جاگرافيءَ بابت وسيع تحقيق ڪئي.<ref name="Kennedy2005">{{cite book |last=Kennedy |first=Dane |title=The Highly Civilized Man: Richard Burton and the Victorian World |publisher=Harvard University Press |location=Cambridge, Massachusetts |year=2005 |isbn=9780674018624 |language=en }}</ref><ref name="Young2006">{{cite book |last=Young |first=S. |title=Richard Francis Burton: Explorer, Scholar, Spy |publisher=Marshall Cavendish |location=New York |year=2006 |isbn=9780761422228 |language=en }}</ref> برٽن پنهنجي غيرمعمولي لساني صلاحيتن سبب مشهور هو. سندس سوانح نگارن موجب، هو ڪيترين يورپي، ايشيائي ۽ آفريقي ٻولين ۽ لهجن کان واقف هو. سندس ڄاڻ ۾ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]، [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]، [[اطالوي ٻولي|اطالوي]]، [[عربي ٻولي|عربي]]، [[فارسي ٻولي|فارسي]]، [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]]، [[هندوستاني ٻولي|هندوستاني]]، [[گجراتي ٻولي|گجراتي]]، [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] ۽ ٻيون ٻوليون شامل هيون. سندس ٻولين جي ڄاڻ بابت سوانح نگارن جا انگ مختلف آهن، ڇاڪاڻ ته ڪجهه ليکڪ جدا جدا لهجن کي به مستقل ٻولين طور شمار ڪن ٿا.<ref name="McLynn1990">{{cite book |last=McLynn |first=Frank |title=Of No Country: An Anthology of the Works of Sir Richard Burton |publisher=Charles Scribner's Sons |location=New York |year=1990 |language=en }}</ref> برٽن 1842ع ۾ [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي بمبئي فوج ۾ شامل ٿيو. سندس فوجي زندگيءَ جو اهم حصو هندستان ۽ [[سنڌ]] ۾ گذريو، جتي هن مقامي ٻولين، قومن، مذهبي روايتن ۽ سماجي زندگيءَ جو مطالعو ڪيو. هن سنڌ بابت ڪيترائي ڪتاب لکيا، جن مان ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' (1851ع) ۽ ''Sind Revisited'' (1877ع) سنڌ جي اڻويهين صديءَ جي تاريخ جا اهم ماخذ سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="Burton1851">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus: With Notices of the Topography and History of the Province |publisher=W. H. Allen & Co. |location=London |year=1851 |language=en |url=https://archive.org/details/sindhadnracestha00rich }}</ref><ref name="Burton1877">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Sind Revisited: With Notices of the Anglo-Indian Army; Railroads; Past, Present, and Future, etc. |volume=1–2 |publisher=Richard Bentley and Son |location=London |year=1877 |language=en |url=https://books.google.com/books?id=GwREAQAAMAAJ }}</ref> برٽن جي شهرت جو هڪ اهم سبب 1853ع ۾ مسلمان حاجيءَ جو ويس اختيار ڪري [[مڪو|مڪي]] ۽ [[مدينو|مديني]] جو سفر ڪرڻ هو. ان کان پوءِ هن [[جان هيننگ اسپيڪ]] سان گڏ اوڀر آفريڪا جي جاگرافيائي مهمن ۾ حصو ورتو ۽ 1858ع ۾ [[ڍنڍ ٽانگانيڪا]] تائين پهتو. هو [[رائل جاگرافيائي سوسائٽي]] جو فيلو پڻ هو.<ref name="BBCBurton">{{cite web |title=Historic Figures: Sir Richard Burton |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/burton_sir_richard.shtml |website=BBC History |publisher=BBC |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> سندس ٻين مشهور علمي ۽ ادبي خدمتن ۾ عربي داستانن جي مجموعي ''The Book of the Thousand Nights and a Night'' جو انگريزي ترجمو، ''The Perfumed Garden'' جو ترجمو ۽ ''Kama Sutra'' جي انگريزي اشاعت سان وابستگي شامل آهن. هن سفرنامن، تاريخ، انساني روين، تلواربازي، بازداري، مذهبي مطالعي ۽ بشرشناسيءَ بابت پڻ لکيو.<ref name="Kennedy2005"/> 1861ع کان پوءِ برٽن برطانوي سفارتي ملازمت ۾ رهيو ۽ فرنانڊو پو، برازيل جي سانتوس، [[دمشق]] ۽ ٽريسٽي ۾ قونصل طور خدمتون سرانجام ڏنيون. 1886ع ۾ [[راڻي وڪٽوريا]] کيس نائٽ ڪمانڊر آف دي آرڊر آف سينٽ مائيڪل اينڊ سينٽ جارج جو اعزاز عطا ڪيو.<ref name="LondonGazette1886">{{cite journal |title=The London Gazette |issue=25559 |date=16 February 1886 |page=743 |language=en }}</ref> سنڌي ادب جي محقق [[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع) ۾ برٽن جو ذڪر ڪيو آهي. جوتواڻيءَ موجب، برٽن پنجاهه کان وڌيڪ تصنيفن جو ليکڪ هو، جن مان گهڻيون سفرنامن سان لاڳاپيل هيون.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> == سوانح عمري == === شروعاتي زندگي ۽ خاندان === رچرڊ فرانسس برٽن 19 مارچ 1821ع تي انگلينڊ جي ڊيون علائقي جي سامونڊي شهر [[ٽورڪي]] ۾ ڄائو. سندس ڄمڻ جي هنڌ بابت تاريخي ماخذن ۾ اختلاف ملي ٿو. برٽن پنهنجي سوانحي بيانن ۾ هارٽفورڊشائر جي ايلسٽري ۾ واقع خانداني گهر ''Barham House'' کي پنهنجي ڄمڻ جو هنڌ ڄاڻايو، پر سندس جديد سوانح نگار [[ميري ايس. لوويل]] جي تحقيق موجب، سندس اصل ڄمڻ جو هنڌ ٽورڪي هو.<ref name="Lovell1998">{{cite book |last=Lovell |first=Mary S. |title=A Rage to Live: A Biography of Richard and Isabel Burton |publisher=W. W. Norton & Company |location=New York |year=1998 |isbn=9780393046724 |language=en }}</ref> سندس بپتسما 2 سيپٽمبر 1821ع تي هارٽفورڊشائر جي ايلسٽري چرچ ۾ ٿي.<ref name="HertfordHistory">{{cite book |last=Page |first=William |title=A History of the County of Hertford |volume=2 |publisher=Constable |year=1908 |pages=349–351 |language=en |url=https://www.british-history.ac.uk/vch/herts/vol2/pp349-351 }}</ref> برٽن جو پيءُ ليفٽيننٽ ڪرنل '''جوزف نيٽروِل برٽن''' (Joseph Netterville Burton) اينگلو-آئرش نسل جو برطانوي فوجي آفيسر هو، جيڪو برطانوي فوج جي 36هين پيادل ريجمينٽ سان لاڳاپيل رهيو. سندس ماءُ '''مارٿا بيڪر''' (Martha Baker) هارٽفورڊشائر جي مالدار زميندار رچرڊ بيڪر جي ڌيءَ ۽ وارثن مان هڪ هئي. برٽن جو نالو پڻ سندس ناني واري خاندان جي رچرڊ بيڪر جي نسبت سان رکيو ويو.<ref name="Wright1906">{{cite book |last=Wright |first=Thomas |title=The Life of Sir Richard Burton |volume=1–2 |publisher=Everett & Co. |location=London |year=1906 |language=en |url=https://burtoniana.org/biography/1906-The%20Life%20of%20Sir%20Richard%20Burton%20-%20Wright/HTML/index.html }}</ref> برٽن کي ٻه ڀائر ڀينر هئا: '''ماريا ڪيٿرين ايلزبيٿ برٽن''' ۽ '''ايڊورڊ جوزف نيٽروِل برٽن'''. سندس ڀيڻ ماريا بعد ۾ برطانوي فوجي آفيسر سر هينري وليم اسٽسٽڊ سان شادي ڪئي.<ref name="Wright1906"/> === يورپ ۾ ننڍپڻ ۽ پرورش === برٽن جي ننڍپڻ جو وڏو حصو انگلينڊ، فرانس ۽ اٽليءَ جي مختلف شهرن ۾ گذريو. سندس پيءُ دم جي بيماريءَ سبب نسبتاً سازگار آبهوا جي ڳولا ۾ خاندان کي يورپ جي مختلف علائقن ۾ منتقل ڪندو رهيو.<ref name="Wright1906"/> شروعات ۾ برٽن جو خاندان انگلينڊ جي ايلسٽري ۽ فرانس جي [[ٽورز]] شهر جي وچ ۾ رهندو هو. ٽورز ۾ برٽن ۽ سندس ڀاءُ جي سنڀال هڪ انگريز عورت مسز لنگ ڪندي هئي. سندن شروعاتي تعليم هڪ آئرش استاد ڪلاف جي نگرانيءَ ۾ ٿي. ان کان پوءِ خاندان ٽورز جي ''Rue de l'Archevêché'' واري علائقي ۾ منتقل ٿيو، جتي ٻارن کي جان گلڪرسٽ جي تعليمي اداري ۾ داخل ڪرايو ويو. اتي برٽن کي [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] ۽ [[قديم يوناني ٻولي|قديم يوناني]] ٻولين جي ابتدائي تعليم ملي.<ref name="Wright1906"/> 1829ع ۾ خاندان انگلينڊ موٽيو ۽ برٽن ۽ سندس ڀاءُ کي رچمنڊ گرين جي هڪ ابتدائي اسڪول ۾ داخل ڪرايو ويو. اهو اسڪول ريورنڊ چارلس ڊيلافوس هلائيندو هو. سوانح نگار ٿامس رائيٽ موجب، اسڪول ۾ تعليم ۽ شاگردن جي رهائش جا انتظام اطمينان بخش نه هئا.<ref name="Wright1906"/> بعد ۾ خاندان فرانس جي [[بلوا]] شهر ۾ منتقل ٿيو، جتي ٻارن جي تعليم لاءِ خانگي استادن جو بندوبست ڪيو ويو. برٽن ۽ سندس ڀاءُ کي ريورنڊ ايڇ. آر. ڊو پري پڙهائيندو هو. خاندان ڪجهه عرصي کان پوءِ فرانس مان اٽليءَ ڏانهن ويو. هنن [[مارسي]]، [[ليورنو]]، [[پيسا]]، [[سيئنا]]، [[پيروگيا]]، [[فلورينس]]، [[روم]]، [[نيپلز]]، [[سورينٽو]] ۽ [[ڪاپري]] جهڙن هنڌن تي وقت گذاريو.<ref name="Wright1906"/> اٽليءَ ۾ رهائش دوران برٽن کي اطالوي ٻولي، مصوري ۽ موسيقيءَ سان واقفيت حاصل ٿي. سندس ڀاءُ ايڊورڊ وائلن وڄائڻ ۾ دلچسپي ورتي، جڏهن ته رچرڊ جي دلچسپي ٻولين، سفرن ۽ جسماني سرگرمين ۾ وڌيڪ هئي. 1836ع ۾ خاندان فرانس جي ڏاکڻي شهر [[پو، فرانس|پو]] ڏانهن منتقل ٿيو ۽ پوءِ وري اٽليءَ جي پيسا ۽ لوڪا شهرن ۾ رهيو. هن عرصي ۾ برٽن مختلف يورپي سماجي ۽ ثقافتي ماحولن سان واقفيت حاصل ڪئي.<ref name="Wright1906"/> === ٻولين سان شروعاتي دلچسپي === برٽن ننڍپڻ کان ئي ٻولين سکڻ جي غيرمعمولي صلاحيت ڏيکاري. يورپ جي مختلف علائقن ۾ رهائش سبب هن فرانسيسي، اطالوي ۽ جديد يوناني ٻوليون سکڻ جا موقعا حاصل ڪيا. هن لاطيني ۽ قديم يوناني ٻولين جي تعليم پڻ حاصل ڪئي. سوانح نگار ايڊورڊ رائس موجب، برٽن کي ٻولين جي آوازن، لهجن ۽ تلفظن ۾ فرق سڃاڻڻ جي خاص صلاحيت هئي. هو يورپي ٻولين جي مختلف لهجن جي نقل ڪرڻ ۽ انهن کي ڳالهائڻ ۾ مهارت حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪندو هو.<ref name="Rice1990">{{cite book |last=Rice |first=Edward |title=Captain Sir Richard Francis Burton: The Secret Agent Who Made the Pilgrimage to Mecca, Discovered the Kama Sutra, and Brought the Arabian Nights to the West |publisher=Charles Scribner's Sons |location=New York |year=1990 |isbn=9780684191379 |language=en }}</ref> برٽن جي شروعاتي لساني تعليم سندس مستقبل جي سفرن، فوجي خدمتن ۽ مختلف سماجن بابت تحقيق ۾ مددگار ثابت ٿي. === آڪسفرڊ يونيورسٽيءَ ۾ تعليم === آڪٽوبر 1840ع ۾ برٽن [[آڪسفرڊ يونيورسٽي]] جي [[ٽرنٽي ڪاليج، آڪسفرڊ|ٽرنٽي ڪاليج]] ۾ داخل ٿيو. يونيورسٽيءَ ۾ داخلا کان اڳ هن وليم اليگزينڊر گرينهل ۽ ڊاڪٽر اوگل کان تعليمي رهنمائي حاصل ڪئي هئي.<ref name="Wright1906"/> آڪسفرڊ ۾ برٽن جي دلچسپي روايتي نصابي تعليم کان وڌيڪ ٻولين، تلواربازي، ٻيڙين هلائڻ، شڪار ۽ ٻين جسماني سرگرمين ۾ هئي. هو عربي ۽ ٻين مشرقي ٻولين جي تعليم حاصل ڪرڻ جو خواهشمند هو. هن عربي سکڻ لاءِ يونيورسٽيءَ ۾ موجود ماهرن سان رابطو ڪيو، پر سندس خواهش مطابق انفرادي تعليم جو بندوبست نه ٿي سگهيو. ان کان پوءِ هن پنهنجي ڪوششن سان عربي پڙهڻ شروع ڪئي ۽ اسپيني مستشرق پاسڪوال ڊي گايانگوس کان ڪجهه رهنمائي حاصل ڪئي.<ref name="Wright1906"/> برٽن آڪسفرڊ جي تعليمي نظام ۽ ضابطن تي تنقيد ڪندو هو. سندس خيال ۾ يونيورسٽيءَ جي روايتي تعليم عملي ڄاڻ ۽ آزاد تحقيق جي تقاضائن کي پورو نه ڪندي هئي. اپريل 1842ع ۾ برٽن يونيورسٽيءَ جي منع باوجود گهوڙن جي هڪ مقابلي ۾ شرڪت ڪئي. جڏهن ضابطن جي ڀڃڪڙي ڪندڙ شاگردن خلاف ڪارروائي ڪئي وئي، تڏهن برٽن يونيورسٽيءَ جي اختيارين سان بحث ڪيو. ٻين شاگردن کي عارضي طور ڪاليج مان معطل ڪيو ويو، پر برٽن کي مستقل طور خارج ڪيو ويو.<ref name="Wright1906"/> آڪسفرڊ مان نيڪالي سندس زندگيءَ جو اهم موڙ ثابت ٿي. ان کان پوءِ هن فوجي ملازمت اختيار ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. === بمبئي فوج ۾ شموليت === 1842ع ۾ برٽن [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي بمبئي فوج ۾ آفيسر طور شامل ٿيو. کيس بمبئي فوج جي '''18هين مقامي پيادل فوجي ريجمينٽ''' ۾ مقرر ڪيو ويو. برٽن شروعات ۾ پهرين اينگلو-افغان جنگ ۾ حصو وٺڻ جو خواهشمند هو، پر سندس هندستان پهچڻ تائين اها جنگ ختم ٿي چڪي هئي.<ref name="Rice1990"/> هن کي [[گجرات]] ۾ مقرر ڪيو ويو، جتي سندس فوجي دستو جنرل [[چارلس جيمس نيپيئر]] جي ڪمانڊ هيٺ هو. فوجي ملازمت دوران برٽن مقامي ٻولين، مذهبي روايتن ۽ سماجي زندگيءَ جي مطالعي ۾ گهري دلچسپي ورتي.<ref name="Ghose2006">{{cite book |last=Ghose |first=Indira |chapter=Imperial Player: Richard Burton in Sindh |title=Travel Writing in the Nineteenth Century |editor-last=Youngs |editor-first=Tim |publisher=Anthem Press |year=2006 |pages=71–86 |isbn=9781843317692 |doi=10.7135/upo9781843317692.005 |language=en }}</ref> سندس غيرروايتي روين، تلواربازيءَ جي مهارت ۽ جرئتمند طبيعت سبب کيس '''رفئين ڊڪ''' (''Ruffian Dick'') جي لقب سان پڻ سڏيو ويندو هو.<ref name="Rice1990"/> === هندستان ۾ لساني ۽ ثقافتي مطالعو === هندستان ۾ رهائش دوران برٽن مقامي ٻولين سکڻ لاءِ باقاعدي محنت ڪئي. هن هندوستاني، فارسي، عربي، گجراتي، مراٺي، پنجابي، سنڌي ۽ سرائڪي ٻولين جو مطالعو ڪيو. سندس لساني مهارت بابت مختلف سوانح نگارن جا بيان ملن ٿا. ايڊورڊ رائس موجب، برٽن ڪيترن سرڪاري لساني امتحانن ۾ ڪاميابي حاصل ڪئي هئي ۽ وڌيڪ امتحانن جي تياري پڻ ڪري رهيو هو.<ref name="Rice1990"/> برٽن مقامي ماڻهن سان سڌي رابطي کي ٻولين ۽ ثقافتن جي مطالعي جو اهم ذريعو سمجهندو هو. هو مقامي لباس، ڳالهائڻ جي انداز، رسمن ۽ سماجي آداب جو مشاهدو ڪندو هو. هن هندو، مسلمان ۽ ٻين مذهبي برادرين جي عقيدن ۽ رسمن بابت پڻ ڄاڻ حاصل ڪئي. سندس مذهبي تجربن بابت سوانح نگارن جا مختلف بيان ملن ٿا، جن ۾ هندو مذهبي رسمن ۾ شرڪت، سک روايتن جو مطالعو ۽ صوفي طريقن سان واقفيت شامل آهي.<ref name="Rice1990"/> بهرحال، برٽن جي ذاتي مذهبي وابستگيءَ بابت مختلف روايتن کي هڪجهڙو معتبر نٿو سمجهي سگهجي. سندس ڪجهه دعوائون ذاتي بيانن تي ٻڌل آهن ۽ انهن جي آزاد تاريخي تصديق محدود آهي. === سنڌ ۾ آمد ۽ فوجي خدمتون === [[سنڌ تي انگريزن جو قبضو|1843ع ۾ سنڌ تي برطانوي قبضي]] کان پوءِ علائقي ۾ برطانوي فوجي ۽ انتظامي سرگرميون وڌيون. انهيءَ پسمنظر ۾ 1844ع ۾ برٽن کي سنڌ موڪليو ويو. سنڌ ۾ سندس فوجي خدمتن جو تعلق برطانوي فوج جي مقامي انتظام، جاگرافيائي ڄاڻ ۽ سروي سان هو. هن فوجي ذميوارين سان گڏ سنڌ جي ماڻهن، ٻولين، تاريخ، مذهب ۽ سماجي روايتن بابت معلومات گڏ ڪرڻ شروع ڪئي.<ref name="Ghose2006"/> سنڌ ۾ برٽن جي رهائش سندس علمي ۽ ادبي زندگيءَ جو اهم مرحلو ثابت ٿي. هن سنڌي ٻولي، مقامي برادرين، مذهبي ادارن ۽ سماجي رسمن جو مشاهدو ڪيو. برٽن سنڌ جي مختلف علائقن ۾ سفر ڪندي مقامي ماڻهن سان رابطا قائم ڪيا ۽ سنڌ جي روزمره زندگيءَ بابت نوٽس تيار ڪيا. انهن مشاهدن جي بنياد تي هن بعد ۾ سنڌ بابت ڪيترائي ڪتاب لکيا.<ref name="Burton1851"/> سندس ڪتاب ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' جي مهاڳ موجب، سنڌ ۾ لڳ ڀڳ پنجن سالن جي رهائش دوران کيس اهڙي جامع ڪتاب جي کوٽ محسوس ٿي، جنهن ۾ مقامي ماڻهن جي گهريلو زندگي، مذهبي عقيدن، رسم و رواج ۽ سماجي حالتن بابت تفصيلي ڄاڻ موجود هجي.<ref name="Burton1851"/> برٽن جي سنڌ بابت تحقيق کي جديد تاريخنگاريءَ ۾ نوآبادياتي علم جي پيداوار جي پسمنظر ۾ پڻ ڏٺو ويو آهي. محقق اندرا گهوش پنهنجي مطالعي ''Imperial Player: Richard Burton in Sindh'' ۾ برٽن جي سنڌ واري تجربي ۽ سندس سفرنامن کي برطانوي سامراجي طاقت، ثقافتي مشاهدي ۽ ليکڪ جي شخصيت جي لاڳاپن جي روشنيءَ ۾ بحث هيٺ آندو آهي.<ref name="Ghose2006"/> === سنڌ مان واپسي ۽ ابتدائي تصنيفون === برٽن 1848ع ۾ سنڌ ڇڏي. سنڌ ۾ رهائش دوران گڏ ڪيل مواد بعد ۾ سندس ڪيترين تصنيفن جو بنياد بڻيو. 1851ع ۾ سندس سنڌ بابت ٻه اهم ڪتاب شايع ٿيا: * ''Scinde; or, The Unhappy Valley'' (سنڌ يا ڏکويل وادي)، ٻن جلدن ۾؛ * ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' (سنڌ ۽ سنڌو ماٿريءَ ۾ رهندڙ قومون). 1852ع ۾ سندس ڪتاب ''Falconry in the Valley of the Indus'' (سنڌو ماٿريءَ ۾ بازن سان شڪار) شايع ٿيو، جنهن ۾ بازداري ۽ شڪار سان لاڳاپيل روايتن جو احوال ڏنل آهي.<ref name="BurtonBibliography">{{cite web |title=Major Works of Richard Francis Burton |url=https://static.burtoniana.org/books/index.htm |website=Burtoniana |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> اهي ڪتاب سنڌ جي اڻويهين صديءَ جي سماجي، لساني ۽ ثقافتي تاريخ بابت اهم ابتدائي ماخذ آهن. انهن جي مطالعي وقت برٽن جي ذاتي مشاهدن، ٻڌل روايتن ۽ نوآبادياتي تعبيرن جي وچ ۾ فرق رکڻ ضروري آهي. == سنڌ بابت علمي ۽ تحقيقي خدمتون == [[فائل:Richard-Francis-Burton-by-Lock-&-Whitfield,-1876.png|thumb|upright|رچرڊ فرانسس برٽن جي 1876ع واري تصوير، جيڪا لاڪ ۽ وِٽفيلڊ جي فوٽوگرافي اسٽوڊيو ۾ ورتي وئي.]] [[سنڌ]] ۾ رهائش دوران رچرڊ فرانسس برٽن فوجي ذميوارين سان گڏ تاريخ، جاگرافي، ٻولين، مقامي ادب، مذهبي عقيدن، سماجي رسمن ۽ ماڻهن جي روزمره زندگيءَ بابت مواد گڏ ڪيو. سندس سنڌ بابت تحقيق جا نتيجا سرڪاري رپورٽن، علمي مقالن ۽ سفرنامن جي صورت ۾ شايع ٿيا. برٽن جي سنڌ بابت لکڻين ۾ ٻن قسمن جو مواد نمايان آهي: پهريون، سندس ذاتي سفرن ۽ مشاهدن تي ٻڌل احوال؛ ٻيو، مقامي ماڻهن، عالمن، استادن ۽ ٻين ڄاڻ رکندڙ شخصيتن کان حاصل ڪيل روايتون ۽ معلومات. انهيءَ ڪري سندس تصنيفون تاريخي ماخذ هجڻ سان گڏ برطانوي نوآبادياتي دور جي علمي سوچ جو پڻ اظهار ڪن ٿيون.<ref name="Ghose2006"/><ref name="Kennedy2005"/> === سنڌ بابت شروعاتي سرڪاري رپورٽون === برٽن جي سنڌ بابت تحقيق صرف سندس مشهور ڪتابن تائين محدود نه هئي. 1847ع ۽ 1848ع ۾ هن سنڌ جي آبادي، رسم و رواج، ٻولين، ادب، زراعت ۽ وقت جي حساب بابت ٻه اهم رپورٽون پڻ تيار ڪيون، جيڪي بمبئي حڪومت جي سرڪاري رڪارڊن ۾ شايع ٿيون.<ref name="BurtonMinorWorks">{{cite web |title=Shorter Works by Richard Francis Burton |url=https://burtoniana.org/minor/by-year/index.htm |website=Burtoniana |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> ==== سنڌ جي آبادي، رسم و رواج، ٻولي ۽ ادب بابت نوٽس (1847ع) ==== 1847ع ۾ برٽن جو مقالو ''Notes Relative to the Population of the Sind; and the Customs, Language, and Literature of the People'' (سنڌ جي آبادي، ماڻهن جي رسم و رواج، ٻولي ۽ ادب بابت نوٽس) شايع ٿيو. هي مقالو ''Bombay Government Records'' جي نئين سلسلي جي سترهين نمبر، ٻئي حصي، صفحن 637 کان 657 تائين شايع ٿيو.<ref name="Burton1847">{{cite report |last=Burton |first=Richard F. |title=Notes Relative to the Population of the Sind; and the Customs, Language, and Literature of the People |work=Bombay Government Records |series=New Series |number=17 |volume=Part 2 |pages=637–657 |year=1847 |language=en }}</ref> هن رپورٽ جو موضوع سنڌ جي آبادي ۽ ماڻهن جي سماجي ۽ لساني زندگي هو. ان ۾ مقامي ماڻهن جي روايتن، ٻوليءَ ۽ ادب بابت گڏ ڪيل معلومات پيش ڪئي وئي. اها رپورٽ برٽن جي پوءِ شايع ٿيل ڪتاب ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' جي موضوعاتي پسمنظر کي سمجهڻ لاءِ اهم آهي. ==== سنڌ ۾ وقت جي ورهاست، زراعت ۽ نشي آور شين بابت نوٽس (1848ع) ==== 1848ع ۾ برٽن جو ٻيو مقالو ''Brief Notes Relative to the Division of Time, and Articles of Cultivation in Sind; to Which Are Appended Remarks on the Modes of Intoxication in That Province'' شايع ٿيو. ان جي عنوان جو سنڌي ترجمو '''سنڌ ۾ وقت جي ورهاست، پوکيل فصلن ۽ نشي جي طريقن بابت مختصر نوٽس''' ڪري سگهجي ٿو. هي مقالو ''Bombay Government Records'' جي نئين سلسلي جي سترهين نمبر، ٻئي حصي، صفحن 613 کان 636 تائين شايع ٿيو.<ref name="Burton1848">{{cite report |last=Burton |first=Richard F. |title=Brief Notes Relative to the Division of Time, and Articles of Cultivation in Sind; to Which Are Appended Remarks on the Modes of Intoxication in That Province |work=Bombay Government Records |series=New Series |number=17 |volume=Part 2 |pages=613–636 |year=1848 |language=en }}</ref> هن رپورٽ ۾ سنڌ ۾ وقت جي روايتي حساب، زراعت سان لاڳاپيل موضوعن ۽ نشي آور شين جي استعمال بابت احوال ڏنو ويو. رپورٽ جي تياريءَ سان اسسٽنٽ سرجن جان ايلرٽن اسٽاڪس جو نالو پڻ لاڳاپيل آهي. تحقيق موجب، رپورٽ جي ڪجهه حصن ۾ اسٽاڪس جي شرڪت هئي، جڏهن ته نشي جي طريقن بابت اضافي تبصرا برٽن جي ڪم سان منسوب ڪيا ويا آهن.<ref name="BurtonMinorWorks"/> === سنڌي ٻولي ۽ مقامي لساني روايتون === برٽن کي سنڌي ٻولي ۽ ان جي پاڙيسري ٻولين سان لاڳاپن ۾ خاص دلچسپي هئي. هن سنڌ ۾ رهائش دوران مقامي ماڻهن جي ڳالهائڻ جا طريقا، مختلف لهجا، ٻولين جا لفظ ۽ ادبي روايتون سمجهڻ جي ڪوشش ڪئي. سندس 1851ع واري ڪتاب ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' ۾ سنڌ جي ٻولين ۽ ادب بابت بحث موجود آهي. هن مقامي سماجي ۽ مذهبي زندگيءَ کي سمجهڻ لاءِ ٻوليءَ جي ڄاڻ کي اهميت ڏني.<ref name="Burton1851"/> برٽن جو لساني ڪم اڻويهين صديءَ جي وچ ڌاري سنڌ ۽ ڀرپاسي جي علائقن جي ٻولين بابت يورپي تحقيق جي شروعاتي مثالن مان هڪ آهي. البت سندس دور جي ٻولين جي درجابندي ۽ اصطلاحن کي جديد لسانيات جي درجابنديءَ کان الڳ سمجهڻ گهرجي. === جتڪي، ملتاني ۽ پشتو بابت مقالا === 1849ع ۾ برٽن جا لسانيات بابت مقالا بمبئي شاخ جي رائل ايشياٽڪ سوسائٽيءَ جي رسالي ''Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society'' ۾ شايع ٿيا. انهن ۾ جتڪي يا بيلوچڪي لهجي جي گرامر، ملتاني ٻوليءَ جي گرامر ۽ پشتو ٻوليءَ جي هڪ درسي مجموعي بابت تنقيدي اڀياس شامل هئا.<ref name="DNB"/> ==== جتڪي يا بيلوچڪي لهجي جي گرامر ==== ''A Grammar of the Jataki or Belochki Dialect'' (جتڪي يا بيلوچڪي لهجي جي گرامر) جنوري 1849ع ۾ شايع ٿيو. هي مقالو ''Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society'' جي ٽئين جلد، ٻارهين شماري، صفحن 84 کان 125 تائين شايع ٿيو.<ref name="BurtonJataki1849">{{cite journal |last=Burton |first=Richard F. |title=A Grammar of the Jataki or Belochki Dialect |journal=Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society |volume=3 |issue=12 |pages=84–125 |date=January 1849 |language=en }}</ref> مقالي جي عنوان ۾ استعمال ٿيل ''Jataki'' ۽ ''Belochki'' تاريخي لساني اصطلاح آهن. انهن کي جديد ٻولين جي نالن يا حدن سان بنا تحقيق جي هڪجهڙو سمجهڻ مناسب نه آهي. ==== ملتاني ٻوليءَ جي گرامر ==== برٽن جي شروعاتي تصنيفن بابت ''Dictionary of National Biography'' ۾ ''A Grammar of the Multani Language'' (ملتاني ٻوليءَ جي گرامر) جو ذڪر ملي ٿو ۽ ان کي 1849ع جي لساني مقالن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.<ref name="DNB"/> ملتاني ٻوليءَ جو تعلق موجوده سرائڪي لساني روايت سان آهي. تنهن هوندي به برٽن جي اصل مقالي ۾ استعمال ٿيل اصطلاحن ۽ درجابنديءَ کي انهيءَ دور جي لساني ماحول جي روشنيءَ ۾ سمجهڻ گهرجي. ==== پشتو بابت تنقيدي نوٽس ==== ''Notes and Remarks on Dr. Dorn's Chrestomathy of the Pushtu or Afghan Language'' (ڊاڪٽر ڊورن جي پشتو يا افغان ٻوليءَ جي درسي مجموعي بابت نوٽس ۽ تبصرا) جنوري 1849ع ۾ شايع ٿيو. هي مقالو ''Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society'' جي ٽئين جلد، ٻارهين شماري، صفحن 58 کان 69 تائين موجود آهي.<ref name="BurtonPushtu1849">{{cite journal |last=Burton |first=Richard F. |title=Notes and Remarks on Dr. Dorn's Chrestomathy of the Pushtu or Afghan Language |journal=Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society |volume=3 |issue=12 |pages=58–69 |date=January 1849 |language=en }}</ref> هن مقالي ۾ برٽن پشتو ٻوليءَ بابت ڊاڪٽر ڊورن جي علمي ڪم جو جائزو ورتو. === سنڌي ادب ۽ زباني روايتون === برٽن جي سنڌ بابت ڪتابن ۾ مقامي ٻولين ۽ ادب سان گڏ زباني روايتن، قصن، مذهبي بيانن ۽ سماجي رسمن بابت مواد پڻ موجود آهي. سندس تحقيق جو هڪ اهم پهلو اهو هو ته هن صرف سياسي واقعن يا حڪمرانن جي تاريخ تائين پاڻ کي محدود نه رکيو، پر ماڻهن جي روزمره زندگيءَ، ٻوليءَ ۽ ثقافتي اظهار کي پڻ موضوع بڻايو.<ref name="Burton1851"/> ''Sind Revisited'' ۾ پڻ مقامي قصن ۽ ڏندڪٿائن جا احوال، شاعريءَ جا ترجما ۽ مذهبي روايتن جا بيان ملن ٿا.<ref name="Burton1877"/> انهن لکڻين کي سنڌ جي لوڪ ادب ۽ ثقافتي تاريخ جي مطالعي ۾ مددگار مواد طور استعمال ڪري سگهجي ٿو، پر برٽن جي ترجمن ۽ تشريحن کي اصل سنڌي متنن جو مڪمل متبادل نٿو سمجهي سگهجي. === سنڌ جون قومون، برادريون ۽ سماجي بناوت === برٽن پنهنجي 1851ع واري ڪتاب ۾ سنڌ جي آباديءَ جي مختلف گروهن، مذهبي برادرين ۽ سماجي رسمن بابت معلومات گڏ ڪئي. سندس تحقيق ۾ سنڌ جي ماڻهن جي لباس، رهڻي ڪهڻي، پيشَن، مذهبي روايتن ۽ روزمره لاڳاپن بابت احوال موجود آهن.<ref name="Burton1851"/> ڪتاب جي عنوان ۾ استعمال ٿيل لفظ ''Races'' اڻويهين صديءَ جي يورپي علمي اصطلاحات جو حصو هو. جديد علمي مطالعي ۾ ان کي حياتياتي نسلن جي ثابت ٿيل درجابنديءَ بدران تاريخي ۽ نوآبادياتي اصطلاح طور پڙهڻ ضروري آهي. برٽن جي بيانن ۾ ڪڏهن ڪڏهن ماڻهن ۽ برادرين بابت اهڙا عام نتيجا ۽ قدرائتا فيصلا ملن ٿا، جيڪي سندس دور جي برطانوي سامراجي سوچ سان لاڳاپيل هئا. تنهنڪري سندس لکڻين کي ٻين مقامي ۽ تاريخي ماخذن سان ڀيٽي استعمال ڪرڻ گهرجي.<ref name="Kennedy2005"/><ref name="Ghose2006"/> === سنڌ جي مذهبي زندگي === برٽن سنڌ جي مسلمانن ۽ هندن جي مذهبي روايتن، عبادتگاهن، مذهبي شخصيتن ۽ سماجي رسمن بابت لکيو. هن جي مشاهدي ۾ مذهبي عقيدن سان گڏ انهن جو روزمره زندگيءَ، سماجي لاڳاپن ۽ مقامي ثقافت تي اثر پڻ شامل هو.<ref name="Burton1851"/> سنڌ بابت سندس تصنيفون اڻويهين صديءَ ۾ مذهبي زندگيءَ جي مطالعي لاءِ هڪ همعصر برطانوي ليکڪ جو احوال فراهم ڪن ٿيون. انهن ۾ موجود مذهبي تعبيرون ۽ مختلف برادرين بابت تبصرا برٽن جا ذاتي يا ٻڌل بيان ٿي سگهن ٿا؛ تنهنڪري انهن کي سمورن سنڌ واسين جي گڏيل راءِ يا ثابت ٿيل تاريخي حقيقت طور پيش ڪرڻ مناسب نه آهي. == سنڌ بابت اهم ڪتاب == برٽن سنڌ جي سفرن ۽ تحقيق تي ٻڌل گهٽ ۾ گهٽ چار اهم ڪتاب شايع ڪيا. انهن مان ٽي 1851ع ۽ 1852ع ۾، جڏهن ته چوٿون 1877ع ۾ شايع ٿيو.<ref name="BurtonBibliography"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border:1px solid #8aaac5;" ! style="background:#194d72;color:white;" | سال ! style="background:#194d72;color:white;" | اصل عنوان ۽ سنڌي ترجمو ! style="background:#194d72;color:white;" | بنيادي موضوع ! style="background:#194d72;color:white;" | اشاعتي تفصيل |- | style="background:#e9f3fc;" | 1851ع | ''Scinde; or, The Unhappy Valley'' '''سنڌ يا ڏکويل وادي''' | سنڌ جا سفر، جاگرافي، شهر، سماج ۽ برطانوي انتظام | رچرڊ بينٽلي، لنڊن؛ ٻه جلد |- | style="background:#edf6eb;" | 1851ع | ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' '''سنڌ ۽ سنڌو ماٿريءَ ۾ رهندڙ قومون''' | سنڌ جي آبادي، تاريخ، ٻوليون، مذهبي روايتون ۽ رسم و رواج | ڊبليو. ايڇ. ايلن اينڊ ڪمپني، لنڊن |- | style="background:#fff2e4;" | 1852ع | ''Falconry in the Valley of the Indus'' '''سنڌو ماٿريءَ ۾ بازن سان شڪار''' | بازداري، شڪار جا طريقا ۽ انهن سان لاڳاپيل روايتون | جان وان وورسٽ، لنڊن |- | style="background:#f2eafb;" | 1877ع | ''Sind Revisited'' '''سنڌ جو ٻيهر سفر''' | سنڌ جو ٻيهر مشاهدو، شهر، ريلوي، فوج ۽ سماجي تبديليون | رچرڊ بينٽلي اينڊ سن، لنڊن؛ ٻه جلد |} === سنڌ يا ڏکويل وادي (1851ع) === ''Scinde; or, The Unhappy Valley'' برٽن جي سنڌ بابت شروعاتي سفرنامن مان هڪ آهي. اهو 1851ع ۾ لنڊن مان رچرڊ بينٽليءَ ٻن جلدن ۾ شايع ڪيو.<ref name="BurtonUnhappy">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Scinde; or, The Unhappy Valley |volume=1–2 |publisher=Richard Bentley |location=London |year=1851 |language=en |url=https://burtoniana.org/books/1851-Scinde%20or%20the%20Unhappy%20Valley/index.htm }}</ref> ڪتاب ۾ برٽن سنڌ ۾ پنهنجي رهائش ۽ سفرن دوران ڏٺل جاگرافيائي، سماجي ۽ انتظامي حالتن بابت لکيو. ان ۾ سنڌ جي شهرن، [[سنڌو درياهه]]، مقامي ماڻهن جي رهڻي ڪهڻي، برطانوي فوجي ۽ انتظامي ماحول ۽ علائقي بابت سندس ذاتي مشاهدن جو احوال ملي ٿو. ڪتاب جو عنوان ''The Unhappy Valley'' يعني «ڏکويل وادي» برٽن جي ادبي انداز ۽ سنڌ بابت سندس ذاتي تاثر کي ظاهر ڪري ٿو. ان کي سنڌ جي ماڻهن يا تاريخ بابت غيرجانبدار علمي فيصلو سمجهڻ بدران سفرنامي جي عنوان طور پڙهڻ گهرجي. برٽن جي سفرنامن ۾ واقعاتي بيان سان گڏ ذاتي تبصرا، طنز ۽ ثقافتي مقابلا به ملن ٿا. اهو انداز سندس ٻين سفرنامن ۾ پڻ نمايان آهي.<ref name="Ghose2006"/> === سنڌ ۽ سنڌو ماٿريءَ ۾ رهندڙ قومون (1851ع) === ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus: With Notices of the Topography and History of the Province'' برٽن جي سنڌ بابت مشهور ۽ تفصيلي تصنيفن مان هڪ آهي. هي ڪتاب 1851ع ۾ لنڊن جي ناشر ڊبليو. ايڇ. ايلن اينڊ ڪمپني شايع ڪيو.<ref name="Burton1851"/> ڪتاب جو عنوان سنڌيءَ ۾ '''سنڌ ۽ سنڌو ماٿريءَ ۾ رهندڙ قومون: صوبي جي جاگرافي ۽ تاريخ بابت احوال''' ترجمو ڪري سگهجي ٿو. هن ڪتاب ۾ سنڌ جي جاگرافي، تاريخ، آبادي، ٻولين، سماجي زندگيءَ، مذهبي عقيدن، رسمن ۽ مقامي ثقافت بابت معلومات گڏ ڪئي وئي آهي. برٽن ڪتاب جي مهاڳ ۾ سنڌ بابت اهڙي تصنيف جي ضرورت بيان ڪئي، جيڪا مقامي ماڻهن جي روزمره زندگيءَ ۽ سماجي روايتن بابت جامع معلومات مهيا ڪري. هن ڪتاب جي اهميت جو هڪ سبب اهو آهي ته اهو سنڌ تي برطانوي قبضي کان ٿوري ئي عرصي پوءِ تيار ٿيو، جڏهن علائقي جي سياسي ۽ انتظامي نظام ۾ تبديليون اچي رهيون هيون. ==== ڪتاب جا اهم موضوع ==== ڪتاب ۾ هيٺيان موضوع نمايان آهن: * سنڌ جي جاگرافي ۽ تاريخي پسمنظر؛ * سنڌ جي آبادي ۽ مقامي برادريون؛ * سنڌي ۽ ڀرپاسي جي ٻولين بابت معلومات؛ * ماڻهن جي روزمره زندگي ۽ گهريلو رسمون؛ * مسلمانن ۽ هندن جون مذهبي روايتون؛ * مقامي سماجي ۽ ثقافتي رواج؛ * سنڌ جي ماڻهن بابت برٽن جا مشاهدا ۽ تعبيرون. برٽن جي هن تصنيف کي سنڌ جي تاريخ لاءِ ابتدائي ماخذ طور استعمال ڪري سگهجي ٿو. تنهن هوندي به ڪتاب ۾ پيش ڪيل قومن ۽ برادرين جي درجابندي، مذهبي بيانن ۽ سماجي تبصرن کي جديد تاريخي تحقيق سان ڀيٽڻ ضروري آهي.<ref name="Ghose2006"/> === سنڌو ماٿريءَ ۾ بازن سان شڪار (1852ع) === ''Falconry in the Valley of the Indus'' برٽن جو بازداري ۽ شڪار بابت ڪتاب آهي، جيڪو 1852ع ۾ لنڊن جي ناشر جان وان وورسٽ شايع ڪيو.<ref name="BurtonFalconry1852">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Falconry in the Valley of the Indus |publisher=John Van Voorst |location=London |year=1852 |language=en |url=https://archive.org/details/falconryinvalley00burt }}</ref> [[بازداري]] شڪاري پکين، خاص طور بازن ۽ شاهينن، کي تربيت ڏئي شڪار ڪرڻ جي روايتي فن کي چيو ويندو آهي. برٽن هن ڪتاب ۾ سنڌو ماٿريءَ جي بازداريءَ سان لاڳاپيل تجربن، شڪار جي طريقن ۽ شڪاري پکين بابت معلومات پيش ڪئي. ڪتاب سنڌ جي تاريخي سماج ۾ شڪار ۽ تفريحي سرگرمين جي مطالعي لاءِ مددگار ماخذ آهي. ان سان گڏ اهو برٽن جي دلچسپين جي وسعت کي پڻ ظاهر ڪري ٿو، ڇاڪاڻ ته سندس تحقيق صرف ٻولين، مذهب يا جاگرافيءَ تائين محدود نه هئي. === سنڌ جو ٻيهر سفر (1877ع) === [[فائل:Richard-Francis-Burton-by-Lock-&-Whitfield,-1876 (cropped).png|thumb|upright|رچرڊ فرانسس برٽن، 1876ع. انهيءَ عرصي ۾ هن سنڌ جو ٻيهر سفر ڪيو.]] برٽن سنڌ ڇڏڻ کان لڳ ڀڳ ٽن ڏهاڪن پوءِ 1875ع–1876ع جي سفر دوران پنهنجي گهرواري [[ازابيل برٽن]] سان گڏ سنڌ واپس آيو. هن سفر جا مشاهدا سندس ڪتاب ''Sind Revisited: With Notices of the Anglo-Indian Army; Railroads; Past, Present, and Future, etc.'' ۾ شامل آهن، جيڪو 1877ع ۾ لنڊن مان رچرڊ بينٽلي اينڊ سن ٻن جلدن ۾ شايع ڪيو.<ref name="Burton1877"/> ڪتاب جو عنوان سنڌيءَ ۾ '''سنڌ جو ٻيهر سفر: اينگلو-انڊين فوج، ريلوي، ماضي، حال ۽ مستقبل بابت احوال''' ترجمو ڪري سگهجي ٿو. برٽن هن ڪتاب ۾ سنڌ جي پنهنجي اڳوڻي تجربن کي نئين سفر دوران ڏٺل حالتن سان ڀيٽيو. سندس مشاهدي ۾ شهرن جي ترقي، آمدرفت، ريلوي، فوجي انتظام ۽ سماجي تبديليون شامل هيون. ==== سنڌ جي شهرن جو احوال ==== ''Sind Revisited'' ۾ [[ڪراچي]]، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۽ سنڌ جي ٻين شهرن ۽ علائقن جو ذڪر ملي ٿو. ڪتاب ۾ [[ڪوٽڙي]]، [[سيوهڻ]]، [[روهڙي]]، [[سکر]]، [[شڪارپور]]، [[خيرپور ميرس|خيرپور]] ۽ سنڌو درياهه سان لاڳاپيل سفرن جا احوال پڻ موجود آهن.<ref name="Burton1877"/> برٽن انهن هنڌن جي جاگرافيائي حالتن، تاريخي اهميت، آمدرفت ۽ ماڻهن جي سماجي زندگيءَ بابت پنهنجا مشاهدا پيش ڪيا. هن خاص طور انهن تبديلين تي ڌيان ڏنو، جيڪي سندس پهرين سنڌ واري رهائش کان پوءِ برطانوي انتظام هيٺ آيون هيون. ==== ڪراچي ۽ حيدرآباد ==== برٽن جي ٻيهر سنڌ واري سفر ۾ ڪراچي ۽ حيدرآباد اهم موضوع آهن. ڪراچي بابت سندس لکڻين ۾ بندرگاهه واري شهر جي اهميت، آمدرفت ۽ برطانوي دور جي تبديل ٿيندڙ شهري حالتن جو ذڪر ملي ٿو. حيدرآباد بابت هن تاريخي ۽ سماجي ماحول، مقامي آبادي ۽ شهر جي اهميت تي تبصرا ڪيا.<ref name="Burton1877"/> اهي بيان اڻويهين صديءَ جي پوئين اڌ ۾ سنڌ جي شهري تاريخ جي مطالعي لاءِ هڪ همعصر ماخذ فراهم ڪن ٿا. ==== سنڌو درياهه ۽ ڦليلي ==== برٽن جي ڪتاب ۾ [[سنڌو درياهه]] سان لاڳاپيل سفرن ۽ آبي رستن جو احوال پڻ شامل آهي. ٻئي جلد ۾ [[ڦليلي واهه|ڦليلي]] جي رستي سفر ۽ [[ڪوٽڙي]] ڏانهن سنڌو درياهه ذريعي واپسيءَ بابت جدا عنوان موجود آهن.<ref name="Burton1877"/> انهن احوالن مان سنڌ جي درياهي آمدرفت، آبي جاگرافي ۽ سفر جي روايتي طريقن بابت معلومات حاصل ٿئي ٿي. ==== سنڌو ماٿريءَ جي ريلوي ==== ''Sind Revisited'' جو هڪ اهم موضوع برطانوي دور جي ريلوي ۽ آمدرفت جو نظام آهي. برٽن سنڌ ۾ ريلوي جي ترقي، ان جي موجوده حالت ۽ مستقبل بابت تبصرا ڪيا. هن ريلويءَ کي سنڌ جي شهرن، فوجي ضرورتن ۽ آمدرفت جي نظام سان لاڳاپيل تبديليءَ جي هڪ اهم صورت طور ڏٺو.<ref name="Burton1877"/> برٽن جي ريلوي بابت لکڻين کي ان دور جي برطانوي انتظامي ۽ فوجي مفادن جي پسمنظر ۾ پڻ پڙهڻ گهرجي. ==== اينگلو-انڊين فوج ==== ڪتاب جي مڪمل عنوان مان ئي ظاهر ٿئي ٿو ته برٽن سنڌ جي سفر سان گڏ برطانوي هندستان جي فوج بابت به لکيو. هن فوجي تنظيم، سپاهين، انتظامي ضرورتن ۽ برطانوي فوجي نظام جي مختلف پهلوئن بابت پنهنجا مشاهدا پيش ڪيا.<ref name="Burton1877"/> سندس اڳوڻي فوجي ملازمت سبب اهي تبصرا ذاتي تجربي سان پڻ لاڳاپيل هئا. ==== مذهبي برادريون ۽ سماجي لاڳاپا ==== برٽن پنهنجي ٻيهر سفر واري ڪتاب ۾ سنڌ جي مسلمانن ۽ هندن جي سماجي لاڳاپن، مذهبي روايتن ۽ باهمي تعلقن بابت پڻ لکيو. ڪتاب ۾ مذهبي تبديليءَ ۽ مختلف برادرين جي سماجي حيثيت بابت سندس بيان ملن ٿا.<ref name="Burton1877"/> انهن بيانن کي برٽن جي ذاتي مشاهدي ۽ نوآبادياتي دور جي مذهبي ۽ سماجي تعبيرن طور پڙهڻ ضروري آهي؛ انهن مان ڪنهن به برادريءَ بابت غيرجانبدار ۽ حتمي نتيجا اخذ نٿا ڪري سگهجن. ==== مقامي قصا، ڏندڪٿائون ۽ شاعري ==== ''Sind Revisited'' ۾ مقامي قصن، روايتن، شاعريءَ جي ترجمن ۽ مذهبي ڏندڪٿائن جا احوال پڻ موجود آهن. انهن ۾ «ستن بي سر نبين» بابت هڪ مقامي روايت جو ذڪر پڻ اچي ٿو.<ref name="Burton1877"/> اهڙا بيان سنڌ جي زباني روايتن بابت تاريخي مواد فراهم ڪن ٿا. البت ڏندڪٿائن ۽ مذهبي روايتن کي ثابت ٿيل تاريخي واقعن کان الڳ رکڻ گهرجي. ==== جان بُل جو ادبي ڪردار ==== برٽن پنهنجي ڪتاب ۾ '''مسٽر جان بُل''' (''Mr. John Bull'') نالي هڪ خيالي همسفر کي ادبي وسيلي طور استعمال ڪيو. هو هن ڪردار سان مخاطب ٿي مختلف واقعن، ماڻهن ۽ حالتن بابت تبصرا ڪندو آهي.<ref name="Burton1877"/> جان بُل برطانوي قومي شخصيت جي هڪ روايتي علامت پڻ آهي. ڪتاب ۾ هن ڪردار جي استعمال سان برٽن پنهنجي مشاهدن کي گفتگو ۽ طنزيه تبصرن جي صورت ۾ پيش ڪري سگهيو. ==== برطانوي حڪومت بابت برٽن جا رايا ==== ''Sind Revisited'' جي پڇاڙيءَ ۾ برٽن سنڌ ۾ برطانوي حڪومت جي اثرن بابت پنهنجي راءِ پيش ڪئي. هن صحت ۽ تعليم جي ڪجهه سهولتن ۾ سڌارن کي برطانوي راڄ جي مثبت اثرن طور بيان ڪيو.<ref name="Burton1877"/> بهرحال، اهو برٽن جو تاريخي ۽ سياسي موقف هو. سنڌ ۾ برطانوي قبضي، معاشي تبديلين، سياسي اختيارن جي منتقلي ۽ مقامي آباديءَ تي پوندڙ اثرن جو جامع جائزو وٺڻ لاءِ ٻين تاريخي ماخذن کي پڻ نظر ۾ رکڻ ضروري آهي. == سنڌ بابت تصنيفن ۽ مقالن جي تاريخوار فهرست == {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#174a73;color:#ffffff;" | سال ! style="background:#174a73;color:#ffffff;" | تصنيف يا مقالو ! style="background:#174a73;color:#ffffff;" | موضوع ! style="background:#174a73;color:#ffffff;" | اشاعت |- | style="background:#eaf3fb;" | 1847ع | ''Notes Relative to the Population of the Sind; and the Customs, Language, and Literature of the People'' | سنڌ جي آبادي، رسم و رواج، ٻولي ۽ ادب | ''Bombay Government Records''، نئون سلسلو، نمبر 17، حصو 2، ص 637–657 |- | style="background:#f0f7ed;" | 1848ع | ''Brief Notes Relative to the Division of Time, and Articles of Cultivation in Sind'' | وقت جي حساب، زراعت ۽ نشي جي طريقن بابت نوٽس | ''Bombay Government Records''، نئون سلسلو، نمبر 17، حصو 2، ص 613–636 |- | style="background:#fff3e5;" | 1849ع | ''A Grammar of the Jataki or Belochki Dialect'' | جتڪي يا بيلوچڪي لهجي جي گرامر | ''Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society''، جلد 3، شمارو 12، ص 84–125 |- | style="background:#f3eafa;" | 1849ع | ''A Grammar of the Multani Language'' | ملتاني ٻوليءَ جي گرامر | ابتدائي سوانحي ماخذن ۾ ذڪر؛ مڪمل اصل اشاعتي تفصيلن جي وڌيڪ تصديق گهربل |- | style="background:#eaf3fb;" | 1849ع | ''Notes and Remarks on Dr. Dorn's Chrestomathy of the Pushtu or Afghan Language'' | پشتو بابت تنقيدي لساني اڀياس | ساڳيو رسالو، جلد 3، شمارو 12، ص 58–69 |- | style="background:#f0f7ed;" | 1851ع | ''Scinde; or, The Unhappy Valley'' | سنڌ جو سفرنامو ۽ سماجي مشاهدا | رچرڊ بينٽلي، لنڊن؛ ٻه جلد |- | style="background:#fff3e5;" | 1851ع | ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' | سنڌ جي قومن، تاريخ، جاگرافي، ٻولين ۽ ثقافت جو مطالعو | ڊبليو. ايڇ. ايلن اينڊ ڪمپني، لنڊن |- | style="background:#f3eafa;" | 1852ع | ''Falconry in the Valley of the Indus'' | بازداري ۽ شڪار جون روايتون | جان وان وورسٽ، لنڊن |- | style="background:#eaf3fb;" | 1877ع | ''Sind Revisited'' | سنڌ جو ٻيهر سفر، ريلوي، فوج ۽ سماجي تبديليون | رچرڊ بينٽلي اينڊ سن، لنڊن؛ ٻه جلد |} == سنڌ جي تاريخ ۽ ادب ۾ برٽن جي اهميت == رچرڊ فرانسس برٽن جي سنڌ بابت تصنيفن جي اهميت ان ڪري آهي جو انهن ۾ اڻويهين صديءَ جي وچ ۽ پوئين اڌ ۾ سنڌ جي سماجي، لساني ۽ ثقافتي زندگيءَ بابت همعصر مواد محفوظ ٿيل آهي. سندس 1847ع ۽ 1848ع جون رپورٽون، 1849ع جا لساني مقالا، 1851ع ۽ 1852ع جا ڪتاب ۽ 1877ع جو سفرنامو گڏجي سنڌ بابت سندس تحقيق جي مختلف مرحلن کي ظاهر ڪن ٿا. سنڌ جي تاريخ ۽ ادب جي مطالعي ۾ برٽن جي ڪم مان خاص طور هيٺين موضوعن بابت مواد حاصل ٿئي ٿو: * اڻويهين صديءَ ۾ سنڌ جي آبادي ۽ سماجي بناوت؛ * سنڌي ٻولي، مقامي لهجا ۽ پاڙيسري ٻولين جا لاڳاپا؛ * سنڌ جي زباني روايتن، قصن ۽ شاعريءَ جا احوال؛ * مذهبي عقيدا، رسمون ۽ سماجي لاڳاپا؛ * سنڌ جي شهرن، درياهن ۽ آمدرفت جي تاريخ؛ * زراعت، شڪار ۽ بازداريءَ جون روايتون؛ * برطانوي قبضي کان پوءِ فوجي ۽ انتظامي تبديليون؛ * ريلوي ۽ جديد آمدرفت جي شروعاتي ترقي. سنڌي ادب جي محقق موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ برٽن کي شامل ڪيو ۽ سندس سنڌ بابت تصنيفن جو ذڪر ڪيو.<ref name="Jotwani1996"/> === تاريخي ماخذ طور حدون === برٽن جون لکڻيون پنهنجي دور بابت قيمتي معلومات فراهم ڪن ٿيون، پر انهن کي مڪمل طور غيرجانبدار يا حتمي ماخذ نٿو سمجهي سگهجي. برٽن برطانوي فوج ۽ سفارتي نظام سان لاڳاپيل هو. سندس ڪتابن ۾ سنڌ جي ماڻهن، قومن، مذهبي برادرين ۽ برطانوي انتظام بابت ذاتي رايا ۽ اڻويهين صديءَ جي يورپي سوچ جا اثر موجود آهن.<ref name="Ghose2006"/><ref name="Kennedy2005"/> انهيءَ ڪري جديد تحقيق ۾ سندس تصنيفن کي سنڌي، فارسي، اردو ۽ ٻين مقامي ماخذن سان ڀيٽي پڙهڻ ضروري آهي. برٽن جي ڪتابن جي تاريخي اهميت سندس هر نتيجي جي درست هجڻ ۾ نه، پر ان ڳالهه ۾ آهي ته انهن ۾ سنڌ جي هڪ مخصوص دور بابت مشاهدا، بيان ۽ معلومات محفوظ ٿيل آهن. == عربستان جو سفر ۽ حج (1853ع) == سنڌ ۽ هندستان ۾ رهائش دوران رچرڊ فرانسس برٽن عربي، فارسي، هندستاني ٻولين ۽ اسلامي روايتن بابت ڄاڻ حاصل ڪئي. انهيءَ مطالعي سندس عربستان جي سفر ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1853ع ۾ هن [[مدينو|مديني]] ۽ [[مڪو|مڪي]] جو سفر ڪيو ۽ [[حج]] جا مناسڪ ادا ڪيا.<ref name="Kennedy2005"/><ref name="Lovell1998"/> ان وقت مڪي ۽ مديني جي مقدس مذهبي علائقن ۾ غيرمسلمانن جي داخلا تي پابندي هئي. برٽن پنهنجي سڃاڻپ لڪائي مسلمان مسافر جي حيثيت سان سفر ڪيو. سندس هن سفر کي اڻويهين صديءَ جي يورپي سفرناما نگاريءَ ۾ خاص شهرت حاصل ٿي.<ref name="BurtonPilgrimage1855">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Personal Narrative of a Pilgrimage to El-Medinah and Meccah |volume=1–3 |publisher=Longman, Brown, Green, and Longmans |location=London |year=1855–1856 |language=en |url=https://www.gutenberg.org/ebooks/4657 }}</ref> === سفر جي تياري === برٽن عربستان جي سفر کان اڳ عربي ٻوليءَ، اسلامي عبادتن، مذهبي اصطلاحن، لباس، سماجي آداب ۽ سفر جي روايتن جو مطالعو ڪيو. هن هندستان ۾ رهڻ دوران حاصل ڪيل ٻولين ۽ مذهبي رسمن جي ڄاڻ کي سفر جي تياريءَ ۾ استعمال ڪيو. سندس مقصد صرف مقدس شهرن جو دورو ڪرڻ نه، پر انهن جي مذهبي، سماجي ۽ ثقافتي زندگيءَ جو تفصيلي مشاهدو پڻ هو.<ref name="Rice1990"/><ref name="BurtonPilgrimage1855"/> برٽن پنهنجي سفر ۾ مختلف وقتن تي فارسي نسل جي مسلمان مسافر ۽ درويش يا شيخ جهڙيون سڃاڻپون اختيار ڪيون. سندس سفرنامي موجب، هن اهڙي لباس ۽ طرزِ گفتگو اختيار ڪئي، جيڪا مقامي ماحول ۾ سندس غيرملڪي هجڻ کي لڪائڻ ۾ مددگار ٿي سگهي.<ref name="BurtonPilgrimage1855"/> === مصر کان عربستان تائين === 1853ع ۾ برٽن انگلينڊ مان نڪري [[مصر]] پهتو. هن [[اسڪندريه]] ۽ [[قاهره]] ۾ وقت گذاريو ۽ پوءِ [[سوئيز]] جي رستي [[ڳاڙهو سمنڊ|ڳاڙهي سمنڊ]] ڏانهن روانو ٿيو. سفر دوران هن مسلمان مسافرن، واپارين ۽ حج تي ويندڙ ماڻهن سان گڏ سفر ڪيو. عربستان پهچڻ کان پوءِ هن [[ينبع]] جي رستي مديني ڏانهن سفر جاري رکيو.<ref name="BurtonPilgrimage1855"/> برٽن پنهنجي سفرنامي ۾ قافلن، رهائش، کاڌي، سفر جي ڏکيائين، رستن ۽ مقامي ماڻهن جي رسم و رواج بابت تفصيلي احوال ڏنو. === مديني جو سفر === برٽن جولاءِ 1853ع ۾ مديني پهتو. هن شهر ۾ رهائش دوران [[مسجد نبوي]]، مذهبي زندگيءَ، زيارت جي روايتن ۽ شهر جي سماجي حالتن جو مشاهدو ڪيو. سندس سفرنامي ۾ مديني جي گهٽين، بازارن، رهائشي علائقن، مذهبي عمارتن ۽ مقامي ماڻهن بابت تفصيل ملن ٿا.<ref name="BurtonPilgrimage1855"/> هن مديني جي تاريخي ۽ مذهبي اهميت سان گڏ شهر جي جاگرافي ۽ آباديءَ بابت پڻ لکيو. برٽن جا اهي بيان اڻويهين صديءَ جي وچ ڌاري مديني جي شهري ۽ سماجي تاريخ جي مطالعي لاءِ هڪ همعصر سفرنامي جو مواد فراهم ڪن ٿا. === مڪي جو سفر ۽ حج جا مناسڪ === مديني کان پوءِ برٽن حج جي قافلي سان گڏ مڪي ڏانهن روانو ٿيو. سيپٽمبر 1853ع ۾ هو مڪي پهتو. هن [[ڪعبو|ڪعبي]] جو طواف ڪيو ۽ حج جي ٻين مناسڪن ۾ شرڪت ڪئي. پنهنجي سفرنامي ۾ هن [[مسجد الحرام]]، ڪعبي، [[صفا ۽ مروه]]، [[عرفات]]، [[مزدلفه]] ۽ [[منى]] بابت تفصيلي بيان پيش ڪيا.<ref name="BurtonPilgrimage1855"/> برٽن مذهبي عبادتن سان گڏ حج جي انتظام، حاجين جي آمدرفت، مختلف علائقن مان ايندڙ ماڻهن، بازارن، رهائش ۽ سماجي ماحول بابت پڻ لکيو. سندس سفرنامي جي هڪ خاص ڳالهه اها آهي ته هن مقدس شهرن کي صرف مذهبي مرڪزن طور نه، پر رهائشي، واپاري ۽ ثقافتي شهرن طور پڻ بيان ڪيو. === ڇا برٽن مڪي پهچندڙ پهريون غيرمسلمان يورپي هو؟ === برٽن کي ڪڏهن ڪڏهن مڪي ۾ داخل ٿيندڙ پهريون غيرمسلمان يورپي چيو ويندو آهي، پر اها دعويٰ تاريخي طور درست نه آهي. هن کان اڳ اطالوي مسافر [[لودووڪو دي وارٿيما]] سورهين صديءَ جي شروعات ۾ مڪي پهتو هو. سوئس محقق [[يوهان لڊوگ برڪهارٽ]] پڻ 1814ع ۾ مڪي جو سفر ڪيو ۽ 1815ع ۾ حج ادا ڪيو.<ref name="Burckhardt1829">{{cite book |last=Burckhardt |first=John Lewis |title=Travels in Arabia: Comprehending an Account of Those Territories in Hedjaz Which the Mohammedans Regard as Sacred |publisher=Henry Colburn |location=London |year=1829 |language=en }}</ref> انهيءَ ڪري برٽن جي اهميت مڪي پهچندڙ پهريون غيرمسلمان هجڻ ۾ نه، پر سندس سفرنامي جي تفصيل، مشاهدي جي انداز ۽ يورپي پڙهندڙن ۾ ان جي اثر ۾ آهي. === سفرنامي جي اشاعت === برٽن عربستان جي سفر بابت ''Personal Narrative of a Pilgrimage to El-Medinah and Meccah'' (مديني ۽ مڪي جي زيارت جو ذاتي سفرنامو) لکيو. هي ڪتاب 1855ع ۽ 1856ع ۾ ٽن جلدن ۾ شايع ٿيو ۽ سندس مشهور تصنيفن مان هڪ بڻيو.<ref name="BurtonPilgrimage1855"/> ڪتاب ۾ عربستان جي جاگرافي، مذهبي زندگي، قافلن، سماجي روايتن، مقامي ماڻهن ۽ سفر جي مشڪلاتن بابت تفصيلي احوال موجود آهي. برٽن جي سفرنامي کي اڻويهين صديءَ جي عربستان بابت يورپي علمي ادب ۾ اهم جاءِ حاصل ٿي، جيتوڻيڪ ان ۾ سندس ذاتي رايا ۽ ان دور جون ثقافتي تعبيرون پڻ شامل آهن.<ref name="Kennedy2005"/> === سفر سان لاڳاپيل تڪراري دعوائون === برٽن جي حج واري سفر بابت ڪجهه سوانحي ڪتابن ۾ اهڙا قصا ملن ٿا، جن ۾ سندس سڃاڻپ ظاهر ٿيڻ جي خطري ۽ مبينا تشدد جو ذڪر ڪيو ويو آهي. انهن مان هڪ دعويٰ اها آهي ته هن پنهنجي سڃاڻپ بچائڻ لاءِ ڪنهن ماڻهوءَ کي قتل ڪيو. اهڙي واقعي جي آزاد ۽ قابلِ اعتماد تاريخي تصديق موجود نه آهي؛ برٽن پاڻ به اهڙي الزام کي رد ڪيو هو.<ref name="Lovell1998"/><ref name="Rice1990"/> تنهنڪري هن دعويٰ کي ثابت ٿيل واقعي بدران برٽن جي زندگيءَ سان لاڳاپيل هڪ غيرتصديق ٿيل روايت طور سمجهڻ گهرجي. == صوماليا ۽ هرر جون مهمون (1854ع–1855ع) == [[فائل:Old City (Jugal) Top view of Jugol 10.jpg|thumb|260px|[[هرر]] جي تاريخي قلعي بند شهر جو مٿان کان منظر، جنهن جو رچرڊ فرانسس برٽن 1855ع ۾ دورو ڪيو.]] عربستان جي سفر کان پوءِ برٽن جي دلچسپي آفريڪا جي اتر اوڀر وارن علائقن ڏانهن وڌي. هن [[صوماليا]]، [[جبوتي]] ۽ موجوده [[ايٿوپيا]] جي اوڀر وارن علائقن ۾ سفر ۽ تحقيق ڪئي. انهن سفرن ۾ [[هرر]] جو دورو سندس اهم ڪاميابين مان هڪ هو. برٽن پنهنجي سفرن جا احوال ''First Footsteps in East Africa'' نالي ڪتاب ۾ شايع ڪيا.<ref name="BurtonFirstFootsteps1856">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=First Footsteps in East Africa; or, An Exploration of Harar |publisher=Longman, Brown, Green, and Longmans |location=London |year=1856 |language=en }}</ref> === مهم جو پسمنظر === اڻويهين صديءَ جي وچ ڌاري يورپي جاگرافيدانن ۽ برطانوي اختيارين کي اوڀر آفريڪا جي اندرين علائقن بابت محدود سڌي ڄاڻ هئي. برٽن کي هن علائقي جي ٻولين، واپاري رستن، شهرن، سياسي حالتن ۽ جاگرافيءَ بابت معلومات گڏ ڪرڻ ۾ دلچسپي هئي. انهيءَ سلسلي ۾ هن [[عدن]] کي پنهنجي سفرن جو هڪ اهم مرڪز بڻايو.<ref name="Rice1990"/> === زيلع کان هرر تائين === 1854ع جي آخر ۾ برٽن [[زيلع]] کان هرر ڏانهن روانو ٿيو. سندس سفر ۾ مقامي رهنمائن، مترجمن، قافلي جي ماڻهن ۽ ٻين مددگارن جو اهم ڪردار هو. هو جنوري 1855ع ۾ هرر پهتو، جيڪو ان وقت هڪ اهم اسلامي، واپاري ۽ ثقافتي شهر هو.<ref name="BurtonFirstFootsteps1856"/> برٽن شهر جي حڪمران، بازارن، مذهبي زندگي، آبادي ۽ واپاري لاڳاپن بابت معلومات گڏ ڪئي. هن هرر جي سماجي ۽ سياسي حالتن کي پنهنجي سفرنامي ۾ بيان ڪيو ۽ شهر جي اهميت کي يورپي پڙهندڙن تائين پهچايو. === هرر پهچڻ جي تاريخي اهميت === برٽن کي عام طور هرر ۾ داخل ٿيندڙ اوائلي يورپي سياحن مان هڪ طور ياد ڪيو ويندو آهي. بهرحال، هرر اڳ ئي مقامي ۽ علائقائي مسلمان واپارين، عالمن ۽ مسافرن جي ڄاتل سڃاتل شهرن مان هو. تنهنڪري برٽن جي سفر کي شهر جي «دريافت» چوڻ بدران هڪ يورپي مسافر جي دستاويزي دوري طور بيان ڪرڻ وڌيڪ درست آهي. برٽن جي هرر بابت لکڻين جي اهميت سندس مشاهدي، جاگرافيائي بيان ۽ ان دور جي شهر بابت محفوظ ڪيل معلومات ۾ آهي.<ref name="Ghose2006"/> === بربرا واري مهم === 1855ع ۾ برٽن ٻين يورپي مهم جوئن سان گڏ [[بربرا]] واري علائقي ۾ هڪ نئين مهم ۾ شامل ٿيو. هن مهم ۾ [[جان هيننگ اسپيڪ]]، ليفٽيننٽ جي. اي. هرن ۽ وليم اسٽرويان پڻ شامل هئا. مهم دوران سندن ڪئمپ تي هٿياربند حملو ٿيو. وليم اسٽرويان مارجي ويو، جڏهن ته برٽن ۽ اسپيڪ زخمي ٿيا.<ref name="McLynn1990"/><ref name="Lovell1998"/> === برٽن جي چهري تي زخم === بربرا واري حملي دوران هڪ نيزو برٽن جي چهري مان گذريو ۽ کيس سخت زخم رسيو. هن زخم جو نشان سندس چهري تي باقي زندگي موجود رهيو. سندس پوءِ واري تصويرن ۽ سوانحي احوالن ۾ انهيءَ زخم جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Rice1990"/> حملي کان پوءِ مهم ختم ٿي وئي ۽ بچيل مهم جو واپس موٽيا. === پهريان قدم اوڀر آفريڪا ۾ === 1856ع ۾ برٽن ''First Footsteps in East Africa; or, An Exploration of Harar'' (اوڀر آفريڪا ۾ پهريان قدم، يا هرر جي ڳولا) شايع ڪيو. ڪتاب ۾ زيلع، هرر، صومالي علائقن، مقامي ماڻهن، ٻولين، واپار، مذهبي زندگي ۽ سفر جي حالتن بابت معلومات شامل آهي.<ref name="BurtonFirstFootsteps1856"/> هي ڪتاب برٽن جي آفريڪي سفرنامن جي سلسلي ۾ اهم جاءِ رکي ٿو. ان جي باوجود، مقامي ماڻهن ۽ سماجي گروهن بابت سندس ڪجهه بيان نوآبادياتي دور جي تعصبن کان آزاد نه آهن؛ تنهنڪري انهن کي جديد آفريڪي تاريخ ۽ انسانيات جي تحقيق سان ڀيٽڻ ضروري آهي. == ڪريميا جي جنگ سان لاڳاپو == 1850ع واري ڏهاڪي ۾ برٽن جي فوجي زندگيءَ جو هڪ ٻيو مرحلو [[ڪريميا جي جنگ]] سان لاڳاپيل هو. هن [[بيشي بازوق]] (''Bashi-bazouks'') نالي عثماني غيرباقاعده فوجي دستن سان لاڳاپيل ذميوارين ۾ حصو ورتو. اهي دستا عثماني فوجي نظام جو حصو هئا، پر سندن تنظيم ۽ نظم و ضبط باقاعده فوج کان مختلف هو.<ref name="Wright1906"/><ref name="McLynn1990"/> برٽن جي هن فوجي وابستگيءَ جو عرصو نسبتاً مختصر رهيو. انتظامي اختلافن ۽ تنظيم سان لاڳاپيل مسئلن سبب سندس خدمتون ڊگهي عرصي تائين جاري نه رهيون. سندس فوجي زندگيءَ ۾ هندستان ۽ سنڌ جي ملازمت کان پوءِ هي مرحلو اهم هو، ڇاڪاڻ ته ان کان پوءِ سندس ڌيان وڏي پيماني تي جاگرافيائي سفرن ۽ تحقيق ڏانهن وڌيو. == آفريڪا جي وڏين ڍنڍن جي ڳولا (1856ع–1859ع) == [[فائل:Lake Tanganyika.jpg|thumb|[[ڍنڍ ٽانگانيڪا]]، جنهن تائين برٽن ۽ اسپيڪ جي مهم فيبروري 1858ع ۾ پهتي.]] 1850ع واري ڏهاڪي ۾ آفريڪا جي اندروني جاگرافي ۽ [[نيل درياهه]] جي سرچشمي بابت يورپي جاگرافيدانن ۾ وڏي دلچسپي هئي. برٽن ۽ [[جان هيننگ اسپيڪ]] اوڀر آفريڪا جي اندرين علائقن ڏانهن هڪ مهم ڪئي، جنهن جو مقصد وڏين ڍنڍن، واپاري رستن ۽ نيل درياهه جي سرچشمي بابت معلومات حاصل ڪرڻ هو.<ref name="BurtonLakeRegions1860">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=The Lake Regions of Central Africa: A Picture of Exploration |volume=1–2 |publisher=Longman, Green, Longman, and Roberts |location=London |year=1860 |language=en }}</ref> === رائل جاگرافيائي سوسائٽيءَ جي مدد === برٽن جي آفريڪي مهم کي [[رائل جاگرافيائي سوسائٽي]] جي حمايت حاصل هئي. مهم ۾ برٽن اڳواڻ ۽ اسپيڪ سندس ساٿي هو. ٻنهي کي جاگرافيائي مشاهدي، سفر، رستن جي سڃاڻپ ۽ آفريڪا جي اندرين علائقن بابت معلومات گڏ ڪرڻ جي ذميواري هئي.<ref name="McLynn1990"/> ان وقت يورپي نقشن ۾ آفريڪا جي ڪيترن اندرين علائقن بابت معلومات نامڪمل هئي، جيتوڻيڪ اهي علائقا مقامي آباديءَ، واپارين ۽ مسافرن کي اڳ ئي ڄاتل هئا. === زنجبار کان اندروني آفريڪا ڏانهن === مهم جو اهم سامونڊي مرڪز [[زنجبار]] هو. برٽن ۽ اسپيڪ اوڀر آفريڪا جي ساحلي علائقي کان اندرين حصن ڏانهن روانا ٿيا. سندن سفر ۾ آفريڪي رهنمائن، باربردارن، واپارين، مترجمن ۽ قافلي جي ٻين ماڻهن اهم ڪردار ادا ڪيو. مقامي رستن، پاڻيءَ جي هنڌن، رهائش ۽ واپار بابت انهن ماڻهن جي ڄاڻ کان سواءِ اهڙو سفر ممڪن نه هو.<ref name="BurtonLakeRegions1860"/> === سيدي مبارڪ بمبئي ۽ مقامي ساٿي === [[سيدي مبارڪ بمبئي]] اوڀر آفريڪا جي مشهور رهنمائن مان هڪ هو، جنهن برٽن ۽ اسپيڪ جي مهم ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هو اڳتي هلي آفريڪا جي ٻين يورپي مهمن سان پڻ لاڳاپيل رهيو. برٽن ۽ اسپيڪ جي مهم جي تاريخ کي صرف ٻن يورپي سياحن جي ڪاميابيءَ طور پيش ڪرڻ نامڪمل آهي، ڇاڪاڻ ته ان ۾ مقامي آفريڪي ماڻهن جي ڄاڻ، محنت ۽ رهنمائي بنيادي اهميت رکي ٿي.<ref name="Jeal2011">{{cite book |last=Jeal |first=Tim |title=Explorers of the Nile: The Triumph and Tragedy of a Great Victorian Adventure |publisher=Yale University Press |location=New Haven |year=2011 |language=en |isbn=978-0-300-14935-7 }}</ref> === سفر جون ڏکيائون === آفريڪا جي اندروني سفر دوران برٽن ۽ اسپيڪ کي بيمارين، ٿڪاوٽ، موسمي حالتن، رسد جي مسئلن ۽ ٻين ڏکيائين کي منهن ڏيڻو پيو. ٻئي مهم جو مختلف وقتن تي سخت بيمار ٿيا. انهن حالتن سندن سفر جي رفتار ۽ جاگرافيائي مشاهدي جي صلاحيت تي اثر وڌو.<ref name="BurtonLakeRegions1860"/> مهم جي ڪاميابيءَ ۾ مقامي ماڻهن جي مدد، رستن بابت معلومات ۽ قافلي جي تنظيم اهم هئي. == ڍنڍ ٽانگانيڪا تائين پهچڻ (1858ع) == فيبروري 1858ع ۾ برٽن ۽ اسپيڪ جي مهم [[ڍنڍ ٽانگانيڪا]] تائين پهتي. هيءَ اوڀر آفريڪا جي وڏين ڍنڍن مان هڪ آهي ۽ موجوده تنزانيا، ڪانگو جي جمهوري جمهوريه، برونڊي ۽ زامبيا جي سرحدي علائقن سان لاڳاپيل آهي. برٽن ۽ اسپيڪ يورپي جاگرافيائي ادب ۾ ڍنڍ بابت تفصيلي مشاهدا پيش ڪندڙ اوائلي مهم جوئن مان هئا.<ref name="BurtonLakeRegions1860"/> === ڍنڍ جي جاگرافي === برٽن ڍنڍ ٽانگانيڪا جي پاڻيءَ، ڀرپاسي جي زمين، آباديءَ ۽ سفر جي رستن بابت معلومات گڏ ڪئي. هن ڍنڍ جي اهميت کي نيل درياهه جي سرچشمي بابت هلندڙ بحث سان ڳنڍيو. بهرحال، ان وقت موجود معلومات جي بنياد تي ڍنڍ ۽ نيل درياهه جي آبي نظام جو صحيح لاڳاپو طئي ڪرڻ آسان نه هو. === مقامي ڄاڻ جي اهميت === ڍنڍ ٽانگانيڪا برٽن ۽ اسپيڪ جي اچڻ کان اڳ ئي مقامي ماڻهن، واپارين ۽ علائقائي مسافرن کي معلوم هئي. انهيءَ ڪري «ڍنڍ جي دريافت» وارو اصطلاح صرف يورپي نقشن ۽ جاگرافيائي علم ۾ ان جي داخلا جي مخصوص معنيٰ ۾ استعمال ڪري سگهجي ٿو. جديد تاريخي مطالعي ۾ مقامي آفريڪي آباديءَ جي اڳوڻي ڄاڻ ۽ سفرن ۾ سندن ڪردار کي تسليم ڪيو وڃي ٿو.<ref name="Jeal2011"/> == جان هيننگ اسپيڪ ۽ ڍنڍ وڪٽوريا == [[فائل:JH Speke.jpg|thumb|upright|[[جان هيننگ اسپيڪ]] (1827ع–1864ع)، جيڪو رچرڊ فرانسس برٽن سان گڏ آفريڪا جي مهم ۾ شامل هو ۽ پوءِ نيل درياهه جي سرچشمي بابت سندس اختلاف پيدا ٿيا.]] 1858ع ۾ برٽن ۽ اسپيڪ جي مهم دوران ٻنهي جي تحقيق جا رستا ڪجهه وقت لاءِ جدا ٿيا. برٽن جي بيماريءَ ۽ ٻين حالتن سبب اسپيڪ اتر طرف هڪ جدا سفر ڪيو ۽ آگسٽ 1858ع ۾ [[ڍنڍ وڪٽوريا]] تائين پهتو. اسپيڪ هن ڍنڍ کي برطانوي راڻي [[راڻي وڪٽوريا|وڪٽوريا]] جي نالي سان منسوب ڪيو.<ref name="Jeal2011"/> === نيل درياهه جي سرچشمي بابت اسپيڪ جو نظريو === اسپيڪ جو خيال هو ته ڍنڍ وڪٽوريا نيل درياهه جي اهم سرچشمن مان هڪ آهي. هن پنهنجي مشاهدي ۽ مقامي معلومات جي بنياد تي اهو نتيجو پيش ڪيو، جيتوڻيڪ ان وقت هن ڍنڍ مان نيل درياهه جي نڪرڻ واري رستي جو مڪمل سڌو مشاهدو نه ڪيو هو. برٽن اسپيڪ جي نتيجي کي فوري طور قبول نه ڪيو ۽ وڌيڪ ثبوتن جي ضرورت تي زور ڏنو.<ref name="McLynn1990"/><ref name="Jeal2011"/> === برٽن ۽ اسپيڪ جو اختلاف === برٽن ۽ اسپيڪ جي وچ ۾ اختلاف جا ڪيترائي سبب هئا، جن ۾ نيل درياهه جي سرچشمي بابت مختلف نظريا، مهم جي اڳواڻي، علمي شهرت ۽ دريافتن جو اعزاز شامل هئا. اسپيڪ جي انگلينڊ واپسيءَ کان پوءِ سندس نتيجن کي وڏي توجهه ملي. برٽن ان ڳالهه تي ناراض ٿيو ته سندس خيال ۾ مهم جي گڏيل ڪم ۽ اڳواڻيءَ کي مناسب اهميت نه ڏني وئي هئي.<ref name="McLynn1990"/> اختلاف آهستي آهستي علمي بحث کان ذاتي ۽ عوامي تڪرار ۾ تبديل ٿي ويو. === ٻي آفريڪي مهم === اسپيڪ پوءِ [[جيمس آگسٽس گرانٽ]] سان گڏ اوڀر آفريڪا جي هڪ ٻي مهم ڪئي. هن مهم دوران اسپيڪ ڍنڍ وڪٽوريا جي اترئين حصي ۽ نيل درياهه سان ان جي لاڳاپي بابت وڌيڪ معلومات حاصل ڪئي. 1862ع ۾ هن ڍنڍ وڪٽوريا مان نڪرندڙ پاڻيءَ جي رستي جو مشاهدو ڪيو، جنهن سندس اڳوڻي نظريي کي وڌيڪ مضبوط ڪيو.<ref name="Jeal2011"/> == نيل درياهه جي سرچشمي بابت بحث == [[نيل درياهه]] جي سرچشمي بابت سوال اڻويهين صديءَ جي جاگرافيائي تحقيق جي اهم مسئلن مان هڪ هو. برٽن، اسپيڪ ۽ ٻين محققن وٽ ان بابت مختلف نظريا هئا. برٽن وڌيڪ احتياط سان جاگرافيائي ثبوت گڏ ڪرڻ جو حامي هو، جڏهن ته اسپيڪ ڍنڍ وڪٽوريا کي نيل درياهه جي اهم سرچشمي طور پيش ڪيو.<ref name="Jeal2011"/> === علمي بحث جي تياري === 1864ع ۾ برٽن ۽ اسپيڪ جي وچ ۾ نيل درياهه جي سرچشمي بابت هڪ عوامي علمي بحث ٿيڻ جو امڪان هو. ٻنهي جي اختلافن سبب اهو بحث وڏي دلچسپيءَ جو موضوع بڻجي چڪو هو. پر بحث کان ٿورو اڳ اسپيڪ جي وفات ٿي وئي. === اسپيڪ جي وفات (1864ع) === جان هيننگ اسپيڪ 15 سيپٽمبر 1864ع تي انگلينڊ ۾ شڪار دوران بندوق جي گولي لڳڻ سبب فوت ٿيو. سرڪاري جاچ ۾ سندس موت کي حادثاتي قرار ڏنو ويو، جيتوڻيڪ پوءِ جي ڪجهه سوانحي بحثن ۾ واقعي جي حالتن بابت سوال اٿاريا ويا.<ref name="Jeal2011"/><ref name="McLynn1990"/> اسپيڪ جي وفات سبب برٽن ۽ اسپيڪ جي وچ ۾ طئي ٿيل عوامي بحث ٿي نه سگهيو. === جديد جاگرافيائي سمجهاڻي === جديد جاگرافيءَ موجب ڍنڍ وڪٽوريا [[اڇي نيل]] جي آبي نظام جو اهم ذريعو آهي. تنهن هوندي به نيل درياهه جي سڀ کان پري سرچشمي جي سڃاڻپ وڌيڪ پيچيده سوال آهي، ڇاڪاڻ ته ڍنڍ وڪٽوريا ۾ ڪيترائي درياهه ڇوڙ ڪن ٿا. انهيءَ ڪري اسپيڪ جي نتيجي کي نيل جي آبي نظام بابت هڪ اهم تاريخي اڳڀرائي طور سمجهڻ گهرجي، نه ته نيل جي سڀني سرچشمن بابت آخري ۽ مڪمل وضاحت طور. == آفريڪا جي ڍنڍن بابت برٽن جو ڪتاب == 1860ع ۾ برٽن ''The Lake Regions of Central Africa: A Picture of Exploration'' (وچ آفريڪا جي ڍنڍن وارا علائقا: ڳولا جي هڪ تصوير) ٻن جلدن ۾ شايع ڪيو. هي ڪتاب سندس آفريڪي مهم، سفر جي رستن، ڍنڍ ٽانگانيڪا، مقامي آبادي، واپار، جاگرافي ۽ سفر جي ڏکيائين بابت تفصيلي احوال تي ٻڌل آهي.<ref name="BurtonLakeRegions1860"/> ڪتاب ۾ برٽن آفريڪا جي سماجي ۽ ثقافتي زندگيءَ بابت پڻ لکيو، پر سندس ڪجهه تبصرا اڻويهين صديءَ جي يورپي نسلي ۽ نوآبادياتي سوچ جي اثر هيٺ هئا. انهيءَ ڪري جديد تاريخي تحقيق ۾ سندس ڪتاب کي همعصر سفرنامي ۽ نوآبادياتي علمي دستاويز ٻنهي حيثيتن سان پڙهيو وڃي ٿو.<ref name="Ghose2006"/> == آفريڪي مهمن جي تاريخي اهميت == برٽن جون آفريڪي مهمون يورپي جاگرافيائي تحقيق جي تاريخ ۾ اهم آهن. هن هرر، صومالي علائقن، اوڀر آفريڪا جي واپاري رستن ۽ ڍنڍ ٽانگانيڪا بابت تفصيلي معلومات شايع ڪئي. انهن سفرن سان گڏ برٽن ۽ اسپيڪ جي وچ ۾ نيل درياهه جي سرچشمي بابت اختلاف به جاگرافيائي تحقيق جي تاريخ جو مشهور واقعو بڻيو. جديد مطالعي ۾ انهن مهمن جي اهميت کي مقامي آفريڪي رهنمائن، مترجمن، باربردارن، واپارين ۽ ڄاڻ رکندڙ ماڻهن جي ڪردار کان الڳ نٿو ڪري سگهجي. === اهم سفرن جي تاريخوار فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#174a73;color:white;" | سال ! style="background:#174a73;color:white;" | سفر يا واقعو ! style="background:#174a73;color:white;" | هنڌ ! style="background:#174a73;color:white;" | تاريخي اهميت |- | style="background:#eaf3fb;" | 1853ع | عربستان جو سفر ۽ حج | مصر، مدينو ۽ مڪو | مقدس شهرن جي مذهبي ۽ سماجي زندگيءَ بابت تفصيلي سفرنامو |- | style="background:#edf6eb;" | 1854ع–1855ع | صومالي علائقن جي مهم | زيلع ۽ هرر | اوڀر آفريڪا جي شهرن، ٻولين ۽ واپاري رستن بابت تحقيق |- | style="background:#fff1e2;" | 1855ع | بربرا واري مهم | بربرا | هٿياربند حملي ۾ برٽن زخمي ٿيو ۽ مهم ختم ٿي |- | style="background:#f3eafa;" | 1855ع–1856ع | ڪريميا جي جنگ سان لاڳاپيل فوجي خدمت | عثماني فوجي انتظام سان لاڳاپيل علائقا | بيشي بازوق دستن سان فوجي وابستگي |- | style="background:#eaf3fb;" | 1856ع–1859ع | اوڀر آفريڪا جي اندروني مهم | زنجبار ۽ اندروني آفريڪا | آفريڪا جي وڏين ڍنڍن ۽ نيل جي سرچشمي بابت تحقيق |- | style="background:#edf6eb;" | 1858ع | ڍنڍ ٽانگانيڪا تائين پهچڻ | ڍنڍ ٽانگانيڪا | يورپي جاگرافيائي ادب ۾ ڍنڍ بابت تفصيلي مشاهدا |- | style="background:#fff1e2;" | 1858ع | اسپيڪ جو ڍنڍ وڪٽوريا تائين سفر | ڍنڍ وڪٽوريا | نيل جي سرچشمي بابت اسپيڪ جو نظريو |- | style="background:#f3eafa;" | 1864ع | برٽن ۽ اسپيڪ جي طئي ٿيل بحث جو نه ٿيڻ | انگلينڊ | اسپيڪ جي اوچتي وفات سبب علمي بحث ملتوي ٿي ويو |} == عربستان ۽ آفريڪا بابت اهم تصنيفون == {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#22577a;color:white;" | سال ! style="background:#22577a;color:white;" | ڪتاب ! style="background:#22577a;color:white;" | سنڌي عنوان ! style="background:#22577a;color:white;" | موضوع |- | 1855ع–1856ع | ''Personal Narrative of a Pilgrimage to El-Medinah and Meccah'' | '''مديني ۽ مڪي جي زيارت جو ذاتي سفرنامو''' | حج، عربستان، اسلامي روايتون ۽ مقدس شهرن جي زندگي |- | 1856ع | ''First Footsteps in East Africa; or, An Exploration of Harar'' | '''اوڀر آفريڪا ۾ پهريان قدم، يا هرر جي ڳولا''' | صوماليا، هرر، مقامي سماج ۽ واپاري رستا |- | 1860ع | ''The Lake Regions of Central Africa: A Picture of Exploration'' | '''وچ آفريڪا جي ڍنڍن وارا علائقا: ڳولا جي هڪ تصوير''' | ڍنڍ ٽانگانيڪا، اوڀر آفريڪا ۽ جاگرافيائي تحقيق |} == آمريڪا جو سفر (1860ع) == آفريڪا جي مهمن کان پوءِ رچرڊ فرانسس برٽن 1860ع ۾ [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] جو سفر ڪيو. هن سفر ۾ سندس خاص دلچسپي آمريڪا جي اولهه وارن علائقن، مقامي آباديءَ، مذهبي تحريڪن ۽ [[مورمن ازم|مورمن]] برادريءَ جي سماجي ۽ مذهبي زندگيءَ سان هئي.<ref name="BurtonCitySaints1861">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=The City of the Saints, and Across the Rocky Mountains to California |publisher=Longman, Green, Longman, and Roberts |location=London |year=1861 |language=en |url=https://archive.org/search?query=Richard+Francis+Burton+City+of+the+Saints+1861 }}</ref> برٽن آمريڪا جي اوڀر وارن علائقن کان اولهه ڏانهن سفر ڪندي [[راڪي جبل]] پار ڪيا ۽ [[يوٽا]] جي گاديءَ واري شهر [[سالٽ ليڪ سٽي]] پهتو. ان کان پوءِ هن [[ڪيليفورنيا]] جو پڻ دورو ڪيو. === سالٽ ليڪ سٽي ۽ مورمن برادري === سالٽ ليڪ سٽي ۾ برٽن مورمن مذهبي تحريڪ جي اڳواڻن، عقيدن، سماجي تنظيم ۽ گهريلو زندگيءَ بابت معلومات گڏ ڪئي. هن [[برگهم ينگ]] سان ملاقات ڪئي، جيڪو ان وقت [[چرچ آف جيسس ڪرائسٽ آف ليٽر ڊي سينٽس]] جو صدر ۽ مورمن برادريءَ جو اهم اڳواڻ هو.<ref name="BurtonCitySaints1861"/> برٽن مورمن برادريءَ جي مذهبي عقيدن، اجتماعي زندگيءَ، گهڻ زاليت جي رواج ۽ آمريڪي سماج سان سندن لاڳاپن بابت تفصيلي مشاهدا پيش ڪيا. هن برادريءَ جي ڪجهه روايتن بابت تنقيدي تبصرا ڪيا، پر ساڳئي وقت ٻين يورپي ليکڪن جي ڀيٽ ۾ ان جي عقيدن ۽ سماجي نظام کي سمجهڻ جي ڪوشش پڻ ڪئي.<ref name="Rice1990"/> === راڪي جبلن کان ڪيليفورنيا تائين === برٽن پنهنجي سفر دوران آمريڪا جي اولهه وارن علائقن جي جاگرافي، آمدرفت، رهائش، واپاري رستن ۽ آبادڪاريءَ بابت معلومات گڏ ڪئي. هن زميني سفر جي مشڪلاتن، رستن جي حالتن ۽ ان دور جي آمريڪي سماج بابت مشاهدا لکيا. سندس سفر ان زماني ۾ ٿيو، جڏهن آمريڪا جي اولهه طرف آبادڪاري، مقامي آمريڪي قومن جي زمينن تي قبضي ۽ سياسي توسيع جو عمل جاري هو. برٽن جا بيان انهيءَ تاريخي پسمنظر ۾ پڙهڻ گهرجن. === بزرگن جو شهر (1861ع) === 1861ع ۾ برٽن پنهنجي آمريڪي سفر بابت ڪتاب ''The City of the Saints, and Across the Rocky Mountains to California'' شايع ڪيو. ڪتاب جو سنڌي عنوان '''بزرگن جو شهر ۽ راڪي جبلن کان ڪيليفورنيا تائين''' ترجمو ڪري سگهجي ٿو. هن تصنيف ۾ مورمن برادريءَ جي تاريخ، عقيدن، سماجي زندگيءَ، سالٽ ليڪ سٽي ۽ آمريڪا جي اولهه وارن علائقن بابت تفصيلي مواد موجود آهي.<ref name="BurtonCitySaints1861"/> هي ڪتاب اڻويهين صديءَ جي آمريڪي مذهبي ۽ سماجي تاريخ بابت برٽن جي اهم سفرنامن مان هڪ آهي. == ازابيل ارنڊيل سان شادي == [[فائل:Isabel Burton-1861.jpg|thumb|upright|[[ازابيل برٽن]] (1831ع–1896ع)، رچرڊ فرانسس برٽن جي گهرواري، ليکڪا ۽ سندس زندگيءَ بابت اهم سوانحي ماخذن مان هڪ. 1861ع ۾ ٺاهيل تصوير.]] رچرڊ فرانسس برٽن 22 جنوري 1861ع تي [[ازابيل برٽن|ازابيل ارنڊيل]] (''Isabel Arundell'') سان شادي ڪئي.<ref name="Lovell1998"/><ref name="Wright1906"/> ازابيل جو جنم 1831ع ۾ ٿيو. هوءَ هڪ انگريز رومن ڪيٿولڪ خاندان سان تعلق رکندي هئي ۽ اڳتي هلي سفرناما نگار، ليکڪا ۽ برٽن جي زندگيءَ جي سوانح نگار طور مشهور ٿي. === ملاقات ۽ شاديءَ جو پسمنظر === برٽن ۽ ازابيل جي پهرين ملاقات 1850ع واري ڏهاڪي ۾ ٿي هئي. ٻنهي جي شاديءَ ۾ ڪجهه وقت لڳو، جنهن جا سبب خانداني، مذهبي ۽ سماجي حالتن سان لاڳاپيل هئا. برٽن جي غيرروايتي زندگيءَ، مسلسل سفرن ۽ مذهبي موضوعن بابت سندس خيالن سبب هن شاديءَ بابت خاندانن ۾ تحفظات موجود هئا.<ref name="Lovell1998"/> ان جي باوجود ٻنهي شادي ڪئي ۽ ازابيل پنهنجي مڙس جي سفارتي ۽ ادبي زندگيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. === ازدواجي زندگي ۽ گڏيل سفر === ازابيل برٽن پنهنجي مڙس سان گڏ مختلف ملڪن ۾ رهي ۽ ڪيترن سفرن ۾ سندس ساٿ ڏنو. هن برٽن جي سفارتي مقررين دوران گهريلو انتظام، سماجي ملاقاتن ۽ سفرن جي تنظيم ۾ مدد ڪئي. ازابيل پنهنجي لکڻين ۾ انهن ملڪن جي سماجي زندگيءَ، مذهبي روايتن ۽ سفر جي تجربن بابت تفصيل محفوظ ڪيا.<ref name="IsabelInnerLife1893">{{cite book |last=Burton |first=Isabel |title=The Life of Captain Sir Richard F. Burton |volume=1–2 |publisher=Chapman and Hall |location=London |year=1893 |language=en }}</ref> برٽن ۽ ازابيل کي ڪو اولاد نه ٿيو. === مذهبي اختلاف === ازابيل رومن ڪيٿولڪ مذهب سان گهري وابستگي رکندي هئي، جڏهن ته برٽن جا مذهبي خيال پيچيده ۽ غيرروايتي هئا. برٽن اسلام، عيسائيت، هندومت ۽ ٻين مذهبي روايتن جو مطالعو ڪيو، پر سندس ذاتي مذهبي سڃاڻپ بابت سوانح نگارن ۾ اختلاف موجود آهن.<ref name="Kennedy2005"/><ref name="Rice1990"/> انهيءَ ڪري برٽن کي بنا واضح ثبوت جي ڪنهن هڪ مذهب جو مستقل پيروڪار قرار ڏيڻ مناسب نه آهي. == برطانوي سفارتي ملازمت == 1861ع کان پوءِ برٽن جي زندگيءَ جو وڏو حصو [[برطانيا]] جي سفارتي خدمت ۾ گذريو. هن مختلف ملڪن ۾ برطانوي قونصل جي حيثيت سان ڪم ڪيو. سندس اهم مقرريون فرنانڊو پو، سانتوس، دمشق ۽ ٽريسٽي ۾ ٿيون.<ref name="Wright1906"/><ref name="Lovell1998"/> سفارتي ملازمت دوران به برٽن سفر، ٻولين جي مطالعي، تاريخي تحقيق ۽ ڪتابن جي تصنيف جاري رکي. === سفارتي مقررين جي تاريخوار فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#194d72;color:white;" | دور ! style="background:#194d72;color:white;" | عهدو ! style="background:#194d72;color:white;" | مقرريءَ جو هنڌ ! style="background:#194d72;color:white;" | اهم سرگرميون |- | style="background:#eaf3fb;" | 1861ع–1864ع | برطانوي قونصل | [[فرنانڊو پو]]، موجوده [[بيئوڪو]]، استوائي گني | اولهه آفريڪا بابت تحقيق، سفر ۽ سماجي مشاهدا |- | style="background:#edf6eb;" | 1865ع–1868ع | برطانوي قونصل | [[سانتوس، برازيل|سانتوس]]، برازيل | برازيل جي تاريخ، جاگرافي، معيشت ۽ سماج بابت سفر |- | style="background:#fff2e4;" | 1869ع–1871ع | برطانوي قونصل | [[دمشق]]، عثماني شام | شام، فلسطين ۽ علائقائي سياسي ۽ مذهبي حالتن بابت مشاهدا |- | style="background:#f3eafa;" | 1872ع–1890ع | برطانوي قونصل | [[ٽريسٽي]]، آسٽريا-هنگري | ادبي ترجما، تصنيفون، علمي تحقيق ۽ آخري زندگي |} == فرنانڊو پو ۾ قونصل (1861ع–1864ع) == [[فائل:Bioko map.png|thumb|260px|[[بيئوڪو]] ٻيٽ جو نقشو، جيڪو موجوده [[استوائي گني]] جو حصو آهي. رچرڊ فرانسس برٽن جي دور ۾ هن ٻيٽ کي '''فرنانڊو پو''' سڏيو ويندو هو.]] 1861ع ۾ برٽن کي اولهه آفريڪا جي ٻيٽ [[فرنانڊو پو]] تي برطانوي قونصل مقرر ڪيو ويو. فرنانڊو پو موجوده [[استوائي گني]] جو حصو آهي ۽ هاڻي عام طور بيئوڪو سڏيو وڃي ٿو. ان وقت هي ٻيٽ اسپيني نوآبادياتي انتظام سان لاڳاپيل هو، جڏهن ته برطانيا جا واپاري ۽ سفارتي مفاد پڻ هن علائقي ۾ موجود هئا.<ref name="Rice1990"/> === قونصل خاني جون ذميواريون === برٽن جون ذميواريون برطانوي واپارين جي مفادن، سفارتي لاڳاپن ۽ علائقي جي سياسي ۽ معاشي حالتن بابت رپورٽون تيار ڪرڻ سان لاڳاپيل هيون. هن پنهنجي مقرريءَ دوران ٻيٽ ۽ ڀرپاسي جي آفريڪي علائقن جو سفر ڪيو. برٽن کي اولهه آفريڪا جي ٻولين، مقامي حڪمرانن، واپار، مذهبي روايتن ۽ سماجي تنظيم ۾ دلچسپي هئي. === داهومي جو سفر === فرنانڊو پو ۾ مقرريءَ دوران برٽن [[داهومي سلطنت]] جو دورو ڪيو. داهومي موجوده [[بينن]] جي علائقي ۾ قائم هڪ تاريخي آفريڪي رياست هئي. برٽن داهومي جي حڪمران، درٻاري روايتن، فوجي تنظيم ۽ سماجي حالتن بابت لکيو.<ref name="BurtonDahome1864">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=A Mission to Gelele, King of Dahome |volume=1–2 |publisher=Tinsley Brothers |location=London |year=1864 |language=en }}</ref> هن داهومي جي فوج، عورت سپاهين ۽ مذهبي رسمن بابت پڻ احوال ڏنو. داهومي بابت سندس بيان تاريخي لحاظ کان اهم آهن، پر انهن ۾ نوآبادياتي دور جي يورپي تعبيرن ۽ قدرائتن فيصلن جا اثر موجود آهن. === داهومي جي بادشاهه گليلي ڏانهن مشن === 1864ع ۾ برٽن ''A Mission to Gelele, King of Dahome'' (داهومي جي بادشاهه گليلي ڏانهن هڪ مشن) شايع ڪيو. هي ڪتاب ٻن جلدن ۾ ڇپيو ۽ ان ۾ داهومي جي سياسي، فوجي، سماجي ۽ مذهبي زندگيءَ بابت تفصيل شامل آهن.<ref name="BurtonDahome1864"/> برٽن جي آفريڪا بابت تصنيفن ۾ هي ڪتاب خاص اهميت رکي ٿو. === اولهه آفريڪا جا ٻيا سفر === فرنانڊو پو ۾ رهائش دوران برٽن [[گبون]] ۽ اولهه آفريڪا جي ٻين علائقن بابت پڻ معلومات گڏ ڪئي. هن سامونڊي ڪنارن، واپاري رستن، مقامي آبادي ۽ علائقي جي جاگرافيءَ بابت لکيو. 1863ع ۾ سندس ڪتاب ''Wanderings in West Africa'' (اولهه آفريڪا ۾ رولاڪيون) شايع ٿيو.<ref name="BurtonWanderings1863">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Wanderings in West Africa: From Liverpool to Fernando Po |volume=1–2 |publisher=Tinsley Brothers |location=London |year=1863 |language=en }}</ref> == برازيل ۾ قونصل (1865ع–1868ع) == [[فائل:Porto de Santos marc-ferrez2 vista.jpg|thumb|260px|برازيل جي سامونڊي شهر [[سانتوس، برازيل|سانتوس]] جي بندرگاهه جو تاريخي منظر. رچرڊ فرانسس برٽن 1865ع کان 1868ع تائين هتي برطانوي قونصل طور مقرر رهيو.]] 1865ع ۾ برٽن کي [[برازيل]] جي بندرگاهه واري شهر [[سانتوس، برازيل|سانتوس]] ۾ برطانوي قونصل مقرر ڪيو ويو. برازيل ۾ رهائش دوران هن ملڪ جي جاگرافي، معاشي سرگرمين، غلاميءَ جي تاريخ، مقامي سماج ۽ اندروني علائقن بابت معلومات گڏ ڪئي.<ref name="BurtonBrazil1869">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Explorations of the Highlands of the Brazil |volume=1–2 |publisher=Tinsley Brothers |location=London |year=1869 |language=en }}</ref> === برازيل جي اندرين علائقن جا سفر === برٽن سانتوس کان ٻاهر برازيل جي مختلف علائقن جو سفر ڪيو. L هن [[ميناس جيرائس]] ۽ ٻين علائقن جي جاگرافي، معدنيات، زراعت، واپار ۽ آبادڪاريءَ بابت لکيو. برازيل جي اندرين علائقن ۾ سندس سفرن دوران درياهه، جبل، رستا ۽ مقامي آبادي سندس مشاهدي جا اهم موضوع هئا. === برازيل جي سماجي ۽ معاشي زندگي === برٽن برازيل جي غلاميءَ تي ٻڌل معاشي نظام، زرعي پيداوار، کاڻين ۽ واپاري سرگرمين بابت تبصرا ڪيا. برازيل ۾ غلاميءَ جو خاتمو 1888ع ۾ ٿيو؛ تنهنڪري برٽن جي 1860ع واري ڏهاڪي جي سفرن دوران اها سماجي ۽ معاشي حقيقت موجود هئي. برٽن جي لکڻين کي ان وقت جي برازيل جي سماجي ۽ معاشي تاريخ بابت هڪ يورپي مسافر جي مشاهدي طور پڙهڻ گهرجي. === برازيل جي بلند علائقن جي ڳولا === 1869ع ۾ برٽن ''Explorations of the Highlands of the Brazil'' (برازيل جي بلند علائقن جي ڳولا) شايع ڪيو. هي ڪتاب ٻن جلدن ۾ ڇپيو ۽ برازيل جي جاگرافي، معاشي زندگي، سفرن ۽ مقامي حالتن بابت تفصيلي احوال تي ٻڌل آهي.<ref name="BurtonBrazil1869"/> == پيراگوئي جو سفر ۽ جنگ بابت تحقيق == برازيل ۾ رهائش دوران برٽن [[پيراگوئي]] ۽ ڏکڻ آمريڪا جي سياسي حالتن ۾ پڻ دلچسپي ورتي. ان وقت [[پيراگوئي جي جنگ]] (1864ع–1870ع) جاري هئي، جنهن ۾ پيراگوئيءَ جو مقابلو برازيل، ارجنٽينا ۽ يوراگوئي جي اتحاد سان هو. برٽن جنگ سان لاڳاپيل علائقن جو سفر ڪيو ۽ فوجي ۽ سياسي حالتن بابت معلومات گڏ ڪئي. === پيراگوئي جي جنگ جي ميدانن مان خط === 1870ع ۾ سندس ڪتاب ''Letters from the Battle-Fields of Paraguay'' (پيراگوئي جي جنگ جي ميدانن مان خط) شايع ٿيو.<ref name="BurtonParaguay1870">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Letters from the Battle-Fields of Paraguay |publisher=Tinsley Brothers |location=London |year=1870 |language=en }}</ref> ڪتاب ۾ جنگ جي حالتن، فوجي تنظيم، سياسي معاملن ۽ سفر جي مشاهدن بابت احوال موجود آهي. هي تصنيف ڏکڻ آمريڪا جي اڻويهين صديءَ واري فوجي تاريخ بابت برٽن جي اهم لکڻين مان هڪ آهي. == دمشق ۾ برطانوي قونصل (1869ع–1871ع) == [[فائل:Umayyad Mosque, Damascus.jpg|thumb|[[دمشق جي اموي مسجد]]، شام جي اهم تاريخي ۽ مذهبي عمارتن مان هڪ.]] 1869ع ۾ برٽن کي [[دمشق]] ۾ برطانوي قونصل مقرر ڪيو ويو. ان وقت دمشق [[عثماني سلطنت]] جي انتظام هيٺ هو ۽ شام جي سياسي، مذهبي، واپاري ۽ ثقافتي زندگيءَ جو اهم مرڪز هو. برٽن جي دمشق واري مقرري سندس سفارتي زندگيءَ جي سڀ کان وڌيڪ تڪراري مرحلن مان هڪ بڻجي وئي.<ref name="Lovell1998"/><ref name="Rice1990"/> === شام جو سياسي ۽ مذهبي ماحول === اڻويهين صديءَ جي پوئين اڌ ۾ شام ۾ مختلف مذهبي برادريون، واپاري گروهه ۽ مقامي سياسي قوتون موجود هيون. برٽن پنهنجي سفارتي ذميوارين دوران مقامي حڪمرانن، مذهبي اڳواڻن، واپارين ۽ مختلف برادرين سان رابطا رکيا. هن شام جي تاريخ، ٻولين، مذهبي روايتن ۽ سماجي زندگيءَ بابت پڻ معلومات گڏ ڪئي. === ازابيل برٽن جو ڪردار === دمشق ۾ ازابيل برٽن پڻ پنهنجي مڙس سان گڏ رهي. هن مقامي سماجي زندگيءَ ۾ حصو ورتو ۽ مختلف ماڻهن سان ملاقاتون ڪيون. ازابيل پنهنجي لکڻين ۾ شام، فلسطين ۽ ڀرپاسي جي علائقن بابت سفرن ۽ مشاهدن جو احوال ڏنو.<ref name="IsabelInnerLife1893"/> === سفارتي تڪرار === برٽن جي دمشق واري مقرري دوران مقامي سياسي ۽ مذهبي معاملن بابت سندس روين ۽ فيصلن سبب اختلاف پيدا ٿيا. انهن اختلافن ۾ عثماني اختيارين، مقامي برادرين ۽ برطانوي سفارتي انتظام سان لاڳاپيل مسئلا شامل هئا. برٽن جي ڪجهه قدمن ۽ بيانن بابت شڪايتون ٿيون، جنهن کان پوءِ 1871ع ۾ کيس دمشق جي عهدي تان هٽايو ويو.<ref name="Lovell1998"/><ref name="Kennedy2005"/> سندس برطرفيءَ جي سببن بابت سوانح نگارن ۾ مختلف تشريحون ملن ٿيون. انهن کي ڪنهن هڪ مذهبي يا نسلي برادريءَ جي سازش طور بيان ڪرڻ تاريخي لحاظ کان غيرمحتاط ٿيندو. === شام بابت تصنيفون === برٽن ۽ ازابيل جي شام واري دور سان ڪيترائي سفرناما ۽ تحقيقي ڪتاب لاڳاپيل آهن. 1872ع ۾ ''Unexplored Syria'' (اڻڳوليل شام) نالي ڪتاب شايع ٿيو، جنهن ۾ برٽن ۽ چارلس فريڊرڪ ٽائر ويڪ ڊريڪ جي تحقيق شامل هئي.<ref name="BurtonSyria1872">{{cite book |last1=Burton |first1=Richard F. |last2=Drake |first2=Charles F. Tyrwhitt |title=Unexplored Syria |volume=1–2 |publisher=Tinsley Brothers |location=London |year=1872 |language=en }}</ref> ڪتاب ۾ شام ۽ فلسطين جي جاگرافي، آثار قديمه، مقامي روايتن ۽ سفرن بابت معلومات موجود آهي. == ٽريسٽي ۾ آخري سفارتي مقرري (1872ع–1890ع) == [[فائل:Panorama di Trieste - 1869.jpg|thumb|260px|[[ٽريسٽي]] شهر جو 1869ع وارو تاريخي منظر. رچرڊ فرانسس برٽن 1872ع کان 1890ع تائين هتي برطانوي قونصل طور مقرر رهيو ۽ پنهنجي زندگيءَ جا آخري سال گذاريائين.]] 1872ع ۾ برٽن کي [[ٽريسٽي]] ۾ برطانوي قونصل مقرر ڪيو ويو. ان وقت ٽريسٽي [[آسٽريا-هنگري]] جي سلطنت جو هڪ اهم بندرگاهه هو. موجوده دور ۾ هي شهر [[اٽلي]] جو حصو آهي. برٽن پنهنجي زندگيءَ جا آخري ارڙهن سال هن شهر ۾ گذاريا ۽ وفات تائين برطانوي قونصل جي عهدي تي رهيو.<ref name="Wright1906"/> === ٽريسٽي ۾ ادبي ۽ علمي سرگرميون === ٽريسٽي ۾ برٽن کي نسبتاً مستحڪم رهائش ۽ مطالعي جو ماحول مليو. هن پنهنجي اڳوڻن سفرن بابت مواد ترتيب ڏنو، ٻولين جو مطالعو جاري رکيو ۽ مختلف ادبي ۽ تاريخي تصنيفن تي ڪم ڪيو. هن دور ۾ سندس ڌيان خاص طور مشرقي ادب، ترجمن، تاريخي ڪتابن ۽ ثقافتي تحقيق ڏانهن وڌيو.<ref name="Kennedy2005"/> === عربي، فارسي ۽ هندستاني ادب جو مطالعو === برٽن کي عربي، فارسي، هندستاني ۽ ٻين ٻولين جي ادب سان ڊگهي عرصي کان دلچسپي هئي. ٽريسٽي ۾ هن انهن ادبي روايتن بابت پنهنجي مطالعي کي جاري رکيو ۽ ڪيترن اهم ڪتابن جا انگريزي ترجما يا ترتيب ڏنل نسخا شايع ڪيا. انهن ۾ ''The Kama Sutra of Vatsyayana''، ''The Book of the Thousand Nights and a Night'' ۽ ٻين تصنيفن جا نالا شامل آهن. انهن ترجمن جي تياريءَ ۾ ٻين عالمن، مترجمن ۽ ساٿين جي ڪردار کي پڻ تسليم ڪرڻ ضروري آهي؛ سڀني ڪتابن کي برٽن جا اڪيلا ۽ سڌا اصل ٻولين مان ڪيل ترجما سمجهڻ درست نه آهي.<ref name="Kennedy2005"/> === برطانوي اعزاز === 1886ع ۾ برٽن کي برطانوي سلطنت طرفان [[آرڊر آف سينٽ مائيڪل ۽ سينٽ جارج]] جو نائيٽ ڪمانڊر (''Knight Commander of the Order of St Michael and St George''، مختصر ''KCMG'') مقرر ڪيو ويو.<ref name="LondonGazette1886"/> ان اعزاز کان پوءِ کيس '''سر رچرڊ فرانسس برٽن''' چيو وڃڻ لڳو. === آخري سال === ٽريسٽي ۾ برٽن جي صحت عمر وڌڻ سان متاثر ٿيڻ لڳي، پر هن ادبي ۽ علمي سرگرميون جاري رکيون. سندس گهرواري ازابيل سندس ڪم، خط و ڪتابت ۽ ذاتي معاملن ۾ ساٿ ڏيندي رهي. برٽن 20 آڪٽوبر 1890ع تي ٽريسٽي ۾ وفات ڪئي.<ref name="Lovell1998"/> == سفارتي دور ۾ اهم تصنيفون == برٽن جي سفارتي ملازمت دوران مختلف ملڪن بابت ڪيترائي ڪتاب شايع ٿيا. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border:1px solid #91abc4;" ! style="background:#194d72;color:white;" | سال ! style="background:#194d72;color:white;" | اصل عنوان ! style="background:#194d72;color:white;" | سنڌي ترجمو ! style="background:#194d72;color:white;" | موضوع |- | style="background:#eaf3fb;" | 1861ع | ''The City of the Saints, and Across the Rocky Mountains to California'' | '''بزرگن جو شهر ۽ راڪي جبلن کان ڪيليفورنيا تائين''' | آمريڪا، مورمن برادري ۽ اولهه وارن علائقن جو سفر |- | style="background:#edf6eb;" | 1863ع | ''Wanderings in West Africa'' | '''اولهه آفريڪا ۾ رولاڪيون''' | اولهه آفريڪا، فرنانڊو پو ۽ سامونڊي علائقا |- | style="background:#fff2e4;" | 1864ع | ''A Mission to Gelele, King of Dahome'' | '''داهومي جي بادشاهه گليلي ڏانهن هڪ مشن''' | داهومي جي سياسي، سماجي ۽ فوجي زندگي |- | style="background:#f3eafa;" | 1869ع | ''Explorations of the Highlands of the Brazil'' | '''برازيل جي بلند علائقن جي ڳولا''' | برازيل جي جاگرافي، معيشت ۽ سماج |- | style="background:#eaf3fb;" | 1870ع | ''Letters from the Battle-Fields of Paraguay'' | '''پيراگوئي جي جنگ جي ميدانن مان خط''' | پيراگوئي جي جنگ ۽ ڏکڻ آمريڪا |- | style="background:#edf6eb;" | 1872ع | ''Unexplored Syria'' | '''اڻڳوليل شام''' | شام، فلسطين، جاگرافي ۽ آثار قديمه |- | style="background:#fff2e4;" | 1877ع | ''Sind Revisited'' | '''سنڌ جو ٻيهر سفر''' | سنڌ، ريلوي، فوج ۽ سماجي تبديليون |} == برٽن جي سفارتي ۽ علمي زندگيءَ جو جائزو == رچرڊ فرانسس برٽن جي سفارتي زندگيءَ ۾ سفر، تحقيق ۽ سرڪاري ذميواريون هڪٻئي سان ڳنڍيل رهيون. فرنانڊو پو ۾ هن اولهه آفريڪا بابت لکيو؛ برازيل ۾ ڏکڻ آمريڪا جي جاگرافي ۽ سماج جو مطالعو ڪيو؛ دمشق ۾ شام ۽ فلسطين جي تاريخي ۽ مذهبي ماحول بابت معلومات گڏ ڪئي؛ ۽ ٽريسٽي ۾ پنهنجي ادبي ۽ ترجمي واري ڪم کي وڌيڪ وقت ڏنو. سندس سفارتي خدمتون هميشه تڪرارن کان پاڪ نه رهيون. خاص طور دمشق واري مقرريءَ دوران سندس رويي ۽ فيصلن بابت اختلاف پيدا ٿيا. برٽن جي تصنيفن جي تاريخي اهميت سندس سفرن جي وسعت، ٻولين سان دلچسپي ۽ مختلف سماجن بابت محفوظ ڪيل معلومات ۾ آهي. ساڳئي وقت سندس لکڻين ۾ برطانوي سامراجي مفادن، ذاتي تعبيرن ۽ اڻويهين صديءَ جي يورپي سماجي سوچ جا اثر پڻ موجود آهن.<ref name="Ghose2006"/><ref name="Kennedy2005"/> انهيءَ ڪري سندس سفارتي ۽ تحقيقي زندگيءَ جو مطالعو ٻنهي پهلوئن، يعني علمي خدمتن ۽ تاريخي حدن، کي نظر ۾ رکي ڪرڻ گهرجي. == ادبي تصنيفون ۽ ترجما == رچرڊ فرانسس برٽن پنهنجي سفرنامن، جاگرافيائي تحقيق ۽ سفارتي خدمتن سان گڏ هڪ گهڻ رخي ليکڪ ۽ مترجم پڻ هو. سندس علمي دلچسپين ۾ [[عربي ادب]]، [[فارسي ادب]]، [[سنسڪرت ادب]]، [[پرتگالي ادب]]، مذهبي روايتون، لوڪ ڪهاڻيون، شاعري، انساني سماج ۽ تاريخي هٿيار شامل هئا.<ref name="Kennedy2005"/><ref name="Rice1990"/> برٽن جي نالي سان پنجاهه کان وڌيڪ ڪتاب ۽ ٻيون تصنيفون منسوب ڪيون وڃن ٿيون، جيتوڻيڪ صحيح تعداد جو دارومدار انهيءَ ڳالهه تي آهي ته مختلف جلدن، ٻيهر ڇپيل نسخن، ترجمن ۽ گڏيل تصنيفن کي ڪيئن ڳڻيو وڃي.<ref name="BurtonBibliography"/> سندس ادبي زندگيءَ جي اهم خصوصيت اها هئي ته هن مختلف ٻولين جي ادب کي انگريزي پڙهندڙن تائين پهچائڻ جي ڪوشش ڪئي. البت سندس ڪيترن ترجمن ۾ ٻين عالمن ۽ ساٿين جي مدد شامل هئي، ۽ ڪجهه ڪتاب اصل ٻوليءَ مان سڌي ترجمي بدران اڳوڻن ترجمن ۽ نسخن تي ٻڌل هئا. === ترجمي جو انداز === برٽن جا ترجما اڪثر روايتي وڪٽورين انگريزيءَ کان مختلف انداز ۾ لکيل آهن. هن پراڻن لفظن، غيرمعمولي اصطلاحن، عربي ۽ فارسي لفظن جي نقل، تفصيلي حاشين ۽ ثقافتي تشريحن کي وڏي اهميت ڏني. هن جو مقصد صرف ڪهاڻين يا شعرن جو مطلب منتقل ڪرڻ نه هو، پر انهن سان لاڳاپيل سماجي، مذهبي، لساني ۽ تاريخي پسمنظر پڻ پيش ڪرڻ هو.<ref name="Kennedy2005"/> تنهن هوندي به سندس ترجمن ۾ ڪڏهن ڪڏهن اهڙا اضافا، تشريحون ۽ ذاتي تبصرا ملن ٿا، جيڪي اصل متن جو سڌو حصو نه آهن. انهيءَ ڪري برٽن جي ترجمن کي ادبي ۽ تاريخي اهميت حاصل هجڻ باوجود جديد تنقيدي ترجمن سان ڀيٽي پڙهڻ گهرجي. == وڪرم ۽ ويمپائر (1870ع) == 1870ع ۾ برٽن ''Vikram and the Vampire; or, Tales of Hindu Devilry'' نالي ڪتاب شايع ڪيو. ڪتاب جو سنڌي عنوان '''وڪرم ۽ ويمپائر، يا هندو ڏندڪٿائن جون ڪهاڻيون''' ڪري سگهجي ٿو.<ref name="BurtonVikram1870">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Vikram and the Vampire; or, Tales of Hindu Devilry |publisher=Longmans, Green, and Co. |location=London |year=1870 |language=en }}</ref> هي ڪتاب هندستان جي مشهور [[ويتال پنچويشتي]] يا ''بيتـال پچيسي'' جي قصن سان لاڳاپيل آهي. انهن ڪهاڻين ۾ راجا وڪرمادتيه ۽ هڪ وِيتال يا مافوق الفطرت هستيءَ جي وچ ۾ سوالن ۽ جوابن جو سلسلو بيان ٿئي ٿو. === ڪهاڻين جو پسمنظر === هندستاني روايت ۾ راجا وڪرمادتيه کي دانائي، بهادري ۽ انصاف سان لاڳاپيل هڪ مثالي حڪمران طور پيش ڪيو ويندو آهي. ويتال جي ڪهاڻين ۾ اخلاقي سوال، ذهانت جا امتحان، انصاف، انساني رويي ۽ فيصلي ڪرڻ بابت مسئلا شامل آهن. برٽن انهن قصن کي انگريزي پڙهندڙن لاءِ پنهنجي مخصوص ادبي انداز ۾ پيش ڪيو. === ترجمي جي نوعيت === ''Vikram and the Vampire'' کي سنسڪرت جي ڪنهن هڪ قديم متن جو مڪمل لفظي ترجمو سمجهڻ درست نه آهي. برٽن اڳوڻين هندستاني روايتن ۽ دستياب متنن کي بنياد بڻائي ڪهاڻين کي ترتيب ڏنو ۽ انهن ۾ پنهنجو ادبي انداز شامل ڪيو.<ref name="Kennedy2005"/> ڪتاب هندستاني قصه گوئيءَ جي يورپي ادبي قبوليت جي تاريخ ۾ اهم جاءِ رکي ٿو. == ڪاسيده (1880ع) == [[فائل:Richard Francis Burton.jpg|thumb|upright|برٽن پنهنجي شاعراڻي تصنيف ''The Kasidah'' کي حاجي عبدو اليزدي جي نالي سان پيش ڪيو.]] 1880ع ۾ برٽن ''The Kasidah of Haji Abdu El-Yezdi'' شايع ڪيو. ان جو سنڌي عنوان '''حاجي عبدو اليزدي جو قصيدو''' آهي.<ref name="BurtonKasidah1880">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=The Kasidah of Haji Abdu El-Yezdi |publisher=Bernard Quaritch |location=London |year=1880 |language=en }}</ref> هي ڪتاب هڪ فلسفياڻي نظم آهي، جنهن ۾ انساني زندگي، موت، تقدير، اخلاق، مذهب ۽ علم بابت خيالن جو اظهار ڪيو ويو آهي. === حاجي عبدو اليزدي جي ادبي شخصيت === برٽن نظم کي حاجي عبدو اليزدي نالي هڪ فرضي شاعر جي تصنيف طور پيش ڪيو ۽ پاڻ کي ان جو مترجم ڄاڻايو. حقيقت ۾ هي نظم برٽن جي پنهنجي ادبي تخليق سمجهيو وڃي ٿو. حاجي عبدو اليزدي ان نظم لاءِ اختيار ڪيل ادبي شخصيت هئي.<ref name="Rice1990"/> انهيءَ ڪري ''The Kasidah'' کي ڪنهن تاريخي فارسي شاعر جو مستند ترجمو قرار ڏيڻ درست نه آهي. === فلسفياڻو موضوع === نظم ۾ مختلف مذهبي ۽ فلسفياڻن خيالن جي ڀيٽ ڪئي وئي آهي. برٽن زندگيءَ جي غيريقيني، انساني عقل جي حدن، اخلاقي ذميوارين ۽ موت بابت سوال اٿاريا. ''The Kasidah'' سندس سفرنامن کان مختلف ادبي حيثيت رکي ٿو، ڇاڪاڻ ته اهو بنيادي طور هڪ تخليقي فلسفياڻو نظم آهي. == پورچوگالي شاعر ڪاموئش جا ترجما == برٽن کي پورچوگالي ادب، خاص طور شاعر [[لوئس دي ڪاموئش]] (''Luís de Camões'') سان گهري دلچسپي هئي. هن ڪاموئش جي مشهور رزميه نظم ''Os Lusíadas'' جو انگريزي ترجمو تيار ڪيو. === لوزيئڊس (1880ع) === 1880ع ۾ برٽن جو ترجمو ''The Lusiads'' شايع ٿيو.<ref name="BurtonLusiads1880">{{cite book |last=Camões |first=Luís de |translator-last=Burton |translator-first=Richard F. |title=The Lusiads |publisher=Bernard Quaritch |location=London |year=1880 |language=en }}</ref> ڪتاب جو سنڌي عنوان '''لوزيئڊس''' يا '''پورچوگالين جو رزميه نظم''' ڪري سگهجي ٿو. اصل پورچوگالي نظم 1572ع ۾ شايع ٿيو هو ۽ ان ۾ پورچوگالي سامونڊي سفرن، خاص طور [[واسڪو ڊي گاما]] جي هندستان ڏانهن سفر، کي رزميه انداز ۾ پيش ڪيو ويو آهي. برٽن پنهنجي ترجمي ۾ اصل نظم جي ادبي صورت، تاريخي اشارن ۽ پرتگالي قومي روايتن کي انگريزيءَ ۾ منتقل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. === ڪاموئش جي زندگي ۽ ادبي تحقيق === برٽن ڪاموئش جي زندگي، ادبي پسمنظر ۽ سندس تصنيفن بابت پڻ لکيو. هن پرتگالي شاعر جي زندگيءَ کي يورپي سامونڊي توسيع ۽ هندستان سان پورچوگالي لاڳاپن جي تاريخي پسمنظر ۾ سمجهڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="Kennedy2005"/> ڪاموئش بابت سندس ڪم برٽن جي ادبي دلچسپين جي وسعت کي ظاهر ڪري ٿو. == ڪاما شاسترا سوسائٽي == 1880ع واري ڏهاڪي ۾ برٽن ۽ سندس ساٿي [[فورسٽر فٽزجيرالڊ آربٿناٽ]] (''Forster Fitzgerald Arbuthnot'') هندستاني ۽ مشرقي جنسيات سان لاڳاپيل قديم ادبي متنن جي اشاعت لاءِ هڪ نجي اشاعتي انتظام قائم ڪيو، جيڪو '''ڪاما شاسترا سوسائٽي''' (''Kama Shastra Society'') جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref name="Kennedy2005"/><ref name="Lovell1998"/> ان جو مقصد اهڙا متن محدود خانگي اشاعت ذريعي انگريزي پڙهندڙن تائين پهچائڻ هو، جن جي عام اشاعت وڪٽورين برطانيا ۾ فحاشيءَ بابت قانونن ۽ سماجي پابندين سبب ڏکي ٿي سگهي ٿي. === قانوني ۽ سماجي پسمنظر === 1857ع ۾ برطانيا ۾ ''Obscene Publications Act'' لاڳو ٿيو، جنهن تحت ڪجهه قسم جي اشاعتي مواد تي قانوني ڪارروائي ٿي سگهي ٿي. وڪٽورين دور ۾ جنسيات بابت ادبي ۽ علمي متنن جي اشاعت حساس مسئلو هو. برٽن ۽ آربٿناٽ ڪجهه ڪتابن کي محدود نجي ڇپائيءَ ۽ مخصوص رڪنن تائين ورهائڻ جو طريقو اختيار ڪيو.<ref name="Kennedy2005"/> اهڙي اشاعتي صورت انهن ڪتابن کي قانوني جاچ کان مڪمل ڇوٽ نه ڏيندي هئي، پر عام تجارتي اشاعت کان مختلف انتظام فراهم ڪندي هئي. === آربٿناٽ جو ڪردار === فورسٽر فٽزجيرالڊ آربٿناٽ هندستاني ٻولين ۽ ادب ۾ دلچسپي رکندڙ برطانوي محقق هو. هن برٽن سان گڏ هندستاني جنسيات بابت متنن جي اشاعت ۽ ترجمي ۾ ڪم ڪيو. ڪاما شاسترا سوسائٽيءَ جي ڪتابن کي صرف برٽن جي ذاتي علمي محنت جو نتيجو سمجهڻ درست نه آهي؛ انهن جي تياريءَ ۾ آربٿناٽ ۽ ٻين هندستاني عالمن جو پڻ ڪردار هو.<ref name="Kennedy2005"/> == ڪام سوترا جو انگريزي ترجمو (1883ع) == [[فائل:Kama Sutra title page 1883.jpg|thumb|''The Kama Sutra of Vatsyayana'' جي 1883ع واري انگريزي اشاعت جو عنواني صفحو.]] 1883ع ۾ ''The Kama Sutra of Vatsyayana'' نالي انگريزي ڪتاب شايع ٿيو. هي ڪتاب قديم هندستاني مصنف [[واتسياين]] سان منسوب [[ڪام سوترا]] جي انگريزي ترجمي جي صورت ۾ پيش ڪيو ويو.<ref name="KamaSutra1883">{{cite book |author=Vatsyayana |title=The Kama Sutra of Vatsyayana |publisher=Kama Shastra Society |location=London and Benares |year=1883 |language=en }}</ref> === اصل ڪتاب جو موضوع === ''ڪام سوترا'' قديم هندستاني ادب جو هڪ مشهور متن آهي، جنهن ۾ محبت، ازدواجي لاڳاپن، انساني خواهشن، سماجي زندگيءَ ۽ جنسي روين بابت بحث موجود آهي. اصل ڪتاب کي صرف جنسي عملن جي هدايتن جو مجموعو سمجهڻ نامڪمل آهي، ڇاڪاڻ ته ان ۾ ان دور جي سماجي ۽ ثقافتي زندگيءَ بابت پڻ مواد شامل آهي. === ترجمي ۾ برٽن جو اصل ڪردار === 1883ع واري انگريزي اشاعت کي عام طور برٽن جي نالي سان مشهور ڪيو ويندو آهي، پر جديد تحقيق موجب برٽن ان جو اڪيلو يا سڌو سنسڪرت مان ترجمو ڪندڙ نه هو. ترجمي جي تياريءَ ۾ هندستاني عالمن ۽ مترجمن، خاص طور [[ڀڳوان لال اندراجي]]، شيوارام پرشورام ڀيڙي ۽ ٻين ساٿين جو ڪردار هو. آربٿناٽ پڻ منصوبي سان لاڳاپيل هو، جڏهن ته برٽن متن جي تدوين، اشاعت ۽ انگريزي پڙهندڙن لاءِ پيشڪش ۾ حصو ورتو.<ref name="DonigerKakar2002">{{cite book |author1=Vatsyayana |translator-last1=Doniger |translator-first1=Wendy |translator-last2=Kakar |translator-first2=Sudhir |title=Kamasutra |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |year=2002 |language=en |isbn=978-0-19-283982-4 }}</ref> انهيءَ ڪري انسائيڪلوپيڊيا ۾ هن ڪتاب کي «برٽن سان لاڳاپيل انگريزي ترجمو» چوڻ وڌيڪ درست آهي. === اشاعت جي اهميت === 1883ع واري اشاعت انگريزي پڙهندڙن ۾ ڪام سوترا جي شهرت وڌائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. تنهن هوندي به ترجمي جي زبان، تشريح ۽ اصل سنسڪرت متن سان مطابقت بابت جديد محققن مختلف سوال اٿاريا آهن. اصل متن جي جديد مطالعي لاءِ سنسڪرت مان تيار ڪيل جديد علمي ترجما پڻ استعمال ڪيا وڃن ٿا. == الف ليليٰ جا ترجما (1885ع–1888ع) == [[فائل:Arabian Nights Entertainments illustration.jpg|thumb|''الف ليليٰ'' جي ڪهاڻين سان لاڳاپيل هڪ تاريخي تصوير.]] برٽن جي مشهور ادبي ڪمن مان هڪ عربي قصن جي مجموعي [[الف ليليٰ]] جو انگريزي ترجمو آهي. هن اهو ترجمو ''The Book of the Thousand Nights and a Night'' جي عنوان سان شايع ڪيو.<ref name="BurtonNights1885">{{cite book |translator-last=Burton |translator-first=Richard F. |title=The Book of the Thousand Nights and a Night |volume=1–10 |publisher=Kama Shastra Society |year=1885 |language=en }}</ref> === ڏهن جلدن واري اشاعت === 1885ع ۾ برٽن جو ''الف ليليٰ'' وارو بنيادي ترجمو ڏهن جلدن ۾ شايع ٿيو. ان کان پوءِ 1886ع کان 1888ع تائين ڇهن اضافي جلدن ۾ وڌيڪ قصا ۽ مواد شايع ڪيو ويو.<ref name="BurtonSupplementalNights">{{cite book |translator-last=Burton |translator-first=Richard F. |title=Supplemental Nights to the Book of the Thousand Nights and a Night |volume=1–6 |year=1886–1888 |language=en }}</ref> انهيءَ ريت برٽن جي هن اشاعتي منصوبي جا مجموعي طور سورهن جلد ٿيا. === عربي قصن جي ادبي روايت === ''الف ليليٰ'' عربي، فارسي، هندستاني ۽ ٻين علائقائي قصه گوئيءَ جي روايتن سان لاڳاپيل ڪهاڻين جو مجموعو آهي. ان ۾ [[شهريار]]، [[شهرزاد]] ۽ ٻين ڪردارن ذريعي محبت، سياست، اخلاق، حڪمت، سفر، جادو ۽ انساني زندگيءَ بابت قصا بيان ٿين ٿا. ڪهاڻين جا مختلف عربي نسخا ۽ تاريخي روايتون موجود آهن؛ تنهنڪري ''الف ليليٰ'' کي ڪنهن هڪ دور يا هڪ مصنف جي مڪمل تصنيف قرار ڏيڻ درست نه آهي. === برٽن جو ترجمي وارو انداز === برٽن پنهنجي ترجمي ۾ قديم ۽ غيرمعمولي انگريزي لفظن، عربي اصطلاحن ۽ تفصيلي حاشين کي استعمال ڪيو. هن ڪجهه اهڙن حصن کي پڻ برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي، جيڪي ٻين وڪٽورين انگريزي ترجمن ۾ نرم يا حذف ڪيا ويندا هئا.<ref name="Kennedy2005"/> انهيءَ ڪري سندس ترجمو ادبي شهرت سان گڏ تڪرار جو موضوع پڻ بڻيو. === ايڊورڊ وليم لين ۽ جان پين سان ڀيٽ === برٽن کان اڳ [[ايڊورڊ وليم لين]] ''الف ليليٰ'' جو انگريزي ترجمو تيار ڪيو هو. برٽن جي دور ۾ [[جان پين]] پڻ هن مجموعي جو انگريزي ترجمو شايع ڪيو. برٽن جي ترجمي ۽ جان پين جي ڪم جي وچ ۾ متن جي چونڊ، زبان ۽ اڳوڻن ترجمن مان فائدي وٺڻ بابت علمي بحث موجود آهي.<ref name="Kennedy2005"/> برٽن جي ترجمي کي ٻين سڀني نسخن کان وڌيڪ صحيح قرار ڏيڻ مناسب نه آهي، ڇاڪاڻ ته مختلف ترجمن جا متن، مقصد ۽ ادبي طريقا هڪجهڙا نه آهن. === حاشيا ۽ ثقافتي تبصرا === برٽن جي ''الف ليليٰ'' واري ترجمي ۾ ڊگها حاشيا ۽ تشريحي نوٽس شامل آهن. انهن ۾ تاريخ، جاگرافي، مذهبي روايتن، جنسيات، ٻولين ۽ سماجي رسمن بابت سندس رايا ملن ٿا. اهي حاشيا برٽن جي مطالعي ۽ سوچ بابت اهم مواد فراهم ڪن ٿا، پر انهن ۾ ڪجهه اهڙا نظريا پڻ موجود آهن، جيڪي جديد علمي معيارن موجب غيرثابت ٿيل يا تعصب تي ٻڌل سمجهيا وڃن ٿا. == سوٽاڊڪ زون جو نظريو == برٽن ''الف ليليٰ'' جي ترجمي سان لاڳاپيل هڪ مضمون ۾ ''Sotadic Zone'' يا '''سوٽاڊڪ خطي''' جو نظريو پيش ڪيو. هن نظريي موجب دنيا جي ڪجهه جاگرافيائي علائقن ۾ هم جنس جنسي روين جي موجودگيءَ کي آبهوا ۽ جاگرافيءَ سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي وئي.<ref name="BurtonNights1885"/> === نظريي جو تاريخي پسمنظر === برٽن جو هي نظريو اڻويهين صديءَ جي يورپي جنسيات ۽ انسانيات جي ابتدائي بحثن سان لاڳاپيل هو. هن مختلف ملڪن بابت پنهنجي سفرن ۽ پڙهيل مواد مان عام نتيجا اخذ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. بهرحال، جديد انسانيات، نفسيات ۽ جنسيات جي تحقيق ۾ هن جاگرافيائي نظريي کي سائنسي طور ثابت ٿيل وضاحت تسليم نٿو ڪيو وڃي. === جديد علمي جائزو === برٽن جي سوٽاڊڪ خطي واري تصور کي سندس دور جي سماجي ۽ علمي تاريخ جي حصي طور پڙهڻ گهرجي. ان کي انساني جنسي رجحانن جي جديد سائنسي وضاحت يا ڪنهن مخصوص قوم يا علائقي بابت ثابت ٿيل حقيقت طور پيش ڪرڻ درست نه آهي. == عطر وارو باغ (1886ع) == 1886ع ۾ برٽن ''The Perfumed Garden of the Cheikh Nefzaoui'' نالي ڪتاب جو انگريزي ترجمو شايع ڪيو. هن ڪتاب جو سنڌي عنوان '''شيخ نفزاويءَ جو عطر وارو باغ''' ڪري سگهجي ٿو.<ref name="BurtonPerfumedGarden1886">{{cite book |author=Nefzaoui |translator-last=Burton |translator-first=Richard F. |title=The Perfumed Garden of the Cheikh Nefzaoui |year=1886 |language=en }}</ref> هي ڪتاب اتر آفريڪا جي عربي ادبي روايت سان لاڳاپيل آهي ۽ محبت، ازدواجي زندگي ۽ جنسيات بابت مواد تي مشتمل آهي. === اصل تصنيف === ''عطر وارو باغ'' عربي ادب جي هڪ تاريخي تصنيف آهي، جيڪا عام طور محمد بن محمد النفزاوي سان منسوب ڪئي وڃي ٿي. ڪتاب جي تصنيف ۽ نسخن جي تاريخ بابت مختلف علمي رايا موجود آهن. برٽن جو انگريزي نسخو عربي متن جي هڪ سڌي ۽ مڪمل جديد تنقيدي اشاعت نه هو؛ سندس ڪم ۾ اڳوڻن يورپي ترجمن ۽ دستياب متنن جو اثر موجود هو.<ref name="Kennedy2005"/> === وسيع نسخي تي ڪم === برٽن پنهنجي زندگيءَ جي آخري سالن ۾ هن ڪتاب جي هڪ وڌيڪ وسيع انگريزي نسخي تي ڪم ڪري رهيو هو. سوانحي احوالن موجب، هن نسخي ۾ اضافي مواد ۽ وڌيڪ تفصيلي تشريحون شامل ڪرڻ جو ارادو هو.<ref name="Lovell1998"/> برٽن جي وفات کان پوءِ سندس گهرواري ازابيل سندس ڪجهه غيرشايع ٿيل مسودا تباهه ڪيا. انهن ۾ ''عطر وارو باغ'' جي وسيع نسخي سان لاڳاپيل مواد پڻ شامل هجڻ جو ذڪر ملي ٿو. === مسودن جي تباهيءَ بابت اختلاف === ازابيل برٽن جي بيانن موجب، هن ڪجهه مسودا مذهبي ۽ اخلاقي سببن جي ڪري تباهه ڪيا. سوانح نگارن ۾ ان ڳالهه بابت اختلاف آهي ته ڪهڙا مسودا تباهه ٿيا، انهن جي اصل مواد جي نوعيت ڪهڙي هئي ۽ ان نقصان جو اندازو ڪيترو ٿي سگهي ٿو.<ref name="Lovell1998"/><ref name="Rice1990"/> انهيءَ ڪري ڪنهن غيرموجود مسودي جي مڪمل مواد بابت يقيني دعويٰ ڪرڻ مناسب نه آهي. == تلوار جو ڪتاب (1884ع) == 1884ع ۾ برٽن ''The Book of the Sword'' نالي ڪتاب شايع ڪيو. ان جو سنڌي عنوان '''تلوار جو ڪتاب''' آهي.<ref name="BurtonSword1884">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=The Book of the Sword |publisher=Chatto and Windus |location=London |year=1884 |language=en }}</ref> هي ڪتاب تلوار جي تاريخ، هٿيارن جي ارتقا، مختلف قومن جي جنگي روايتن ۽ ڌاتوءَ مان هٿيار ٺاهڻ جي تاريخ بابت آهي. === هٿيارن جي تاريخ === برٽن مختلف تهذيبن ۾ تلوارن جي استعمال، بناوت ۽ تاريخي اهميت بابت مواد گڏ ڪيو. هن تلوار کي صرف جنگي هٿيار نه، پر سماجي، ثقافتي ۽ تاريخي شئي طور پڻ ڏٺو. ڪتاب ۾ قديم هٿيارن، ڌاتوءَ جي ڪم ۽ مختلف علائقن جي جنگي روايتن بابت بحث موجود آهي. === اڻپورو منصوبو === برٽن جو ارادو تلوار ۽ هٿيارن جي تاريخ بابت وڌيڪ وسيع ڪم ڪرڻ جو هو. ''The Book of the Sword'' ان منصوبي جو پهريون جلد هو، پر رٿيل وڌيڪ جلد سندس زندگيءَ ۾ مڪمل نه ٿيا.<ref name="Wright1906"/> == برٽن جي ترجمن بابت علمي بحث == رچرڊ فرانسس برٽن جي ادبي ڪم کي اڻويهين صديءَ جي ترجمي ۽ مشرقيات جي تاريخ ۾ اهم جاءِ حاصل آهي. هن ڪيترن اهڙن متنن کي انگريزي پڙهندڙن تائين پهچايو، جيڪي ان وقت محدود حلقن ۾ مشهور هئا. تنهن هوندي به سندس ترجمن بابت ڪيترائي علمي سوال موجود آهن. === اصل ٻولين مان ترجمي جو سوال === برٽن ڪيترين ٻولين جي ڄاڻ رکندو هو، پر سندس نالي سان شايع ٿيل هر ڪتاب لازمي طور اصل ٻوليءَ مان سندس اڪيلي سر ڪيل ترجمو نه هو. ڪجهه تصنيفن ۾ هن اڳوڻن ترجمن، مقامي عالمن جي مدد، گڏيل مسودن يا ٻين موجود نسخن کي استعمال ڪيو. خاص طور ''ڪام سوترا'' جي 1883ع واري اشاعت ۾ هندستاني عالمن ۽ آربٿناٽ جي ڪردار کي نظرانداز ڪرڻ تاريخي طور غلط ٿيندو.<ref name="DonigerKakar2002"/> === ترجمي ۾ اضافا ۽ تبديليون === برٽن جي ترجمن ۾ حاشيا، تشريحون، ذاتي تبصرا ۽ غيرمعمولي انگريزي اصطلاح گهڻي تعداد ۾ موجود آهن. انهن مان ڪجهه سندس ڪتابن کي تاريخي ۽ ثقافتي معلومات سان مالا مال ڪن ٿا، جڏهن ته ٻيا اصل متن جي مفهوم ۽ ادبي انداز بابت اختلاف پيدا ڪن ٿا. انهيءَ ڪري جديد تحقيق ۾ سندس ترجمن کي اصل متنن ۽ ٻين ترجمن سان ڀيٽي پڙهيو وڃي ٿو. === مشرقيات ۽ نوآبادياتي پسمنظر === برٽن جي ادبي ۽ ثقافتي تحقيق برطانوي سامراجي دور ۾ ٿي. هن ڪيترن غيريورپي سماجن بابت معلومات گڏ ڪئي، پر سندس لکڻين ۾ ڪڏهن ڪڏهن يورپي برتريءَ جا مفروضا، نسلي درجابنديون ۽ ثقافتي عام نتيجا پڻ ملن ٿا.<ref name="Ghose2006"/><ref name="Kennedy2005"/> تنهنڪري سندس ڪم جي اهميت کي تسليم ڪرڻ سان گڏ ان جي تاريخي ۽ نظرياتي حدن جو تنقيدي جائزو وٺڻ پڻ ضروري آهي. == ادبي تصنيفن ۽ ترجمن جي تاريخوار فهرست == {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border:1px solid #9ab3c8;" ! style="background:#174a73;color:white;" | سال ! style="background:#174a73;color:white;" | اصل عنوان ! style="background:#174a73;color:white;" | سنڌي عنوان ! style="background:#174a73;color:white;" | نوعيت |- | style="background:#eaf3fb;" | 1870ع | ''Vikram and the Vampire'' | '''وڪرم ۽ ويمپائر''' | هندستاني لوڪ ڪهاڻين جي انگريزي ترتيب |- | style="background:#edf6eb;" | 1880ع | ''The Kasidah of Haji Abdu El-Yezdi'' | '''حاجي عبدو اليزدي جو قصيدو''' | برٽن جو فلسفياڻو نظم |- | style="background:#fff2e4;" | 1880ع | ''The Lusiads'' | '''لوزيئڊس''' | ڪاموئش جي پرتگالي رزميه نظم جو ترجمو |- | style="background:#f3eafa;" | 1883ع | ''The Kama Sutra of Vatsyayana'' | '''واتسياين جو ڪام سوترا''' | گڏيل علمي ڪم سان تيار ڪيل انگريزي ترجمو |- | style="background:#eaf3fb;" | 1884ع | ''The Book of the Sword'' | '''تلوار جو ڪتاب''' | هٿيارن جي تاريخ بابت تحقيق |- | style="background:#edf6eb;" | 1885ع | ''The Book of the Thousand Nights and a Night'' | '''الف ليليٰ''' | عربي قصن جو انگريزي ترجمو، ڏهه جلد |- | style="background:#fff2e4;" | 1886ع | ''The Perfumed Garden of the Cheikh Nefzaoui'' | '''شيخ نفزاويءَ جو عطر وارو باغ''' | عربي جنسياتي ادب سان لاڳاپيل ترجمو |- | style="background:#f3eafa;" | 1886ع–1888ع | ''Supplemental Nights to the Book of the Thousand Nights and a Night'' | '''الف ليليٰ جا اضافي قصا''' | ڇهه اضافي جلد |} == برٽن جي ادبي ورثي جي اهميت == رچرڊ فرانسس برٽن جو ادبي ورثو سفرنامن، تاريخي تحقيق، ترجمن، شاعريءَ ۽ ثقافتي مطالعي تي مشتمل آهي. هن عربي، فارسي، هندستاني ۽ ٻين ادبي روايتن کي انگريزي پڙهندڙن تائين پهچائڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو. سندس ڪتابن ۾ وڏي مقدار ۾ تاريخي، لساني ۽ سماجي معلومات محفوظ ٿيل آهي، جيڪا اڻويهين صديءَ جي علمي تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم آهي. ان سان گڏ سندس ڪم ۾ غيريورپي ثقافتن بابت ذاتي تشريحون، نوآبادياتي دور جا تعصب ۽ ڪجهه غيرثابت ٿيل نظريا پڻ موجود آهن. انهيءَ ڪري برٽن جي ادبي خدمتن جو جائزو سندس تصنيفن جي اهميت ۽ انهن جي علمي حدن، ٻنهي کي نظر ۾ رکي ڪرڻ گهرجي. == وفات ۽ آخري ڏينهن == [[فائل:Richard Francis Burton by Rischgitz, 1864.jpg|thumb|upright|سر رچرڊ فرانسس برٽن، جيڪو 20 آڪٽوبر 1890ع تي ٽريسٽي ۾ وفات ڪري ويو.]] سر رچرڊ فرانسس برٽن 20 آڪٽوبر 1890ع تي [[ٽريسٽي]] ۾ وفات ڪئي. ان وقت سندس عمر 69 سال هئي. سندس وفات جو عام طور بيان ڪيل سبب دل جو دورو هو. زندگيءَ جي آخري سالن ۾ هو مختلف بيمارين ۽ ڪمزور ٿيندڙ صحت سبب تڪليف ۾ رهيو، پر ادبي ۽ تحقيقي سرگرميون جاري رکيائين.<ref name="DNB"/><ref name="Lovell1998"/> برٽن جي آخري ڏينهن ۾ سندس گهرواري [[ازابيل برٽن]] سندس سنڀال ڪندي رهي. برٽن جي وفات وقت رومن ڪيٿولڪ پادريءَ جي موجودگي ۽ آخري مذهبي رسمن جي ادائيگيءَ بابت مختلف سوانحي بيان موجود آهن. ازابيل جي بيانن ۽ برٽن جي ٻين ساٿين جي راءِ ۾ اختلاف سبب اهو واقعو سندس مذهبي سڃاڻپ بابت بحث جو حصو بڻيو.<ref name="Rice1990"/> === آخري مذهبي رسمون === ازابيل برٽن رومن ڪيٿولڪ عقيدي جي پيروڪار هئي. برٽن جي وفات وقت هن پادريءَ کي گهرايو ته جيئن آخري مذهبي رسمون ادا ڪري سگهي. ڪجهه سوانحي احوالن موجب، برٽن جي وفات ۽ انهن رسمن جي ادائيگيءَ جي صحيح ترتيب بابت اختلاف آهي. تنهنڪري هن واقعي کي برٽن جي زندگيءَ ۾ رومن ڪيٿولڪ مذهب قبول ڪرڻ جو حتمي ثبوت قرار ڏيڻ مناسب نه آهي.<ref name="Lovell1998"/> برٽن جي مذهبي خيالن بابت سندس پنهنجين لکڻين ۽ ٻين همعصر بيانن ۾ پڻ مختلف اظهار ملن ٿا. == تدفين ۽ مقبرو == [[فائل:Richard Burton's tomb, Mortlake.jpg|thumb|برٽن جي مقبري جي تصوير؛ اصل فائيل نالو وڪيميڊيا ڪامنز تي جانچڻ گهرجي.]] برٽن جو لاش ٽريسٽي مان انگلينڊ آندو ويو. کيس 15 جون 1891ع تي ڏکڻ اولهه [[لنڊن]] جي [[مورٽليڪ]] واري علائقي ۾ سينٽ ميري مئگڊلين رومن ڪيٿولڪ چرچ جي قبرستان ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="DNB"/> سندس مقبرو هڪ عرب بدوي خيمي جي شڪل ۾ تعمير ڪيو ويو. مقبري جي ڊزائن ۽ تعمير ۾ ازابيل برٽن جو اهم ڪردار هو.<ref name="BurtonTomb">{{cite web |title=The Burton Tomb |url=https://burtoniana.org/tomb/ |website=Burtoniana |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> === بدوي خيمي جي شڪل وارو مقبرو === برٽن جي مقبري جي خاص ڳالهه ان جي بناوت آهي. اهو پٿر ۽ سنگ مرمر مان ٺهيل آهي، پر ظاهري شڪل ۾ عرب بدوين جي خيمي سان مشابهت رکي ٿو. مقبري جي هن بناوت کي برٽن جي عربستان ۽ اسلامي دنيا جي سفرن سان لاڳاپيل يادگار طور سمجهيو ويندو آهي. مقبري جي پوئين حصي ۾ هڪ دري آهي، جنهن مان اندر رکيل تابوت ڏسي سگهجن ٿا.<ref name="BurtonTomb"/> === ازابيل برٽن جي تدفين === ازابيل برٽن 1896ع ۾ وفات ڪئي. کيس پڻ پنهنجي مڙس سان گڏ مورٽليڪ جي ساڳئي مقبري ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="RASBurton">{{cite web |title=Richard Francis Burton (1821–1890) |url=https://royalasiaticsociety.org/richard-francis-burton-1821-1890/ |website=Royal Asiatic Society |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> مقبرو ٻنهي جي زندگيءَ ۽ سندن گڏيل سفرن جي يادگار طور مشهور آهي. == ازابيل برٽن ۽ مسودن جي تباهي == برٽن جي وفات کان پوءِ ازابيل برٽن سندس ادبي ورثي جي حفاظت، ترتيب ۽ اشاعت ۾ مصروف ٿي وئي. تنهن هوندي به سندس هڪ عمل، يعني برٽن جي ڪجهه اڻڇپيل مسودن ۽ ڪاغذن کي ساڙڻ، تاريخي ۽ ادبي تڪرار جو سبب بڻيو.<ref name="Lovell1998"/> === عطر واري باغ جو اڻڇپيل نسخو === برٽن پنهنجي آخري سالن ۾ عربي ڪتاب ''The Perfumed Garden'' جي وڌيڪ وسيع انگريزي نسخي تي ڪم ڪري رهيو هو. ان منصوبي کي ''The Scented Garden'' جي عنوان سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو. برٽن جي وفات کان پوءِ ازابيل انهيءَ ڪم سان لاڳاپيل مسودو ساڙي ڇڏيو. سندس خيال ۾ اهڙي مواد جي اشاعت برٽن جي اخلاقي ۽ سماجي شهرت کي نقصان پهچائي سگهي ٿي.<ref name="DNB"/><ref name="Lovell1998"/> === مسودن جي نقصان بابت اختلاف === ازابيل جي عمل تي برٽن جي ڪجهه دوستن ۽ پوءِ جي سوانح نگارن سخت تنقيد ڪئي. سندن خيال ۾ مسودن جي تباهيءَ سبب ادبي ۽ علمي تاريخ جو اهم مواد ضايع ٿيو. ٻئي طرف ازابيل پنهنجي عمل کي مڙس جي شهرت جي حفاظت ۽ مذهبي ذميواريءَ سان ڳنڍيو. تباهه ٿيل مواد جي مڪمل فهرست موجود نه هجڻ سبب ان جي اصل علمي اهميت ۽ مواد بابت يقيني نتيجا ڪڍڻ ممڪن نه آهن.<ref name="Rice1990"/> === محفوظ ٿيل مسودا ۽ خط === ازابيل طرفان ڪجهه مواد ساڙڻ باوجود برٽن جا ڪيترائي خط، مسودا، نوٽس ۽ ڪتاب محفوظ رهيا. انهن مان هڪ اهم مجموعو آمريڪا جي رياست ڪيليفورنيا ۾ واقع [[هنٽنگٽن لائبريري]] وٽ موجود آهي.<ref name="HuntingtonBurton">{{cite web |title=Richard Francis Burton Library Manuscripts Collection |url=https://www.huntington.org/collections/lib-mssrbl |website=The Huntington |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> هن مجموعي ۾ برٽن جي خط و ڪتابت، ذاتي ڪاغذن، ڪتابن ۽ ٻين علمي مواد جا اهم حصا شامل آهن. == برٽن جا مذهبي خيال == رچرڊ فرانسس برٽن جي مذهبي سڃاڻپ ۽ عقيدن بابت سوانح نگارن ۾ اختلاف موجود آهن. هن پنهنجي زندگيءَ دوران اسلام، عيسائيت، هندومت، صوفي فڪر ۽ ٻين مذهبي روايتن جو مطالعو ڪيو. برٽن جي لکڻين مان ظاهر ٿئي ٿو ته هو مذهبي عقيدن ۽ رسمن کي تاريخي، لساني ۽ سماجي نقطه نظر سان پڻ سمجهڻ چاهيندو هو.<ref name="Kennedy2005"/> === اسلام سان لاڳاپو === برٽن عربي ٻولي، اسلامي تاريخ، حج ۽ مسلمان سماجن بابت تفصيلي تحقيق ڪئي. 1853ع ۾ هن مسلمان مسافر جي سڃاڻپ اختيار ڪري مڪي ۽ مديني جو سفر ڪيو ۽ حج جا مناسڪ ادا ڪيا. تنهن هوندي به سندس حج جي ادائيگيءَ مان اهو لازمي نتيجو نٿو نڪري ته هو باقي زندگيءَ لاءِ اسلام جو پيروڪار بڻجي ويو هو. سندس مذهبي عقيدن بابت مختلف وقتن تي ڏنل بيان هڪجهڙا نه آهن.<ref name="BurtonPilgrimage1855"/><ref name="Rice1990"/> === عيسائيت سان لاڳاپو === برٽن جو خانداني پسمنظر انگريزي عيسائي سماج سان لاڳاپيل هو. سندس گهرواري ازابيل رومن ڪيٿولڪ هئي، پر برٽن جي ذاتي مذهبي عقيدن کي ازابيل جي عقيدي سان هڪجهڙو سمجهڻ درست نه آهي. برٽن پنهنجي ڪجهه بيانن ۾ مذهبي شڪ، آزاد خيالي ۽ الحاد سان لاڳاپيل موقف پڻ اختيار ڪيا.<ref name="Kennedy2005"/> === صوفي فڪر ۽ مشرقي فلسفو === برٽن کي صوفي شاعري، فارسي ادب ۽ مشرقي فلسفي سان خاص دلچسپي هئي. سندس تصنيف ''The Kasidah of Haji Abdu El-Yezdi'' ۾ زندگي، موت، اخلاق ۽ مذهبي عقيدن بابت فلسفياڻا سوال اٿاريا ويا آهن. هي نظم برٽن جي ذاتي فڪري جستجوءَ جو اهم مثال آهي، پر ان کي ڪنهن هڪ مذهبي مذهب نامي جي صورت ۾ پڙهڻ مناسب نه آهي. == شخصيت ۽ علمي شهرت == برٽن پنهنجي دور جي مشهور سياحن، ٻولين جي ڄاڻ رکندڙن، ليکڪن ۽ مترجمن مان هو. سندس شهرت جو بنياد سنڌ ۽ هندستان ۾ ملازمت، مڪي ۽ مديني جو سفر، آفريڪا جي مهمن، مختلف ملڪن ۾ سفارتي خدمتن ۽ ادبي ترجمن تي هو.<ref name="DNB"/> سوانح نگارن سندس غيرمعمولي ٻولي سکڻ جي صلاحيت، جسماني همت، تجسس ۽ وسيع مطالعي جو ذڪر ڪيو آهي. تنهن هوندي به سندس شخصيت ۾ سخت مزاجي، تڪراري تبصرا ۽ ٻين محققن سان اختلاف پڻ موجود هئا. === ٻولين جي ڄاڻ === برٽن ڪيترين يورپي، ايشيائي ۽ آفريڪي ٻولين جو مطالعو ڪيو. سندس سوانحي احوالن ۾ ٻولين جو تعداد مختلف ڄاڻايو ويو آهي. ڪڏهن کيس ڪيترين ڏهاڪن ٻولين ۽ لهجن جو ڄاڻو چيو وڃي ٿو، پر انهن سڀني ۾ سندس مهارت هڪجهڙي يا آزاد نموني تصديق ٿيل نه آهي. انهيءَ ڪري «فلاڻين ٻولين تي مڪمل عبور» جهڙي دعويٰ ڪرڻ بدران اهو چوڻ وڌيڪ درست آهي ته برٽن ڪيترين ٻولين جو مطالعو ڪيو ۽ مختلف سطحن تي انهن کي استعمال ڪندو هو.<ref name="McLynn1990"/> === جسماني همت ۽ سفر === برٽن پنهنجي زندگيءَ ۾ ڏکين زميني ۽ سامونڊي سفرن ۾ حصو ورتو. بربرا واري حملي ۾ زخمي ٿيڻ، آفريڪا جي اندرين علائقن ۾ بيمارين کي منهن ڏيڻ ۽ ڊگهن سفرن جي باوجود تحقيق جاري رکڻ سندس زندگيءَ جا اهم واقعا آهن. انهن واقعن سندس همعصر شهرت کي وڌايو، پر سفرن جي ڪاميابيءَ ۾ مقامي رهنمائن، مترجمن ۽ ساٿين جو ڪردار پڻ بنيادي هو. == تاريخي تڪرار ۽ تنقيدي جائزو == برٽن جي زندگيءَ ۽ تصنيفن سان ڪيترائي تڪرار لاڳاپيل آهن. انهن ۾ برطانوي سامراجي نظام سان سندس لاڳاپا، مقامي ماڻهن بابت تعبيرون، جنسيات بابت تحقيق، مذهبي عقيدا، نسلي درجابنديون ۽ ڪجهه غيرتصديق ٿيل ذاتي قصا شامل آهن. جديد تاريخي مطالعي ۾ انهن موضوعن کي سندس علمي خدمتن کان الڳ ڪرڻ بدران ساڳئي تاريخي پسمنظر ۾ ڏٺو وڃي ٿو. === نوآبادياتي دور جي نسلي درجابندي === برٽن جي سنڌ، هندستان ۽ آفريڪا بابت تصنيفن ۾ اڻويهين صديءَ جي يورپي علمي اصطلاحن جو استعمال ملي ٿو. انهن ۾ ''race''، ''tribe'' ۽ ٻين سماجي درجابندين جا اهڙا تصور شامل آهن، جيڪي جديد انسانيات ۽ تاريخ جي معيارن سان هميشه مطابقت نٿا رکن. برٽن جي ڪجهه بيانن ۾ مقامي ماڻهن بابت عام نتيجا ۽ نسلي تعصب پڻ موجود آهن.<ref name="Ghose2006"/><ref name="Kennedy2005"/> انهيءَ ڪري سندس لکڻين کي تاريخي ماخذ طور استعمال ڪندي انهن جي نوآبادياتي پسمنظر کي واضح ڪرڻ ضروري آهي. === جنسيات بابت تحقيق === برٽن انساني جنسي روين، ازدواجي روايتن ۽ جنسيات سان لاڳاپيل ادبي متنن بابت وڏي دلچسپي رکندو هو. سندس ''الف ليليٰ'' جي ترجمي جا حاشيا، ''ڪام سوترا'' سان لاڳاپيل اشاعت ۽ ''عطر واري باغ'' جو ترجمو انهيءَ دلچسپيءَ جا مثال آهن. انهن ڪمن وڪٽورين برطانيا ۾ ادبي ۽ اخلاقي تڪرار پيدا ڪيا. جديد مطالعي ۾ انهن تصنيفن کي جنسيات جي تاريخ ۽ وڪٽورين دور جي ثقافتي روين جي مطالعي لاءِ استعمال ڪيو وڃي ٿو. === سوٽاڊڪ خطي جو غيرثابت ٿيل نظريو === برٽن پنهنجي هڪ مشهور مضمون ۾ دنيا جي ڪجهه علائقن جي آبهوا ۽ جاگرافيءَ کي هم جنس جنسي روين سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي. اهو تصور ''Sotadic Zone'' جي نالي سان مشهور ٿيو. هي نظريو جديد سائنسي تحقيق ۾ ثابت ٿيل وضاحت طور قبول نٿو ڪيو وڃي. ان کي برٽن جي دور جي جنسيات ۽ انسانيات جي تاريخي نظريي طور بيان ڪرڻ گهرجي، نه ته ڪنهن قوم يا علائقي بابت ثابت ٿيل حقيقت طور. === دمشق ۾ يهودين بابت سامي مخالف بيان === برٽن جي دمشق واري سفارتي دور ۽ ان کان پوءِ جي لکڻين ۾ يهودين بابت سخت تعصب ۽ سامي مخالف بيان موجود آهن. سندس وفات کان پوءِ 1898ع ۾ ''The Jew, the Gipsy and El-Islam'' نالي ڪتاب شايع ٿيو. هن ڪتاب ۾ شامل مواد بابت محقق اينڊريو ونسنٽ تفصيلي اڀياس ڪيو آهي. سندس تحقيق موجب، برٽن جي ڪجهه اڻڇپيل لکڻين ۾ يهودين خلاف انتهائي جارحاڻيون دعوائون موجود هيون.<ref name="Vincent1985">{{cite journal |last=Vincent |first=Andrew |title=The Jew, the Gipsy and El-Islam: An Examination of Richard Burton's Consulship in Damascus and His Premature Recall, 1868–1871 |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |volume=117 |issue=2 |pages=155–173 |year=1985 |doi=10.1017/S0035869X00138377 |language=en }}</ref> برٽن سان منسوب انهن بيانن ۾ يهودين خلاف رت جي ڪوڙي الزام واري تاريخي بدناميءَ جو ذڪر پڻ ملي ٿو. اهو الزام هڪ بي بنياد ۽ سامي مخالف سازشي روايت آهي؛ ان جي حق ۾ ڪو معتبر تاريخي ثبوت موجود نه آهي. برٽن جي اهڙين لکڻين کي سندس تعصب جي تاريخي شاهدي طور پڙهڻ گهرجي، نه ته انهن الزامن جي سچائيءَ جي شاهدي طور. === دمشق مان واپسيءَ بابت اختلاف === برٽن کي 1871ع ۾ دمشق جي قونصل واري عهدي تان هٽايو ويو. سندس برطرفيءَ جا سبب مقامي سياسي حالتن، سفارتي اختلافن، مذهبي ۽ سماجي تڪرارن ۽ سندس پنهنجي رويي سان لاڳاپيل هئا. اينڊريو ونسنٽ جي تحقيق ۾ برٽن جي دمشق واري مقرريءَ ۽ وقت کان اڳ واپسيءَ جو تنقيدي جائزو ورتو ويو آهي.<ref name="Vincent1985"/> انهيءَ واقعي کي ڪنهن هڪ مذهبي برادريءَ جي سازش جو نتيجو قرار ڏيڻ تاريخي لحاظ کان غيرمحتاط آهي. === هندستان ۾ مبينا ڳجهي تحقيق === برٽن جي هندستان ۽ سنڌ واري فوجي دور بابت ڪجهه سوانحي احوالن ۾ هڪ مبينا ڳجهي تحقيق جو ذڪر ملي ٿو، جيڪا ڪراچيءَ ۾ مردن جي جنسي سرگرمين سان لاڳاپيل هنڌن بابت هئي. ان واقعي جي تفصيلن، سرڪاري حڪمن ۽ برٽن جي سڌي شرڪت بابت دستاويزي ثبوت محدود ۽ اختلاف جوڳا آهن.<ref name="McLynn1990"/><ref name="Lovell1998"/> تنهنڪري هن قصي کي ثابت ٿيل سرڪاري مهم يا برٽن جي فوجي ملازمت ختم ٿيڻ جو يقيني سبب قرار ڏيڻ مناسب نه آهي. === حج واري سفر ۾ مبينا قتل === برٽن جي حج واري سفر بابت ڪجهه روايتن ۾ سندس سڃاڻپ ظاهر ٿيڻ جي خطري ۽ مبينا قتل جو ذڪر ڪيو ويو آهي. ان واقعي جي آزاد ۽ معتبر تاريخي تصديق موجود نه آهي. انهيءَ ڪري اهڙي دعويٰ کي برٽن جي زندگيءَ سان لاڳاپيل غيرتصديق ٿيل قصي طور ئي بيان ڪرڻ گهرجي. == برٽن بابت سوانحي تحقيق == برٽن جي وفات کان پوءِ سندس زندگيءَ بابت ڪيترائي سوانحي ڪتاب ۽ تحقيقي مقالا شايع ٿيا. انهن ۾ ڪجهه ڪتاب سندس همعصر ماڻهن جي لکڻين تي ٻڌل آهن، جڏهن ته جديد تحقيق ۾ سندس خط، مسودا، سفارتي رڪارڊ ۽ ٻين تاريخي ماخذن جو استعمال ڪيو ويو آهي. === ازابيل برٽن جي سوانح === 1893ع ۾ ازابيل برٽن پنهنجي مڙس جي زندگيءَ بابت ٻن جلدن ۾ ''The Life of Captain Sir Richard F. Burton'' شايع ڪيو.<ref name="IsabelInnerLife1893"/> هي ڪتاب برٽن جي گهريلو زندگيءَ، سفرن ۽ شخصيت بابت اهم معلومات فراهم ڪري ٿو. تنهن هوندي به ازابيل پنهنجي مڙس جي حمايت ۾ لکيو، تنهنڪري سندس سوانح کي مڪمل طور غيرجانبدار ماخذ نٿو سمجهي سگهجي. === ٿامس رائيٽ جي سوانح === 1906ع ۾ [[ٿامس رائيٽ]] برٽن بابت ''The Life of Sir Richard Burton'' شايع ڪيو.<ref name="Wright1906"/> هن ڪتاب ۾ برٽن جي سفرن، تصنيفن، شخصيت ۽ ازابيل جي بيانن بابت تفصيل موجود آهن. رائيٽ جو ڪم برٽن بابت شروعاتي تفصيلي سوانحي تحقيقن مان هڪ آهي. === جديد سوانح نگار === ويهين ۽ ايڪويهين صديءَ ۾ برٽن بابت ڪيترن محققن نئين سر تحقيق ڪئي. انهن ۾ ايف. ايم. بروڊي، بائرن فارويل، ايڊورڊ رائس، فرينڪ ميڪلن، ميري ايس. لوويل، ڊين ڪينيڊي ۽ ٻين جا ڪتاب شامل آهن. انهن محققن برٽن جي زندگيءَ جي مختلف پهلوئن، سندس سفرن، مذهبي خيالن، جنسيات بابت تحقيق، نوآبادياتي پسمنظر ۽ ادبي ورثي جو جائزو ورتو. == علمي ادارن ۾ محفوظ ورثو == برٽن جا ڪتاب، خط، مسودا، نقشا ۽ ٻيا تاريخي ڪاغذ مختلف علمي ادارن ۽ مجموعن ۾ محفوظ آهن. === هنٽنگٽن لائبريري === [[هنٽنگٽن لائبريري]]، سين مارينو، ڪيليفورنيا، برٽن جي محفوظ ٿيل مسودن ۽ ذاتي لائبريريءَ جو هڪ اهم مجموعو رکي ٿي. ان مجموعي ۾ برٽن جي خط و ڪتابت، مسودن ۽ ڪتابن سان گڏ ٻين محققن ۽ ناشرن سان سندس لاڳاپن بابت مواد شامل آهي.<ref name="HuntingtonBurton"/> === رائل ايشياٽڪ سوسائٽي === [[رائل ايشياٽڪ سوسائٽي]] وٽ پڻ برٽن سان لاڳاپيل ڪتاب ۽ تاريخي مواد موجود آهي. سوسائٽيءَ جي مجموعي ۾ برٽن جي لکڻين ۽ سندس علمي لاڳاپن بابت دستاويز شامل آهن.<ref name="RASBurton"/> === اورلينز هائوس گيلري === [[ٽوئڪنهم]] ۾ واقع [[اورلينز هائوس گيلري]] سان پڻ برٽن جي ذاتي شين، تصويرن ۽ يادگارن جو هڪ مجموعو لاڳاپيل آهي. اهي مجموعا برٽن جي زندگيءَ ۽ سفرن بابت تحقيق لاءِ اهم آهن. == ادب ۾ رچرڊ فرانسس برٽن == رچرڊ فرانسس برٽن جي غيرمعمولي زندگيءَ سبب کيس ڪيترن ناولن، ڪهاڻين ۽ ٻين ادبي تصنيفن ۾ ڪردار طور پيش ڪيو ويو آهي. انهن ادبي تصويرن ۾ سندس حقيقي تاريخي زندگيءَ سان گڏ تخيلاتي عنصر پڻ شامل هوندا آهن. === بورخيس جي ڪهاڻي «الف» === ارجنٽائن جي مشهور ليکڪ [[خورخي لوئس بورخيس]] جي ڪهاڻي ''The Aleph'' (الف) ۾ برٽن جي نالي ۽ مشرقي ادب بابت سندس علم سان لاڳاپيل حوالو ملي ٿو. بورخيس پنهنجي ادبي تخليقن ۾ تاريخي ڪتابن، فرضي حوالن ۽ علمي شخصيتن کي گڏ ڪرڻ لاءِ مشهور هو. === ريورورلڊ ناولن جو سلسلو === آمريڪي سائنس فڪشن ليکڪ [[فلپ خوسيه فارمر]] جي ''Riverworld'' (درياهي دنيا) ناولن ۾ رچرڊ فرانسس برٽن هڪ اهم ڪردار آهي. هن تخيلاتي دنيا ۾ مختلف تاريخي دورن جا ماڻهو هڪ غيرمعمولي درياهي جهان ۾ ٻيهر جيئرا ٿين ٿا. برٽن کي اتي هڪ تجسس رکندڙ، مهم جو ۽ علم جي ڳولا ڪندڙ شخصيت طور پيش ڪيو ويو آهي. === برٽن ۽ اسپيڪ === وليم هيريسن جو تاريخي ناول ''Burton and Speke'' برٽن ۽ جان هيننگ اسپيڪ جي آفريڪي مهمن ۽ سندن اختلافن تي ٻڌل آهي. هن ناول کي پوءِ فلم ''Mountains of the Moon'' جي ڪهاڻيءَ لاءِ بنياد بڻايو ويو. === دنيا جو گڏ ڪندڙ === جرمن ٻوليءَ جي ليکڪ [[اليا ٽرويانوف]] جو ناول ''Der Weltensammler''، جنهن جو انگريزي عنوان ''The Collector of Worlds'' آهي، برٽن جي سفرن ۽ مختلف ثقافتن سان سندس لاڳاپن کي ادبي انداز ۾ پيش ڪري ٿو. هن ناول ۾ هندستان، عربستان ۽ آفريڪا سان لاڳاپيل برٽن جي زندگيءَ جا پهلو نمايان آهن. === دي رومانٽڪ === انگريز ناول نگار [[وليم بوئڊ]] جي 2022ع واري ناول ''The Romantic'' ۾ پڻ برٽن ۽ اسپيڪ تاريخي ڪردارن طور ظاهر ٿين ٿا. == فلمن ۽ ٽيليويزن ۾ برٽن == برٽن جي زندگيءَ، خاص طور آفريڪا جي مهمن ۽ اسپيڪ سان اختلافن، ڪيترن فلمن ۽ ٽيليويزن پروگرامن کي متاثر ڪيو آهي. {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#194d72;color:white;" | سال ! style="background:#194d72;color:white;" | عنوان ! style="background:#194d72;color:white;" | نوعيت ! style="background:#194d72;color:white;" | برٽن سان لاڳاپو |- | style="background:#eaf3fb;" | 1971ع | ''The Search for the Nile'' | بي بي سي ٽيليويزن سلسلو | نيل درياهه جي سرچشمي جي ڳولا؛ ڪينيٿ هيگ برٽن جو ڪردار ادا ڪيو |- | style="background:#edf6eb;" | 1990ع | ''Mountains of the Moon'' | تاريخي سوانحي فلم | برٽن ۽ اسپيڪ جون آفريڪي مهمون؛ پيٽرڪ برگن برٽن جو ڪردار ادا ڪيو |- | style="background:#fff2e4;" | 1993ع | ''Zero Patience'' | موسيقيءَ تي ٻڌل تخيلاتي فلم | برٽن جي تاريخي شخصيت جو فرضي ۽ طنزيه استعمال |- | style="background:#f3eafa;" | 2008ع | ''The Victorian Sex Explorer'' | دستاويزي پروگرام | برٽن جي سفرن ۽ جنسيات بابت تحقيق جو جائزو |} === مائونٽنز آف دي مون (1990ع) === 1990ع ۾ هدايتڪار [[باب رافيلسن]] جي فلم ''Mountains of the Moon'' (چنڊ جا جبل) رليز ٿي. فلم ۾ [[پيٽرڪ برگن]] رچرڊ فرانسس برٽن ۽ [[آئين گلين]] جان هيننگ اسپيڪ جو ڪردار ادا ڪيو. ڪهاڻيءَ جو بنياد ٻنهي مهم جوئن جي آفريڪي سفرن، نيل درياهه جي سرچشمي بابت تحقيق ۽ سندن ذاتي اختلافن تي آهي.<ref name="MountainsFilm">{{cite web |title=Mountains of the Moon |url=https://www.imdb.com/title/tt0100196/ |website=IMDb |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> فلم تاريخي واقعن مان متاثر آهي، پر ان کي مڪمل دستاويزي تاريخ بدران ڊرامائي تخليق طور سمجهڻ گهرجي. == تاريخي اهميت ۽ ورثو == رچرڊ فرانسس برٽن جي زندگي اڻويهين صديءَ جي عالمي سفرن، برطانوي سامراجي توسيع، لساني تحقيق ۽ ادبي ترجمن جي تاريخ سان ڳنڍيل آهي. هن سنڌ، هندستان، عربستان، آفريڪا، آمريڪا، برازيل ۽ ٻين علائقن بابت ڪتاب لکيا. سندس اهم خدمتن ۾ سنڌ بابت شروعاتي سماجي ۽ لساني تحقيق، مڪي ۽ مديني جو سفر، هرر ۽ آفريڪا جي وڏين ڍنڍن بابت مهمون ۽ عربي ۽ هندستاني ادب جي انگريزي اشاعت شامل آهن. تنهن هوندي به برٽن جي تاريخي حيثيت صرف سندس ڪاميابين تائين محدود نه آهي. سندس تصنيفن ۾ نوآبادياتي سوچ، نسلي تعصب، مذهبي اختلاف ۽ غيرثابت ٿيل سماجي نظريا پڻ موجود آهن. جديد تحقيق ۾ سندس ڪم کي تاريخي اهميت ۽ تنقيدي احتياط، ٻنهي سان پڙهيو وڃي ٿو. === سنڌ جي تاريخ لاءِ اهميت === سنڌ جي تاريخ جي حوالي سان برٽن جي اهميت خاص طور سندس 1847ع ۽ 1848ع وارين رپورٽن، 1849ع جي لساني مقالن، 1851ع جي ڪتابن، 1852ع جي بازداري بابت تصنيف ۽ 1877ع جي ''Sind Revisited'' ۾ آهي. اهي تصنيفون سنڌ جي ٻولين، سماجي روايتن، مذهبي زندگي، شهرن، آمدرفت ۽ برطانوي دور جي تبديلين بابت همعصر معلومات فراهم ڪن ٿيون. سندس لکڻين ۾ موجود تعصب ۽ نوآبادياتي تشريحن باوجود اهي سنڌ جي اڻويهين صديءَ واري تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم ابتدائي ماخذ آهن. == چونڊ سوانحي ۽ تحقيقي ڪتاب == * Brodie, Fawn M. (1967). ''The Devil Drives: A Life of Sir Richard Burton''. New York: W. W. Norton. * Farwell, Byron (1963). ''Burton: A Biography of Sir Richard Francis Burton''. London: Longmans. * Kennedy, Dane (2005). ''The Highly Civilized Man: Richard Burton and the Victorian World''. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press. * Lovell, Mary S. (1998). ''A Rage to Live: A Biography of Richard and Isabel Burton''. London: Little, Brown. * McLynn, Frank (1990). ''Burton: Snow upon the Desert''. London: John Murray. * Rice, Edward (1990). ''Captain Sir Richard Francis Burton: The Secret Agent Who Made the Pilgrimage to Mecca, Discovered the Kama Sutra, and Brought the Arabian Nights to the West''. New York: Charles Scribner's Sons. * Wright, Thomas (1906). ''The Life of Sir Richard Burton''. London: Everett & Co. * Jeal, Tim (2011). ''Explorers of the Nile: The Triumph and Tragedy of a Great Victorian Adventure''. New Haven: Yale University Press. * Vincent, Andrew (1985). “The Jew, the Gipsy and El-Islam: An Examination of Richard Burton's Consulship in Damascus and His Premature Recall, 1868–1871”. ''Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland''. 117 (2): 155–173. == وڌيڪ پڙهڻ لاءِ == * {{cite book |last=Burton |first=Isabel |title=The Life of Captain Sir Richard F. Burton |volume=1–2 |publisher=Chapman and Hall |location=London |year=1893 |language=en }} * {{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus |publisher=W. H. Allen & Co. |location=London |year=1851 |language=en |url=https://archive.org/details/sindhadnracestha00rich }} * {{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Sind Revisited |volume=1–2 |publisher=Richard Bentley and Son |location=London |year=1877 |language=en }} * {{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://burtoniana.org/ Burtoniana] — برٽن جي ڪتابن، سوانحن ۽ تاريخي دستاويزن جو مجموعو * [https://www.huntington.org/collections/lib-mssrbl هنٽنگٽن لائبريريءَ ۾ برٽن جا مسودا] * [https://royalasiaticsociety.org/richard-francis-burton-1821-1890/ رائل ايشياٽڪ سوسائٽيءَ ۾ برٽن بابت معلومات] * [https://www.gutenberg.org/ebooks/author/898 پروجيڪٽ گٽنبرگ تي برٽن جا ڪتاب] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Richard_Francis_Burton وڪيميڊيا ڪامنز تي رچرڊ فرانسس برٽن جون تصويرون] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:1821ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:1890ع ۾ وفات ڪيل]] [[زمرو:برطانوي سياح]] [[زمرو:برطانوي ليکڪ]] [[زمرو:برطانوي مترجم]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:سنڌ جا سفرناما]] [[زمرو:مشرقيات جا ماهر]] [[زمرو:آفريڪا جا محقق]] suw8blxasbov6vdcgxnqcxmuxoj5oqz 422558 422557 2026-10-18T00:17:30Z Intisar Ali 8681 422558 wikitext text/x-wiki {{Short description|برطانوي سياح، فوجي آفيسر، محقق، لسانيات جو ماهر، مترجم ۽ سفارتڪار (1821ع–1890ع)}} {{Infobox officeholder | honorific_prefix = سر | name = رچرڊ فرانسس برٽن | native_name = Richard Francis Burton | honorific_suffix = KCMG، FRGS، FRAS | image = Richard Francis Burton by Rischgitz, 1864.jpg | image_size = 240px | caption = رچرڊ فرانسس برٽن، 1864ع | office = برطانوي قونصل، فرنانڊو پو | office2 = برطانوي قونصل، سانتوس | office3 = برطانوي قونصل، دمشق | office4 = برطانوي قونصل، ٽريسٽي | birth_date = {{Birth date|1821|3|19|df=yes}} | birth_place = [[ٽورڪي]]، ڊيون، انگلينڊ | death_date = {{Death date and age|1890|10|20|1821|3|19|df=yes}} | death_place = [[ٽريسٽي]]، آسٽريا-هنگري | resting_place = سينٽ ميري مئگڊلين رومن ڪيٿولڪ چرچ جو قبرستان، مورٽليڪ، لنڊن | nationality = برطانوي | education = [[ٽرنٽي ڪاليج، آڪسفرڊ]] | spouse = [[ازابيل برٽن]] (شادي: 22 جنوري 1861ع) | occupation = سياح، فوجي آفيسر، محقق، لسانيات جو ماهر، مترجم، ليکڪ ۽ سفارتڪار | known_for = سنڌ بابت تاريخي ۽ سماجي تحقيق، مڪي ۽ مديني جو سفر، آفريڪا جون جاگرافيائي مهمون ۽ عربي ادب جا ترجما | notable_works = ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus''؛ ''Sind Revisited''؛ ''Personal Narrative of a Pilgrimage to Al-Madinah and Meccah''؛ ''The Book of the Thousand Nights and a Night''؛ ''The Kasidah'' | pen_name = مرزا عبدالله البشري؛ حاجي عبدو اليزدي؛ فرينڪ بيڪر | allegiance = [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] | branch = بمبئي فوج | unit = 18هين مقامي پيادل فوجي ريجمينٽ | nickname = رفئين ڊڪ (Ruffian Dick) | service_years = 1842ع–1861ع | rank = ڪئپٽن | battles = [[ڪريميا جي جنگ]] | awards = نائٽ ڪمانڊر آف دي آرڊر آف سينٽ مائيڪل اينڊ سينٽ جارج؛ ڪريميا ميڊل | signature = Richard Francis Burton signature.svg }} '''سر رچرڊ فرانسس برٽن''' (انگريزي: ''Sir Richard Francis Burton''؛ 19 مارچ 1821ع – 20 آڪٽوبر 1890ع) هڪ مشهور [[برطانيا|برطانوي]] سياح، جاگرافيدان، فوجي آفيسر، [[لسانيات|لسانيات جو ماهر]]، محقق، [[مترجم]]، ليکڪ، [[بشرشناسي|بشرشناس]] ۽ سفارتڪار هو. هن [[ايشيا]]، [[آفريڪا]]، [[ڏکڻ آمريڪا]] ۽ ٻين علائقن جا سفر ڪيا ۽ مختلف قومن جي ٻولين، ثقافتن، مذهبي عقيدن، سماجي رسمن، تاريخ ۽ جاگرافيءَ بابت وسيع تحقيق ڪئي.<ref name="Kennedy2005">{{cite book |last=Kennedy |first=Dane |title=The Highly Civilized Man: Richard Burton and the Victorian World |publisher=Harvard University Press |location=Cambridge, Massachusetts |year=2005 |isbn=9780674018624 |language=en }}</ref><ref name="Young2006">{{cite book |last=Young |first=S. |title=Richard Francis Burton: Explorer, Scholar, Spy |publisher=Marshall Cavendish |location=New York |year=2006 |isbn=9780761422228 |language=en }}</ref> برٽن پنهنجي غيرمعمولي لساني صلاحيتن سبب مشهور هو. سندس سوانح نگارن موجب، هو ڪيترين يورپي، ايشيائي ۽ آفريقي ٻولين ۽ لهجن کان واقف هو. سندس ڄاڻ ۾ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]، [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]، [[اطالوي ٻولي|اطالوي]]، [[عربي ٻولي|عربي]]، [[فارسي ٻولي|فارسي]]، [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]]، [[هندوستاني ٻولي|هندوستاني]]، [[گجراتي ٻولي|گجراتي]]، [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] ۽ ٻيون ٻوليون شامل هيون. سندس ٻولين جي ڄاڻ بابت سوانح نگارن جا انگ مختلف آهن، ڇاڪاڻ ته ڪجهه ليکڪ جدا جدا لهجن کي به مستقل ٻولين طور شمار ڪن ٿا.<ref name="McLynn1990">{{cite book |last=McLynn |first=Frank |title=Of No Country: An Anthology of the Works of Sir Richard Burton |publisher=Charles Scribner's Sons |location=New York |year=1990 |language=en }}</ref> برٽن 1842ع ۾ [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي بمبئي فوج ۾ شامل ٿيو. سندس فوجي زندگيءَ جو اهم حصو هندستان ۽ [[سنڌ]] ۾ گذريو، جتي هن مقامي ٻولين، قومن، مذهبي روايتن ۽ سماجي زندگيءَ جو مطالعو ڪيو. هن سنڌ بابت ڪيترائي ڪتاب لکيا، جن مان ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' (1851ع) ۽ ''Sind Revisited'' (1877ع) سنڌ جي اڻويهين صديءَ جي تاريخ جا اهم ماخذ سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="Burton1851">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus: With Notices of the Topography and History of the Province |publisher=W. H. Allen & Co. |location=London |year=1851 |language=en |url=https://archive.org/details/sindhadnracestha00rich }}</ref><ref name="Burton1877">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Sind Revisited: With Notices of the Anglo-Indian Army; Railroads; Past, Present, and Future, etc. |volume=1–2 |publisher=Richard Bentley and Son |location=London |year=1877 |language=en |url=https://books.google.com/books?id=GwREAQAAMAAJ }}</ref> برٽن جي شهرت جو هڪ اهم سبب 1853ع ۾ مسلمان حاجيءَ جو ويس اختيار ڪري [[مڪو|مڪي]] ۽ [[مدينو|مديني]] جو سفر ڪرڻ هو. ان کان پوءِ هن [[جان هيننگ اسپيڪ]] سان گڏ اوڀر آفريڪا جي جاگرافيائي مهمن ۾ حصو ورتو ۽ 1858ع ۾ [[ڍنڍ ٽانگانيڪا]] تائين پهتو. هو [[رائل جاگرافيائي سوسائٽي]] جو فيلو پڻ هو.<ref name="BBCBurton">{{cite web |title=Historic Figures: Sir Richard Burton |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/burton_sir_richard.shtml |website=BBC History |publisher=BBC |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> سندس ٻين مشهور علمي ۽ ادبي خدمتن ۾ عربي داستانن جي مجموعي ''The Book of the Thousand Nights and a Night'' جو انگريزي ترجمو، ''The Perfumed Garden'' جو ترجمو ۽ ''Kama Sutra'' جي انگريزي اشاعت سان وابستگي شامل آهن. هن سفرنامن، تاريخ، انساني روين، تلواربازي، بازداري، مذهبي مطالعي ۽ بشرشناسيءَ بابت پڻ لکيو.<ref name="Kennedy2005"/> 1861ع کان پوءِ برٽن برطانوي سفارتي ملازمت ۾ رهيو ۽ فرنانڊو پو، برازيل جي سانتوس، [[دمشق]] ۽ ٽريسٽي ۾ قونصل طور خدمتون سرانجام ڏنيون. 1886ع ۾ [[راڻي وڪٽوريا]] کيس نائٽ ڪمانڊر آف دي آرڊر آف سينٽ مائيڪل اينڊ سينٽ جارج جو اعزاز عطا ڪيو.<ref name="LondonGazette1886">{{cite journal |title=The London Gazette |issue=25559 |date=16 February 1886 |page=743 |language=en }}</ref> سنڌي ادب جي محقق [[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع) ۾ برٽن جو ذڪر ڪيو آهي. جوتواڻيءَ موجب، برٽن پنجاهه کان وڌيڪ تصنيفن جو ليکڪ هو، جن مان گهڻيون سفرنامن سان لاڳاپيل هيون.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> == سوانح عمري == === شروعاتي زندگي ۽ خاندان === رچرڊ فرانسس برٽن 19 مارچ 1821ع تي انگلينڊ جي ڊيون علائقي جي سامونڊي شهر [[ٽورڪي]] ۾ ڄائو. سندس ڄمڻ جي هنڌ بابت تاريخي ماخذن ۾ اختلاف ملي ٿو. برٽن پنهنجي سوانحي بيانن ۾ هارٽفورڊشائر جي ايلسٽري ۾ واقع خانداني گهر ''Barham House'' کي پنهنجي ڄمڻ جو هنڌ ڄاڻايو، پر سندس جديد سوانح نگار [[ميري ايس. لوويل]] جي تحقيق موجب، سندس اصل ڄمڻ جو هنڌ ٽورڪي هو.<ref name="Lovell1998">{{cite book |last=Lovell |first=Mary S. |title=A Rage to Live: A Biography of Richard and Isabel Burton |publisher=W. W. Norton & Company |location=New York |year=1998 |isbn=9780393046724 |language=en }}</ref> سندس بپتسما 2 سيپٽمبر 1821ع تي هارٽفورڊشائر جي ايلسٽري چرچ ۾ ٿي.<ref name="HertfordHistory">{{cite book |last=Page |first=William |title=A History of the County of Hertford |volume=2 |publisher=Constable |year=1908 |pages=349–351 |language=en |url=https://www.british-history.ac.uk/vch/herts/vol2/pp349-351 }}</ref> برٽن جو پيءُ ليفٽيننٽ ڪرنل '''جوزف نيٽروِل برٽن''' (Joseph Netterville Burton) اينگلو-آئرش نسل جو برطانوي فوجي آفيسر هو، جيڪو برطانوي فوج جي 36هين پيادل ريجمينٽ سان لاڳاپيل رهيو. سندس ماءُ '''مارٿا بيڪر''' (Martha Baker) هارٽفورڊشائر جي مالدار زميندار رچرڊ بيڪر جي ڌيءَ ۽ وارثن مان هڪ هئي. برٽن جو نالو پڻ سندس ناني واري خاندان جي رچرڊ بيڪر جي نسبت سان رکيو ويو.<ref name="Wright1906">{{cite book |last=Wright |first=Thomas |title=The Life of Sir Richard Burton |volume=1–2 |publisher=Everett & Co. |location=London |year=1906 |language=en |url=https://burtoniana.org/biography/1906-The%20Life%20of%20Sir%20Richard%20Burton%20-%20Wright/HTML/index.html }}</ref> برٽن کي ٻه ڀائر ڀينر هئا: '''ماريا ڪيٿرين ايلزبيٿ برٽن''' ۽ '''ايڊورڊ جوزف نيٽروِل برٽن'''. سندس ڀيڻ ماريا بعد ۾ برطانوي فوجي آفيسر سر هينري وليم اسٽسٽڊ سان شادي ڪئي.<ref name="Wright1906"/> === يورپ ۾ ننڍپڻ ۽ پرورش === برٽن جي ننڍپڻ جو وڏو حصو انگلينڊ، فرانس ۽ اٽليءَ جي مختلف شهرن ۾ گذريو. سندس پيءُ دم جي بيماريءَ سبب نسبتاً سازگار آبهوا جي ڳولا ۾ خاندان کي يورپ جي مختلف علائقن ۾ منتقل ڪندو رهيو.<ref name="Wright1906"/> شروعات ۾ برٽن جو خاندان انگلينڊ جي ايلسٽري ۽ فرانس جي [[ٽورز]] شهر جي وچ ۾ رهندو هو. ٽورز ۾ برٽن ۽ سندس ڀاءُ جي سنڀال هڪ انگريز عورت مسز لنگ ڪندي هئي. سندن شروعاتي تعليم هڪ آئرش استاد ڪلاف جي نگرانيءَ ۾ ٿي. ان کان پوءِ خاندان ٽورز جي ''Rue de l'Archevêché'' واري علائقي ۾ منتقل ٿيو، جتي ٻارن کي جان گلڪرسٽ جي تعليمي اداري ۾ داخل ڪرايو ويو. اتي برٽن کي [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] ۽ [[قديم يوناني ٻولي|قديم يوناني]] ٻولين جي ابتدائي تعليم ملي.<ref name="Wright1906"/> 1829ع ۾ خاندان انگلينڊ موٽيو ۽ برٽن ۽ سندس ڀاءُ کي رچمنڊ گرين جي هڪ ابتدائي اسڪول ۾ داخل ڪرايو ويو. اهو اسڪول ريورنڊ چارلس ڊيلافوس هلائيندو هو. سوانح نگار ٿامس رائيٽ موجب، اسڪول ۾ تعليم ۽ شاگردن جي رهائش جا انتظام اطمينان بخش نه هئا.<ref name="Wright1906"/> بعد ۾ خاندان فرانس جي [[بلوا]] شهر ۾ منتقل ٿيو، جتي ٻارن جي تعليم لاءِ خانگي استادن جو بندوبست ڪيو ويو. برٽن ۽ سندس ڀاءُ کي ريورنڊ ايڇ. آر. ڊو پري پڙهائيندو هو. خاندان ڪجهه عرصي کان پوءِ فرانس مان اٽليءَ ڏانهن ويو. هنن [[مارسي]]، [[ليورنو]]، [[پيسا]]، [[سيئنا]]، [[پيروگيا]]، [[فلورينس]]، [[روم]]، [[نيپلز]]، [[سورينٽو]] ۽ [[ڪاپري]] جهڙن هنڌن تي وقت گذاريو.<ref name="Wright1906"/> اٽليءَ ۾ رهائش دوران برٽن کي اطالوي ٻولي، مصوري ۽ موسيقيءَ سان واقفيت حاصل ٿي. سندس ڀاءُ ايڊورڊ وائلن وڄائڻ ۾ دلچسپي ورتي، جڏهن ته رچرڊ جي دلچسپي ٻولين، سفرن ۽ جسماني سرگرمين ۾ وڌيڪ هئي. 1836ع ۾ خاندان فرانس جي ڏاکڻي شهر [[پو، فرانس|پو]] ڏانهن منتقل ٿيو ۽ پوءِ وري اٽليءَ جي پيسا ۽ لوڪا شهرن ۾ رهيو. هن عرصي ۾ برٽن مختلف يورپي سماجي ۽ ثقافتي ماحولن سان واقفيت حاصل ڪئي.<ref name="Wright1906"/> === ٻولين سان شروعاتي دلچسپي === برٽن ننڍپڻ کان ئي ٻولين سکڻ جي غيرمعمولي صلاحيت ڏيکاري. يورپ جي مختلف علائقن ۾ رهائش سبب هن فرانسيسي، اطالوي ۽ جديد يوناني ٻوليون سکڻ جا موقعا حاصل ڪيا. هن لاطيني ۽ قديم يوناني ٻولين جي تعليم پڻ حاصل ڪئي. سوانح نگار ايڊورڊ رائس موجب، برٽن کي ٻولين جي آوازن، لهجن ۽ تلفظن ۾ فرق سڃاڻڻ جي خاص صلاحيت هئي. هو يورپي ٻولين جي مختلف لهجن جي نقل ڪرڻ ۽ انهن کي ڳالهائڻ ۾ مهارت حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪندو هو.<ref name="Rice1990">{{cite book |last=Rice |first=Edward |title=Captain Sir Richard Francis Burton: The Secret Agent Who Made the Pilgrimage to Mecca, Discovered the Kama Sutra, and Brought the Arabian Nights to the West |publisher=Charles Scribner's Sons |location=New York |year=1990 |isbn=9780684191379 |language=en }}</ref> برٽن جي شروعاتي لساني تعليم سندس مستقبل جي سفرن، فوجي خدمتن ۽ مختلف سماجن بابت تحقيق ۾ مددگار ثابت ٿي. === آڪسفرڊ يونيورسٽيءَ ۾ تعليم === آڪٽوبر 1840ع ۾ برٽن [[آڪسفرڊ يونيورسٽي]] جي [[ٽرنٽي ڪاليج، آڪسفرڊ|ٽرنٽي ڪاليج]] ۾ داخل ٿيو. يونيورسٽيءَ ۾ داخلا کان اڳ هن وليم اليگزينڊر گرينهل ۽ ڊاڪٽر اوگل کان تعليمي رهنمائي حاصل ڪئي هئي.<ref name="Wright1906"/> آڪسفرڊ ۾ برٽن جي دلچسپي روايتي نصابي تعليم کان وڌيڪ ٻولين، تلواربازي، ٻيڙين هلائڻ، شڪار ۽ ٻين جسماني سرگرمين ۾ هئي. هو عربي ۽ ٻين مشرقي ٻولين جي تعليم حاصل ڪرڻ جو خواهشمند هو. هن عربي سکڻ لاءِ يونيورسٽيءَ ۾ موجود ماهرن سان رابطو ڪيو، پر سندس خواهش مطابق انفرادي تعليم جو بندوبست نه ٿي سگهيو. ان کان پوءِ هن پنهنجي ڪوششن سان عربي پڙهڻ شروع ڪئي ۽ اسپيني مستشرق پاسڪوال ڊي گايانگوس کان ڪجهه رهنمائي حاصل ڪئي.<ref name="Wright1906"/> برٽن آڪسفرڊ جي تعليمي نظام ۽ ضابطن تي تنقيد ڪندو هو. سندس خيال ۾ يونيورسٽيءَ جي روايتي تعليم عملي ڄاڻ ۽ آزاد تحقيق جي تقاضائن کي پورو نه ڪندي هئي. اپريل 1842ع ۾ برٽن يونيورسٽيءَ جي منع باوجود گهوڙن جي هڪ مقابلي ۾ شرڪت ڪئي. جڏهن ضابطن جي ڀڃڪڙي ڪندڙ شاگردن خلاف ڪارروائي ڪئي وئي، تڏهن برٽن يونيورسٽيءَ جي اختيارين سان بحث ڪيو. ٻين شاگردن کي عارضي طور ڪاليج مان معطل ڪيو ويو، پر برٽن کي مستقل طور خارج ڪيو ويو.<ref name="Wright1906"/> آڪسفرڊ مان نيڪالي سندس زندگيءَ جو اهم موڙ ثابت ٿي. ان کان پوءِ هن فوجي ملازمت اختيار ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. === بمبئي فوج ۾ شموليت === 1842ع ۾ برٽن [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي بمبئي فوج ۾ آفيسر طور شامل ٿيو. کيس بمبئي فوج جي '''18هين مقامي پيادل فوجي ريجمينٽ''' ۾ مقرر ڪيو ويو. برٽن شروعات ۾ پهرين اينگلو-افغان جنگ ۾ حصو وٺڻ جو خواهشمند هو، پر سندس هندستان پهچڻ تائين اها جنگ ختم ٿي چڪي هئي.<ref name="Rice1990"/> هن کي [[گجرات]] ۾ مقرر ڪيو ويو، جتي سندس فوجي دستو جنرل [[چارلس جيمس نيپيئر]] جي ڪمانڊ هيٺ هو. فوجي ملازمت دوران برٽن مقامي ٻولين، مذهبي روايتن ۽ سماجي زندگيءَ جي مطالعي ۾ گهري دلچسپي ورتي.<ref name="Ghose2006">{{cite book |last=Ghose |first=Indira |chapter=Imperial Player: Richard Burton in Sindh |title=Travel Writing in the Nineteenth Century |editor-last=Youngs |editor-first=Tim |publisher=Anthem Press |year=2006 |pages=71–86 |isbn=9781843317692 |doi=10.7135/upo9781843317692.005 |language=en }}</ref> سندس غيرروايتي روين، تلواربازيءَ جي مهارت ۽ جرئتمند طبيعت سبب کيس '''رفئين ڊڪ''' (''Ruffian Dick'') جي لقب سان پڻ سڏيو ويندو هو.<ref name="Rice1990"/> === هندستان ۾ لساني ۽ ثقافتي مطالعو === هندستان ۾ رهائش دوران برٽن مقامي ٻولين سکڻ لاءِ باقاعدي محنت ڪئي. هن هندوستاني، فارسي، عربي، گجراتي، مراٺي، پنجابي، سنڌي ۽ سرائڪي ٻولين جو مطالعو ڪيو. سندس لساني مهارت بابت مختلف سوانح نگارن جا بيان ملن ٿا. ايڊورڊ رائس موجب، برٽن ڪيترن سرڪاري لساني امتحانن ۾ ڪاميابي حاصل ڪئي هئي ۽ وڌيڪ امتحانن جي تياري پڻ ڪري رهيو هو.<ref name="Rice1990"/> برٽن مقامي ماڻهن سان سڌي رابطي کي ٻولين ۽ ثقافتن جي مطالعي جو اهم ذريعو سمجهندو هو. هو مقامي لباس، ڳالهائڻ جي انداز، رسمن ۽ سماجي آداب جو مشاهدو ڪندو هو. هن هندو، مسلمان ۽ ٻين مذهبي برادرين جي عقيدن ۽ رسمن بابت پڻ ڄاڻ حاصل ڪئي. سندس مذهبي تجربن بابت سوانح نگارن جا مختلف بيان ملن ٿا، جن ۾ هندو مذهبي رسمن ۾ شرڪت، سک روايتن جو مطالعو ۽ صوفي طريقن سان واقفيت شامل آهي.<ref name="Rice1990"/> بهرحال، برٽن جي ذاتي مذهبي وابستگيءَ بابت مختلف روايتن کي هڪجهڙو معتبر نٿو سمجهي سگهجي. سندس ڪجهه دعوائون ذاتي بيانن تي ٻڌل آهن ۽ انهن جي آزاد تاريخي تصديق محدود آهي. === سنڌ ۾ آمد ۽ فوجي خدمتون === [[سنڌ تي انگريزن جو قبضو|1843ع ۾ سنڌ تي برطانوي قبضي]] کان پوءِ علائقي ۾ برطانوي فوجي ۽ انتظامي سرگرميون وڌيون. انهيءَ پسمنظر ۾ 1844ع ۾ برٽن کي سنڌ موڪليو ويو. سنڌ ۾ سندس فوجي خدمتن جو تعلق برطانوي فوج جي مقامي انتظام، جاگرافيائي ڄاڻ ۽ سروي سان هو. هن فوجي ذميوارين سان گڏ سنڌ جي ماڻهن، ٻولين، تاريخ، مذهب ۽ سماجي روايتن بابت معلومات گڏ ڪرڻ شروع ڪئي.<ref name="Ghose2006"/> سنڌ ۾ برٽن جي رهائش سندس علمي ۽ ادبي زندگيءَ جو اهم مرحلو ثابت ٿي. هن سنڌي ٻولي، مقامي برادرين، مذهبي ادارن ۽ سماجي رسمن جو مشاهدو ڪيو. برٽن سنڌ جي مختلف علائقن ۾ سفر ڪندي مقامي ماڻهن سان رابطا قائم ڪيا ۽ سنڌ جي روزمره زندگيءَ بابت نوٽس تيار ڪيا. انهن مشاهدن جي بنياد تي هن بعد ۾ سنڌ بابت ڪيترائي ڪتاب لکيا.<ref name="Burton1851"/> سندس ڪتاب ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' جي مهاڳ موجب، سنڌ ۾ لڳ ڀڳ پنجن سالن جي رهائش دوران کيس اهڙي جامع ڪتاب جي کوٽ محسوس ٿي، جنهن ۾ مقامي ماڻهن جي گهريلو زندگي، مذهبي عقيدن، رسم و رواج ۽ سماجي حالتن بابت تفصيلي ڄاڻ موجود هجي.<ref name="Burton1851"/> برٽن جي سنڌ بابت تحقيق کي جديد تاريخنگاريءَ ۾ نوآبادياتي علم جي پيداوار جي پسمنظر ۾ پڻ ڏٺو ويو آهي. محقق اندرا گهوش پنهنجي مطالعي ''Imperial Player: Richard Burton in Sindh'' ۾ برٽن جي سنڌ واري تجربي ۽ سندس سفرنامن کي برطانوي سامراجي طاقت، ثقافتي مشاهدي ۽ ليکڪ جي شخصيت جي لاڳاپن جي روشنيءَ ۾ بحث هيٺ آندو آهي.<ref name="Ghose2006"/> === سنڌ مان واپسي ۽ ابتدائي تصنيفون === برٽن 1848ع ۾ سنڌ ڇڏي. سنڌ ۾ رهائش دوران گڏ ڪيل مواد بعد ۾ سندس ڪيترين تصنيفن جو بنياد بڻيو. 1851ع ۾ سندس سنڌ بابت ٻه اهم ڪتاب شايع ٿيا: * ''Scinde; or, The Unhappy Valley'' (سنڌ يا ڏکويل وادي)، ٻن جلدن ۾؛ * ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' (سنڌ ۽ سنڌو ماٿريءَ ۾ رهندڙ قومون). 1852ع ۾ سندس ڪتاب ''Falconry in the Valley of the Indus'' (سنڌو ماٿريءَ ۾ بازن سان شڪار) شايع ٿيو، جنهن ۾ بازداري ۽ شڪار سان لاڳاپيل روايتن جو احوال ڏنل آهي.<ref name="BurtonBibliography">{{cite web |title=Major Works of Richard Francis Burton |url=https://static.burtoniana.org/books/index.htm |website=Burtoniana |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> اهي ڪتاب سنڌ جي اڻويهين صديءَ جي سماجي، لساني ۽ ثقافتي تاريخ بابت اهم ابتدائي ماخذ آهن. انهن جي مطالعي وقت برٽن جي ذاتي مشاهدن، ٻڌل روايتن ۽ نوآبادياتي تعبيرن جي وچ ۾ فرق رکڻ ضروري آهي. == سنڌ بابت علمي ۽ تحقيقي خدمتون == [[فائل:Richard-Francis-Burton-by-Lock-&-Whitfield,-1876.png|thumb|upright|رچرڊ فرانسس برٽن جي 1876ع واري تصوير، جيڪا لاڪ ۽ وِٽفيلڊ جي فوٽوگرافي اسٽوڊيو ۾ ورتي وئي.]] [[سنڌ]] ۾ رهائش دوران رچرڊ فرانسس برٽن فوجي ذميوارين سان گڏ تاريخ، جاگرافي، ٻولين، مقامي ادب، مذهبي عقيدن، سماجي رسمن ۽ ماڻهن جي روزمره زندگيءَ بابت مواد گڏ ڪيو. سندس سنڌ بابت تحقيق جا نتيجا سرڪاري رپورٽن، علمي مقالن ۽ سفرنامن جي صورت ۾ شايع ٿيا. برٽن جي سنڌ بابت لکڻين ۾ ٻن قسمن جو مواد نمايان آهي: پهريون، سندس ذاتي سفرن ۽ مشاهدن تي ٻڌل احوال؛ ٻيو، مقامي ماڻهن، عالمن، استادن ۽ ٻين ڄاڻ رکندڙ شخصيتن کان حاصل ڪيل روايتون ۽ معلومات. انهيءَ ڪري سندس تصنيفون تاريخي ماخذ هجڻ سان گڏ برطانوي نوآبادياتي دور جي علمي سوچ جو پڻ اظهار ڪن ٿيون.<ref name="Ghose2006"/><ref name="Kennedy2005"/> === سنڌ بابت شروعاتي سرڪاري رپورٽون === برٽن جي سنڌ بابت تحقيق صرف سندس مشهور ڪتابن تائين محدود نه هئي. 1847ع ۽ 1848ع ۾ هن سنڌ جي آبادي، رسم و رواج، ٻولين، ادب، زراعت ۽ وقت جي حساب بابت ٻه اهم رپورٽون پڻ تيار ڪيون، جيڪي بمبئي حڪومت جي سرڪاري رڪارڊن ۾ شايع ٿيون.<ref name="BurtonMinorWorks">{{cite web |title=Shorter Works by Richard Francis Burton |url=https://burtoniana.org/minor/by-year/index.htm |website=Burtoniana |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> ==== سنڌ جي آبادي، رسم و رواج، ٻولي ۽ ادب بابت نوٽس (1847ع) ==== 1847ع ۾ برٽن جو مقالو ''Notes Relative to the Population of the Sind; and the Customs, Language, and Literature of the People'' (سنڌ جي آبادي، ماڻهن جي رسم و رواج، ٻولي ۽ ادب بابت نوٽس) شايع ٿيو. هي مقالو ''Bombay Government Records'' جي نئين سلسلي جي سترهين نمبر، ٻئي حصي، صفحن 637 کان 657 تائين شايع ٿيو.<ref name="Burton1847">{{cite report |last=Burton |first=Richard F. |title=Notes Relative to the Population of the Sind; and the Customs, Language, and Literature of the People |work=Bombay Government Records |series=New Series |number=17 |volume=Part 2 |pages=637–657 |year=1847 |language=en }}</ref> هن رپورٽ جو موضوع سنڌ جي آبادي ۽ ماڻهن جي سماجي ۽ لساني زندگي هو. ان ۾ مقامي ماڻهن جي روايتن، ٻوليءَ ۽ ادب بابت گڏ ڪيل معلومات پيش ڪئي وئي. اها رپورٽ برٽن جي پوءِ شايع ٿيل ڪتاب ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' جي موضوعاتي پسمنظر کي سمجهڻ لاءِ اهم آهي. ==== سنڌ ۾ وقت جي ورهاست، زراعت ۽ نشي آور شين بابت نوٽس (1848ع) ==== 1848ع ۾ برٽن جو ٻيو مقالو ''Brief Notes Relative to the Division of Time, and Articles of Cultivation in Sind; to Which Are Appended Remarks on the Modes of Intoxication in That Province'' شايع ٿيو. ان جي عنوان جو سنڌي ترجمو '''سنڌ ۾ وقت جي ورهاست، پوکيل فصلن ۽ نشي جي طريقن بابت مختصر نوٽس''' ڪري سگهجي ٿو. هي مقالو ''Bombay Government Records'' جي نئين سلسلي جي سترهين نمبر، ٻئي حصي، صفحن 613 کان 636 تائين شايع ٿيو.<ref name="Burton1848">{{cite report |last=Burton |first=Richard F. |title=Brief Notes Relative to the Division of Time, and Articles of Cultivation in Sind; to Which Are Appended Remarks on the Modes of Intoxication in That Province |work=Bombay Government Records |series=New Series |number=17 |volume=Part 2 |pages=613–636 |year=1848 |language=en }}</ref> هن رپورٽ ۾ سنڌ ۾ وقت جي روايتي حساب، زراعت سان لاڳاپيل موضوعن ۽ نشي آور شين جي استعمال بابت احوال ڏنو ويو. رپورٽ جي تياريءَ سان اسسٽنٽ سرجن جان ايلرٽن اسٽاڪس جو نالو پڻ لاڳاپيل آهي. تحقيق موجب، رپورٽ جي ڪجهه حصن ۾ اسٽاڪس جي شرڪت هئي، جڏهن ته نشي جي طريقن بابت اضافي تبصرا برٽن جي ڪم سان منسوب ڪيا ويا آهن.<ref name="BurtonMinorWorks"/> === سنڌي ٻولي ۽ مقامي لساني روايتون === برٽن کي سنڌي ٻولي ۽ ان جي پاڙيسري ٻولين سان لاڳاپن ۾ خاص دلچسپي هئي. هن سنڌ ۾ رهائش دوران مقامي ماڻهن جي ڳالهائڻ جا طريقا، مختلف لهجا، ٻولين جا لفظ ۽ ادبي روايتون سمجهڻ جي ڪوشش ڪئي. سندس 1851ع واري ڪتاب ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' ۾ سنڌ جي ٻولين ۽ ادب بابت بحث موجود آهي. هن مقامي سماجي ۽ مذهبي زندگيءَ کي سمجهڻ لاءِ ٻوليءَ جي ڄاڻ کي اهميت ڏني.<ref name="Burton1851"/> برٽن جو لساني ڪم اڻويهين صديءَ جي وچ ڌاري سنڌ ۽ ڀرپاسي جي علائقن جي ٻولين بابت يورپي تحقيق جي شروعاتي مثالن مان هڪ آهي. البت سندس دور جي ٻولين جي درجابندي ۽ اصطلاحن کي جديد لسانيات جي درجابنديءَ کان الڳ سمجهڻ گهرجي. === جتڪي، ملتاني ۽ پشتو بابت مقالا === 1849ع ۾ برٽن جا لسانيات بابت مقالا بمبئي شاخ جي رائل ايشياٽڪ سوسائٽيءَ جي رسالي ''Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society'' ۾ شايع ٿيا. انهن ۾ جتڪي يا بيلوچڪي لهجي جي گرامر، ملتاني ٻوليءَ جي گرامر ۽ پشتو ٻوليءَ جي هڪ درسي مجموعي بابت تنقيدي اڀياس شامل هئا.<ref name="DNB"/> ==== جتڪي يا بيلوچڪي لهجي جي گرامر ==== ''A Grammar of the Jataki or Belochki Dialect'' (جتڪي يا بيلوچڪي لهجي جي گرامر) جنوري 1849ع ۾ شايع ٿيو. هي مقالو ''Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society'' جي ٽئين جلد، ٻارهين شماري، صفحن 84 کان 125 تائين شايع ٿيو.<ref name="BurtonJataki1849">{{cite journal |last=Burton |first=Richard F. |title=A Grammar of the Jataki or Belochki Dialect |journal=Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society |volume=3 |issue=12 |pages=84–125 |date=January 1849 |language=en }}</ref> مقالي جي عنوان ۾ استعمال ٿيل ''Jataki'' ۽ ''Belochki'' تاريخي لساني اصطلاح آهن. انهن کي جديد ٻولين جي نالن يا حدن سان بنا تحقيق جي هڪجهڙو سمجهڻ مناسب نه آهي. ==== ملتاني ٻوليءَ جي گرامر ==== برٽن جي شروعاتي تصنيفن بابت ''Dictionary of National Biography'' ۾ ''A Grammar of the Multani Language'' (ملتاني ٻوليءَ جي گرامر) جو ذڪر ملي ٿو ۽ ان کي 1849ع جي لساني مقالن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.<ref name="DNB"/> ملتاني ٻوليءَ جو تعلق موجوده سرائڪي لساني روايت سان آهي. تنهن هوندي به برٽن جي اصل مقالي ۾ استعمال ٿيل اصطلاحن ۽ درجابنديءَ کي انهيءَ دور جي لساني ماحول جي روشنيءَ ۾ سمجهڻ گهرجي. ==== پشتو بابت تنقيدي نوٽس ==== ''Notes and Remarks on Dr. Dorn's Chrestomathy of the Pushtu or Afghan Language'' (ڊاڪٽر ڊورن جي پشتو يا افغان ٻوليءَ جي درسي مجموعي بابت نوٽس ۽ تبصرا) جنوري 1849ع ۾ شايع ٿيو. هي مقالو ''Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society'' جي ٽئين جلد، ٻارهين شماري، صفحن 58 کان 69 تائين موجود آهي.<ref name="BurtonPushtu1849">{{cite journal |last=Burton |first=Richard F. |title=Notes and Remarks on Dr. Dorn's Chrestomathy of the Pushtu or Afghan Language |journal=Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society |volume=3 |issue=12 |pages=58–69 |date=January 1849 |language=en }}</ref> هن مقالي ۾ برٽن پشتو ٻوليءَ بابت ڊاڪٽر ڊورن جي علمي ڪم جو جائزو ورتو. === سنڌي ادب ۽ زباني روايتون === برٽن جي سنڌ بابت ڪتابن ۾ مقامي ٻولين ۽ ادب سان گڏ زباني روايتن، قصن، مذهبي بيانن ۽ سماجي رسمن بابت مواد پڻ موجود آهي. سندس تحقيق جو هڪ اهم پهلو اهو هو ته هن صرف سياسي واقعن يا حڪمرانن جي تاريخ تائين پاڻ کي محدود نه رکيو، پر ماڻهن جي روزمره زندگيءَ، ٻوليءَ ۽ ثقافتي اظهار کي پڻ موضوع بڻايو.<ref name="Burton1851"/> ''Sind Revisited'' ۾ پڻ مقامي قصن ۽ ڏندڪٿائن جا احوال، شاعريءَ جا ترجما ۽ مذهبي روايتن جا بيان ملن ٿا.<ref name="Burton1877"/> انهن لکڻين کي سنڌ جي لوڪ ادب ۽ ثقافتي تاريخ جي مطالعي ۾ مددگار مواد طور استعمال ڪري سگهجي ٿو، پر برٽن جي ترجمن ۽ تشريحن کي اصل سنڌي متنن جو مڪمل متبادل نٿو سمجهي سگهجي. === سنڌ جون قومون، برادريون ۽ سماجي بناوت === برٽن پنهنجي 1851ع واري ڪتاب ۾ سنڌ جي آباديءَ جي مختلف گروهن، مذهبي برادرين ۽ سماجي رسمن بابت معلومات گڏ ڪئي. سندس تحقيق ۾ سنڌ جي ماڻهن جي لباس، رهڻي ڪهڻي، پيشَن، مذهبي روايتن ۽ روزمره لاڳاپن بابت احوال موجود آهن.<ref name="Burton1851"/> ڪتاب جي عنوان ۾ استعمال ٿيل لفظ ''Races'' اڻويهين صديءَ جي يورپي علمي اصطلاحات جو حصو هو. جديد علمي مطالعي ۾ ان کي حياتياتي نسلن جي ثابت ٿيل درجابنديءَ بدران تاريخي ۽ نوآبادياتي اصطلاح طور پڙهڻ ضروري آهي. برٽن جي بيانن ۾ ڪڏهن ڪڏهن ماڻهن ۽ برادرين بابت اهڙا عام نتيجا ۽ قدرائتا فيصلا ملن ٿا، جيڪي سندس دور جي برطانوي سامراجي سوچ سان لاڳاپيل هئا. تنهنڪري سندس لکڻين کي ٻين مقامي ۽ تاريخي ماخذن سان ڀيٽي استعمال ڪرڻ گهرجي.<ref name="Kennedy2005"/><ref name="Ghose2006"/> === سنڌ جي مذهبي زندگي === برٽن سنڌ جي مسلمانن ۽ هندن جي مذهبي روايتن، عبادتگاهن، مذهبي شخصيتن ۽ سماجي رسمن بابت لکيو. هن جي مشاهدي ۾ مذهبي عقيدن سان گڏ انهن جو روزمره زندگيءَ، سماجي لاڳاپن ۽ مقامي ثقافت تي اثر پڻ شامل هو.<ref name="Burton1851"/> سنڌ بابت سندس تصنيفون اڻويهين صديءَ ۾ مذهبي زندگيءَ جي مطالعي لاءِ هڪ همعصر برطانوي ليکڪ جو احوال فراهم ڪن ٿيون. انهن ۾ موجود مذهبي تعبيرون ۽ مختلف برادرين بابت تبصرا برٽن جا ذاتي يا ٻڌل بيان ٿي سگهن ٿا؛ تنهنڪري انهن کي سمورن سنڌ واسين جي گڏيل راءِ يا ثابت ٿيل تاريخي حقيقت طور پيش ڪرڻ مناسب نه آهي. == سنڌ بابت اهم ڪتاب == برٽن سنڌ جي سفرن ۽ تحقيق تي ٻڌل گهٽ ۾ گهٽ چار اهم ڪتاب شايع ڪيا. انهن مان ٽي 1851ع ۽ 1852ع ۾، جڏهن ته چوٿون 1877ع ۾ شايع ٿيو.<ref name="BurtonBibliography"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border:1px solid #8aaac5;" ! style="background:#194d72;color:white;" | سال ! style="background:#194d72;color:white;" | اصل عنوان ۽ سنڌي ترجمو ! style="background:#194d72;color:white;" | بنيادي موضوع ! style="background:#194d72;color:white;" | اشاعتي تفصيل |- | style="background:#e9f3fc;" | 1851ع | ''Scinde; or, The Unhappy Valley'' '''سنڌ يا ڏکويل وادي''' | سنڌ جا سفر، جاگرافي، شهر، سماج ۽ برطانوي انتظام | رچرڊ بينٽلي، لنڊن؛ ٻه جلد |- | style="background:#edf6eb;" | 1851ع | ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' '''سنڌ ۽ سنڌو ماٿريءَ ۾ رهندڙ قومون''' | سنڌ جي آبادي، تاريخ، ٻوليون، مذهبي روايتون ۽ رسم و رواج | ڊبليو. ايڇ. ايلن اينڊ ڪمپني، لنڊن |- | style="background:#fff2e4;" | 1852ع | ''Falconry in the Valley of the Indus'' '''سنڌو ماٿريءَ ۾ بازن سان شڪار''' | بازداري، شڪار جا طريقا ۽ انهن سان لاڳاپيل روايتون | جان وان وورسٽ، لنڊن |- | style="background:#f2eafb;" | 1877ع | ''Sind Revisited'' '''سنڌ جو ٻيهر سفر''' | سنڌ جو ٻيهر مشاهدو، شهر، ريلوي، فوج ۽ سماجي تبديليون | رچرڊ بينٽلي اينڊ سن، لنڊن؛ ٻه جلد |} === سنڌ يا ڏکويل وادي (1851ع) === ''Scinde; or, The Unhappy Valley'' برٽن جي سنڌ بابت شروعاتي سفرنامن مان هڪ آهي. اهو 1851ع ۾ لنڊن مان رچرڊ بينٽليءَ ٻن جلدن ۾ شايع ڪيو.<ref name="BurtonUnhappy">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Scinde; or, The Unhappy Valley |volume=1–2 |publisher=Richard Bentley |location=London |year=1851 |language=en |url=https://burtoniana.org/books/1851-Scinde%20or%20the%20Unhappy%20Valley/index.htm }}</ref> ڪتاب ۾ برٽن سنڌ ۾ پنهنجي رهائش ۽ سفرن دوران ڏٺل جاگرافيائي، سماجي ۽ انتظامي حالتن بابت لکيو. ان ۾ سنڌ جي شهرن، [[سنڌو درياهه]]، مقامي ماڻهن جي رهڻي ڪهڻي، برطانوي فوجي ۽ انتظامي ماحول ۽ علائقي بابت سندس ذاتي مشاهدن جو احوال ملي ٿو. ڪتاب جو عنوان ''The Unhappy Valley'' يعني «ڏکويل وادي» برٽن جي ادبي انداز ۽ سنڌ بابت سندس ذاتي تاثر کي ظاهر ڪري ٿو. ان کي سنڌ جي ماڻهن يا تاريخ بابت غيرجانبدار علمي فيصلو سمجهڻ بدران سفرنامي جي عنوان طور پڙهڻ گهرجي. برٽن جي سفرنامن ۾ واقعاتي بيان سان گڏ ذاتي تبصرا، طنز ۽ ثقافتي مقابلا به ملن ٿا. اهو انداز سندس ٻين سفرنامن ۾ پڻ نمايان آهي.<ref name="Ghose2006"/> === سنڌ ۽ سنڌو ماٿريءَ ۾ رهندڙ قومون (1851ع) === ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus: With Notices of the Topography and History of the Province'' برٽن جي سنڌ بابت مشهور ۽ تفصيلي تصنيفن مان هڪ آهي. هي ڪتاب 1851ع ۾ لنڊن جي ناشر ڊبليو. ايڇ. ايلن اينڊ ڪمپني شايع ڪيو.<ref name="Burton1851"/> ڪتاب جو عنوان سنڌيءَ ۾ '''سنڌ ۽ سنڌو ماٿريءَ ۾ رهندڙ قومون: صوبي جي جاگرافي ۽ تاريخ بابت احوال''' ترجمو ڪري سگهجي ٿو. هن ڪتاب ۾ سنڌ جي جاگرافي، تاريخ، آبادي، ٻولين، سماجي زندگيءَ، مذهبي عقيدن، رسمن ۽ مقامي ثقافت بابت معلومات گڏ ڪئي وئي آهي. برٽن ڪتاب جي مهاڳ ۾ سنڌ بابت اهڙي تصنيف جي ضرورت بيان ڪئي، جيڪا مقامي ماڻهن جي روزمره زندگيءَ ۽ سماجي روايتن بابت جامع معلومات مهيا ڪري. هن ڪتاب جي اهميت جو هڪ سبب اهو آهي ته اهو سنڌ تي برطانوي قبضي کان ٿوري ئي عرصي پوءِ تيار ٿيو، جڏهن علائقي جي سياسي ۽ انتظامي نظام ۾ تبديليون اچي رهيون هيون. ==== ڪتاب جا اهم موضوع ==== ڪتاب ۾ هيٺيان موضوع نمايان آهن: * سنڌ جي جاگرافي ۽ تاريخي پسمنظر؛ * سنڌ جي آبادي ۽ مقامي برادريون؛ * سنڌي ۽ ڀرپاسي جي ٻولين بابت معلومات؛ * ماڻهن جي روزمره زندگي ۽ گهريلو رسمون؛ * مسلمانن ۽ هندن جون مذهبي روايتون؛ * مقامي سماجي ۽ ثقافتي رواج؛ * سنڌ جي ماڻهن بابت برٽن جا مشاهدا ۽ تعبيرون. برٽن جي هن تصنيف کي سنڌ جي تاريخ لاءِ ابتدائي ماخذ طور استعمال ڪري سگهجي ٿو. تنهن هوندي به ڪتاب ۾ پيش ڪيل قومن ۽ برادرين جي درجابندي، مذهبي بيانن ۽ سماجي تبصرن کي جديد تاريخي تحقيق سان ڀيٽڻ ضروري آهي.<ref name="Ghose2006"/> === سنڌو ماٿريءَ ۾ بازن سان شڪار (1852ع) === ''Falconry in the Valley of the Indus'' برٽن جو بازداري ۽ شڪار بابت ڪتاب آهي، جيڪو 1852ع ۾ لنڊن جي ناشر جان وان وورسٽ شايع ڪيو.<ref name="BurtonFalconry1852">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Falconry in the Valley of the Indus |publisher=John Van Voorst |location=London |year=1852 |language=en |url=https://archive.org/details/falconryinvalley00burt }}</ref> [[بازداري]] شڪاري پکين، خاص طور بازن ۽ شاهينن، کي تربيت ڏئي شڪار ڪرڻ جي روايتي فن کي چيو ويندو آهي. برٽن هن ڪتاب ۾ سنڌو ماٿريءَ جي بازداريءَ سان لاڳاپيل تجربن، شڪار جي طريقن ۽ شڪاري پکين بابت معلومات پيش ڪئي. ڪتاب سنڌ جي تاريخي سماج ۾ شڪار ۽ تفريحي سرگرمين جي مطالعي لاءِ مددگار ماخذ آهي. ان سان گڏ اهو برٽن جي دلچسپين جي وسعت کي پڻ ظاهر ڪري ٿو، ڇاڪاڻ ته سندس تحقيق صرف ٻولين، مذهب يا جاگرافيءَ تائين محدود نه هئي. === سنڌ جو ٻيهر سفر (1877ع) === [[فائل:Richard-Francis-Burton-by-Lock-&-Whitfield,-1876 (cropped).png|thumb|upright|رچرڊ فرانسس برٽن، 1876ع. انهيءَ عرصي ۾ هن سنڌ جو ٻيهر سفر ڪيو.]] برٽن سنڌ ڇڏڻ کان لڳ ڀڳ ٽن ڏهاڪن پوءِ 1875ع–1876ع جي سفر دوران پنهنجي گهرواري [[ازابيل برٽن]] سان گڏ سنڌ واپس آيو. هن سفر جا مشاهدا سندس ڪتاب ''Sind Revisited: With Notices of the Anglo-Indian Army; Railroads; Past, Present, and Future, etc.'' ۾ شامل آهن، جيڪو 1877ع ۾ لنڊن مان رچرڊ بينٽلي اينڊ سن ٻن جلدن ۾ شايع ڪيو.<ref name="Burton1877"/> ڪتاب جو عنوان سنڌيءَ ۾ '''سنڌ جو ٻيهر سفر: اينگلو-انڊين فوج، ريلوي، ماضي، حال ۽ مستقبل بابت احوال''' ترجمو ڪري سگهجي ٿو. برٽن هن ڪتاب ۾ سنڌ جي پنهنجي اڳوڻي تجربن کي نئين سفر دوران ڏٺل حالتن سان ڀيٽيو. سندس مشاهدي ۾ شهرن جي ترقي، آمدرفت، ريلوي، فوجي انتظام ۽ سماجي تبديليون شامل هيون. ==== سنڌ جي شهرن جو احوال ==== ''Sind Revisited'' ۾ [[ڪراچي]]، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۽ سنڌ جي ٻين شهرن ۽ علائقن جو ذڪر ملي ٿو. ڪتاب ۾ [[ڪوٽڙي]]، [[سيوهڻ]]، [[روهڙي]]، [[سکر]]، [[شڪارپور]]، [[خيرپور ميرس|خيرپور]] ۽ سنڌو درياهه سان لاڳاپيل سفرن جا احوال پڻ موجود آهن.<ref name="Burton1877"/> برٽن انهن هنڌن جي جاگرافيائي حالتن، تاريخي اهميت، آمدرفت ۽ ماڻهن جي سماجي زندگيءَ بابت پنهنجا مشاهدا پيش ڪيا. هن خاص طور انهن تبديلين تي ڌيان ڏنو، جيڪي سندس پهرين سنڌ واري رهائش کان پوءِ برطانوي انتظام هيٺ آيون هيون. ==== ڪراچي ۽ حيدرآباد ==== برٽن جي ٻيهر سنڌ واري سفر ۾ ڪراچي ۽ حيدرآباد اهم موضوع آهن. ڪراچي بابت سندس لکڻين ۾ بندرگاهه واري شهر جي اهميت، آمدرفت ۽ برطانوي دور جي تبديل ٿيندڙ شهري حالتن جو ذڪر ملي ٿو. حيدرآباد بابت هن تاريخي ۽ سماجي ماحول، مقامي آبادي ۽ شهر جي اهميت تي تبصرا ڪيا.<ref name="Burton1877"/> اهي بيان اڻويهين صديءَ جي پوئين اڌ ۾ سنڌ جي شهري تاريخ جي مطالعي لاءِ هڪ همعصر ماخذ فراهم ڪن ٿا. ==== سنڌو درياهه ۽ ڦليلي ==== برٽن جي ڪتاب ۾ [[سنڌو درياهه]] سان لاڳاپيل سفرن ۽ آبي رستن جو احوال پڻ شامل آهي. ٻئي جلد ۾ [[ڦليلي واهه|ڦليلي]] جي رستي سفر ۽ [[ڪوٽڙي]] ڏانهن سنڌو درياهه ذريعي واپسيءَ بابت جدا عنوان موجود آهن.<ref name="Burton1877"/> انهن احوالن مان سنڌ جي درياهي آمدرفت، آبي جاگرافي ۽ سفر جي روايتي طريقن بابت معلومات حاصل ٿئي ٿي. ==== سنڌو ماٿريءَ جي ريلوي ==== ''Sind Revisited'' جو هڪ اهم موضوع برطانوي دور جي ريلوي ۽ آمدرفت جو نظام آهي. برٽن سنڌ ۾ ريلوي جي ترقي، ان جي موجوده حالت ۽ مستقبل بابت تبصرا ڪيا. هن ريلويءَ کي سنڌ جي شهرن، فوجي ضرورتن ۽ آمدرفت جي نظام سان لاڳاپيل تبديليءَ جي هڪ اهم صورت طور ڏٺو.<ref name="Burton1877"/> برٽن جي ريلوي بابت لکڻين کي ان دور جي برطانوي انتظامي ۽ فوجي مفادن جي پسمنظر ۾ پڻ پڙهڻ گهرجي. ==== اينگلو-انڊين فوج ==== ڪتاب جي مڪمل عنوان مان ئي ظاهر ٿئي ٿو ته برٽن سنڌ جي سفر سان گڏ برطانوي هندستان جي فوج بابت به لکيو. هن فوجي تنظيم، سپاهين، انتظامي ضرورتن ۽ برطانوي فوجي نظام جي مختلف پهلوئن بابت پنهنجا مشاهدا پيش ڪيا.<ref name="Burton1877"/> سندس اڳوڻي فوجي ملازمت سبب اهي تبصرا ذاتي تجربي سان پڻ لاڳاپيل هئا. ==== مذهبي برادريون ۽ سماجي لاڳاپا ==== برٽن پنهنجي ٻيهر سفر واري ڪتاب ۾ سنڌ جي مسلمانن ۽ هندن جي سماجي لاڳاپن، مذهبي روايتن ۽ باهمي تعلقن بابت پڻ لکيو. ڪتاب ۾ مذهبي تبديليءَ ۽ مختلف برادرين جي سماجي حيثيت بابت سندس بيان ملن ٿا.<ref name="Burton1877"/> انهن بيانن کي برٽن جي ذاتي مشاهدي ۽ نوآبادياتي دور جي مذهبي ۽ سماجي تعبيرن طور پڙهڻ ضروري آهي؛ انهن مان ڪنهن به برادريءَ بابت غيرجانبدار ۽ حتمي نتيجا اخذ نٿا ڪري سگهجن. ==== مقامي قصا، ڏندڪٿائون ۽ شاعري ==== ''Sind Revisited'' ۾ مقامي قصن، روايتن، شاعريءَ جي ترجمن ۽ مذهبي ڏندڪٿائن جا احوال پڻ موجود آهن. انهن ۾ «ستن بي سر نبين» بابت هڪ مقامي روايت جو ذڪر پڻ اچي ٿو.<ref name="Burton1877"/> اهڙا بيان سنڌ جي زباني روايتن بابت تاريخي مواد فراهم ڪن ٿا. البت ڏندڪٿائن ۽ مذهبي روايتن کي ثابت ٿيل تاريخي واقعن کان الڳ رکڻ گهرجي. ==== جان بُل جو ادبي ڪردار ==== برٽن پنهنجي ڪتاب ۾ '''مسٽر جان بُل''' (''Mr. John Bull'') نالي هڪ خيالي همسفر کي ادبي وسيلي طور استعمال ڪيو. هو هن ڪردار سان مخاطب ٿي مختلف واقعن، ماڻهن ۽ حالتن بابت تبصرا ڪندو آهي.<ref name="Burton1877"/> جان بُل برطانوي قومي شخصيت جي هڪ روايتي علامت پڻ آهي. ڪتاب ۾ هن ڪردار جي استعمال سان برٽن پنهنجي مشاهدن کي گفتگو ۽ طنزيه تبصرن جي صورت ۾ پيش ڪري سگهيو. ==== برطانوي حڪومت بابت برٽن جا رايا ==== ''Sind Revisited'' جي پڇاڙيءَ ۾ برٽن سنڌ ۾ برطانوي حڪومت جي اثرن بابت پنهنجي راءِ پيش ڪئي. هن صحت ۽ تعليم جي ڪجهه سهولتن ۾ سڌارن کي برطانوي راڄ جي مثبت اثرن طور بيان ڪيو.<ref name="Burton1877"/> بهرحال، اهو برٽن جو تاريخي ۽ سياسي موقف هو. سنڌ ۾ برطانوي قبضي، معاشي تبديلين، سياسي اختيارن جي منتقلي ۽ مقامي آباديءَ تي پوندڙ اثرن جو جامع جائزو وٺڻ لاءِ ٻين تاريخي ماخذن کي پڻ نظر ۾ رکڻ ضروري آهي. == سنڌ بابت تصنيفن ۽ مقالن جي تاريخوار فهرست == {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#174a73;color:#ffffff;" | سال ! style="background:#174a73;color:#ffffff;" | تصنيف يا مقالو ! style="background:#174a73;color:#ffffff;" | موضوع ! style="background:#174a73;color:#ffffff;" | اشاعت |- | style="background:#eaf3fb;" | 1847ع | ''Notes Relative to the Population of the Sind; and the Customs, Language, and Literature of the People'' | سنڌ جي آبادي، رسم و رواج، ٻولي ۽ ادب | ''Bombay Government Records''، نئون سلسلو، نمبر 17، حصو 2، ص 637–657 |- | style="background:#f0f7ed;" | 1848ع | ''Brief Notes Relative to the Division of Time, and Articles of Cultivation in Sind'' | وقت جي حساب، زراعت ۽ نشي جي طريقن بابت نوٽس | ''Bombay Government Records''، نئون سلسلو، نمبر 17، حصو 2، ص 613–636 |- | style="background:#fff3e5;" | 1849ع | ''A Grammar of the Jataki or Belochki Dialect'' | جتڪي يا بيلوچڪي لهجي جي گرامر | ''Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society''، جلد 3، شمارو 12، ص 84–125 |- | style="background:#f3eafa;" | 1849ع | ''A Grammar of the Multani Language'' | ملتاني ٻوليءَ جي گرامر | ابتدائي سوانحي ماخذن ۾ ذڪر؛ مڪمل اصل اشاعتي تفصيلن جي وڌيڪ تصديق گهربل |- | style="background:#eaf3fb;" | 1849ع | ''Notes and Remarks on Dr. Dorn's Chrestomathy of the Pushtu or Afghan Language'' | پشتو بابت تنقيدي لساني اڀياس | ساڳيو رسالو، جلد 3، شمارو 12، ص 58–69 |- | style="background:#f0f7ed;" | 1851ع | ''Scinde; or, The Unhappy Valley'' | سنڌ جو سفرنامو ۽ سماجي مشاهدا | رچرڊ بينٽلي، لنڊن؛ ٻه جلد |- | style="background:#fff3e5;" | 1851ع | ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' | سنڌ جي قومن، تاريخ، جاگرافي، ٻولين ۽ ثقافت جو مطالعو | ڊبليو. ايڇ. ايلن اينڊ ڪمپني، لنڊن |- | style="background:#f3eafa;" | 1852ع | ''Falconry in the Valley of the Indus'' | بازداري ۽ شڪار جون روايتون | جان وان وورسٽ، لنڊن |- | style="background:#eaf3fb;" | 1877ع | ''Sind Revisited'' | سنڌ جو ٻيهر سفر، ريلوي، فوج ۽ سماجي تبديليون | رچرڊ بينٽلي اينڊ سن، لنڊن؛ ٻه جلد |} == سنڌ جي تاريخ ۽ ادب ۾ برٽن جي اهميت == رچرڊ فرانسس برٽن جي سنڌ بابت تصنيفن جي اهميت ان ڪري آهي جو انهن ۾ اڻويهين صديءَ جي وچ ۽ پوئين اڌ ۾ سنڌ جي سماجي، لساني ۽ ثقافتي زندگيءَ بابت همعصر مواد محفوظ ٿيل آهي. سندس 1847ع ۽ 1848ع جون رپورٽون، 1849ع جا لساني مقالا، 1851ع ۽ 1852ع جا ڪتاب ۽ 1877ع جو سفرنامو گڏجي سنڌ بابت سندس تحقيق جي مختلف مرحلن کي ظاهر ڪن ٿا. سنڌ جي تاريخ ۽ ادب جي مطالعي ۾ برٽن جي ڪم مان خاص طور هيٺين موضوعن بابت مواد حاصل ٿئي ٿو: * اڻويهين صديءَ ۾ سنڌ جي آبادي ۽ سماجي بناوت؛ * سنڌي ٻولي، مقامي لهجا ۽ پاڙيسري ٻولين جا لاڳاپا؛ * سنڌ جي زباني روايتن، قصن ۽ شاعريءَ جا احوال؛ * مذهبي عقيدا، رسمون ۽ سماجي لاڳاپا؛ * سنڌ جي شهرن، درياهن ۽ آمدرفت جي تاريخ؛ * زراعت، شڪار ۽ بازداريءَ جون روايتون؛ * برطانوي قبضي کان پوءِ فوجي ۽ انتظامي تبديليون؛ * ريلوي ۽ جديد آمدرفت جي شروعاتي ترقي. سنڌي ادب جي محقق موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ برٽن کي شامل ڪيو ۽ سندس سنڌ بابت تصنيفن جو ذڪر ڪيو.<ref name="Jotwani1996"/> === تاريخي ماخذ طور حدون === برٽن جون لکڻيون پنهنجي دور بابت قيمتي معلومات فراهم ڪن ٿيون، پر انهن کي مڪمل طور غيرجانبدار يا حتمي ماخذ نٿو سمجهي سگهجي. برٽن برطانوي فوج ۽ سفارتي نظام سان لاڳاپيل هو. سندس ڪتابن ۾ سنڌ جي ماڻهن، قومن، مذهبي برادرين ۽ برطانوي انتظام بابت ذاتي رايا ۽ اڻويهين صديءَ جي يورپي سوچ جا اثر موجود آهن.<ref name="Ghose2006"/><ref name="Kennedy2005"/> انهيءَ ڪري جديد تحقيق ۾ سندس تصنيفن کي سنڌي، فارسي، اردو ۽ ٻين مقامي ماخذن سان ڀيٽي پڙهڻ ضروري آهي. برٽن جي ڪتابن جي تاريخي اهميت سندس هر نتيجي جي درست هجڻ ۾ نه، پر ان ڳالهه ۾ آهي ته انهن ۾ سنڌ جي هڪ مخصوص دور بابت مشاهدا، بيان ۽ معلومات محفوظ ٿيل آهن. == عربستان جو سفر ۽ حج (1853ع) == سنڌ ۽ هندستان ۾ رهائش دوران رچرڊ فرانسس برٽن عربي، فارسي، هندستاني ٻولين ۽ اسلامي روايتن بابت ڄاڻ حاصل ڪئي. انهيءَ مطالعي سندس عربستان جي سفر ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1853ع ۾ هن [[مدينو|مديني]] ۽ [[مڪو|مڪي]] جو سفر ڪيو ۽ [[حج]] جا مناسڪ ادا ڪيا.<ref name="Kennedy2005"/><ref name="Lovell1998"/> ان وقت مڪي ۽ مديني جي مقدس مذهبي علائقن ۾ غيرمسلمانن جي داخلا تي پابندي هئي. برٽن پنهنجي سڃاڻپ لڪائي مسلمان مسافر جي حيثيت سان سفر ڪيو. سندس هن سفر کي اڻويهين صديءَ جي يورپي سفرناما نگاريءَ ۾ خاص شهرت حاصل ٿي.<ref name="BurtonPilgrimage1855">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Personal Narrative of a Pilgrimage to El-Medinah and Meccah |volume=1–3 |publisher=Longman, Brown, Green, and Longmans |location=London |year=1855–1856 |language=en |url=https://www.gutenberg.org/ebooks/4657 }}</ref> === سفر جي تياري === برٽن عربستان جي سفر کان اڳ عربي ٻوليءَ، اسلامي عبادتن، مذهبي اصطلاحن، لباس، سماجي آداب ۽ سفر جي روايتن جو مطالعو ڪيو. هن هندستان ۾ رهڻ دوران حاصل ڪيل ٻولين ۽ مذهبي رسمن جي ڄاڻ کي سفر جي تياريءَ ۾ استعمال ڪيو. سندس مقصد صرف مقدس شهرن جو دورو ڪرڻ نه، پر انهن جي مذهبي، سماجي ۽ ثقافتي زندگيءَ جو تفصيلي مشاهدو پڻ هو.<ref name="Rice1990"/><ref name="BurtonPilgrimage1855"/> برٽن پنهنجي سفر ۾ مختلف وقتن تي فارسي نسل جي مسلمان مسافر ۽ درويش يا شيخ جهڙيون سڃاڻپون اختيار ڪيون. سندس سفرنامي موجب، هن اهڙي لباس ۽ طرزِ گفتگو اختيار ڪئي، جيڪا مقامي ماحول ۾ سندس غيرملڪي هجڻ کي لڪائڻ ۾ مددگار ٿي سگهي.<ref name="BurtonPilgrimage1855"/> === مصر کان عربستان تائين === 1853ع ۾ برٽن انگلينڊ مان نڪري [[مصر]] پهتو. هن [[اسڪندريه]] ۽ [[قاهره]] ۾ وقت گذاريو ۽ پوءِ [[سوئيز]] جي رستي [[ڳاڙهو سمنڊ|ڳاڙهي سمنڊ]] ڏانهن روانو ٿيو. سفر دوران هن مسلمان مسافرن، واپارين ۽ حج تي ويندڙ ماڻهن سان گڏ سفر ڪيو. عربستان پهچڻ کان پوءِ هن [[ينبع]] جي رستي مديني ڏانهن سفر جاري رکيو.<ref name="BurtonPilgrimage1855"/> برٽن پنهنجي سفرنامي ۾ قافلن، رهائش، کاڌي، سفر جي ڏکيائين، رستن ۽ مقامي ماڻهن جي رسم و رواج بابت تفصيلي احوال ڏنو. === مديني جو سفر === برٽن جولاءِ 1853ع ۾ مديني پهتو. هن شهر ۾ رهائش دوران [[مسجد نبوي]]، مذهبي زندگيءَ، زيارت جي روايتن ۽ شهر جي سماجي حالتن جو مشاهدو ڪيو. سندس سفرنامي ۾ مديني جي گهٽين، بازارن، رهائشي علائقن، مذهبي عمارتن ۽ مقامي ماڻهن بابت تفصيل ملن ٿا.<ref name="BurtonPilgrimage1855"/> هن مديني جي تاريخي ۽ مذهبي اهميت سان گڏ شهر جي جاگرافي ۽ آباديءَ بابت پڻ لکيو. برٽن جا اهي بيان اڻويهين صديءَ جي وچ ڌاري مديني جي شهري ۽ سماجي تاريخ جي مطالعي لاءِ هڪ همعصر سفرنامي جو مواد فراهم ڪن ٿا. === مڪي جو سفر ۽ حج جا مناسڪ === مديني کان پوءِ برٽن حج جي قافلي سان گڏ مڪي ڏانهن روانو ٿيو. سيپٽمبر 1853ع ۾ هو مڪي پهتو. هن [[ڪعبو|ڪعبي]] جو طواف ڪيو ۽ حج جي ٻين مناسڪن ۾ شرڪت ڪئي. پنهنجي سفرنامي ۾ هن [[مسجد الحرام]]، ڪعبي، [[صفا ۽ مروه]]، [[عرفات]]، [[مزدلفه]] ۽ [[منى]] بابت تفصيلي بيان پيش ڪيا.<ref name="BurtonPilgrimage1855"/> برٽن مذهبي عبادتن سان گڏ حج جي انتظام، حاجين جي آمدرفت، مختلف علائقن مان ايندڙ ماڻهن، بازارن، رهائش ۽ سماجي ماحول بابت پڻ لکيو. سندس سفرنامي جي هڪ خاص ڳالهه اها آهي ته هن مقدس شهرن کي صرف مذهبي مرڪزن طور نه، پر رهائشي، واپاري ۽ ثقافتي شهرن طور پڻ بيان ڪيو. === ڇا برٽن مڪي پهچندڙ پهريون غيرمسلمان يورپي هو؟ === برٽن کي ڪڏهن ڪڏهن مڪي ۾ داخل ٿيندڙ پهريون غيرمسلمان يورپي چيو ويندو آهي، پر اها دعويٰ تاريخي طور درست نه آهي. هن کان اڳ اطالوي مسافر [[لودووڪو دي وارٿيما]] سورهين صديءَ جي شروعات ۾ مڪي پهتو هو. سوئس محقق [[يوهان لڊوگ برڪهارٽ]] پڻ 1814ع ۾ مڪي جو سفر ڪيو ۽ 1815ع ۾ حج ادا ڪيو.<ref name="Burckhardt1829">{{cite book |last=Burckhardt |first=John Lewis |title=Travels in Arabia: Comprehending an Account of Those Territories in Hedjaz Which the Mohammedans Regard as Sacred |publisher=Henry Colburn |location=London |year=1829 |language=en }}</ref> انهيءَ ڪري برٽن جي اهميت مڪي پهچندڙ پهريون غيرمسلمان هجڻ ۾ نه، پر سندس سفرنامي جي تفصيل، مشاهدي جي انداز ۽ يورپي پڙهندڙن ۾ ان جي اثر ۾ آهي. === سفرنامي جي اشاعت === برٽن عربستان جي سفر بابت ''Personal Narrative of a Pilgrimage to El-Medinah and Meccah'' (مديني ۽ مڪي جي زيارت جو ذاتي سفرنامو) لکيو. هي ڪتاب 1855ع ۽ 1856ع ۾ ٽن جلدن ۾ شايع ٿيو ۽ سندس مشهور تصنيفن مان هڪ بڻيو.<ref name="BurtonPilgrimage1855"/> ڪتاب ۾ عربستان جي جاگرافي، مذهبي زندگي، قافلن، سماجي روايتن، مقامي ماڻهن ۽ سفر جي مشڪلاتن بابت تفصيلي احوال موجود آهي. برٽن جي سفرنامي کي اڻويهين صديءَ جي عربستان بابت يورپي علمي ادب ۾ اهم جاءِ حاصل ٿي، جيتوڻيڪ ان ۾ سندس ذاتي رايا ۽ ان دور جون ثقافتي تعبيرون پڻ شامل آهن.<ref name="Kennedy2005"/> === سفر سان لاڳاپيل تڪراري دعوائون === برٽن جي حج واري سفر بابت ڪجهه سوانحي ڪتابن ۾ اهڙا قصا ملن ٿا، جن ۾ سندس سڃاڻپ ظاهر ٿيڻ جي خطري ۽ مبينا تشدد جو ذڪر ڪيو ويو آهي. انهن مان هڪ دعويٰ اها آهي ته هن پنهنجي سڃاڻپ بچائڻ لاءِ ڪنهن ماڻهوءَ کي قتل ڪيو. اهڙي واقعي جي آزاد ۽ قابلِ اعتماد تاريخي تصديق موجود نه آهي؛ برٽن پاڻ به اهڙي الزام کي رد ڪيو هو.<ref name="Lovell1998"/><ref name="Rice1990"/> تنهنڪري هن دعويٰ کي ثابت ٿيل واقعي بدران برٽن جي زندگيءَ سان لاڳاپيل هڪ غيرتصديق ٿيل روايت طور سمجهڻ گهرجي. == صوماليا ۽ هرر جون مهمون (1854ع–1855ع) == [[فائل:Old City (Jugal) Top view of Jugol 10.jpg|thumb|260px|[[هرر]] جي تاريخي قلعي بند شهر جو مٿان کان منظر، جنهن جو رچرڊ فرانسس برٽن 1855ع ۾ دورو ڪيو.]] عربستان جي سفر کان پوءِ برٽن جي دلچسپي آفريڪا جي اتر اوڀر وارن علائقن ڏانهن وڌي. هن [[صوماليا]]، [[جبوتي]] ۽ موجوده [[ايٿوپيا]] جي اوڀر وارن علائقن ۾ سفر ۽ تحقيق ڪئي. انهن سفرن ۾ [[هرر]] جو دورو سندس اهم ڪاميابين مان هڪ هو. برٽن پنهنجي سفرن جا احوال ''First Footsteps in East Africa'' نالي ڪتاب ۾ شايع ڪيا.<ref name="BurtonFirstFootsteps1856">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=First Footsteps in East Africa; or, An Exploration of Harar |publisher=Longman, Brown, Green, and Longmans |location=London |year=1856 |language=en }}</ref> === مهم جو پسمنظر === اڻويهين صديءَ جي وچ ڌاري يورپي جاگرافيدانن ۽ برطانوي اختيارين کي اوڀر آفريڪا جي اندرين علائقن بابت محدود سڌي ڄاڻ هئي. برٽن کي هن علائقي جي ٻولين، واپاري رستن، شهرن، سياسي حالتن ۽ جاگرافيءَ بابت معلومات گڏ ڪرڻ ۾ دلچسپي هئي. انهيءَ سلسلي ۾ هن [[عدن]] کي پنهنجي سفرن جو هڪ اهم مرڪز بڻايو.<ref name="Rice1990"/> === زيلع کان هرر تائين === 1854ع جي آخر ۾ برٽن [[زيلع]] کان هرر ڏانهن روانو ٿيو. سندس سفر ۾ مقامي رهنمائن، مترجمن، قافلي جي ماڻهن ۽ ٻين مددگارن جو اهم ڪردار هو. هو جنوري 1855ع ۾ هرر پهتو، جيڪو ان وقت هڪ اهم اسلامي، واپاري ۽ ثقافتي شهر هو.<ref name="BurtonFirstFootsteps1856"/> برٽن شهر جي حڪمران، بازارن، مذهبي زندگي، آبادي ۽ واپاري لاڳاپن بابت معلومات گڏ ڪئي. هن هرر جي سماجي ۽ سياسي حالتن کي پنهنجي سفرنامي ۾ بيان ڪيو ۽ شهر جي اهميت کي يورپي پڙهندڙن تائين پهچايو. === هرر پهچڻ جي تاريخي اهميت === برٽن کي عام طور هرر ۾ داخل ٿيندڙ اوائلي يورپي سياحن مان هڪ طور ياد ڪيو ويندو آهي. بهرحال، هرر اڳ ئي مقامي ۽ علائقائي مسلمان واپارين، عالمن ۽ مسافرن جي ڄاتل سڃاتل شهرن مان هو. تنهنڪري برٽن جي سفر کي شهر جي «دريافت» چوڻ بدران هڪ يورپي مسافر جي دستاويزي دوري طور بيان ڪرڻ وڌيڪ درست آهي. برٽن جي هرر بابت لکڻين جي اهميت سندس مشاهدي، جاگرافيائي بيان ۽ ان دور جي شهر بابت محفوظ ڪيل معلومات ۾ آهي.<ref name="Ghose2006"/> === بربرا واري مهم === 1855ع ۾ برٽن ٻين يورپي مهم جوئن سان گڏ [[بربرا]] واري علائقي ۾ هڪ نئين مهم ۾ شامل ٿيو. هن مهم ۾ [[جان هيننگ اسپيڪ]]، ليفٽيننٽ جي. اي. هرن ۽ وليم اسٽرويان پڻ شامل هئا. مهم دوران سندن ڪئمپ تي هٿياربند حملو ٿيو. وليم اسٽرويان مارجي ويو، جڏهن ته برٽن ۽ اسپيڪ زخمي ٿيا.<ref name="McLynn1990"/><ref name="Lovell1998"/> === برٽن جي چهري تي زخم === بربرا واري حملي دوران هڪ نيزو برٽن جي چهري مان گذريو ۽ کيس سخت زخم رسيو. هن زخم جو نشان سندس چهري تي باقي زندگي موجود رهيو. سندس پوءِ واري تصويرن ۽ سوانحي احوالن ۾ انهيءَ زخم جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Rice1990"/> حملي کان پوءِ مهم ختم ٿي وئي ۽ بچيل مهم جو واپس موٽيا. === پهريان قدم اوڀر آفريڪا ۾ === 1856ع ۾ برٽن ''First Footsteps in East Africa; or, An Exploration of Harar'' (اوڀر آفريڪا ۾ پهريان قدم، يا هرر جي ڳولا) شايع ڪيو. ڪتاب ۾ زيلع، هرر، صومالي علائقن، مقامي ماڻهن، ٻولين، واپار، مذهبي زندگي ۽ سفر جي حالتن بابت معلومات شامل آهي.<ref name="BurtonFirstFootsteps1856"/> هي ڪتاب برٽن جي آفريڪي سفرنامن جي سلسلي ۾ اهم جاءِ رکي ٿو. ان جي باوجود، مقامي ماڻهن ۽ سماجي گروهن بابت سندس ڪجهه بيان نوآبادياتي دور جي تعصبن کان آزاد نه آهن؛ تنهنڪري انهن کي جديد آفريڪي تاريخ ۽ انسانيات جي تحقيق سان ڀيٽڻ ضروري آهي. == ڪريميا جي جنگ سان لاڳاپو == 1850ع واري ڏهاڪي ۾ برٽن جي فوجي زندگيءَ جو هڪ ٻيو مرحلو [[ڪريميا جي جنگ]] سان لاڳاپيل هو. هن [[بيشي بازوق]] (''Bashi-bazouks'') نالي عثماني غيرباقاعده فوجي دستن سان لاڳاپيل ذميوارين ۾ حصو ورتو. اهي دستا عثماني فوجي نظام جو حصو هئا، پر سندن تنظيم ۽ نظم و ضبط باقاعده فوج کان مختلف هو.<ref name="Wright1906"/><ref name="McLynn1990"/> برٽن جي هن فوجي وابستگيءَ جو عرصو نسبتاً مختصر رهيو. انتظامي اختلافن ۽ تنظيم سان لاڳاپيل مسئلن سبب سندس خدمتون ڊگهي عرصي تائين جاري نه رهيون. سندس فوجي زندگيءَ ۾ هندستان ۽ سنڌ جي ملازمت کان پوءِ هي مرحلو اهم هو، ڇاڪاڻ ته ان کان پوءِ سندس ڌيان وڏي پيماني تي جاگرافيائي سفرن ۽ تحقيق ڏانهن وڌيو. == آفريڪا جي وڏين ڍنڍن جي ڳولا (1856ع–1859ع) == [[فائل:Lake Tanganyika.jpg|thumb|[[ڍنڍ ٽانگانيڪا]]، جنهن تائين برٽن ۽ اسپيڪ جي مهم فيبروري 1858ع ۾ پهتي.]] 1850ع واري ڏهاڪي ۾ آفريڪا جي اندروني جاگرافي ۽ [[نيل درياهه]] جي سرچشمي بابت يورپي جاگرافيدانن ۾ وڏي دلچسپي هئي. برٽن ۽ [[جان هيننگ اسپيڪ]] اوڀر آفريڪا جي اندرين علائقن ڏانهن هڪ مهم ڪئي، جنهن جو مقصد وڏين ڍنڍن، واپاري رستن ۽ نيل درياهه جي سرچشمي بابت معلومات حاصل ڪرڻ هو.<ref name="BurtonLakeRegions1860">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=The Lake Regions of Central Africa: A Picture of Exploration |volume=1–2 |publisher=Longman, Green, Longman, and Roberts |location=London |year=1860 |language=en }}</ref> === رائل جاگرافيائي سوسائٽيءَ جي مدد === برٽن جي آفريڪي مهم کي [[رائل جاگرافيائي سوسائٽي]] جي حمايت حاصل هئي. مهم ۾ برٽن اڳواڻ ۽ اسپيڪ سندس ساٿي هو. ٻنهي کي جاگرافيائي مشاهدي، سفر، رستن جي سڃاڻپ ۽ آفريڪا جي اندرين علائقن بابت معلومات گڏ ڪرڻ جي ذميواري هئي.<ref name="McLynn1990"/> ان وقت يورپي نقشن ۾ آفريڪا جي ڪيترن اندرين علائقن بابت معلومات نامڪمل هئي، جيتوڻيڪ اهي علائقا مقامي آباديءَ، واپارين ۽ مسافرن کي اڳ ئي ڄاتل هئا. === زنجبار کان اندروني آفريڪا ڏانهن === مهم جو اهم سامونڊي مرڪز [[زنجبار]] هو. برٽن ۽ اسپيڪ اوڀر آفريڪا جي ساحلي علائقي کان اندرين حصن ڏانهن روانا ٿيا. سندن سفر ۾ آفريڪي رهنمائن، باربردارن، واپارين، مترجمن ۽ قافلي جي ٻين ماڻهن اهم ڪردار ادا ڪيو. مقامي رستن، پاڻيءَ جي هنڌن، رهائش ۽ واپار بابت انهن ماڻهن جي ڄاڻ کان سواءِ اهڙو سفر ممڪن نه هو.<ref name="BurtonLakeRegions1860"/> === سيدي مبارڪ بمبئي ۽ مقامي ساٿي === [[سيدي مبارڪ بمبئي]] اوڀر آفريڪا جي مشهور رهنمائن مان هڪ هو، جنهن برٽن ۽ اسپيڪ جي مهم ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هو اڳتي هلي آفريڪا جي ٻين يورپي مهمن سان پڻ لاڳاپيل رهيو. برٽن ۽ اسپيڪ جي مهم جي تاريخ کي صرف ٻن يورپي سياحن جي ڪاميابيءَ طور پيش ڪرڻ نامڪمل آهي، ڇاڪاڻ ته ان ۾ مقامي آفريڪي ماڻهن جي ڄاڻ، محنت ۽ رهنمائي بنيادي اهميت رکي ٿي.<ref name="Jeal2011">{{cite book |last=Jeal |first=Tim |title=Explorers of the Nile: The Triumph and Tragedy of a Great Victorian Adventure |publisher=Yale University Press |location=New Haven |year=2011 |language=en |isbn=978-0-300-14935-7 }}</ref> === سفر جون ڏکيائون === آفريڪا جي اندروني سفر دوران برٽن ۽ اسپيڪ کي بيمارين، ٿڪاوٽ، موسمي حالتن، رسد جي مسئلن ۽ ٻين ڏکيائين کي منهن ڏيڻو پيو. ٻئي مهم جو مختلف وقتن تي سخت بيمار ٿيا. انهن حالتن سندن سفر جي رفتار ۽ جاگرافيائي مشاهدي جي صلاحيت تي اثر وڌو.<ref name="BurtonLakeRegions1860"/> مهم جي ڪاميابيءَ ۾ مقامي ماڻهن جي مدد، رستن بابت معلومات ۽ قافلي جي تنظيم اهم هئي. == ڍنڍ ٽانگانيڪا تائين پهچڻ (1858ع) == فيبروري 1858ع ۾ برٽن ۽ اسپيڪ جي مهم [[ڍنڍ ٽانگانيڪا]] تائين پهتي. هيءَ اوڀر آفريڪا جي وڏين ڍنڍن مان هڪ آهي ۽ موجوده تنزانيا، ڪانگو جي جمهوري جمهوريه، برونڊي ۽ زامبيا جي سرحدي علائقن سان لاڳاپيل آهي. برٽن ۽ اسپيڪ يورپي جاگرافيائي ادب ۾ ڍنڍ بابت تفصيلي مشاهدا پيش ڪندڙ اوائلي مهم جوئن مان هئا.<ref name="BurtonLakeRegions1860"/> === ڍنڍ جي جاگرافي === برٽن ڍنڍ ٽانگانيڪا جي پاڻيءَ، ڀرپاسي جي زمين، آباديءَ ۽ سفر جي رستن بابت معلومات گڏ ڪئي. هن ڍنڍ جي اهميت کي نيل درياهه جي سرچشمي بابت هلندڙ بحث سان ڳنڍيو. بهرحال، ان وقت موجود معلومات جي بنياد تي ڍنڍ ۽ نيل درياهه جي آبي نظام جو صحيح لاڳاپو طئي ڪرڻ آسان نه هو. === مقامي ڄاڻ جي اهميت === ڍنڍ ٽانگانيڪا برٽن ۽ اسپيڪ جي اچڻ کان اڳ ئي مقامي ماڻهن، واپارين ۽ علائقائي مسافرن کي معلوم هئي. انهيءَ ڪري «ڍنڍ جي دريافت» وارو اصطلاح صرف يورپي نقشن ۽ جاگرافيائي علم ۾ ان جي داخلا جي مخصوص معنيٰ ۾ استعمال ڪري سگهجي ٿو. جديد تاريخي مطالعي ۾ مقامي آفريڪي آباديءَ جي اڳوڻي ڄاڻ ۽ سفرن ۾ سندن ڪردار کي تسليم ڪيو وڃي ٿو.<ref name="Jeal2011"/> == جان هيننگ اسپيڪ ۽ ڍنڍ وڪٽوريا == [[فائل:JH Speke.jpg|thumb|upright|[[جان هيننگ اسپيڪ]] (1827ع–1864ع)، جيڪو رچرڊ فرانسس برٽن سان گڏ آفريڪا جي مهم ۾ شامل هو ۽ پوءِ نيل درياهه جي سرچشمي بابت سندس اختلاف پيدا ٿيا.]] 1858ع ۾ برٽن ۽ اسپيڪ جي مهم دوران ٻنهي جي تحقيق جا رستا ڪجهه وقت لاءِ جدا ٿيا. برٽن جي بيماريءَ ۽ ٻين حالتن سبب اسپيڪ اتر طرف هڪ جدا سفر ڪيو ۽ آگسٽ 1858ع ۾ [[ڍنڍ وڪٽوريا]] تائين پهتو. اسپيڪ هن ڍنڍ کي برطانوي راڻي [[راڻي وڪٽوريا|وڪٽوريا]] جي نالي سان منسوب ڪيو.<ref name="Jeal2011"/> === نيل درياهه جي سرچشمي بابت اسپيڪ جو نظريو === اسپيڪ جو خيال هو ته ڍنڍ وڪٽوريا نيل درياهه جي اهم سرچشمن مان هڪ آهي. هن پنهنجي مشاهدي ۽ مقامي معلومات جي بنياد تي اهو نتيجو پيش ڪيو، جيتوڻيڪ ان وقت هن ڍنڍ مان نيل درياهه جي نڪرڻ واري رستي جو مڪمل سڌو مشاهدو نه ڪيو هو. برٽن اسپيڪ جي نتيجي کي فوري طور قبول نه ڪيو ۽ وڌيڪ ثبوتن جي ضرورت تي زور ڏنو.<ref name="McLynn1990"/><ref name="Jeal2011"/> === برٽن ۽ اسپيڪ جو اختلاف === برٽن ۽ اسپيڪ جي وچ ۾ اختلاف جا ڪيترائي سبب هئا، جن ۾ نيل درياهه جي سرچشمي بابت مختلف نظريا، مهم جي اڳواڻي، علمي شهرت ۽ دريافتن جو اعزاز شامل هئا. اسپيڪ جي انگلينڊ واپسيءَ کان پوءِ سندس نتيجن کي وڏي توجهه ملي. برٽن ان ڳالهه تي ناراض ٿيو ته سندس خيال ۾ مهم جي گڏيل ڪم ۽ اڳواڻيءَ کي مناسب اهميت نه ڏني وئي هئي.<ref name="McLynn1990"/> اختلاف آهستي آهستي علمي بحث کان ذاتي ۽ عوامي تڪرار ۾ تبديل ٿي ويو. === ٻي آفريڪي مهم === اسپيڪ پوءِ [[جيمس آگسٽس گرانٽ]] سان گڏ اوڀر آفريڪا جي هڪ ٻي مهم ڪئي. هن مهم دوران اسپيڪ ڍنڍ وڪٽوريا جي اترئين حصي ۽ نيل درياهه سان ان جي لاڳاپي بابت وڌيڪ معلومات حاصل ڪئي. 1862ع ۾ هن ڍنڍ وڪٽوريا مان نڪرندڙ پاڻيءَ جي رستي جو مشاهدو ڪيو، جنهن سندس اڳوڻي نظريي کي وڌيڪ مضبوط ڪيو.<ref name="Jeal2011"/> == نيل درياهه جي سرچشمي بابت بحث == [[نيل درياهه]] جي سرچشمي بابت سوال اڻويهين صديءَ جي جاگرافيائي تحقيق جي اهم مسئلن مان هڪ هو. برٽن، اسپيڪ ۽ ٻين محققن وٽ ان بابت مختلف نظريا هئا. برٽن وڌيڪ احتياط سان جاگرافيائي ثبوت گڏ ڪرڻ جو حامي هو، جڏهن ته اسپيڪ ڍنڍ وڪٽوريا کي نيل درياهه جي اهم سرچشمي طور پيش ڪيو.<ref name="Jeal2011"/> === علمي بحث جي تياري === 1864ع ۾ برٽن ۽ اسپيڪ جي وچ ۾ نيل درياهه جي سرچشمي بابت هڪ عوامي علمي بحث ٿيڻ جو امڪان هو. ٻنهي جي اختلافن سبب اهو بحث وڏي دلچسپيءَ جو موضوع بڻجي چڪو هو. پر بحث کان ٿورو اڳ اسپيڪ جي وفات ٿي وئي. === اسپيڪ جي وفات (1864ع) === جان هيننگ اسپيڪ 15 سيپٽمبر 1864ع تي انگلينڊ ۾ شڪار دوران بندوق جي گولي لڳڻ سبب فوت ٿيو. سرڪاري جاچ ۾ سندس موت کي حادثاتي قرار ڏنو ويو، جيتوڻيڪ پوءِ جي ڪجهه سوانحي بحثن ۾ واقعي جي حالتن بابت سوال اٿاريا ويا.<ref name="Jeal2011"/><ref name="McLynn1990"/> اسپيڪ جي وفات سبب برٽن ۽ اسپيڪ جي وچ ۾ طئي ٿيل عوامي بحث ٿي نه سگهيو. === جديد جاگرافيائي سمجهاڻي === جديد جاگرافيءَ موجب ڍنڍ وڪٽوريا [[اڇي نيل]] جي آبي نظام جو اهم ذريعو آهي. تنهن هوندي به نيل درياهه جي سڀ کان پري سرچشمي جي سڃاڻپ وڌيڪ پيچيده سوال آهي، ڇاڪاڻ ته ڍنڍ وڪٽوريا ۾ ڪيترائي درياهه ڇوڙ ڪن ٿا. انهيءَ ڪري اسپيڪ جي نتيجي کي نيل جي آبي نظام بابت هڪ اهم تاريخي اڳڀرائي طور سمجهڻ گهرجي، نه ته نيل جي سڀني سرچشمن بابت آخري ۽ مڪمل وضاحت طور. == آفريڪا جي ڍنڍن بابت برٽن جو ڪتاب == 1860ع ۾ برٽن ''The Lake Regions of Central Africa: A Picture of Exploration'' (وچ آفريڪا جي ڍنڍن وارا علائقا: ڳولا جي هڪ تصوير) ٻن جلدن ۾ شايع ڪيو. هي ڪتاب سندس آفريڪي مهم، سفر جي رستن، ڍنڍ ٽانگانيڪا، مقامي آبادي، واپار، جاگرافي ۽ سفر جي ڏکيائين بابت تفصيلي احوال تي ٻڌل آهي.<ref name="BurtonLakeRegions1860"/> ڪتاب ۾ برٽن آفريڪا جي سماجي ۽ ثقافتي زندگيءَ بابت پڻ لکيو، پر سندس ڪجهه تبصرا اڻويهين صديءَ جي يورپي نسلي ۽ نوآبادياتي سوچ جي اثر هيٺ هئا. انهيءَ ڪري جديد تاريخي تحقيق ۾ سندس ڪتاب کي همعصر سفرنامي ۽ نوآبادياتي علمي دستاويز ٻنهي حيثيتن سان پڙهيو وڃي ٿو.<ref name="Ghose2006"/> == آفريڪي مهمن جي تاريخي اهميت == برٽن جون آفريڪي مهمون يورپي جاگرافيائي تحقيق جي تاريخ ۾ اهم آهن. هن هرر، صومالي علائقن، اوڀر آفريڪا جي واپاري رستن ۽ ڍنڍ ٽانگانيڪا بابت تفصيلي معلومات شايع ڪئي. انهن سفرن سان گڏ برٽن ۽ اسپيڪ جي وچ ۾ نيل درياهه جي سرچشمي بابت اختلاف به جاگرافيائي تحقيق جي تاريخ جو مشهور واقعو بڻيو. جديد مطالعي ۾ انهن مهمن جي اهميت کي مقامي آفريڪي رهنمائن، مترجمن، باربردارن، واپارين ۽ ڄاڻ رکندڙ ماڻهن جي ڪردار کان الڳ نٿو ڪري سگهجي. === اهم سفرن جي تاريخوار فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#174a73;color:white;" | سال ! style="background:#174a73;color:white;" | سفر يا واقعو ! style="background:#174a73;color:white;" | هنڌ ! style="background:#174a73;color:white;" | تاريخي اهميت |- | style="background:#eaf3fb;" | 1853ع | عربستان جو سفر ۽ حج | مصر، مدينو ۽ مڪو | مقدس شهرن جي مذهبي ۽ سماجي زندگيءَ بابت تفصيلي سفرنامو |- | style="background:#edf6eb;" | 1854ع–1855ع | صومالي علائقن جي مهم | زيلع ۽ هرر | اوڀر آفريڪا جي شهرن، ٻولين ۽ واپاري رستن بابت تحقيق |- | style="background:#fff1e2;" | 1855ع | بربرا واري مهم | بربرا | هٿياربند حملي ۾ برٽن زخمي ٿيو ۽ مهم ختم ٿي |- | style="background:#f3eafa;" | 1855ع–1856ع | ڪريميا جي جنگ سان لاڳاپيل فوجي خدمت | عثماني فوجي انتظام سان لاڳاپيل علائقا | بيشي بازوق دستن سان فوجي وابستگي |- | style="background:#eaf3fb;" | 1856ع–1859ع | اوڀر آفريڪا جي اندروني مهم | زنجبار ۽ اندروني آفريڪا | آفريڪا جي وڏين ڍنڍن ۽ نيل جي سرچشمي بابت تحقيق |- | style="background:#edf6eb;" | 1858ع | ڍنڍ ٽانگانيڪا تائين پهچڻ | ڍنڍ ٽانگانيڪا | يورپي جاگرافيائي ادب ۾ ڍنڍ بابت تفصيلي مشاهدا |- | style="background:#fff1e2;" | 1858ع | اسپيڪ جو ڍنڍ وڪٽوريا تائين سفر | ڍنڍ وڪٽوريا | نيل جي سرچشمي بابت اسپيڪ جو نظريو |- | style="background:#f3eafa;" | 1864ع | برٽن ۽ اسپيڪ جي طئي ٿيل بحث جو نه ٿيڻ | انگلينڊ | اسپيڪ جي اوچتي وفات سبب علمي بحث ملتوي ٿي ويو |} == عربستان ۽ آفريڪا بابت اهم تصنيفون == {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#22577a;color:white;" | سال ! style="background:#22577a;color:white;" | ڪتاب ! style="background:#22577a;color:white;" | سنڌي عنوان ! style="background:#22577a;color:white;" | موضوع |- | 1855ع–1856ع | ''Personal Narrative of a Pilgrimage to El-Medinah and Meccah'' | '''مديني ۽ مڪي جي زيارت جو ذاتي سفرنامو''' | حج، عربستان، اسلامي روايتون ۽ مقدس شهرن جي زندگي |- | 1856ع | ''First Footsteps in East Africa; or, An Exploration of Harar'' | '''اوڀر آفريڪا ۾ پهريان قدم، يا هرر جي ڳولا''' | صوماليا، هرر، مقامي سماج ۽ واپاري رستا |- | 1860ع | ''The Lake Regions of Central Africa: A Picture of Exploration'' | '''وچ آفريڪا جي ڍنڍن وارا علائقا: ڳولا جي هڪ تصوير''' | ڍنڍ ٽانگانيڪا، اوڀر آفريڪا ۽ جاگرافيائي تحقيق |} == آمريڪا جو سفر (1860ع) == آفريڪا جي مهمن کان پوءِ رچرڊ فرانسس برٽن 1860ع ۾ [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] جو سفر ڪيو. هن سفر ۾ سندس خاص دلچسپي آمريڪا جي اولهه وارن علائقن، مقامي آباديءَ، مذهبي تحريڪن ۽ [[مورمن ازم|مورمن]] برادريءَ جي سماجي ۽ مذهبي زندگيءَ سان هئي.<ref name="BurtonCitySaints1861">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=The City of the Saints, and Across the Rocky Mountains to California |publisher=Longman, Green, Longman, and Roberts |location=London |year=1861 |language=en |url=https://archive.org/search?query=Richard+Francis+Burton+City+of+the+Saints+1861 }}</ref> برٽن آمريڪا جي اوڀر وارن علائقن کان اولهه ڏانهن سفر ڪندي [[راڪي جبل]] پار ڪيا ۽ [[يوٽا]] جي گاديءَ واري شهر [[سالٽ ليڪ سٽي]] پهتو. ان کان پوءِ هن [[ڪيليفورنيا]] جو پڻ دورو ڪيو. === سالٽ ليڪ سٽي ۽ مورمن برادري === سالٽ ليڪ سٽي ۾ برٽن مورمن مذهبي تحريڪ جي اڳواڻن، عقيدن، سماجي تنظيم ۽ گهريلو زندگيءَ بابت معلومات گڏ ڪئي. هن [[برگهم ينگ]] سان ملاقات ڪئي، جيڪو ان وقت [[چرچ آف جيسس ڪرائسٽ آف ليٽر ڊي سينٽس]] جو صدر ۽ مورمن برادريءَ جو اهم اڳواڻ هو.<ref name="BurtonCitySaints1861"/> برٽن مورمن برادريءَ جي مذهبي عقيدن، اجتماعي زندگيءَ، گهڻ زاليت جي رواج ۽ آمريڪي سماج سان سندن لاڳاپن بابت تفصيلي مشاهدا پيش ڪيا. هن برادريءَ جي ڪجهه روايتن بابت تنقيدي تبصرا ڪيا، پر ساڳئي وقت ٻين يورپي ليکڪن جي ڀيٽ ۾ ان جي عقيدن ۽ سماجي نظام کي سمجهڻ جي ڪوشش پڻ ڪئي.<ref name="Rice1990"/> === راڪي جبلن کان ڪيليفورنيا تائين === برٽن پنهنجي سفر دوران آمريڪا جي اولهه وارن علائقن جي جاگرافي، آمدرفت، رهائش، واپاري رستن ۽ آبادڪاريءَ بابت معلومات گڏ ڪئي. هن زميني سفر جي مشڪلاتن، رستن جي حالتن ۽ ان دور جي آمريڪي سماج بابت مشاهدا لکيا. سندس سفر ان زماني ۾ ٿيو، جڏهن آمريڪا جي اولهه طرف آبادڪاري، مقامي آمريڪي قومن جي زمينن تي قبضي ۽ سياسي توسيع جو عمل جاري هو. برٽن جا بيان انهيءَ تاريخي پسمنظر ۾ پڙهڻ گهرجن. === بزرگن جو شهر (1861ع) === 1861ع ۾ برٽن پنهنجي آمريڪي سفر بابت ڪتاب ''The City of the Saints, and Across the Rocky Mountains to California'' شايع ڪيو. ڪتاب جو سنڌي عنوان '''بزرگن جو شهر ۽ راڪي جبلن کان ڪيليفورنيا تائين''' ترجمو ڪري سگهجي ٿو. هن تصنيف ۾ مورمن برادريءَ جي تاريخ، عقيدن، سماجي زندگيءَ، سالٽ ليڪ سٽي ۽ آمريڪا جي اولهه وارن علائقن بابت تفصيلي مواد موجود آهي.<ref name="BurtonCitySaints1861"/> هي ڪتاب اڻويهين صديءَ جي آمريڪي مذهبي ۽ سماجي تاريخ بابت برٽن جي اهم سفرنامن مان هڪ آهي. == ازابيل ارنڊيل سان شادي == [[فائل:Isabel Burton-1861.jpg|thumb|upright|[[ازابيل برٽن]] (1831ع–1896ع)، رچرڊ فرانسس برٽن جي گهرواري، ليکڪا ۽ سندس زندگيءَ بابت اهم سوانحي ماخذن مان هڪ. 1861ع ۾ ٺاهيل تصوير.]] رچرڊ فرانسس برٽن 22 جنوري 1861ع تي [[ازابيل برٽن|ازابيل ارنڊيل]] (''Isabel Arundell'') سان شادي ڪئي.<ref name="Lovell1998"/><ref name="Wright1906"/> ازابيل جو جنم 1831ع ۾ ٿيو. هوءَ هڪ انگريز رومن ڪيٿولڪ خاندان سان تعلق رکندي هئي ۽ اڳتي هلي سفرناما نگار، ليکڪا ۽ برٽن جي زندگيءَ جي سوانح نگار طور مشهور ٿي. === ملاقات ۽ شاديءَ جو پسمنظر === برٽن ۽ ازابيل جي پهرين ملاقات 1850ع واري ڏهاڪي ۾ ٿي هئي. ٻنهي جي شاديءَ ۾ ڪجهه وقت لڳو، جنهن جا سبب خانداني، مذهبي ۽ سماجي حالتن سان لاڳاپيل هئا. برٽن جي غيرروايتي زندگيءَ، مسلسل سفرن ۽ مذهبي موضوعن بابت سندس خيالن سبب هن شاديءَ بابت خاندانن ۾ تحفظات موجود هئا.<ref name="Lovell1998"/> ان جي باوجود ٻنهي شادي ڪئي ۽ ازابيل پنهنجي مڙس جي سفارتي ۽ ادبي زندگيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. === ازدواجي زندگي ۽ گڏيل سفر === ازابيل برٽن پنهنجي مڙس سان گڏ مختلف ملڪن ۾ رهي ۽ ڪيترن سفرن ۾ سندس ساٿ ڏنو. هن برٽن جي سفارتي مقررين دوران گهريلو انتظام، سماجي ملاقاتن ۽ سفرن جي تنظيم ۾ مدد ڪئي. ازابيل پنهنجي لکڻين ۾ انهن ملڪن جي سماجي زندگيءَ، مذهبي روايتن ۽ سفر جي تجربن بابت تفصيل محفوظ ڪيا.<ref name="IsabelInnerLife1893">{{cite book |last=Burton |first=Isabel |title=The Life of Captain Sir Richard F. Burton |volume=1–2 |publisher=Chapman and Hall |location=London |year=1893 |language=en }}</ref> برٽن ۽ ازابيل کي ڪو اولاد نه ٿيو. === مذهبي اختلاف === ازابيل رومن ڪيٿولڪ مذهب سان گهري وابستگي رکندي هئي، جڏهن ته برٽن جا مذهبي خيال پيچيده ۽ غيرروايتي هئا. برٽن اسلام، عيسائيت، هندومت ۽ ٻين مذهبي روايتن جو مطالعو ڪيو، پر سندس ذاتي مذهبي سڃاڻپ بابت سوانح نگارن ۾ اختلاف موجود آهن.<ref name="Kennedy2005"/><ref name="Rice1990"/> انهيءَ ڪري برٽن کي بنا واضح ثبوت جي ڪنهن هڪ مذهب جو مستقل پيروڪار قرار ڏيڻ مناسب نه آهي. == برطانوي سفارتي ملازمت == 1861ع کان پوءِ برٽن جي زندگيءَ جو وڏو حصو [[برطانيا]] جي سفارتي خدمت ۾ گذريو. هن مختلف ملڪن ۾ برطانوي قونصل جي حيثيت سان ڪم ڪيو. سندس اهم مقرريون فرنانڊو پو، سانتوس، دمشق ۽ ٽريسٽي ۾ ٿيون.<ref name="Wright1906"/><ref name="Lovell1998"/> سفارتي ملازمت دوران به برٽن سفر، ٻولين جي مطالعي، تاريخي تحقيق ۽ ڪتابن جي تصنيف جاري رکي. === سفارتي مقررين جي تاريخوار فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#194d72;color:white;" | دور ! style="background:#194d72;color:white;" | عهدو ! style="background:#194d72;color:white;" | مقرريءَ جو هنڌ ! style="background:#194d72;color:white;" | اهم سرگرميون |- | style="background:#eaf3fb;" | 1861ع–1864ع | برطانوي قونصل | [[فرنانڊو پو]]، موجوده [[بيئوڪو]]، استوائي گني | اولهه آفريڪا بابت تحقيق، سفر ۽ سماجي مشاهدا |- | style="background:#edf6eb;" | 1865ع–1868ع | برطانوي قونصل | [[سانتوس، برازيل|سانتوس]]، برازيل | برازيل جي تاريخ، جاگرافي، معيشت ۽ سماج بابت سفر |- | style="background:#fff2e4;" | 1869ع–1871ع | برطانوي قونصل | [[دمشق]]، عثماني شام | شام، فلسطين ۽ علائقائي سياسي ۽ مذهبي حالتن بابت مشاهدا |- | style="background:#f3eafa;" | 1872ع–1890ع | برطانوي قونصل | [[ٽريسٽي]]، آسٽريا-هنگري | ادبي ترجما، تصنيفون، علمي تحقيق ۽ آخري زندگي |} == فرنانڊو پو ۾ قونصل (1861ع–1864ع) == [[فائل:Bioko map.png|thumb|260px|[[بيئوڪو]] ٻيٽ جو نقشو، جيڪو موجوده [[استوائي گني]] جو حصو آهي. رچرڊ فرانسس برٽن جي دور ۾ هن ٻيٽ کي '''فرنانڊو پو''' سڏيو ويندو هو.]] 1861ع ۾ برٽن کي اولهه آفريڪا جي ٻيٽ [[فرنانڊو پو]] تي برطانوي قونصل مقرر ڪيو ويو. فرنانڊو پو موجوده [[استوائي گني]] جو حصو آهي ۽ هاڻي عام طور بيئوڪو سڏيو وڃي ٿو. ان وقت هي ٻيٽ اسپيني نوآبادياتي انتظام سان لاڳاپيل هو، جڏهن ته برطانيا جا واپاري ۽ سفارتي مفاد پڻ هن علائقي ۾ موجود هئا.<ref name="Rice1990"/> === قونصل خاني جون ذميواريون === برٽن جون ذميواريون برطانوي واپارين جي مفادن، سفارتي لاڳاپن ۽ علائقي جي سياسي ۽ معاشي حالتن بابت رپورٽون تيار ڪرڻ سان لاڳاپيل هيون. هن پنهنجي مقرريءَ دوران ٻيٽ ۽ ڀرپاسي جي آفريڪي علائقن جو سفر ڪيو. برٽن کي اولهه آفريڪا جي ٻولين، مقامي حڪمرانن، واپار، مذهبي روايتن ۽ سماجي تنظيم ۾ دلچسپي هئي. === داهومي جو سفر === فرنانڊو پو ۾ مقرريءَ دوران برٽن [[داهومي سلطنت]] جو دورو ڪيو. داهومي موجوده [[بينن]] جي علائقي ۾ قائم هڪ تاريخي آفريڪي رياست هئي. برٽن داهومي جي حڪمران، درٻاري روايتن، فوجي تنظيم ۽ سماجي حالتن بابت لکيو.<ref name="BurtonDahome1864">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=A Mission to Gelele, King of Dahome |volume=1–2 |publisher=Tinsley Brothers |location=London |year=1864 |language=en }}</ref> هن داهومي جي فوج، عورت سپاهين ۽ مذهبي رسمن بابت پڻ احوال ڏنو. داهومي بابت سندس بيان تاريخي لحاظ کان اهم آهن، پر انهن ۾ نوآبادياتي دور جي يورپي تعبيرن ۽ قدرائتن فيصلن جا اثر موجود آهن. === داهومي جي بادشاهه گليلي ڏانهن مشن === 1864ع ۾ برٽن ''A Mission to Gelele, King of Dahome'' (داهومي جي بادشاهه گليلي ڏانهن هڪ مشن) شايع ڪيو. هي ڪتاب ٻن جلدن ۾ ڇپيو ۽ ان ۾ داهومي جي سياسي، فوجي، سماجي ۽ مذهبي زندگيءَ بابت تفصيل شامل آهن.<ref name="BurtonDahome1864"/> برٽن جي آفريڪا بابت تصنيفن ۾ هي ڪتاب خاص اهميت رکي ٿو. === اولهه آفريڪا جا ٻيا سفر === فرنانڊو پو ۾ رهائش دوران برٽن [[گبون]] ۽ اولهه آفريڪا جي ٻين علائقن بابت پڻ معلومات گڏ ڪئي. هن سامونڊي ڪنارن، واپاري رستن، مقامي آبادي ۽ علائقي جي جاگرافيءَ بابت لکيو. 1863ع ۾ سندس ڪتاب ''Wanderings in West Africa'' (اولهه آفريڪا ۾ رولاڪيون) شايع ٿيو.<ref name="BurtonWanderings1863">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Wanderings in West Africa: From Liverpool to Fernando Po |volume=1–2 |publisher=Tinsley Brothers |location=London |year=1863 |language=en }}</ref> == برازيل ۾ قونصل (1865ع–1868ع) == [[فائل:Porto de Santos marc-ferrez2 vista.jpg|thumb|260px|برازيل جي سامونڊي شهر [[سانتوس، برازيل|سانتوس]] جي بندرگاهه جو تاريخي منظر. رچرڊ فرانسس برٽن 1865ع کان 1868ع تائين هتي برطانوي قونصل طور مقرر رهيو.]] 1865ع ۾ برٽن کي [[برازيل]] جي بندرگاهه واري شهر [[سانتوس، برازيل|سانتوس]] ۾ برطانوي قونصل مقرر ڪيو ويو. برازيل ۾ رهائش دوران هن ملڪ جي جاگرافي، معاشي سرگرمين، غلاميءَ جي تاريخ، مقامي سماج ۽ اندروني علائقن بابت معلومات گڏ ڪئي.<ref name="BurtonBrazil1869">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Explorations of the Highlands of the Brazil |volume=1–2 |publisher=Tinsley Brothers |location=London |year=1869 |language=en }}</ref> === برازيل جي اندرين علائقن جا سفر === برٽن سانتوس کان ٻاهر برازيل جي مختلف علائقن جو سفر ڪيو. L هن [[ميناس جيرائس]] ۽ ٻين علائقن جي جاگرافي، معدنيات، زراعت، واپار ۽ آبادڪاريءَ بابت لکيو. برازيل جي اندرين علائقن ۾ سندس سفرن دوران درياهه، جبل، رستا ۽ مقامي آبادي سندس مشاهدي جا اهم موضوع هئا. === برازيل جي سماجي ۽ معاشي زندگي === برٽن برازيل جي غلاميءَ تي ٻڌل معاشي نظام، زرعي پيداوار، کاڻين ۽ واپاري سرگرمين بابت تبصرا ڪيا. برازيل ۾ غلاميءَ جو خاتمو 1888ع ۾ ٿيو؛ تنهنڪري برٽن جي 1860ع واري ڏهاڪي جي سفرن دوران اها سماجي ۽ معاشي حقيقت موجود هئي. برٽن جي لکڻين کي ان وقت جي برازيل جي سماجي ۽ معاشي تاريخ بابت هڪ يورپي مسافر جي مشاهدي طور پڙهڻ گهرجي. === برازيل جي بلند علائقن جي ڳولا === 1869ع ۾ برٽن ''Explorations of the Highlands of the Brazil'' (برازيل جي بلند علائقن جي ڳولا) شايع ڪيو. هي ڪتاب ٻن جلدن ۾ ڇپيو ۽ برازيل جي جاگرافي، معاشي زندگي، سفرن ۽ مقامي حالتن بابت تفصيلي احوال تي ٻڌل آهي.<ref name="BurtonBrazil1869"/> == پيراگوئي جو سفر ۽ جنگ بابت تحقيق == برازيل ۾ رهائش دوران برٽن [[پيراگوئي]] ۽ ڏکڻ آمريڪا جي سياسي حالتن ۾ پڻ دلچسپي ورتي. ان وقت [[پيراگوئي جي جنگ]] (1864ع–1870ع) جاري هئي، جنهن ۾ پيراگوئيءَ جو مقابلو برازيل، ارجنٽينا ۽ يوراگوئي جي اتحاد سان هو. برٽن جنگ سان لاڳاپيل علائقن جو سفر ڪيو ۽ فوجي ۽ سياسي حالتن بابت معلومات گڏ ڪئي. === پيراگوئي جي جنگ جي ميدانن مان خط === 1870ع ۾ سندس ڪتاب ''Letters from the Battle-Fields of Paraguay'' (پيراگوئي جي جنگ جي ميدانن مان خط) شايع ٿيو.<ref name="BurtonParaguay1870">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Letters from the Battle-Fields of Paraguay |publisher=Tinsley Brothers |location=London |year=1870 |language=en }}</ref> ڪتاب ۾ جنگ جي حالتن، فوجي تنظيم، سياسي معاملن ۽ سفر جي مشاهدن بابت احوال موجود آهي. هي تصنيف ڏکڻ آمريڪا جي اڻويهين صديءَ واري فوجي تاريخ بابت برٽن جي اهم لکڻين مان هڪ آهي. == دمشق ۾ برطانوي قونصل (1869ع–1871ع) == [[فائل:Umayyad Mosque, Damascus.jpg|thumb|[[دمشق جي اموي مسجد]]، شام جي اهم تاريخي ۽ مذهبي عمارتن مان هڪ.]] 1869ع ۾ برٽن کي [[دمشق]] ۾ برطانوي قونصل مقرر ڪيو ويو. ان وقت دمشق [[عثماني سلطنت]] جي انتظام هيٺ هو ۽ شام جي سياسي، مذهبي، واپاري ۽ ثقافتي زندگيءَ جو اهم مرڪز هو. برٽن جي دمشق واري مقرري سندس سفارتي زندگيءَ جي سڀ کان وڌيڪ تڪراري مرحلن مان هڪ بڻجي وئي.<ref name="Lovell1998"/><ref name="Rice1990"/> === شام جو سياسي ۽ مذهبي ماحول === اڻويهين صديءَ جي پوئين اڌ ۾ شام ۾ مختلف مذهبي برادريون، واپاري گروهه ۽ مقامي سياسي قوتون موجود هيون. برٽن پنهنجي سفارتي ذميوارين دوران مقامي حڪمرانن، مذهبي اڳواڻن، واپارين ۽ مختلف برادرين سان رابطا رکيا. هن شام جي تاريخ، ٻولين، مذهبي روايتن ۽ سماجي زندگيءَ بابت پڻ معلومات گڏ ڪئي. === ازابيل برٽن جو ڪردار === دمشق ۾ ازابيل برٽن پڻ پنهنجي مڙس سان گڏ رهي. هن مقامي سماجي زندگيءَ ۾ حصو ورتو ۽ مختلف ماڻهن سان ملاقاتون ڪيون. ازابيل پنهنجي لکڻين ۾ شام، فلسطين ۽ ڀرپاسي جي علائقن بابت سفرن ۽ مشاهدن جو احوال ڏنو.<ref name="IsabelInnerLife1893"/> === سفارتي تڪرار === برٽن جي دمشق واري مقرري دوران مقامي سياسي ۽ مذهبي معاملن بابت سندس روين ۽ فيصلن سبب اختلاف پيدا ٿيا. انهن اختلافن ۾ عثماني اختيارين، مقامي برادرين ۽ برطانوي سفارتي انتظام سان لاڳاپيل مسئلا شامل هئا. برٽن جي ڪجهه قدمن ۽ بيانن بابت شڪايتون ٿيون، جنهن کان پوءِ 1871ع ۾ کيس دمشق جي عهدي تان هٽايو ويو.<ref name="Lovell1998"/><ref name="Kennedy2005"/> سندس برطرفيءَ جي سببن بابت سوانح نگارن ۾ مختلف تشريحون ملن ٿيون. انهن کي ڪنهن هڪ مذهبي يا نسلي برادريءَ جي سازش طور بيان ڪرڻ تاريخي لحاظ کان غيرمحتاط ٿيندو. === شام بابت تصنيفون === برٽن ۽ ازابيل جي شام واري دور سان ڪيترائي سفرناما ۽ تحقيقي ڪتاب لاڳاپيل آهن. 1872ع ۾ ''Unexplored Syria'' (اڻڳوليل شام) نالي ڪتاب شايع ٿيو، جنهن ۾ برٽن ۽ چارلس فريڊرڪ ٽائر ويڪ ڊريڪ جي تحقيق شامل هئي.<ref name="BurtonSyria1872">{{cite book |last1=Burton |first1=Richard F. |last2=Drake |first2=Charles F. Tyrwhitt |title=Unexplored Syria |volume=1–2 |publisher=Tinsley Brothers |location=London |year=1872 |language=en }}</ref> ڪتاب ۾ شام ۽ فلسطين جي جاگرافي، آثار قديمه، مقامي روايتن ۽ سفرن بابت معلومات موجود آهي. == ٽريسٽي ۾ آخري سفارتي مقرري (1872ع–1890ع) == [[فائل:Panorama di Trieste - 1869.jpg|thumb|260px|[[ٽريسٽي]] شهر جو 1869ع وارو تاريخي منظر. رچرڊ فرانسس برٽن 1872ع کان 1890ع تائين هتي برطانوي قونصل طور مقرر رهيو ۽ پنهنجي زندگيءَ جا آخري سال گذاريائين.]] 1872ع ۾ برٽن کي [[ٽريسٽي]] ۾ برطانوي قونصل مقرر ڪيو ويو. ان وقت ٽريسٽي [[آسٽريا-هنگري]] جي سلطنت جو هڪ اهم بندرگاهه هو. موجوده دور ۾ هي شهر [[اٽلي]] جو حصو آهي. برٽن پنهنجي زندگيءَ جا آخري ارڙهن سال هن شهر ۾ گذاريا ۽ وفات تائين برطانوي قونصل جي عهدي تي رهيو.<ref name="Wright1906"/> === ٽريسٽي ۾ ادبي ۽ علمي سرگرميون === ٽريسٽي ۾ برٽن کي نسبتاً مستحڪم رهائش ۽ مطالعي جو ماحول مليو. هن پنهنجي اڳوڻن سفرن بابت مواد ترتيب ڏنو، ٻولين جو مطالعو جاري رکيو ۽ مختلف ادبي ۽ تاريخي تصنيفن تي ڪم ڪيو. هن دور ۾ سندس ڌيان خاص طور مشرقي ادب، ترجمن، تاريخي ڪتابن ۽ ثقافتي تحقيق ڏانهن وڌيو.<ref name="Kennedy2005"/> === عربي، فارسي ۽ هندستاني ادب جو مطالعو === برٽن کي عربي، فارسي، هندستاني ۽ ٻين ٻولين جي ادب سان ڊگهي عرصي کان دلچسپي هئي. ٽريسٽي ۾ هن انهن ادبي روايتن بابت پنهنجي مطالعي کي جاري رکيو ۽ ڪيترن اهم ڪتابن جا انگريزي ترجما يا ترتيب ڏنل نسخا شايع ڪيا. انهن ۾ ''The Kama Sutra of Vatsyayana''، ''The Book of the Thousand Nights and a Night'' ۽ ٻين تصنيفن جا نالا شامل آهن. انهن ترجمن جي تياريءَ ۾ ٻين عالمن، مترجمن ۽ ساٿين جي ڪردار کي پڻ تسليم ڪرڻ ضروري آهي؛ سڀني ڪتابن کي برٽن جا اڪيلا ۽ سڌا اصل ٻولين مان ڪيل ترجما سمجهڻ درست نه آهي.<ref name="Kennedy2005"/> === برطانوي اعزاز === 1886ع ۾ برٽن کي برطانوي سلطنت طرفان [[آرڊر آف سينٽ مائيڪل ۽ سينٽ جارج]] جو نائيٽ ڪمانڊر (''Knight Commander of the Order of St Michael and St George''، مختصر ''KCMG'') مقرر ڪيو ويو.<ref name="LondonGazette1886"/> ان اعزاز کان پوءِ کيس '''سر رچرڊ فرانسس برٽن''' چيو وڃڻ لڳو. === آخري سال === ٽريسٽي ۾ برٽن جي صحت عمر وڌڻ سان متاثر ٿيڻ لڳي، پر هن ادبي ۽ علمي سرگرميون جاري رکيون. سندس گهرواري ازابيل سندس ڪم، خط و ڪتابت ۽ ذاتي معاملن ۾ ساٿ ڏيندي رهي. برٽن 20 آڪٽوبر 1890ع تي ٽريسٽي ۾ وفات ڪئي.<ref name="Lovell1998"/> == سفارتي دور ۾ اهم تصنيفون == برٽن جي سفارتي ملازمت دوران مختلف ملڪن بابت ڪيترائي ڪتاب شايع ٿيا. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border:1px solid #91abc4;" ! style="background:#194d72;color:white;" | سال ! style="background:#194d72;color:white;" | اصل عنوان ! style="background:#194d72;color:white;" | سنڌي ترجمو ! style="background:#194d72;color:white;" | موضوع |- | style="background:#eaf3fb;" | 1861ع | ''The City of the Saints, and Across the Rocky Mountains to California'' | '''بزرگن جو شهر ۽ راڪي جبلن کان ڪيليفورنيا تائين''' | آمريڪا، مورمن برادري ۽ اولهه وارن علائقن جو سفر |- | style="background:#edf6eb;" | 1863ع | ''Wanderings in West Africa'' | '''اولهه آفريڪا ۾ رولاڪيون''' | اولهه آفريڪا، فرنانڊو پو ۽ سامونڊي علائقا |- | style="background:#fff2e4;" | 1864ع | ''A Mission to Gelele, King of Dahome'' | '''داهومي جي بادشاهه گليلي ڏانهن هڪ مشن''' | داهومي جي سياسي، سماجي ۽ فوجي زندگي |- | style="background:#f3eafa;" | 1869ع | ''Explorations of the Highlands of the Brazil'' | '''برازيل جي بلند علائقن جي ڳولا''' | برازيل جي جاگرافي، معيشت ۽ سماج |- | style="background:#eaf3fb;" | 1870ع | ''Letters from the Battle-Fields of Paraguay'' | '''پيراگوئي جي جنگ جي ميدانن مان خط''' | پيراگوئي جي جنگ ۽ ڏکڻ آمريڪا |- | style="background:#edf6eb;" | 1872ع | ''Unexplored Syria'' | '''اڻڳوليل شام''' | شام، فلسطين، جاگرافي ۽ آثار قديمه |- | style="background:#fff2e4;" | 1877ع | ''Sind Revisited'' | '''سنڌ جو ٻيهر سفر''' | سنڌ، ريلوي، فوج ۽ سماجي تبديليون |} == برٽن جي سفارتي ۽ علمي زندگيءَ جو جائزو == رچرڊ فرانسس برٽن جي سفارتي زندگيءَ ۾ سفر، تحقيق ۽ سرڪاري ذميواريون هڪٻئي سان ڳنڍيل رهيون. فرنانڊو پو ۾ هن اولهه آفريڪا بابت لکيو؛ برازيل ۾ ڏکڻ آمريڪا جي جاگرافي ۽ سماج جو مطالعو ڪيو؛ دمشق ۾ شام ۽ فلسطين جي تاريخي ۽ مذهبي ماحول بابت معلومات گڏ ڪئي؛ ۽ ٽريسٽي ۾ پنهنجي ادبي ۽ ترجمي واري ڪم کي وڌيڪ وقت ڏنو. سندس سفارتي خدمتون هميشه تڪرارن کان پاڪ نه رهيون. خاص طور دمشق واري مقرريءَ دوران سندس رويي ۽ فيصلن بابت اختلاف پيدا ٿيا. برٽن جي تصنيفن جي تاريخي اهميت سندس سفرن جي وسعت، ٻولين سان دلچسپي ۽ مختلف سماجن بابت محفوظ ڪيل معلومات ۾ آهي. ساڳئي وقت سندس لکڻين ۾ برطانوي سامراجي مفادن، ذاتي تعبيرن ۽ اڻويهين صديءَ جي يورپي سماجي سوچ جا اثر پڻ موجود آهن.<ref name="Ghose2006"/><ref name="Kennedy2005"/> انهيءَ ڪري سندس سفارتي ۽ تحقيقي زندگيءَ جو مطالعو ٻنهي پهلوئن، يعني علمي خدمتن ۽ تاريخي حدن، کي نظر ۾ رکي ڪرڻ گهرجي. == ادبي تصنيفون ۽ ترجما == رچرڊ فرانسس برٽن پنهنجي سفرنامن، جاگرافيائي تحقيق ۽ سفارتي خدمتن سان گڏ هڪ گهڻ رخي ليکڪ ۽ مترجم پڻ هو. سندس علمي دلچسپين ۾ [[عربي ادب]]، [[فارسي ادب]]، [[سنسڪرت ادب]]، [[پرتگالي ادب]]، مذهبي روايتون، لوڪ ڪهاڻيون، شاعري، انساني سماج ۽ تاريخي هٿيار شامل هئا.<ref name="Kennedy2005"/><ref name="Rice1990"/> برٽن جي نالي سان پنجاهه کان وڌيڪ ڪتاب ۽ ٻيون تصنيفون منسوب ڪيون وڃن ٿيون، جيتوڻيڪ صحيح تعداد جو دارومدار انهيءَ ڳالهه تي آهي ته مختلف جلدن، ٻيهر ڇپيل نسخن، ترجمن ۽ گڏيل تصنيفن کي ڪيئن ڳڻيو وڃي.<ref name="BurtonBibliography"/> سندس ادبي زندگيءَ جي اهم خصوصيت اها هئي ته هن مختلف ٻولين جي ادب کي انگريزي پڙهندڙن تائين پهچائڻ جي ڪوشش ڪئي. البت سندس ڪيترن ترجمن ۾ ٻين عالمن ۽ ساٿين جي مدد شامل هئي، ۽ ڪجهه ڪتاب اصل ٻوليءَ مان سڌي ترجمي بدران اڳوڻن ترجمن ۽ نسخن تي ٻڌل هئا. === ترجمي جو انداز === برٽن جا ترجما اڪثر روايتي وڪٽورين انگريزيءَ کان مختلف انداز ۾ لکيل آهن. هن پراڻن لفظن، غيرمعمولي اصطلاحن، عربي ۽ فارسي لفظن جي نقل، تفصيلي حاشين ۽ ثقافتي تشريحن کي وڏي اهميت ڏني. هن جو مقصد صرف ڪهاڻين يا شعرن جو مطلب منتقل ڪرڻ نه هو، پر انهن سان لاڳاپيل سماجي، مذهبي، لساني ۽ تاريخي پسمنظر پڻ پيش ڪرڻ هو.<ref name="Kennedy2005"/> تنهن هوندي به سندس ترجمن ۾ ڪڏهن ڪڏهن اهڙا اضافا، تشريحون ۽ ذاتي تبصرا ملن ٿا، جيڪي اصل متن جو سڌو حصو نه آهن. انهيءَ ڪري برٽن جي ترجمن کي ادبي ۽ تاريخي اهميت حاصل هجڻ باوجود جديد تنقيدي ترجمن سان ڀيٽي پڙهڻ گهرجي. == وڪرم ۽ ويمپائر (1870ع) == 1870ع ۾ برٽن ''Vikram and the Vampire; or, Tales of Hindu Devilry'' نالي ڪتاب شايع ڪيو. ڪتاب جو سنڌي عنوان '''وڪرم ۽ ويمپائر، يا هندو ڏندڪٿائن جون ڪهاڻيون''' ڪري سگهجي ٿو.<ref name="BurtonVikram1870">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Vikram and the Vampire; or, Tales of Hindu Devilry |publisher=Longmans, Green, and Co. |location=London |year=1870 |language=en }}</ref> هي ڪتاب هندستان جي مشهور [[ويتال پنچويشتي]] يا ''بيتـال پچيسي'' جي قصن سان لاڳاپيل آهي. انهن ڪهاڻين ۾ راجا وڪرمادتيه ۽ هڪ وِيتال يا مافوق الفطرت هستيءَ جي وچ ۾ سوالن ۽ جوابن جو سلسلو بيان ٿئي ٿو. === ڪهاڻين جو پسمنظر === هندستاني روايت ۾ راجا وڪرمادتيه کي دانائي، بهادري ۽ انصاف سان لاڳاپيل هڪ مثالي حڪمران طور پيش ڪيو ويندو آهي. ويتال جي ڪهاڻين ۾ اخلاقي سوال، ذهانت جا امتحان، انصاف، انساني رويي ۽ فيصلي ڪرڻ بابت مسئلا شامل آهن. برٽن انهن قصن کي انگريزي پڙهندڙن لاءِ پنهنجي مخصوص ادبي انداز ۾ پيش ڪيو. === ترجمي جي نوعيت === ''Vikram and the Vampire'' کي سنسڪرت جي ڪنهن هڪ قديم متن جو مڪمل لفظي ترجمو سمجهڻ درست نه آهي. برٽن اڳوڻين هندستاني روايتن ۽ دستياب متنن کي بنياد بڻائي ڪهاڻين کي ترتيب ڏنو ۽ انهن ۾ پنهنجو ادبي انداز شامل ڪيو.<ref name="Kennedy2005"/> ڪتاب هندستاني قصه گوئيءَ جي يورپي ادبي قبوليت جي تاريخ ۾ اهم جاءِ رکي ٿو. == ڪاسيده (1880ع) == 6 1880ع ۾ برٽن ''The Kasidah of Haji Abdu El-Yezdi'' شايع ڪيو. ان جو سنڌي عنوان '''حاجي عبدو اليزدي جو قصيدو''' آهي.<ref name="BurtonKasidah1880">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=The Kasidah of Haji Abdu El-Yezdi |publisher=Bernard Quaritch |location=London |year=1880 |language=en }}</ref> هي ڪتاب هڪ فلسفياڻي نظم آهي، جنهن ۾ انساني زندگي، موت، تقدير، اخلاق، مذهب ۽ علم بابت خيالن جو اظهار ڪيو ويو آهي. === حاجي عبدو اليزدي جي ادبي شخصيت === برٽن نظم کي حاجي عبدو اليزدي نالي هڪ فرضي شاعر جي تصنيف طور پيش ڪيو ۽ پاڻ کي ان جو مترجم ڄاڻايو. حقيقت ۾ هي نظم برٽن جي پنهنجي ادبي تخليق سمجهيو وڃي ٿو. حاجي عبدو اليزدي ان نظم لاءِ اختيار ڪيل ادبي شخصيت هئي.<ref name="Rice1990"/> انهيءَ ڪري ''The Kasidah'' کي ڪنهن تاريخي فارسي شاعر جو مستند ترجمو قرار ڏيڻ درست نه آهي. === فلسفياڻو موضوع === نظم ۾ مختلف مذهبي ۽ فلسفياڻن خيالن جي ڀيٽ ڪئي وئي آهي. برٽن زندگيءَ جي غيريقيني، انساني عقل جي حدن، اخلاقي ذميوارين ۽ موت بابت سوال اٿاريا. ''The Kasidah'' سندس سفرنامن کان مختلف ادبي حيثيت رکي ٿو، ڇاڪاڻ ته اهو بنيادي طور هڪ تخليقي فلسفياڻو نظم آهي. == پورچوگالي شاعر ڪاموئش جا ترجما == برٽن کي پورچوگالي ادب، خاص طور شاعر [[لوئس دي ڪاموئش]] (''Luís de Camões'') سان گهري دلچسپي هئي. هن ڪاموئش جي مشهور رزميه نظم ''Os Lusíadas'' جو انگريزي ترجمو تيار ڪيو. === لوزيئڊس (1880ع) === 1880ع ۾ برٽن جو ترجمو ''The Lusiads'' شايع ٿيو.<ref name="BurtonLusiads1880">{{cite book |last=Camões |first=Luís de |translator-last=Burton |translator-first=Richard F. |title=The Lusiads |publisher=Bernard Quaritch |location=London |year=1880 |language=en }}</ref> ڪتاب جو سنڌي عنوان '''لوزيئڊس''' يا '''پورچوگالين جو رزميه نظم''' ڪري سگهجي ٿو. اصل پورچوگالي نظم 1572ع ۾ شايع ٿيو هو ۽ ان ۾ پورچوگالي سامونڊي سفرن، خاص طور [[واسڪو ڊي گاما]] جي هندستان ڏانهن سفر، کي رزميه انداز ۾ پيش ڪيو ويو آهي. برٽن پنهنجي ترجمي ۾ اصل نظم جي ادبي صورت، تاريخي اشارن ۽ پرتگالي قومي روايتن کي انگريزيءَ ۾ منتقل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. === ڪاموئش جي زندگي ۽ ادبي تحقيق === برٽن ڪاموئش جي زندگي، ادبي پسمنظر ۽ سندس تصنيفن بابت پڻ لکيو. هن پرتگالي شاعر جي زندگيءَ کي يورپي سامونڊي توسيع ۽ هندستان سان پورچوگالي لاڳاپن جي تاريخي پسمنظر ۾ سمجهڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="Kennedy2005"/> ڪاموئش بابت سندس ڪم برٽن جي ادبي دلچسپين جي وسعت کي ظاهر ڪري ٿو. == ڪاما شاسترا سوسائٽي == 1880ع واري ڏهاڪي ۾ برٽن ۽ سندس ساٿي [[فورسٽر فٽزجيرالڊ آربٿناٽ]] (''Forster Fitzgerald Arbuthnot'') هندستاني ۽ مشرقي جنسيات سان لاڳاپيل قديم ادبي متنن جي اشاعت لاءِ هڪ نجي اشاعتي انتظام قائم ڪيو، جيڪو '''ڪاما شاسترا سوسائٽي''' (''Kama Shastra Society'') جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref name="Kennedy2005"/><ref name="Lovell1998"/> ان جو مقصد اهڙا متن محدود خانگي اشاعت ذريعي انگريزي پڙهندڙن تائين پهچائڻ هو، جن جي عام اشاعت وڪٽورين برطانيا ۾ فحاشيءَ بابت قانونن ۽ سماجي پابندين سبب ڏکي ٿي سگهي ٿي. === قانوني ۽ سماجي پسمنظر === 1857ع ۾ برطانيا ۾ ''Obscene Publications Act'' لاڳو ٿيو، جنهن تحت ڪجهه قسم جي اشاعتي مواد تي قانوني ڪارروائي ٿي سگهي ٿي. وڪٽورين دور ۾ جنسيات بابت ادبي ۽ علمي متنن جي اشاعت حساس مسئلو هو. برٽن ۽ آربٿناٽ ڪجهه ڪتابن کي محدود نجي ڇپائيءَ ۽ مخصوص رڪنن تائين ورهائڻ جو طريقو اختيار ڪيو.<ref name="Kennedy2005"/> اهڙي اشاعتي صورت انهن ڪتابن کي قانوني جاچ کان مڪمل ڇوٽ نه ڏيندي هئي، پر عام تجارتي اشاعت کان مختلف انتظام فراهم ڪندي هئي. === آربٿناٽ جو ڪردار === فورسٽر فٽزجيرالڊ آربٿناٽ هندستاني ٻولين ۽ ادب ۾ دلچسپي رکندڙ برطانوي محقق هو. هن برٽن سان گڏ هندستاني جنسيات بابت متنن جي اشاعت ۽ ترجمي ۾ ڪم ڪيو. ڪاما شاسترا سوسائٽيءَ جي ڪتابن کي صرف برٽن جي ذاتي علمي محنت جو نتيجو سمجهڻ درست نه آهي؛ انهن جي تياريءَ ۾ آربٿناٽ ۽ ٻين هندستاني عالمن جو پڻ ڪردار هو.<ref name="Kennedy2005"/> == ڪام سوترا جو انگريزي ترجمو (1883ع) == [[فائل:Kama Sutra title page 1883.jpg|thumb|''The Kama Sutra of Vatsyayana'' جي 1883ع واري انگريزي اشاعت جو عنواني صفحو.]] 1883ع ۾ ''The Kama Sutra of Vatsyayana'' نالي انگريزي ڪتاب شايع ٿيو. هي ڪتاب قديم هندستاني مصنف [[واتسياين]] سان منسوب [[ڪام سوترا]] جي انگريزي ترجمي جي صورت ۾ پيش ڪيو ويو.<ref name="KamaSutra1883">{{cite book |author=Vatsyayana |title=The Kama Sutra of Vatsyayana |publisher=Kama Shastra Society |location=London and Benares |year=1883 |language=en }}</ref> === اصل ڪتاب جو موضوع === ''ڪام سوترا'' قديم هندستاني ادب جو هڪ مشهور متن آهي، جنهن ۾ محبت، ازدواجي لاڳاپن، انساني خواهشن، سماجي زندگيءَ ۽ جنسي روين بابت بحث موجود آهي. اصل ڪتاب کي صرف جنسي عملن جي هدايتن جو مجموعو سمجهڻ نامڪمل آهي، ڇاڪاڻ ته ان ۾ ان دور جي سماجي ۽ ثقافتي زندگيءَ بابت پڻ مواد شامل آهي. === ترجمي ۾ برٽن جو اصل ڪردار === 1883ع واري انگريزي اشاعت کي عام طور برٽن جي نالي سان مشهور ڪيو ويندو آهي، پر جديد تحقيق موجب برٽن ان جو اڪيلو يا سڌو سنسڪرت مان ترجمو ڪندڙ نه هو. ترجمي جي تياريءَ ۾ هندستاني عالمن ۽ مترجمن، خاص طور [[ڀڳوان لال اندراجي]]، شيوارام پرشورام ڀيڙي ۽ ٻين ساٿين جو ڪردار هو. آربٿناٽ پڻ منصوبي سان لاڳاپيل هو، جڏهن ته برٽن متن جي تدوين، اشاعت ۽ انگريزي پڙهندڙن لاءِ پيشڪش ۾ حصو ورتو.<ref name="DonigerKakar2002">{{cite book |author1=Vatsyayana |translator-last1=Doniger |translator-first1=Wendy |translator-last2=Kakar |translator-first2=Sudhir |title=Kamasutra |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |year=2002 |language=en |isbn=978-0-19-283982-4 }}</ref> انهيءَ ڪري انسائيڪلوپيڊيا ۾ هن ڪتاب کي «برٽن سان لاڳاپيل انگريزي ترجمو» چوڻ وڌيڪ درست آهي. === اشاعت جي اهميت === 1883ع واري اشاعت انگريزي پڙهندڙن ۾ ڪام سوترا جي شهرت وڌائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. تنهن هوندي به ترجمي جي زبان، تشريح ۽ اصل سنسڪرت متن سان مطابقت بابت جديد محققن مختلف سوال اٿاريا آهن. اصل متن جي جديد مطالعي لاءِ سنسڪرت مان تيار ڪيل جديد علمي ترجما پڻ استعمال ڪيا وڃن ٿا. == الف ليليٰ جا ترجما (1885ع–1888ع) == [[فائل:Arabian Nights Entertainments illustration.jpg|thumb|''الف ليليٰ'' جي ڪهاڻين سان لاڳاپيل هڪ تاريخي تصوير.]] برٽن جي مشهور ادبي ڪمن مان هڪ عربي قصن جي مجموعي [[الف ليليٰ]] جو انگريزي ترجمو آهي. هن اهو ترجمو ''The Book of the Thousand Nights and a Night'' جي عنوان سان شايع ڪيو.<ref name="BurtonNights1885">{{cite book |translator-last=Burton |translator-first=Richard F. |title=The Book of the Thousand Nights and a Night |volume=1–10 |publisher=Kama Shastra Society |year=1885 |language=en }}</ref> === ڏهن جلدن واري اشاعت === 1885ع ۾ برٽن جو ''الف ليليٰ'' وارو بنيادي ترجمو ڏهن جلدن ۾ شايع ٿيو. ان کان پوءِ 1886ع کان 1888ع تائين ڇهن اضافي جلدن ۾ وڌيڪ قصا ۽ مواد شايع ڪيو ويو.<ref name="BurtonSupplementalNights">{{cite book |translator-last=Burton |translator-first=Richard F. |title=Supplemental Nights to the Book of the Thousand Nights and a Night |volume=1–6 |year=1886–1888 |language=en }}</ref> انهيءَ ريت برٽن جي هن اشاعتي منصوبي جا مجموعي طور سورهن جلد ٿيا. === عربي قصن جي ادبي روايت === ''الف ليليٰ'' عربي، فارسي، هندستاني ۽ ٻين علائقائي قصه گوئيءَ جي روايتن سان لاڳاپيل ڪهاڻين جو مجموعو آهي. ان ۾ [[شهريار]]، [[شهرزاد]] ۽ ٻين ڪردارن ذريعي محبت، سياست، اخلاق، حڪمت، سفر، جادو ۽ انساني زندگيءَ بابت قصا بيان ٿين ٿا. ڪهاڻين جا مختلف عربي نسخا ۽ تاريخي روايتون موجود آهن؛ تنهنڪري ''الف ليليٰ'' کي ڪنهن هڪ دور يا هڪ مصنف جي مڪمل تصنيف قرار ڏيڻ درست نه آهي. === برٽن جو ترجمي وارو انداز === برٽن پنهنجي ترجمي ۾ قديم ۽ غيرمعمولي انگريزي لفظن، عربي اصطلاحن ۽ تفصيلي حاشين کي استعمال ڪيو. هن ڪجهه اهڙن حصن کي پڻ برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي، جيڪي ٻين وڪٽورين انگريزي ترجمن ۾ نرم يا حذف ڪيا ويندا هئا.<ref name="Kennedy2005"/> انهيءَ ڪري سندس ترجمو ادبي شهرت سان گڏ تڪرار جو موضوع پڻ بڻيو. === ايڊورڊ وليم لين ۽ جان پين سان ڀيٽ === برٽن کان اڳ [[ايڊورڊ وليم لين]] ''الف ليليٰ'' جو انگريزي ترجمو تيار ڪيو هو. برٽن جي دور ۾ [[جان پين]] پڻ هن مجموعي جو انگريزي ترجمو شايع ڪيو. برٽن جي ترجمي ۽ جان پين جي ڪم جي وچ ۾ متن جي چونڊ، زبان ۽ اڳوڻن ترجمن مان فائدي وٺڻ بابت علمي بحث موجود آهي.<ref name="Kennedy2005"/> برٽن جي ترجمي کي ٻين سڀني نسخن کان وڌيڪ صحيح قرار ڏيڻ مناسب نه آهي، ڇاڪاڻ ته مختلف ترجمن جا متن، مقصد ۽ ادبي طريقا هڪجهڙا نه آهن. === حاشيا ۽ ثقافتي تبصرا === برٽن جي ''الف ليليٰ'' واري ترجمي ۾ ڊگها حاشيا ۽ تشريحي نوٽس شامل آهن. انهن ۾ تاريخ، جاگرافي، مذهبي روايتن، جنسيات، ٻولين ۽ سماجي رسمن بابت سندس رايا ملن ٿا. اهي حاشيا برٽن جي مطالعي ۽ سوچ بابت اهم مواد فراهم ڪن ٿا، پر انهن ۾ ڪجهه اهڙا نظريا پڻ موجود آهن، جيڪي جديد علمي معيارن موجب غيرثابت ٿيل يا تعصب تي ٻڌل سمجهيا وڃن ٿا. == سوٽاڊڪ زون جو نظريو == برٽن ''الف ليليٰ'' جي ترجمي سان لاڳاپيل هڪ مضمون ۾ ''Sotadic Zone'' يا '''سوٽاڊڪ خطي''' جو نظريو پيش ڪيو. هن نظريي موجب دنيا جي ڪجهه جاگرافيائي علائقن ۾ هم جنس جنسي روين جي موجودگيءَ کي آبهوا ۽ جاگرافيءَ سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي وئي.<ref name="BurtonNights1885"/> === نظريي جو تاريخي پسمنظر === برٽن جو هي نظريو اڻويهين صديءَ جي يورپي جنسيات ۽ انسانيات جي ابتدائي بحثن سان لاڳاپيل هو. هن مختلف ملڪن بابت پنهنجي سفرن ۽ پڙهيل مواد مان عام نتيجا اخذ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. بهرحال، جديد انسانيات، نفسيات ۽ جنسيات جي تحقيق ۾ هن جاگرافيائي نظريي کي سائنسي طور ثابت ٿيل وضاحت تسليم نٿو ڪيو وڃي. === جديد علمي جائزو === برٽن جي سوٽاڊڪ خطي واري تصور کي سندس دور جي سماجي ۽ علمي تاريخ جي حصي طور پڙهڻ گهرجي. ان کي انساني جنسي رجحانن جي جديد سائنسي وضاحت يا ڪنهن مخصوص قوم يا علائقي بابت ثابت ٿيل حقيقت طور پيش ڪرڻ درست نه آهي. == عطر وارو باغ (1886ع) == 1886ع ۾ برٽن ''The Perfumed Garden of the Cheikh Nefzaoui'' نالي ڪتاب جو انگريزي ترجمو شايع ڪيو. هن ڪتاب جو سنڌي عنوان '''شيخ نفزاويءَ جو عطر وارو باغ''' ڪري سگهجي ٿو.<ref name="BurtonPerfumedGarden1886">{{cite book |author=Nefzaoui |translator-last=Burton |translator-first=Richard F. |title=The Perfumed Garden of the Cheikh Nefzaoui |year=1886 |language=en }}</ref> هي ڪتاب اتر آفريڪا جي عربي ادبي روايت سان لاڳاپيل آهي ۽ محبت، ازدواجي زندگي ۽ جنسيات بابت مواد تي مشتمل آهي. === اصل تصنيف === ''عطر وارو باغ'' عربي ادب جي هڪ تاريخي تصنيف آهي، جيڪا عام طور محمد بن محمد النفزاوي سان منسوب ڪئي وڃي ٿي. ڪتاب جي تصنيف ۽ نسخن جي تاريخ بابت مختلف علمي رايا موجود آهن. برٽن جو انگريزي نسخو عربي متن جي هڪ سڌي ۽ مڪمل جديد تنقيدي اشاعت نه هو؛ سندس ڪم ۾ اڳوڻن يورپي ترجمن ۽ دستياب متنن جو اثر موجود هو.<ref name="Kennedy2005"/> === وسيع نسخي تي ڪم === برٽن پنهنجي زندگيءَ جي آخري سالن ۾ هن ڪتاب جي هڪ وڌيڪ وسيع انگريزي نسخي تي ڪم ڪري رهيو هو. سوانحي احوالن موجب، هن نسخي ۾ اضافي مواد ۽ وڌيڪ تفصيلي تشريحون شامل ڪرڻ جو ارادو هو.<ref name="Lovell1998"/> برٽن جي وفات کان پوءِ سندس گهرواري ازابيل سندس ڪجهه غيرشايع ٿيل مسودا تباهه ڪيا. انهن ۾ ''عطر وارو باغ'' جي وسيع نسخي سان لاڳاپيل مواد پڻ شامل هجڻ جو ذڪر ملي ٿو. === مسودن جي تباهيءَ بابت اختلاف === ازابيل برٽن جي بيانن موجب، هن ڪجهه مسودا مذهبي ۽ اخلاقي سببن جي ڪري تباهه ڪيا. سوانح نگارن ۾ ان ڳالهه بابت اختلاف آهي ته ڪهڙا مسودا تباهه ٿيا، انهن جي اصل مواد جي نوعيت ڪهڙي هئي ۽ ان نقصان جو اندازو ڪيترو ٿي سگهي ٿو.<ref name="Lovell1998"/><ref name="Rice1990"/> انهيءَ ڪري ڪنهن غيرموجود مسودي جي مڪمل مواد بابت يقيني دعويٰ ڪرڻ مناسب نه آهي. == تلوار جو ڪتاب (1884ع) == 1884ع ۾ برٽن ''The Book of the Sword'' نالي ڪتاب شايع ڪيو. ان جو سنڌي عنوان '''تلوار جو ڪتاب''' آهي.<ref name="BurtonSword1884">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=The Book of the Sword |publisher=Chatto and Windus |location=London |year=1884 |language=en }}</ref> هي ڪتاب تلوار جي تاريخ، هٿيارن جي ارتقا، مختلف قومن جي جنگي روايتن ۽ ڌاتوءَ مان هٿيار ٺاهڻ جي تاريخ بابت آهي. === هٿيارن جي تاريخ === برٽن مختلف تهذيبن ۾ تلوارن جي استعمال، بناوت ۽ تاريخي اهميت بابت مواد گڏ ڪيو. هن تلوار کي صرف جنگي هٿيار نه، پر سماجي، ثقافتي ۽ تاريخي شئي طور پڻ ڏٺو. ڪتاب ۾ قديم هٿيارن، ڌاتوءَ جي ڪم ۽ مختلف علائقن جي جنگي روايتن بابت بحث موجود آهي. === اڻپورو منصوبو === برٽن جو ارادو تلوار ۽ هٿيارن جي تاريخ بابت وڌيڪ وسيع ڪم ڪرڻ جو هو. ''The Book of the Sword'' ان منصوبي جو پهريون جلد هو، پر رٿيل وڌيڪ جلد سندس زندگيءَ ۾ مڪمل نه ٿيا.<ref name="Wright1906"/> == برٽن جي ترجمن بابت علمي بحث == رچرڊ فرانسس برٽن جي ادبي ڪم کي اڻويهين صديءَ جي ترجمي ۽ مشرقيات جي تاريخ ۾ اهم جاءِ حاصل آهي. هن ڪيترن اهڙن متنن کي انگريزي پڙهندڙن تائين پهچايو، جيڪي ان وقت محدود حلقن ۾ مشهور هئا. تنهن هوندي به سندس ترجمن بابت ڪيترائي علمي سوال موجود آهن. === اصل ٻولين مان ترجمي جو سوال === برٽن ڪيترين ٻولين جي ڄاڻ رکندو هو، پر سندس نالي سان شايع ٿيل هر ڪتاب لازمي طور اصل ٻوليءَ مان سندس اڪيلي سر ڪيل ترجمو نه هو. ڪجهه تصنيفن ۾ هن اڳوڻن ترجمن، مقامي عالمن جي مدد، گڏيل مسودن يا ٻين موجود نسخن کي استعمال ڪيو. خاص طور ''ڪام سوترا'' جي 1883ع واري اشاعت ۾ هندستاني عالمن ۽ آربٿناٽ جي ڪردار کي نظرانداز ڪرڻ تاريخي طور غلط ٿيندو.<ref name="DonigerKakar2002"/> === ترجمي ۾ اضافا ۽ تبديليون === برٽن جي ترجمن ۾ حاشيا، تشريحون، ذاتي تبصرا ۽ غيرمعمولي انگريزي اصطلاح گهڻي تعداد ۾ موجود آهن. انهن مان ڪجهه سندس ڪتابن کي تاريخي ۽ ثقافتي معلومات سان مالا مال ڪن ٿا، جڏهن ته ٻيا اصل متن جي مفهوم ۽ ادبي انداز بابت اختلاف پيدا ڪن ٿا. انهيءَ ڪري جديد تحقيق ۾ سندس ترجمن کي اصل متنن ۽ ٻين ترجمن سان ڀيٽي پڙهيو وڃي ٿو. === مشرقيات ۽ نوآبادياتي پسمنظر === برٽن جي ادبي ۽ ثقافتي تحقيق برطانوي سامراجي دور ۾ ٿي. هن ڪيترن غيريورپي سماجن بابت معلومات گڏ ڪئي، پر سندس لکڻين ۾ ڪڏهن ڪڏهن يورپي برتريءَ جا مفروضا، نسلي درجابنديون ۽ ثقافتي عام نتيجا پڻ ملن ٿا.<ref name="Ghose2006"/><ref name="Kennedy2005"/> تنهنڪري سندس ڪم جي اهميت کي تسليم ڪرڻ سان گڏ ان جي تاريخي ۽ نظرياتي حدن جو تنقيدي جائزو وٺڻ پڻ ضروري آهي. == ادبي تصنيفن ۽ ترجمن جي تاريخوار فهرست == {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border:1px solid #9ab3c8;" ! style="background:#174a73;color:white;" | سال ! style="background:#174a73;color:white;" | اصل عنوان ! style="background:#174a73;color:white;" | سنڌي عنوان ! style="background:#174a73;color:white;" | نوعيت |- | style="background:#eaf3fb;" | 1870ع | ''Vikram and the Vampire'' | '''وڪرم ۽ ويمپائر''' | هندستاني لوڪ ڪهاڻين جي انگريزي ترتيب |- | style="background:#edf6eb;" | 1880ع | ''The Kasidah of Haji Abdu El-Yezdi'' | '''حاجي عبدو اليزدي جو قصيدو''' | برٽن جو فلسفياڻو نظم |- | style="background:#fff2e4;" | 1880ع | ''The Lusiads'' | '''لوزيئڊس''' | ڪاموئش جي پرتگالي رزميه نظم جو ترجمو |- | style="background:#f3eafa;" | 1883ع | ''The Kama Sutra of Vatsyayana'' | '''واتسياين جو ڪام سوترا''' | گڏيل علمي ڪم سان تيار ڪيل انگريزي ترجمو |- | style="background:#eaf3fb;" | 1884ع | ''The Book of the Sword'' | '''تلوار جو ڪتاب''' | هٿيارن جي تاريخ بابت تحقيق |- | style="background:#edf6eb;" | 1885ع | ''The Book of the Thousand Nights and a Night'' | '''الف ليليٰ''' | عربي قصن جو انگريزي ترجمو، ڏهه جلد |- | style="background:#fff2e4;" | 1886ع | ''The Perfumed Garden of the Cheikh Nefzaoui'' | '''شيخ نفزاويءَ جو عطر وارو باغ''' | عربي جنسياتي ادب سان لاڳاپيل ترجمو |- | style="background:#f3eafa;" | 1886ع–1888ع | ''Supplemental Nights to the Book of the Thousand Nights and a Night'' | '''الف ليليٰ جا اضافي قصا''' | ڇهه اضافي جلد |} == برٽن جي ادبي ورثي جي اهميت == رچرڊ فرانسس برٽن جو ادبي ورثو سفرنامن، تاريخي تحقيق، ترجمن، شاعريءَ ۽ ثقافتي مطالعي تي مشتمل آهي. هن عربي، فارسي، هندستاني ۽ ٻين ادبي روايتن کي انگريزي پڙهندڙن تائين پهچائڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو. سندس ڪتابن ۾ وڏي مقدار ۾ تاريخي، لساني ۽ سماجي معلومات محفوظ ٿيل آهي، جيڪا اڻويهين صديءَ جي علمي تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم آهي. ان سان گڏ سندس ڪم ۾ غيريورپي ثقافتن بابت ذاتي تشريحون، نوآبادياتي دور جا تعصب ۽ ڪجهه غيرثابت ٿيل نظريا پڻ موجود آهن. انهيءَ ڪري برٽن جي ادبي خدمتن جو جائزو سندس تصنيفن جي اهميت ۽ انهن جي علمي حدن، ٻنهي کي نظر ۾ رکي ڪرڻ گهرجي. == وفات ۽ آخري ڏينهن == [[فائل:Richard Francis Burton by Rischgitz, 1864.jpg|thumb|upright|سر رچرڊ فرانسس برٽن، جيڪو 20 آڪٽوبر 1890ع تي ٽريسٽي ۾ وفات ڪري ويو.]] سر رچرڊ فرانسس برٽن 20 آڪٽوبر 1890ع تي [[ٽريسٽي]] ۾ وفات ڪئي. ان وقت سندس عمر 69 سال هئي. سندس وفات جو عام طور بيان ڪيل سبب دل جو دورو هو. زندگيءَ جي آخري سالن ۾ هو مختلف بيمارين ۽ ڪمزور ٿيندڙ صحت سبب تڪليف ۾ رهيو، پر ادبي ۽ تحقيقي سرگرميون جاري رکيائين.<ref name="DNB"/><ref name="Lovell1998"/> برٽن جي آخري ڏينهن ۾ سندس گهرواري [[ازابيل برٽن]] سندس سنڀال ڪندي رهي. برٽن جي وفات وقت رومن ڪيٿولڪ پادريءَ جي موجودگي ۽ آخري مذهبي رسمن جي ادائيگيءَ بابت مختلف سوانحي بيان موجود آهن. ازابيل جي بيانن ۽ برٽن جي ٻين ساٿين جي راءِ ۾ اختلاف سبب اهو واقعو سندس مذهبي سڃاڻپ بابت بحث جو حصو بڻيو.<ref name="Rice1990"/> === آخري مذهبي رسمون === ازابيل برٽن رومن ڪيٿولڪ عقيدي جي پيروڪار هئي. برٽن جي وفات وقت هن پادريءَ کي گهرايو ته جيئن آخري مذهبي رسمون ادا ڪري سگهي. ڪجهه سوانحي احوالن موجب، برٽن جي وفات ۽ انهن رسمن جي ادائيگيءَ جي صحيح ترتيب بابت اختلاف آهي. تنهنڪري هن واقعي کي برٽن جي زندگيءَ ۾ رومن ڪيٿولڪ مذهب قبول ڪرڻ جو حتمي ثبوت قرار ڏيڻ مناسب نه آهي.<ref name="Lovell1998"/> برٽن جي مذهبي خيالن بابت سندس پنهنجين لکڻين ۽ ٻين همعصر بيانن ۾ پڻ مختلف اظهار ملن ٿا. == تدفين ۽ مقبرو == [[فائل:Richard Burton's tomb, Mortlake.jpg|thumb|برٽن جي مقبري جي تصوير؛ اصل فائيل نالو وڪيميڊيا ڪامنز تي جانچڻ گهرجي.]] برٽن جو لاش ٽريسٽي مان انگلينڊ آندو ويو. کيس 15 جون 1891ع تي ڏکڻ اولهه [[لنڊن]] جي [[مورٽليڪ]] واري علائقي ۾ سينٽ ميري مئگڊلين رومن ڪيٿولڪ چرچ جي قبرستان ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="DNB"/> سندس مقبرو هڪ عرب بدوي خيمي جي شڪل ۾ تعمير ڪيو ويو. مقبري جي ڊزائن ۽ تعمير ۾ ازابيل برٽن جو اهم ڪردار هو.<ref name="BurtonTomb">{{cite web |title=The Burton Tomb |url=https://burtoniana.org/tomb/ |website=Burtoniana |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> === بدوي خيمي جي شڪل وارو مقبرو === برٽن جي مقبري جي خاص ڳالهه ان جي بناوت آهي. اهو پٿر ۽ سنگ مرمر مان ٺهيل آهي، پر ظاهري شڪل ۾ عرب بدوين جي خيمي سان مشابهت رکي ٿو. مقبري جي هن بناوت کي برٽن جي عربستان ۽ اسلامي دنيا جي سفرن سان لاڳاپيل يادگار طور سمجهيو ويندو آهي. مقبري جي پوئين حصي ۾ هڪ دري آهي، جنهن مان اندر رکيل تابوت ڏسي سگهجن ٿا.<ref name="BurtonTomb"/> === ازابيل برٽن جي تدفين === ازابيل برٽن 1896ع ۾ وفات ڪئي. کيس پڻ پنهنجي مڙس سان گڏ مورٽليڪ جي ساڳئي مقبري ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="RASBurton">{{cite web |title=Richard Francis Burton (1821–1890) |url=https://royalasiaticsociety.org/richard-francis-burton-1821-1890/ |website=Royal Asiatic Society |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> مقبرو ٻنهي جي زندگيءَ ۽ سندن گڏيل سفرن جي يادگار طور مشهور آهي. == ازابيل برٽن ۽ مسودن جي تباهي == برٽن جي وفات کان پوءِ ازابيل برٽن سندس ادبي ورثي جي حفاظت، ترتيب ۽ اشاعت ۾ مصروف ٿي وئي. تنهن هوندي به سندس هڪ عمل، يعني برٽن جي ڪجهه اڻڇپيل مسودن ۽ ڪاغذن کي ساڙڻ، تاريخي ۽ ادبي تڪرار جو سبب بڻيو.<ref name="Lovell1998"/> === عطر واري باغ جو اڻڇپيل نسخو === برٽن پنهنجي آخري سالن ۾ عربي ڪتاب ''The Perfumed Garden'' جي وڌيڪ وسيع انگريزي نسخي تي ڪم ڪري رهيو هو. ان منصوبي کي ''The Scented Garden'' جي عنوان سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو. برٽن جي وفات کان پوءِ ازابيل انهيءَ ڪم سان لاڳاپيل مسودو ساڙي ڇڏيو. سندس خيال ۾ اهڙي مواد جي اشاعت برٽن جي اخلاقي ۽ سماجي شهرت کي نقصان پهچائي سگهي ٿي.<ref name="DNB"/><ref name="Lovell1998"/> === مسودن جي نقصان بابت اختلاف === ازابيل جي عمل تي برٽن جي ڪجهه دوستن ۽ پوءِ جي سوانح نگارن سخت تنقيد ڪئي. سندن خيال ۾ مسودن جي تباهيءَ سبب ادبي ۽ علمي تاريخ جو اهم مواد ضايع ٿيو. ٻئي طرف ازابيل پنهنجي عمل کي مڙس جي شهرت جي حفاظت ۽ مذهبي ذميواريءَ سان ڳنڍيو. تباهه ٿيل مواد جي مڪمل فهرست موجود نه هجڻ سبب ان جي اصل علمي اهميت ۽ مواد بابت يقيني نتيجا ڪڍڻ ممڪن نه آهن.<ref name="Rice1990"/> === محفوظ ٿيل مسودا ۽ خط === ازابيل طرفان ڪجهه مواد ساڙڻ باوجود برٽن جا ڪيترائي خط، مسودا، نوٽس ۽ ڪتاب محفوظ رهيا. انهن مان هڪ اهم مجموعو آمريڪا جي رياست ڪيليفورنيا ۾ واقع [[هنٽنگٽن لائبريري]] وٽ موجود آهي.<ref name="HuntingtonBurton">{{cite web |title=Richard Francis Burton Library Manuscripts Collection |url=https://www.huntington.org/collections/lib-mssrbl |website=The Huntington |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> هن مجموعي ۾ برٽن جي خط و ڪتابت، ذاتي ڪاغذن، ڪتابن ۽ ٻين علمي مواد جا اهم حصا شامل آهن. == برٽن جا مذهبي خيال == رچرڊ فرانسس برٽن جي مذهبي سڃاڻپ ۽ عقيدن بابت سوانح نگارن ۾ اختلاف موجود آهن. هن پنهنجي زندگيءَ دوران اسلام، عيسائيت، هندومت، صوفي فڪر ۽ ٻين مذهبي روايتن جو مطالعو ڪيو. برٽن جي لکڻين مان ظاهر ٿئي ٿو ته هو مذهبي عقيدن ۽ رسمن کي تاريخي، لساني ۽ سماجي نقطه نظر سان پڻ سمجهڻ چاهيندو هو.<ref name="Kennedy2005"/> === اسلام سان لاڳاپو === برٽن عربي ٻولي، اسلامي تاريخ، حج ۽ مسلمان سماجن بابت تفصيلي تحقيق ڪئي. 1853ع ۾ هن مسلمان مسافر جي سڃاڻپ اختيار ڪري مڪي ۽ مديني جو سفر ڪيو ۽ حج جا مناسڪ ادا ڪيا. تنهن هوندي به سندس حج جي ادائيگيءَ مان اهو لازمي نتيجو نٿو نڪري ته هو باقي زندگيءَ لاءِ اسلام جو پيروڪار بڻجي ويو هو. سندس مذهبي عقيدن بابت مختلف وقتن تي ڏنل بيان هڪجهڙا نه آهن.<ref name="BurtonPilgrimage1855"/><ref name="Rice1990"/> === عيسائيت سان لاڳاپو === برٽن جو خانداني پسمنظر انگريزي عيسائي سماج سان لاڳاپيل هو. سندس گهرواري ازابيل رومن ڪيٿولڪ هئي، پر برٽن جي ذاتي مذهبي عقيدن کي ازابيل جي عقيدي سان هڪجهڙو سمجهڻ درست نه آهي. برٽن پنهنجي ڪجهه بيانن ۾ مذهبي شڪ، آزاد خيالي ۽ الحاد سان لاڳاپيل موقف پڻ اختيار ڪيا.<ref name="Kennedy2005"/> === صوفي فڪر ۽ مشرقي فلسفو === برٽن کي صوفي شاعري، فارسي ادب ۽ مشرقي فلسفي سان خاص دلچسپي هئي. سندس تصنيف ''The Kasidah of Haji Abdu El-Yezdi'' ۾ زندگي، موت، اخلاق ۽ مذهبي عقيدن بابت فلسفياڻا سوال اٿاريا ويا آهن. هي نظم برٽن جي ذاتي فڪري جستجوءَ جو اهم مثال آهي، پر ان کي ڪنهن هڪ مذهبي مذهب نامي جي صورت ۾ پڙهڻ مناسب نه آهي. == شخصيت ۽ علمي شهرت == برٽن پنهنجي دور جي مشهور سياحن، ٻولين جي ڄاڻ رکندڙن، ليکڪن ۽ مترجمن مان هو. سندس شهرت جو بنياد سنڌ ۽ هندستان ۾ ملازمت، مڪي ۽ مديني جو سفر، آفريڪا جي مهمن، مختلف ملڪن ۾ سفارتي خدمتن ۽ ادبي ترجمن تي هو.<ref name="DNB"/> سوانح نگارن سندس غيرمعمولي ٻولي سکڻ جي صلاحيت، جسماني همت، تجسس ۽ وسيع مطالعي جو ذڪر ڪيو آهي. تنهن هوندي به سندس شخصيت ۾ سخت مزاجي، تڪراري تبصرا ۽ ٻين محققن سان اختلاف پڻ موجود هئا. === ٻولين جي ڄاڻ === برٽن ڪيترين يورپي، ايشيائي ۽ آفريڪي ٻولين جو مطالعو ڪيو. سندس سوانحي احوالن ۾ ٻولين جو تعداد مختلف ڄاڻايو ويو آهي. ڪڏهن کيس ڪيترين ڏهاڪن ٻولين ۽ لهجن جو ڄاڻو چيو وڃي ٿو، پر انهن سڀني ۾ سندس مهارت هڪجهڙي يا آزاد نموني تصديق ٿيل نه آهي. انهيءَ ڪري «فلاڻين ٻولين تي مڪمل عبور» جهڙي دعويٰ ڪرڻ بدران اهو چوڻ وڌيڪ درست آهي ته برٽن ڪيترين ٻولين جو مطالعو ڪيو ۽ مختلف سطحن تي انهن کي استعمال ڪندو هو.<ref name="McLynn1990"/> === جسماني همت ۽ سفر === برٽن پنهنجي زندگيءَ ۾ ڏکين زميني ۽ سامونڊي سفرن ۾ حصو ورتو. بربرا واري حملي ۾ زخمي ٿيڻ، آفريڪا جي اندرين علائقن ۾ بيمارين کي منهن ڏيڻ ۽ ڊگهن سفرن جي باوجود تحقيق جاري رکڻ سندس زندگيءَ جا اهم واقعا آهن. انهن واقعن سندس همعصر شهرت کي وڌايو، پر سفرن جي ڪاميابيءَ ۾ مقامي رهنمائن، مترجمن ۽ ساٿين جو ڪردار پڻ بنيادي هو. == تاريخي تڪرار ۽ تنقيدي جائزو == برٽن جي زندگيءَ ۽ تصنيفن سان ڪيترائي تڪرار لاڳاپيل آهن. انهن ۾ برطانوي سامراجي نظام سان سندس لاڳاپا، مقامي ماڻهن بابت تعبيرون، جنسيات بابت تحقيق، مذهبي عقيدا، نسلي درجابنديون ۽ ڪجهه غيرتصديق ٿيل ذاتي قصا شامل آهن. جديد تاريخي مطالعي ۾ انهن موضوعن کي سندس علمي خدمتن کان الڳ ڪرڻ بدران ساڳئي تاريخي پسمنظر ۾ ڏٺو وڃي ٿو. === نوآبادياتي دور جي نسلي درجابندي === برٽن جي سنڌ، هندستان ۽ آفريڪا بابت تصنيفن ۾ اڻويهين صديءَ جي يورپي علمي اصطلاحن جو استعمال ملي ٿو. انهن ۾ ''race''، ''tribe'' ۽ ٻين سماجي درجابندين جا اهڙا تصور شامل آهن، جيڪي جديد انسانيات ۽ تاريخ جي معيارن سان هميشه مطابقت نٿا رکن. برٽن جي ڪجهه بيانن ۾ مقامي ماڻهن بابت عام نتيجا ۽ نسلي تعصب پڻ موجود آهن.<ref name="Ghose2006"/><ref name="Kennedy2005"/> انهيءَ ڪري سندس لکڻين کي تاريخي ماخذ طور استعمال ڪندي انهن جي نوآبادياتي پسمنظر کي واضح ڪرڻ ضروري آهي. === جنسيات بابت تحقيق === برٽن انساني جنسي روين، ازدواجي روايتن ۽ جنسيات سان لاڳاپيل ادبي متنن بابت وڏي دلچسپي رکندو هو. سندس ''الف ليليٰ'' جي ترجمي جا حاشيا، ''ڪام سوترا'' سان لاڳاپيل اشاعت ۽ ''عطر واري باغ'' جو ترجمو انهيءَ دلچسپيءَ جا مثال آهن. انهن ڪمن وڪٽورين برطانيا ۾ ادبي ۽ اخلاقي تڪرار پيدا ڪيا. جديد مطالعي ۾ انهن تصنيفن کي جنسيات جي تاريخ ۽ وڪٽورين دور جي ثقافتي روين جي مطالعي لاءِ استعمال ڪيو وڃي ٿو. === سوٽاڊڪ خطي جو غيرثابت ٿيل نظريو === برٽن پنهنجي هڪ مشهور مضمون ۾ دنيا جي ڪجهه علائقن جي آبهوا ۽ جاگرافيءَ کي هم جنس جنسي روين سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي. اهو تصور ''Sotadic Zone'' جي نالي سان مشهور ٿيو. هي نظريو جديد سائنسي تحقيق ۾ ثابت ٿيل وضاحت طور قبول نٿو ڪيو وڃي. ان کي برٽن جي دور جي جنسيات ۽ انسانيات جي تاريخي نظريي طور بيان ڪرڻ گهرجي، نه ته ڪنهن قوم يا علائقي بابت ثابت ٿيل حقيقت طور. === دمشق ۾ يهودين بابت سامي مخالف بيان === برٽن جي دمشق واري سفارتي دور ۽ ان کان پوءِ جي لکڻين ۾ يهودين بابت سخت تعصب ۽ سامي مخالف بيان موجود آهن. سندس وفات کان پوءِ 1898ع ۾ ''The Jew, the Gipsy and El-Islam'' نالي ڪتاب شايع ٿيو. هن ڪتاب ۾ شامل مواد بابت محقق اينڊريو ونسنٽ تفصيلي اڀياس ڪيو آهي. سندس تحقيق موجب، برٽن جي ڪجهه اڻڇپيل لکڻين ۾ يهودين خلاف انتهائي جارحاڻيون دعوائون موجود هيون.<ref name="Vincent1985">{{cite journal |last=Vincent |first=Andrew |title=The Jew, the Gipsy and El-Islam: An Examination of Richard Burton's Consulship in Damascus and His Premature Recall, 1868–1871 |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |volume=117 |issue=2 |pages=155–173 |year=1985 |doi=10.1017/S0035869X00138377 |language=en }}</ref> برٽن سان منسوب انهن بيانن ۾ يهودين خلاف رت جي ڪوڙي الزام واري تاريخي بدناميءَ جو ذڪر پڻ ملي ٿو. اهو الزام هڪ بي بنياد ۽ سامي مخالف سازشي روايت آهي؛ ان جي حق ۾ ڪو معتبر تاريخي ثبوت موجود نه آهي. برٽن جي اهڙين لکڻين کي سندس تعصب جي تاريخي شاهدي طور پڙهڻ گهرجي، نه ته انهن الزامن جي سچائيءَ جي شاهدي طور. === دمشق مان واپسيءَ بابت اختلاف === برٽن کي 1871ع ۾ دمشق جي قونصل واري عهدي تان هٽايو ويو. سندس برطرفيءَ جا سبب مقامي سياسي حالتن، سفارتي اختلافن، مذهبي ۽ سماجي تڪرارن ۽ سندس پنهنجي رويي سان لاڳاپيل هئا. اينڊريو ونسنٽ جي تحقيق ۾ برٽن جي دمشق واري مقرريءَ ۽ وقت کان اڳ واپسيءَ جو تنقيدي جائزو ورتو ويو آهي.<ref name="Vincent1985"/> انهيءَ واقعي کي ڪنهن هڪ مذهبي برادريءَ جي سازش جو نتيجو قرار ڏيڻ تاريخي لحاظ کان غيرمحتاط آهي. === هندستان ۾ مبينا ڳجهي تحقيق === برٽن جي هندستان ۽ سنڌ واري فوجي دور بابت ڪجهه سوانحي احوالن ۾ هڪ مبينا ڳجهي تحقيق جو ذڪر ملي ٿو، جيڪا ڪراچيءَ ۾ مردن جي جنسي سرگرمين سان لاڳاپيل هنڌن بابت هئي. ان واقعي جي تفصيلن، سرڪاري حڪمن ۽ برٽن جي سڌي شرڪت بابت دستاويزي ثبوت محدود ۽ اختلاف جوڳا آهن.<ref name="McLynn1990"/><ref name="Lovell1998"/> تنهنڪري هن قصي کي ثابت ٿيل سرڪاري مهم يا برٽن جي فوجي ملازمت ختم ٿيڻ جو يقيني سبب قرار ڏيڻ مناسب نه آهي. === حج واري سفر ۾ مبينا قتل === برٽن جي حج واري سفر بابت ڪجهه روايتن ۾ سندس سڃاڻپ ظاهر ٿيڻ جي خطري ۽ مبينا قتل جو ذڪر ڪيو ويو آهي. ان واقعي جي آزاد ۽ معتبر تاريخي تصديق موجود نه آهي. انهيءَ ڪري اهڙي دعويٰ کي برٽن جي زندگيءَ سان لاڳاپيل غيرتصديق ٿيل قصي طور ئي بيان ڪرڻ گهرجي. == برٽن بابت سوانحي تحقيق == برٽن جي وفات کان پوءِ سندس زندگيءَ بابت ڪيترائي سوانحي ڪتاب ۽ تحقيقي مقالا شايع ٿيا. انهن ۾ ڪجهه ڪتاب سندس همعصر ماڻهن جي لکڻين تي ٻڌل آهن، جڏهن ته جديد تحقيق ۾ سندس خط، مسودا، سفارتي رڪارڊ ۽ ٻين تاريخي ماخذن جو استعمال ڪيو ويو آهي. === ازابيل برٽن جي سوانح === 1893ع ۾ ازابيل برٽن پنهنجي مڙس جي زندگيءَ بابت ٻن جلدن ۾ ''The Life of Captain Sir Richard F. Burton'' شايع ڪيو.<ref name="IsabelInnerLife1893"/> هي ڪتاب برٽن جي گهريلو زندگيءَ، سفرن ۽ شخصيت بابت اهم معلومات فراهم ڪري ٿو. تنهن هوندي به ازابيل پنهنجي مڙس جي حمايت ۾ لکيو، تنهنڪري سندس سوانح کي مڪمل طور غيرجانبدار ماخذ نٿو سمجهي سگهجي. === ٿامس رائيٽ جي سوانح === 1906ع ۾ [[ٿامس رائيٽ]] برٽن بابت ''The Life of Sir Richard Burton'' شايع ڪيو.<ref name="Wright1906"/> هن ڪتاب ۾ برٽن جي سفرن، تصنيفن، شخصيت ۽ ازابيل جي بيانن بابت تفصيل موجود آهن. رائيٽ جو ڪم برٽن بابت شروعاتي تفصيلي سوانحي تحقيقن مان هڪ آهي. === جديد سوانح نگار === ويهين ۽ ايڪويهين صديءَ ۾ برٽن بابت ڪيترن محققن نئين سر تحقيق ڪئي. انهن ۾ ايف. ايم. بروڊي، بائرن فارويل، ايڊورڊ رائس، فرينڪ ميڪلن، ميري ايس. لوويل، ڊين ڪينيڊي ۽ ٻين جا ڪتاب شامل آهن. انهن محققن برٽن جي زندگيءَ جي مختلف پهلوئن، سندس سفرن، مذهبي خيالن، جنسيات بابت تحقيق، نوآبادياتي پسمنظر ۽ ادبي ورثي جو جائزو ورتو. == علمي ادارن ۾ محفوظ ورثو == برٽن جا ڪتاب، خط، مسودا، نقشا ۽ ٻيا تاريخي ڪاغذ مختلف علمي ادارن ۽ مجموعن ۾ محفوظ آهن. === هنٽنگٽن لائبريري === [[هنٽنگٽن لائبريري]]، سين مارينو، ڪيليفورنيا، برٽن جي محفوظ ٿيل مسودن ۽ ذاتي لائبريريءَ جو هڪ اهم مجموعو رکي ٿي. ان مجموعي ۾ برٽن جي خط و ڪتابت، مسودن ۽ ڪتابن سان گڏ ٻين محققن ۽ ناشرن سان سندس لاڳاپن بابت مواد شامل آهي.<ref name="HuntingtonBurton"/> === رائل ايشياٽڪ سوسائٽي === [[رائل ايشياٽڪ سوسائٽي]] وٽ پڻ برٽن سان لاڳاپيل ڪتاب ۽ تاريخي مواد موجود آهي. سوسائٽيءَ جي مجموعي ۾ برٽن جي لکڻين ۽ سندس علمي لاڳاپن بابت دستاويز شامل آهن.<ref name="RASBurton"/> === اورلينز هائوس گيلري === [[ٽوئڪنهم]] ۾ واقع [[اورلينز هائوس گيلري]] سان پڻ برٽن جي ذاتي شين، تصويرن ۽ يادگارن جو هڪ مجموعو لاڳاپيل آهي. اهي مجموعا برٽن جي زندگيءَ ۽ سفرن بابت تحقيق لاءِ اهم آهن. == ادب ۾ رچرڊ فرانسس برٽن == رچرڊ فرانسس برٽن جي غيرمعمولي زندگيءَ سبب کيس ڪيترن ناولن، ڪهاڻين ۽ ٻين ادبي تصنيفن ۾ ڪردار طور پيش ڪيو ويو آهي. انهن ادبي تصويرن ۾ سندس حقيقي تاريخي زندگيءَ سان گڏ تخيلاتي عنصر پڻ شامل هوندا آهن. === بورخيس جي ڪهاڻي «الف» === ارجنٽائن جي مشهور ليکڪ [[خورخي لوئس بورخيس]] جي ڪهاڻي ''The Aleph'' (الف) ۾ برٽن جي نالي ۽ مشرقي ادب بابت سندس علم سان لاڳاپيل حوالو ملي ٿو. بورخيس پنهنجي ادبي تخليقن ۾ تاريخي ڪتابن، فرضي حوالن ۽ علمي شخصيتن کي گڏ ڪرڻ لاءِ مشهور هو. === ريورورلڊ ناولن جو سلسلو === آمريڪي سائنس فڪشن ليکڪ [[فلپ خوسيه فارمر]] جي ''Riverworld'' (درياهي دنيا) ناولن ۾ رچرڊ فرانسس برٽن هڪ اهم ڪردار آهي. هن تخيلاتي دنيا ۾ مختلف تاريخي دورن جا ماڻهو هڪ غيرمعمولي درياهي جهان ۾ ٻيهر جيئرا ٿين ٿا. برٽن کي اتي هڪ تجسس رکندڙ، مهم جو ۽ علم جي ڳولا ڪندڙ شخصيت طور پيش ڪيو ويو آهي. === برٽن ۽ اسپيڪ === وليم هيريسن جو تاريخي ناول ''Burton and Speke'' برٽن ۽ جان هيننگ اسپيڪ جي آفريڪي مهمن ۽ سندن اختلافن تي ٻڌل آهي. هن ناول کي پوءِ فلم ''Mountains of the Moon'' جي ڪهاڻيءَ لاءِ بنياد بڻايو ويو. === دنيا جو گڏ ڪندڙ === جرمن ٻوليءَ جي ليکڪ [[اليا ٽرويانوف]] جو ناول ''Der Weltensammler''، جنهن جو انگريزي عنوان ''The Collector of Worlds'' آهي، برٽن جي سفرن ۽ مختلف ثقافتن سان سندس لاڳاپن کي ادبي انداز ۾ پيش ڪري ٿو. هن ناول ۾ هندستان، عربستان ۽ آفريڪا سان لاڳاپيل برٽن جي زندگيءَ جا پهلو نمايان آهن. === دي رومانٽڪ === انگريز ناول نگار [[وليم بوئڊ]] جي 2022ع واري ناول ''The Romantic'' ۾ پڻ برٽن ۽ اسپيڪ تاريخي ڪردارن طور ظاهر ٿين ٿا. == فلمن ۽ ٽيليويزن ۾ برٽن == برٽن جي زندگيءَ، خاص طور آفريڪا جي مهمن ۽ اسپيڪ سان اختلافن، ڪيترن فلمن ۽ ٽيليويزن پروگرامن کي متاثر ڪيو آهي. {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#194d72;color:white;" | سال ! style="background:#194d72;color:white;" | عنوان ! style="background:#194d72;color:white;" | نوعيت ! style="background:#194d72;color:white;" | برٽن سان لاڳاپو |- | style="background:#eaf3fb;" | 1971ع | ''The Search for the Nile'' | بي بي سي ٽيليويزن سلسلو | نيل درياهه جي سرچشمي جي ڳولا؛ ڪينيٿ هيگ برٽن جو ڪردار ادا ڪيو |- | style="background:#edf6eb;" | 1990ع | ''Mountains of the Moon'' | تاريخي سوانحي فلم | برٽن ۽ اسپيڪ جون آفريڪي مهمون؛ پيٽرڪ برگن برٽن جو ڪردار ادا ڪيو |- | style="background:#fff2e4;" | 1993ع | ''Zero Patience'' | موسيقيءَ تي ٻڌل تخيلاتي فلم | برٽن جي تاريخي شخصيت جو فرضي ۽ طنزيه استعمال |- | style="background:#f3eafa;" | 2008ع | ''The Victorian Sex Explorer'' | دستاويزي پروگرام | برٽن جي سفرن ۽ جنسيات بابت تحقيق جو جائزو |} === مائونٽنز آف دي مون (1990ع) === 1990ع ۾ هدايتڪار [[باب رافيلسن]] جي فلم ''Mountains of the Moon'' (چنڊ جا جبل) رليز ٿي. فلم ۾ [[پيٽرڪ برگن]] رچرڊ فرانسس برٽن ۽ [[آئين گلين]] جان هيننگ اسپيڪ جو ڪردار ادا ڪيو. ڪهاڻيءَ جو بنياد ٻنهي مهم جوئن جي آفريڪي سفرن، نيل درياهه جي سرچشمي بابت تحقيق ۽ سندن ذاتي اختلافن تي آهي.<ref name="MountainsFilm">{{cite web |title=Mountains of the Moon |url=https://www.imdb.com/title/tt0100196/ |website=IMDb |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> فلم تاريخي واقعن مان متاثر آهي، پر ان کي مڪمل دستاويزي تاريخ بدران ڊرامائي تخليق طور سمجهڻ گهرجي. == تاريخي اهميت ۽ ورثو == رچرڊ فرانسس برٽن جي زندگي اڻويهين صديءَ جي عالمي سفرن، برطانوي سامراجي توسيع، لساني تحقيق ۽ ادبي ترجمن جي تاريخ سان ڳنڍيل آهي. هن سنڌ، هندستان، عربستان، آفريڪا، آمريڪا، برازيل ۽ ٻين علائقن بابت ڪتاب لکيا. سندس اهم خدمتن ۾ سنڌ بابت شروعاتي سماجي ۽ لساني تحقيق، مڪي ۽ مديني جو سفر، هرر ۽ آفريڪا جي وڏين ڍنڍن بابت مهمون ۽ عربي ۽ هندستاني ادب جي انگريزي اشاعت شامل آهن. تنهن هوندي به برٽن جي تاريخي حيثيت صرف سندس ڪاميابين تائين محدود نه آهي. سندس تصنيفن ۾ نوآبادياتي سوچ، نسلي تعصب، مذهبي اختلاف ۽ غيرثابت ٿيل سماجي نظريا پڻ موجود آهن. جديد تحقيق ۾ سندس ڪم کي تاريخي اهميت ۽ تنقيدي احتياط، ٻنهي سان پڙهيو وڃي ٿو. === سنڌ جي تاريخ لاءِ اهميت === سنڌ جي تاريخ جي حوالي سان برٽن جي اهميت خاص طور سندس 1847ع ۽ 1848ع وارين رپورٽن، 1849ع جي لساني مقالن، 1851ع جي ڪتابن، 1852ع جي بازداري بابت تصنيف ۽ 1877ع جي ''Sind Revisited'' ۾ آهي. اهي تصنيفون سنڌ جي ٻولين، سماجي روايتن، مذهبي زندگي، شهرن، آمدرفت ۽ برطانوي دور جي تبديلين بابت همعصر معلومات فراهم ڪن ٿيون. سندس لکڻين ۾ موجود تعصب ۽ نوآبادياتي تشريحن باوجود اهي سنڌ جي اڻويهين صديءَ واري تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم ابتدائي ماخذ آهن. == چونڊ سوانحي ۽ تحقيقي ڪتاب == * Brodie, Fawn M. (1967). ''The Devil Drives: A Life of Sir Richard Burton''. New York: W. W. Norton. * Farwell, Byron (1963). ''Burton: A Biography of Sir Richard Francis Burton''. London: Longmans. * Kennedy, Dane (2005). ''The Highly Civilized Man: Richard Burton and the Victorian World''. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press. * Lovell, Mary S. (1998). ''A Rage to Live: A Biography of Richard and Isabel Burton''. London: Little, Brown. * McLynn, Frank (1990). ''Burton: Snow upon the Desert''. London: John Murray. * Rice, Edward (1990). ''Captain Sir Richard Francis Burton: The Secret Agent Who Made the Pilgrimage to Mecca, Discovered the Kama Sutra, and Brought the Arabian Nights to the West''. New York: Charles Scribner's Sons. * Wright, Thomas (1906). ''The Life of Sir Richard Burton''. London: Everett & Co. * Jeal, Tim (2011). ''Explorers of the Nile: The Triumph and Tragedy of a Great Victorian Adventure''. New Haven: Yale University Press. * Vincent, Andrew (1985). “The Jew, the Gipsy and El-Islam: An Examination of Richard Burton's Consulship in Damascus and His Premature Recall, 1868–1871”. ''Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland''. 117 (2): 155–173. == وڌيڪ پڙهڻ لاءِ == * {{cite book |last=Burton |first=Isabel |title=The Life of Captain Sir Richard F. Burton |volume=1–2 |publisher=Chapman and Hall |location=London |year=1893 |language=en }} * {{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus |publisher=W. H. Allen & Co. |location=London |year=1851 |language=en |url=https://archive.org/details/sindhadnracestha00rich }} * {{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Sind Revisited |volume=1–2 |publisher=Richard Bentley and Son |location=London |year=1877 |language=en }} * {{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://burtoniana.org/ Burtoniana] — برٽن جي ڪتابن، سوانحن ۽ تاريخي دستاويزن جو مجموعو * [https://www.huntington.org/collections/lib-mssrbl هنٽنگٽن لائبريريءَ ۾ برٽن جا مسودا] * [https://royalasiaticsociety.org/richard-francis-burton-1821-1890/ رائل ايشياٽڪ سوسائٽيءَ ۾ برٽن بابت معلومات] * [https://www.gutenberg.org/ebooks/author/898 پروجيڪٽ گٽنبرگ تي برٽن جا ڪتاب] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Richard_Francis_Burton وڪيميڊيا ڪامنز تي رچرڊ فرانسس برٽن جون تصويرون] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:1821ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:1890ع ۾ وفات ڪيل]] [[زمرو:برطانوي سياح]] [[زمرو:برطانوي ليکڪ]] [[زمرو:برطانوي مترجم]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:سنڌ جا سفرناما]] [[زمرو:مشرقيات جا ماهر]] [[زمرو:آفريڪا جا محقق]] dv43l3pahuv9i77a0ykqdwuk48q32kl 422559 422558 2026-10-18T00:18:28Z Intisar Ali 8681 422559 wikitext text/x-wiki {{Short description|برطانوي سياح، فوجي آفيسر، محقق، لسانيات جو ماهر، مترجم ۽ سفارتڪار (1821ع–1890ع)}} {{Infobox officeholder | honorific_prefix = سر | name = رچرڊ فرانسس برٽن | native_name = Richard Francis Burton | honorific_suffix = KCMG، FRGS، FRAS | image = Richard Francis Burton by Rischgitz, 1864.jpg | image_size = 240px | caption = رچرڊ فرانسس برٽن، 1864ع | office = برطانوي قونصل، فرنانڊو پو | office2 = برطانوي قونصل، سانتوس | office3 = برطانوي قونصل، دمشق | office4 = برطانوي قونصل، ٽريسٽي | birth_date = {{Birth date|1821|3|19|df=yes}} | birth_place = [[ٽورڪي]]، ڊيون، انگلينڊ | death_date = {{Death date and age|1890|10|20|1821|3|19|df=yes}} | death_place = [[ٽريسٽي]]، آسٽريا-هنگري | resting_place = سينٽ ميري مئگڊلين رومن ڪيٿولڪ چرچ جو قبرستان، مورٽليڪ، لنڊن | nationality = برطانوي | education = [[ٽرنٽي ڪاليج، آڪسفرڊ]] | spouse = [[ازابيل برٽن]] (شادي: 22 جنوري 1861ع) | occupation = سياح، فوجي آفيسر، محقق، لسانيات جو ماهر، مترجم، ليکڪ ۽ سفارتڪار | known_for = سنڌ بابت تاريخي ۽ سماجي تحقيق، مڪي ۽ مديني جو سفر، آفريڪا جون جاگرافيائي مهمون ۽ عربي ادب جا ترجما | notable_works = ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus''؛ ''Sind Revisited''؛ ''Personal Narrative of a Pilgrimage to Al-Madinah and Meccah''؛ ''The Book of the Thousand Nights and a Night''؛ ''The Kasidah'' | pen_name = مرزا عبدالله البشري؛ حاجي عبدو اليزدي؛ فرينڪ بيڪر | allegiance = [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] | branch = بمبئي فوج | unit = 18هين مقامي پيادل فوجي ريجمينٽ | nickname = رفئين ڊڪ (Ruffian Dick) | service_years = 1842ع–1861ع | rank = ڪئپٽن | battles = [[ڪريميا جي جنگ]] | awards = نائٽ ڪمانڊر آف دي آرڊر آف سينٽ مائيڪل اينڊ سينٽ جارج؛ ڪريميا ميڊل | signature = Richard Francis Burton signature.svg }} '''سر رچرڊ فرانسس برٽن''' (انگريزي: ''Sir Richard Francis Burton''؛ 19 مارچ 1821ع – 20 آڪٽوبر 1890ع) هڪ مشهور [[برطانيا|برطانوي]] سياح، جاگرافيدان، فوجي آفيسر، [[لسانيات|لسانيات جو ماهر]]، محقق، [[مترجم]]، ليکڪ، [[بشرشناسي|بشرشناس]] ۽ سفارتڪار هو. هن [[ايشيا]]، [[آفريڪا]]، [[ڏکڻ آمريڪا]] ۽ ٻين علائقن جا سفر ڪيا ۽ مختلف قومن جي ٻولين، ثقافتن، مذهبي عقيدن، سماجي رسمن، تاريخ ۽ جاگرافيءَ بابت وسيع تحقيق ڪئي.<ref name="Kennedy2005">{{cite book |last=Kennedy |first=Dane |title=The Highly Civilized Man: Richard Burton and the Victorian World |publisher=Harvard University Press |location=Cambridge, Massachusetts |year=2005 |isbn=9780674018624 |language=en }}</ref><ref name="Young2006">{{cite book |last=Young |first=S. |title=Richard Francis Burton: Explorer, Scholar, Spy |publisher=Marshall Cavendish |location=New York |year=2006 |isbn=9780761422228 |language=en }}</ref> برٽن پنهنجي غيرمعمولي لساني صلاحيتن سبب مشهور هو. سندس سوانح نگارن موجب، هو ڪيترين يورپي، ايشيائي ۽ آفريقي ٻولين ۽ لهجن کان واقف هو. سندس ڄاڻ ۾ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]، [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]، [[اطالوي ٻولي|اطالوي]]، [[عربي ٻولي|عربي]]، [[فارسي ٻولي|فارسي]]، [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]]، [[هندوستاني ٻولي|هندوستاني]]، [[گجراتي ٻولي|گجراتي]]، [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] ۽ ٻيون ٻوليون شامل هيون. سندس ٻولين جي ڄاڻ بابت سوانح نگارن جا انگ مختلف آهن، ڇاڪاڻ ته ڪجهه ليکڪ جدا جدا لهجن کي به مستقل ٻولين طور شمار ڪن ٿا.<ref name="McLynn1990">{{cite book |last=McLynn |first=Frank |title=Of No Country: An Anthology of the Works of Sir Richard Burton |publisher=Charles Scribner's Sons |location=New York |year=1990 |language=en }}</ref> برٽن 1842ع ۾ [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي بمبئي فوج ۾ شامل ٿيو. سندس فوجي زندگيءَ جو اهم حصو هندستان ۽ [[سنڌ]] ۾ گذريو، جتي هن مقامي ٻولين، قومن، مذهبي روايتن ۽ سماجي زندگيءَ جو مطالعو ڪيو. هن سنڌ بابت ڪيترائي ڪتاب لکيا، جن مان ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' (1851ع) ۽ ''Sind Revisited'' (1877ع) سنڌ جي اڻويهين صديءَ جي تاريخ جا اهم ماخذ سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="Burton1851">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus: With Notices of the Topography and History of the Province |publisher=W. H. Allen & Co. |location=London |year=1851 |language=en |url=https://archive.org/details/sindhadnracestha00rich }}</ref><ref name="Burton1877">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Sind Revisited: With Notices of the Anglo-Indian Army; Railroads; Past, Present, and Future, etc. |volume=1–2 |publisher=Richard Bentley and Son |location=London |year=1877 |language=en |url=https://books.google.com/books?id=GwREAQAAMAAJ }}</ref> برٽن جي شهرت جو هڪ اهم سبب 1853ع ۾ مسلمان حاجيءَ جو ويس اختيار ڪري [[مڪو|مڪي]] ۽ [[مدينو|مديني]] جو سفر ڪرڻ هو. ان کان پوءِ هن [[جان هيننگ اسپيڪ]] سان گڏ اوڀر آفريڪا جي جاگرافيائي مهمن ۾ حصو ورتو ۽ 1858ع ۾ [[ڍنڍ ٽانگانيڪا]] تائين پهتو. هو [[رائل جاگرافيائي سوسائٽي]] جو فيلو پڻ هو.<ref name="BBCBurton">{{cite web |title=Historic Figures: Sir Richard Burton |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/burton_sir_richard.shtml |website=BBC History |publisher=BBC |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> سندس ٻين مشهور علمي ۽ ادبي خدمتن ۾ عربي داستانن جي مجموعي ''The Book of the Thousand Nights and a Night'' جو انگريزي ترجمو، ''The Perfumed Garden'' جو ترجمو ۽ ''Kama Sutra'' جي انگريزي اشاعت سان وابستگي شامل آهن. هن سفرنامن، تاريخ، انساني روين، تلواربازي، بازداري، مذهبي مطالعي ۽ بشرشناسيءَ بابت پڻ لکيو.<ref name="Kennedy2005"/> 1861ع کان پوءِ برٽن برطانوي سفارتي ملازمت ۾ رهيو ۽ فرنانڊو پو، برازيل جي سانتوس، [[دمشق]] ۽ ٽريسٽي ۾ قونصل طور خدمتون سرانجام ڏنيون. 1886ع ۾ [[راڻي وڪٽوريا]] کيس نائٽ ڪمانڊر آف دي آرڊر آف سينٽ مائيڪل اينڊ سينٽ جارج جو اعزاز عطا ڪيو.<ref name="LondonGazette1886">{{cite journal |title=The London Gazette |issue=25559 |date=16 February 1886 |page=743 |language=en }}</ref> سنڌي ادب جي محقق [[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع) ۾ برٽن جو ذڪر ڪيو آهي. جوتواڻيءَ موجب، برٽن پنجاهه کان وڌيڪ تصنيفن جو ليکڪ هو، جن مان گهڻيون سفرنامن سان لاڳاپيل هيون.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> == سوانح عمري == === شروعاتي زندگي ۽ خاندان === رچرڊ فرانسس برٽن 19 مارچ 1821ع تي انگلينڊ جي ڊيون علائقي جي سامونڊي شهر [[ٽورڪي]] ۾ ڄائو. سندس ڄمڻ جي هنڌ بابت تاريخي ماخذن ۾ اختلاف ملي ٿو. برٽن پنهنجي سوانحي بيانن ۾ هارٽفورڊشائر جي ايلسٽري ۾ واقع خانداني گهر ''Barham House'' کي پنهنجي ڄمڻ جو هنڌ ڄاڻايو، پر سندس جديد سوانح نگار [[ميري ايس. لوويل]] جي تحقيق موجب، سندس اصل ڄمڻ جو هنڌ ٽورڪي هو.<ref name="Lovell1998">{{cite book |last=Lovell |first=Mary S. |title=A Rage to Live: A Biography of Richard and Isabel Burton |publisher=W. W. Norton & Company |location=New York |year=1998 |isbn=9780393046724 |language=en }}</ref> سندس بپتسما 2 سيپٽمبر 1821ع تي هارٽفورڊشائر جي ايلسٽري چرچ ۾ ٿي.<ref name="HertfordHistory">{{cite book |last=Page |first=William |title=A History of the County of Hertford |volume=2 |publisher=Constable |year=1908 |pages=349–351 |language=en |url=https://www.british-history.ac.uk/vch/herts/vol2/pp349-351 }}</ref> برٽن جو پيءُ ليفٽيننٽ ڪرنل '''جوزف نيٽروِل برٽن''' (Joseph Netterville Burton) اينگلو-آئرش نسل جو برطانوي فوجي آفيسر هو، جيڪو برطانوي فوج جي 36هين پيادل ريجمينٽ سان لاڳاپيل رهيو. سندس ماءُ '''مارٿا بيڪر''' (Martha Baker) هارٽفورڊشائر جي مالدار زميندار رچرڊ بيڪر جي ڌيءَ ۽ وارثن مان هڪ هئي. برٽن جو نالو پڻ سندس ناني واري خاندان جي رچرڊ بيڪر جي نسبت سان رکيو ويو.<ref name="Wright1906">{{cite book |last=Wright |first=Thomas |title=The Life of Sir Richard Burton |volume=1–2 |publisher=Everett & Co. |location=London |year=1906 |language=en |url=https://burtoniana.org/biography/1906-The%20Life%20of%20Sir%20Richard%20Burton%20-%20Wright/HTML/index.html }}</ref> برٽن کي ٻه ڀائر ڀينر هئا: '''ماريا ڪيٿرين ايلزبيٿ برٽن''' ۽ '''ايڊورڊ جوزف نيٽروِل برٽن'''. سندس ڀيڻ ماريا بعد ۾ برطانوي فوجي آفيسر سر هينري وليم اسٽسٽڊ سان شادي ڪئي.<ref name="Wright1906"/> === يورپ ۾ ننڍپڻ ۽ پرورش === برٽن جي ننڍپڻ جو وڏو حصو انگلينڊ، فرانس ۽ اٽليءَ جي مختلف شهرن ۾ گذريو. سندس پيءُ دم جي بيماريءَ سبب نسبتاً سازگار آبهوا جي ڳولا ۾ خاندان کي يورپ جي مختلف علائقن ۾ منتقل ڪندو رهيو.<ref name="Wright1906"/> شروعات ۾ برٽن جو خاندان انگلينڊ جي ايلسٽري ۽ فرانس جي [[ٽورز]] شهر جي وچ ۾ رهندو هو. ٽورز ۾ برٽن ۽ سندس ڀاءُ جي سنڀال هڪ انگريز عورت مسز لنگ ڪندي هئي. سندن شروعاتي تعليم هڪ آئرش استاد ڪلاف جي نگرانيءَ ۾ ٿي. ان کان پوءِ خاندان ٽورز جي ''Rue de l'Archevêché'' واري علائقي ۾ منتقل ٿيو، جتي ٻارن کي جان گلڪرسٽ جي تعليمي اداري ۾ داخل ڪرايو ويو. اتي برٽن کي [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] ۽ [[قديم يوناني ٻولي|قديم يوناني]] ٻولين جي ابتدائي تعليم ملي.<ref name="Wright1906"/> 1829ع ۾ خاندان انگلينڊ موٽيو ۽ برٽن ۽ سندس ڀاءُ کي رچمنڊ گرين جي هڪ ابتدائي اسڪول ۾ داخل ڪرايو ويو. اهو اسڪول ريورنڊ چارلس ڊيلافوس هلائيندو هو. سوانح نگار ٿامس رائيٽ موجب، اسڪول ۾ تعليم ۽ شاگردن جي رهائش جا انتظام اطمينان بخش نه هئا.<ref name="Wright1906"/> بعد ۾ خاندان فرانس جي [[بلوا]] شهر ۾ منتقل ٿيو، جتي ٻارن جي تعليم لاءِ خانگي استادن جو بندوبست ڪيو ويو. برٽن ۽ سندس ڀاءُ کي ريورنڊ ايڇ. آر. ڊو پري پڙهائيندو هو. خاندان ڪجهه عرصي کان پوءِ فرانس مان اٽليءَ ڏانهن ويو. هنن [[مارسي]]، [[ليورنو]]، [[پيسا]]، [[سيئنا]]، [[پيروگيا]]، [[فلورينس]]، [[روم]]، [[نيپلز]]، [[سورينٽو]] ۽ [[ڪاپري]] جهڙن هنڌن تي وقت گذاريو.<ref name="Wright1906"/> اٽليءَ ۾ رهائش دوران برٽن کي اطالوي ٻولي، مصوري ۽ موسيقيءَ سان واقفيت حاصل ٿي. سندس ڀاءُ ايڊورڊ وائلن وڄائڻ ۾ دلچسپي ورتي، جڏهن ته رچرڊ جي دلچسپي ٻولين، سفرن ۽ جسماني سرگرمين ۾ وڌيڪ هئي. 1836ع ۾ خاندان فرانس جي ڏاکڻي شهر [[پو، فرانس|پو]] ڏانهن منتقل ٿيو ۽ پوءِ وري اٽليءَ جي پيسا ۽ لوڪا شهرن ۾ رهيو. هن عرصي ۾ برٽن مختلف يورپي سماجي ۽ ثقافتي ماحولن سان واقفيت حاصل ڪئي.<ref name="Wright1906"/> === ٻولين سان شروعاتي دلچسپي === برٽن ننڍپڻ کان ئي ٻولين سکڻ جي غيرمعمولي صلاحيت ڏيکاري. يورپ جي مختلف علائقن ۾ رهائش سبب هن فرانسيسي، اطالوي ۽ جديد يوناني ٻوليون سکڻ جا موقعا حاصل ڪيا. هن لاطيني ۽ قديم يوناني ٻولين جي تعليم پڻ حاصل ڪئي. سوانح نگار ايڊورڊ رائس موجب، برٽن کي ٻولين جي آوازن، لهجن ۽ تلفظن ۾ فرق سڃاڻڻ جي خاص صلاحيت هئي. هو يورپي ٻولين جي مختلف لهجن جي نقل ڪرڻ ۽ انهن کي ڳالهائڻ ۾ مهارت حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪندو هو.<ref name="Rice1990">{{cite book |last=Rice |first=Edward |title=Captain Sir Richard Francis Burton: The Secret Agent Who Made the Pilgrimage to Mecca, Discovered the Kama Sutra, and Brought the Arabian Nights to the West |publisher=Charles Scribner's Sons |location=New York |year=1990 |isbn=9780684191379 |language=en }}</ref> برٽن جي شروعاتي لساني تعليم سندس مستقبل جي سفرن، فوجي خدمتن ۽ مختلف سماجن بابت تحقيق ۾ مددگار ثابت ٿي. === آڪسفرڊ يونيورسٽيءَ ۾ تعليم === آڪٽوبر 1840ع ۾ برٽن [[آڪسفرڊ يونيورسٽي]] جي [[ٽرنٽي ڪاليج، آڪسفرڊ|ٽرنٽي ڪاليج]] ۾ داخل ٿيو. يونيورسٽيءَ ۾ داخلا کان اڳ هن وليم اليگزينڊر گرينهل ۽ ڊاڪٽر اوگل کان تعليمي رهنمائي حاصل ڪئي هئي.<ref name="Wright1906"/> آڪسفرڊ ۾ برٽن جي دلچسپي روايتي نصابي تعليم کان وڌيڪ ٻولين، تلواربازي، ٻيڙين هلائڻ، شڪار ۽ ٻين جسماني سرگرمين ۾ هئي. هو عربي ۽ ٻين مشرقي ٻولين جي تعليم حاصل ڪرڻ جو خواهشمند هو. هن عربي سکڻ لاءِ يونيورسٽيءَ ۾ موجود ماهرن سان رابطو ڪيو، پر سندس خواهش مطابق انفرادي تعليم جو بندوبست نه ٿي سگهيو. ان کان پوءِ هن پنهنجي ڪوششن سان عربي پڙهڻ شروع ڪئي ۽ اسپيني مستشرق پاسڪوال ڊي گايانگوس کان ڪجهه رهنمائي حاصل ڪئي.<ref name="Wright1906"/> برٽن آڪسفرڊ جي تعليمي نظام ۽ ضابطن تي تنقيد ڪندو هو. سندس خيال ۾ يونيورسٽيءَ جي روايتي تعليم عملي ڄاڻ ۽ آزاد تحقيق جي تقاضائن کي پورو نه ڪندي هئي. اپريل 1842ع ۾ برٽن يونيورسٽيءَ جي منع باوجود گهوڙن جي هڪ مقابلي ۾ شرڪت ڪئي. جڏهن ضابطن جي ڀڃڪڙي ڪندڙ شاگردن خلاف ڪارروائي ڪئي وئي، تڏهن برٽن يونيورسٽيءَ جي اختيارين سان بحث ڪيو. ٻين شاگردن کي عارضي طور ڪاليج مان معطل ڪيو ويو، پر برٽن کي مستقل طور خارج ڪيو ويو.<ref name="Wright1906"/> آڪسفرڊ مان نيڪالي سندس زندگيءَ جو اهم موڙ ثابت ٿي. ان کان پوءِ هن فوجي ملازمت اختيار ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. === بمبئي فوج ۾ شموليت === 1842ع ۾ برٽن [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي بمبئي فوج ۾ آفيسر طور شامل ٿيو. کيس بمبئي فوج جي '''18هين مقامي پيادل فوجي ريجمينٽ''' ۾ مقرر ڪيو ويو. برٽن شروعات ۾ پهرين اينگلو-افغان جنگ ۾ حصو وٺڻ جو خواهشمند هو، پر سندس هندستان پهچڻ تائين اها جنگ ختم ٿي چڪي هئي.<ref name="Rice1990"/> هن کي [[گجرات]] ۾ مقرر ڪيو ويو، جتي سندس فوجي دستو جنرل [[چارلس جيمس نيپيئر]] جي ڪمانڊ هيٺ هو. فوجي ملازمت دوران برٽن مقامي ٻولين، مذهبي روايتن ۽ سماجي زندگيءَ جي مطالعي ۾ گهري دلچسپي ورتي.<ref name="Ghose2006">{{cite book |last=Ghose |first=Indira |chapter=Imperial Player: Richard Burton in Sindh |title=Travel Writing in the Nineteenth Century |editor-last=Youngs |editor-first=Tim |publisher=Anthem Press |year=2006 |pages=71–86 |isbn=9781843317692 |doi=10.7135/upo9781843317692.005 |language=en }}</ref> سندس غيرروايتي روين، تلواربازيءَ جي مهارت ۽ جرئتمند طبيعت سبب کيس '''رفئين ڊڪ''' (''Ruffian Dick'') جي لقب سان پڻ سڏيو ويندو هو.<ref name="Rice1990"/> === هندستان ۾ لساني ۽ ثقافتي مطالعو === هندستان ۾ رهائش دوران برٽن مقامي ٻولين سکڻ لاءِ باقاعدي محنت ڪئي. هن هندوستاني، فارسي، عربي، گجراتي، مراٺي، پنجابي، سنڌي ۽ سرائڪي ٻولين جو مطالعو ڪيو. سندس لساني مهارت بابت مختلف سوانح نگارن جا بيان ملن ٿا. ايڊورڊ رائس موجب، برٽن ڪيترن سرڪاري لساني امتحانن ۾ ڪاميابي حاصل ڪئي هئي ۽ وڌيڪ امتحانن جي تياري پڻ ڪري رهيو هو.<ref name="Rice1990"/> برٽن مقامي ماڻهن سان سڌي رابطي کي ٻولين ۽ ثقافتن جي مطالعي جو اهم ذريعو سمجهندو هو. هو مقامي لباس، ڳالهائڻ جي انداز، رسمن ۽ سماجي آداب جو مشاهدو ڪندو هو. هن هندو، مسلمان ۽ ٻين مذهبي برادرين جي عقيدن ۽ رسمن بابت پڻ ڄاڻ حاصل ڪئي. سندس مذهبي تجربن بابت سوانح نگارن جا مختلف بيان ملن ٿا، جن ۾ هندو مذهبي رسمن ۾ شرڪت، سک روايتن جو مطالعو ۽ صوفي طريقن سان واقفيت شامل آهي.<ref name="Rice1990"/> بهرحال، برٽن جي ذاتي مذهبي وابستگيءَ بابت مختلف روايتن کي هڪجهڙو معتبر نٿو سمجهي سگهجي. سندس ڪجهه دعوائون ذاتي بيانن تي ٻڌل آهن ۽ انهن جي آزاد تاريخي تصديق محدود آهي. === سنڌ ۾ آمد ۽ فوجي خدمتون === [[سنڌ تي انگريزن جو قبضو|1843ع ۾ سنڌ تي برطانوي قبضي]] کان پوءِ علائقي ۾ برطانوي فوجي ۽ انتظامي سرگرميون وڌيون. انهيءَ پسمنظر ۾ 1844ع ۾ برٽن کي سنڌ موڪليو ويو. سنڌ ۾ سندس فوجي خدمتن جو تعلق برطانوي فوج جي مقامي انتظام، جاگرافيائي ڄاڻ ۽ سروي سان هو. هن فوجي ذميوارين سان گڏ سنڌ جي ماڻهن، ٻولين، تاريخ، مذهب ۽ سماجي روايتن بابت معلومات گڏ ڪرڻ شروع ڪئي.<ref name="Ghose2006"/> سنڌ ۾ برٽن جي رهائش سندس علمي ۽ ادبي زندگيءَ جو اهم مرحلو ثابت ٿي. هن سنڌي ٻولي، مقامي برادرين، مذهبي ادارن ۽ سماجي رسمن جو مشاهدو ڪيو. برٽن سنڌ جي مختلف علائقن ۾ سفر ڪندي مقامي ماڻهن سان رابطا قائم ڪيا ۽ سنڌ جي روزمره زندگيءَ بابت نوٽس تيار ڪيا. انهن مشاهدن جي بنياد تي هن بعد ۾ سنڌ بابت ڪيترائي ڪتاب لکيا.<ref name="Burton1851"/> سندس ڪتاب ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' جي مهاڳ موجب، سنڌ ۾ لڳ ڀڳ پنجن سالن جي رهائش دوران کيس اهڙي جامع ڪتاب جي کوٽ محسوس ٿي، جنهن ۾ مقامي ماڻهن جي گهريلو زندگي، مذهبي عقيدن، رسم و رواج ۽ سماجي حالتن بابت تفصيلي ڄاڻ موجود هجي.<ref name="Burton1851"/> برٽن جي سنڌ بابت تحقيق کي جديد تاريخنگاريءَ ۾ نوآبادياتي علم جي پيداوار جي پسمنظر ۾ پڻ ڏٺو ويو آهي. محقق اندرا گهوش پنهنجي مطالعي ''Imperial Player: Richard Burton in Sindh'' ۾ برٽن جي سنڌ واري تجربي ۽ سندس سفرنامن کي برطانوي سامراجي طاقت، ثقافتي مشاهدي ۽ ليکڪ جي شخصيت جي لاڳاپن جي روشنيءَ ۾ بحث هيٺ آندو آهي.<ref name="Ghose2006"/> === سنڌ مان واپسي ۽ ابتدائي تصنيفون === برٽن 1848ع ۾ سنڌ ڇڏي. سنڌ ۾ رهائش دوران گڏ ڪيل مواد بعد ۾ سندس ڪيترين تصنيفن جو بنياد بڻيو. 1851ع ۾ سندس سنڌ بابت ٻه اهم ڪتاب شايع ٿيا: * ''Scinde; or, The Unhappy Valley'' (سنڌ يا ڏکويل وادي)، ٻن جلدن ۾؛ * ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' (سنڌ ۽ سنڌو ماٿريءَ ۾ رهندڙ قومون). 1852ع ۾ سندس ڪتاب ''Falconry in the Valley of the Indus'' (سنڌو ماٿريءَ ۾ بازن سان شڪار) شايع ٿيو، جنهن ۾ بازداري ۽ شڪار سان لاڳاپيل روايتن جو احوال ڏنل آهي.<ref name="BurtonBibliography">{{cite web |title=Major Works of Richard Francis Burton |url=https://static.burtoniana.org/books/index.htm |website=Burtoniana |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> اهي ڪتاب سنڌ جي اڻويهين صديءَ جي سماجي، لساني ۽ ثقافتي تاريخ بابت اهم ابتدائي ماخذ آهن. انهن جي مطالعي وقت برٽن جي ذاتي مشاهدن، ٻڌل روايتن ۽ نوآبادياتي تعبيرن جي وچ ۾ فرق رکڻ ضروري آهي. == سنڌ بابت علمي ۽ تحقيقي خدمتون == [[فائل:Richard-Francis-Burton-by-Lock-&-Whitfield,-1876.png|thumb|upright|رچرڊ فرانسس برٽن جي 1876ع واري تصوير، جيڪا لاڪ ۽ وِٽفيلڊ جي فوٽوگرافي اسٽوڊيو ۾ ورتي وئي.]] [[سنڌ]] ۾ رهائش دوران رچرڊ فرانسس برٽن فوجي ذميوارين سان گڏ تاريخ، جاگرافي، ٻولين، مقامي ادب، مذهبي عقيدن، سماجي رسمن ۽ ماڻهن جي روزمره زندگيءَ بابت مواد گڏ ڪيو. سندس سنڌ بابت تحقيق جا نتيجا سرڪاري رپورٽن، علمي مقالن ۽ سفرنامن جي صورت ۾ شايع ٿيا. برٽن جي سنڌ بابت لکڻين ۾ ٻن قسمن جو مواد نمايان آهي: پهريون، سندس ذاتي سفرن ۽ مشاهدن تي ٻڌل احوال؛ ٻيو، مقامي ماڻهن، عالمن، استادن ۽ ٻين ڄاڻ رکندڙ شخصيتن کان حاصل ڪيل روايتون ۽ معلومات. انهيءَ ڪري سندس تصنيفون تاريخي ماخذ هجڻ سان گڏ برطانوي نوآبادياتي دور جي علمي سوچ جو پڻ اظهار ڪن ٿيون.<ref name="Ghose2006"/><ref name="Kennedy2005"/> === سنڌ بابت شروعاتي سرڪاري رپورٽون === برٽن جي سنڌ بابت تحقيق صرف سندس مشهور ڪتابن تائين محدود نه هئي. 1847ع ۽ 1848ع ۾ هن سنڌ جي آبادي، رسم و رواج، ٻولين، ادب، زراعت ۽ وقت جي حساب بابت ٻه اهم رپورٽون پڻ تيار ڪيون، جيڪي بمبئي حڪومت جي سرڪاري رڪارڊن ۾ شايع ٿيون.<ref name="BurtonMinorWorks">{{cite web |title=Shorter Works by Richard Francis Burton |url=https://burtoniana.org/minor/by-year/index.htm |website=Burtoniana |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> ==== سنڌ جي آبادي، رسم و رواج، ٻولي ۽ ادب بابت نوٽس (1847ع) ==== 1847ع ۾ برٽن جو مقالو ''Notes Relative to the Population of the Sind; and the Customs, Language, and Literature of the People'' (سنڌ جي آبادي، ماڻهن جي رسم و رواج، ٻولي ۽ ادب بابت نوٽس) شايع ٿيو. هي مقالو ''Bombay Government Records'' جي نئين سلسلي جي سترهين نمبر، ٻئي حصي، صفحن 637 کان 657 تائين شايع ٿيو.<ref name="Burton1847">{{cite report |last=Burton |first=Richard F. |title=Notes Relative to the Population of the Sind; and the Customs, Language, and Literature of the People |work=Bombay Government Records |series=New Series |number=17 |volume=Part 2 |pages=637–657 |year=1847 |language=en }}</ref> هن رپورٽ جو موضوع سنڌ جي آبادي ۽ ماڻهن جي سماجي ۽ لساني زندگي هو. ان ۾ مقامي ماڻهن جي روايتن، ٻوليءَ ۽ ادب بابت گڏ ڪيل معلومات پيش ڪئي وئي. اها رپورٽ برٽن جي پوءِ شايع ٿيل ڪتاب ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' جي موضوعاتي پسمنظر کي سمجهڻ لاءِ اهم آهي. ==== سنڌ ۾ وقت جي ورهاست، زراعت ۽ نشي آور شين بابت نوٽس (1848ع) ==== 1848ع ۾ برٽن جو ٻيو مقالو ''Brief Notes Relative to the Division of Time, and Articles of Cultivation in Sind; to Which Are Appended Remarks on the Modes of Intoxication in That Province'' شايع ٿيو. ان جي عنوان جو سنڌي ترجمو '''سنڌ ۾ وقت جي ورهاست، پوکيل فصلن ۽ نشي جي طريقن بابت مختصر نوٽس''' ڪري سگهجي ٿو. هي مقالو ''Bombay Government Records'' جي نئين سلسلي جي سترهين نمبر، ٻئي حصي، صفحن 613 کان 636 تائين شايع ٿيو.<ref name="Burton1848">{{cite report |last=Burton |first=Richard F. |title=Brief Notes Relative to the Division of Time, and Articles of Cultivation in Sind; to Which Are Appended Remarks on the Modes of Intoxication in That Province |work=Bombay Government Records |series=New Series |number=17 |volume=Part 2 |pages=613–636 |year=1848 |language=en }}</ref> هن رپورٽ ۾ سنڌ ۾ وقت جي روايتي حساب، زراعت سان لاڳاپيل موضوعن ۽ نشي آور شين جي استعمال بابت احوال ڏنو ويو. رپورٽ جي تياريءَ سان اسسٽنٽ سرجن جان ايلرٽن اسٽاڪس جو نالو پڻ لاڳاپيل آهي. تحقيق موجب، رپورٽ جي ڪجهه حصن ۾ اسٽاڪس جي شرڪت هئي، جڏهن ته نشي جي طريقن بابت اضافي تبصرا برٽن جي ڪم سان منسوب ڪيا ويا آهن.<ref name="BurtonMinorWorks"/> === سنڌي ٻولي ۽ مقامي لساني روايتون === برٽن کي سنڌي ٻولي ۽ ان جي پاڙيسري ٻولين سان لاڳاپن ۾ خاص دلچسپي هئي. هن سنڌ ۾ رهائش دوران مقامي ماڻهن جي ڳالهائڻ جا طريقا، مختلف لهجا، ٻولين جا لفظ ۽ ادبي روايتون سمجهڻ جي ڪوشش ڪئي. سندس 1851ع واري ڪتاب ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' ۾ سنڌ جي ٻولين ۽ ادب بابت بحث موجود آهي. هن مقامي سماجي ۽ مذهبي زندگيءَ کي سمجهڻ لاءِ ٻوليءَ جي ڄاڻ کي اهميت ڏني.<ref name="Burton1851"/> برٽن جو لساني ڪم اڻويهين صديءَ جي وچ ڌاري سنڌ ۽ ڀرپاسي جي علائقن جي ٻولين بابت يورپي تحقيق جي شروعاتي مثالن مان هڪ آهي. البت سندس دور جي ٻولين جي درجابندي ۽ اصطلاحن کي جديد لسانيات جي درجابنديءَ کان الڳ سمجهڻ گهرجي. === جتڪي، ملتاني ۽ پشتو بابت مقالا === 1849ع ۾ برٽن جا لسانيات بابت مقالا بمبئي شاخ جي رائل ايشياٽڪ سوسائٽيءَ جي رسالي ''Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society'' ۾ شايع ٿيا. انهن ۾ جتڪي يا بيلوچڪي لهجي جي گرامر، ملتاني ٻوليءَ جي گرامر ۽ پشتو ٻوليءَ جي هڪ درسي مجموعي بابت تنقيدي اڀياس شامل هئا.<ref name="DNB"/> ==== جتڪي يا بيلوچڪي لهجي جي گرامر ==== ''A Grammar of the Jataki or Belochki Dialect'' (جتڪي يا بيلوچڪي لهجي جي گرامر) جنوري 1849ع ۾ شايع ٿيو. هي مقالو ''Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society'' جي ٽئين جلد، ٻارهين شماري، صفحن 84 کان 125 تائين شايع ٿيو.<ref name="BurtonJataki1849">{{cite journal |last=Burton |first=Richard F. |title=A Grammar of the Jataki or Belochki Dialect |journal=Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society |volume=3 |issue=12 |pages=84–125 |date=January 1849 |language=en }}</ref> مقالي جي عنوان ۾ استعمال ٿيل ''Jataki'' ۽ ''Belochki'' تاريخي لساني اصطلاح آهن. انهن کي جديد ٻولين جي نالن يا حدن سان بنا تحقيق جي هڪجهڙو سمجهڻ مناسب نه آهي. ==== ملتاني ٻوليءَ جي گرامر ==== برٽن جي شروعاتي تصنيفن بابت ''Dictionary of National Biography'' ۾ ''A Grammar of the Multani Language'' (ملتاني ٻوليءَ جي گرامر) جو ذڪر ملي ٿو ۽ ان کي 1849ع جي لساني مقالن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.<ref name="DNB"/> ملتاني ٻوليءَ جو تعلق موجوده سرائڪي لساني روايت سان آهي. تنهن هوندي به برٽن جي اصل مقالي ۾ استعمال ٿيل اصطلاحن ۽ درجابنديءَ کي انهيءَ دور جي لساني ماحول جي روشنيءَ ۾ سمجهڻ گهرجي. ==== پشتو بابت تنقيدي نوٽس ==== ''Notes and Remarks on Dr. Dorn's Chrestomathy of the Pushtu or Afghan Language'' (ڊاڪٽر ڊورن جي پشتو يا افغان ٻوليءَ جي درسي مجموعي بابت نوٽس ۽ تبصرا) جنوري 1849ع ۾ شايع ٿيو. هي مقالو ''Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society'' جي ٽئين جلد، ٻارهين شماري، صفحن 58 کان 69 تائين موجود آهي.<ref name="BurtonPushtu1849">{{cite journal |last=Burton |first=Richard F. |title=Notes and Remarks on Dr. Dorn's Chrestomathy of the Pushtu or Afghan Language |journal=Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society |volume=3 |issue=12 |pages=58–69 |date=January 1849 |language=en }}</ref> هن مقالي ۾ برٽن پشتو ٻوليءَ بابت ڊاڪٽر ڊورن جي علمي ڪم جو جائزو ورتو. === سنڌي ادب ۽ زباني روايتون === برٽن جي سنڌ بابت ڪتابن ۾ مقامي ٻولين ۽ ادب سان گڏ زباني روايتن، قصن، مذهبي بيانن ۽ سماجي رسمن بابت مواد پڻ موجود آهي. سندس تحقيق جو هڪ اهم پهلو اهو هو ته هن صرف سياسي واقعن يا حڪمرانن جي تاريخ تائين پاڻ کي محدود نه رکيو، پر ماڻهن جي روزمره زندگيءَ، ٻوليءَ ۽ ثقافتي اظهار کي پڻ موضوع بڻايو.<ref name="Burton1851"/> ''Sind Revisited'' ۾ پڻ مقامي قصن ۽ ڏندڪٿائن جا احوال، شاعريءَ جا ترجما ۽ مذهبي روايتن جا بيان ملن ٿا.<ref name="Burton1877"/> انهن لکڻين کي سنڌ جي لوڪ ادب ۽ ثقافتي تاريخ جي مطالعي ۾ مددگار مواد طور استعمال ڪري سگهجي ٿو، پر برٽن جي ترجمن ۽ تشريحن کي اصل سنڌي متنن جو مڪمل متبادل نٿو سمجهي سگهجي. === سنڌ جون قومون، برادريون ۽ سماجي بناوت === برٽن پنهنجي 1851ع واري ڪتاب ۾ سنڌ جي آباديءَ جي مختلف گروهن، مذهبي برادرين ۽ سماجي رسمن بابت معلومات گڏ ڪئي. سندس تحقيق ۾ سنڌ جي ماڻهن جي لباس، رهڻي ڪهڻي، پيشَن، مذهبي روايتن ۽ روزمره لاڳاپن بابت احوال موجود آهن.<ref name="Burton1851"/> ڪتاب جي عنوان ۾ استعمال ٿيل لفظ ''Races'' اڻويهين صديءَ جي يورپي علمي اصطلاحات جو حصو هو. جديد علمي مطالعي ۾ ان کي حياتياتي نسلن جي ثابت ٿيل درجابنديءَ بدران تاريخي ۽ نوآبادياتي اصطلاح طور پڙهڻ ضروري آهي. برٽن جي بيانن ۾ ڪڏهن ڪڏهن ماڻهن ۽ برادرين بابت اهڙا عام نتيجا ۽ قدرائتا فيصلا ملن ٿا، جيڪي سندس دور جي برطانوي سامراجي سوچ سان لاڳاپيل هئا. تنهنڪري سندس لکڻين کي ٻين مقامي ۽ تاريخي ماخذن سان ڀيٽي استعمال ڪرڻ گهرجي.<ref name="Kennedy2005"/><ref name="Ghose2006"/> === سنڌ جي مذهبي زندگي === برٽن سنڌ جي مسلمانن ۽ هندن جي مذهبي روايتن، عبادتگاهن، مذهبي شخصيتن ۽ سماجي رسمن بابت لکيو. هن جي مشاهدي ۾ مذهبي عقيدن سان گڏ انهن جو روزمره زندگيءَ، سماجي لاڳاپن ۽ مقامي ثقافت تي اثر پڻ شامل هو.<ref name="Burton1851"/> سنڌ بابت سندس تصنيفون اڻويهين صديءَ ۾ مذهبي زندگيءَ جي مطالعي لاءِ هڪ همعصر برطانوي ليکڪ جو احوال فراهم ڪن ٿيون. انهن ۾ موجود مذهبي تعبيرون ۽ مختلف برادرين بابت تبصرا برٽن جا ذاتي يا ٻڌل بيان ٿي سگهن ٿا؛ تنهنڪري انهن کي سمورن سنڌ واسين جي گڏيل راءِ يا ثابت ٿيل تاريخي حقيقت طور پيش ڪرڻ مناسب نه آهي. == سنڌ بابت اهم ڪتاب == برٽن سنڌ جي سفرن ۽ تحقيق تي ٻڌل گهٽ ۾ گهٽ چار اهم ڪتاب شايع ڪيا. انهن مان ٽي 1851ع ۽ 1852ع ۾، جڏهن ته چوٿون 1877ع ۾ شايع ٿيو.<ref name="BurtonBibliography"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border:1px solid #8aaac5;" ! style="background:#194d72;color:white;" | سال ! style="background:#194d72;color:white;" | اصل عنوان ۽ سنڌي ترجمو ! style="background:#194d72;color:white;" | بنيادي موضوع ! style="background:#194d72;color:white;" | اشاعتي تفصيل |- | style="background:#e9f3fc;" | 1851ع | ''Scinde; or, The Unhappy Valley'' '''سنڌ يا ڏکويل وادي''' | سنڌ جا سفر، جاگرافي، شهر، سماج ۽ برطانوي انتظام | رچرڊ بينٽلي، لنڊن؛ ٻه جلد |- | style="background:#edf6eb;" | 1851ع | ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' '''سنڌ ۽ سنڌو ماٿريءَ ۾ رهندڙ قومون''' | سنڌ جي آبادي، تاريخ، ٻوليون، مذهبي روايتون ۽ رسم و رواج | ڊبليو. ايڇ. ايلن اينڊ ڪمپني، لنڊن |- | style="background:#fff2e4;" | 1852ع | ''Falconry in the Valley of the Indus'' '''سنڌو ماٿريءَ ۾ بازن سان شڪار''' | بازداري، شڪار جا طريقا ۽ انهن سان لاڳاپيل روايتون | جان وان وورسٽ، لنڊن |- | style="background:#f2eafb;" | 1877ع | ''Sind Revisited'' '''سنڌ جو ٻيهر سفر''' | سنڌ جو ٻيهر مشاهدو، شهر، ريلوي، فوج ۽ سماجي تبديليون | رچرڊ بينٽلي اينڊ سن، لنڊن؛ ٻه جلد |} === سنڌ يا ڏکويل وادي (1851ع) === ''Scinde; or, The Unhappy Valley'' برٽن جي سنڌ بابت شروعاتي سفرنامن مان هڪ آهي. اهو 1851ع ۾ لنڊن مان رچرڊ بينٽليءَ ٻن جلدن ۾ شايع ڪيو.<ref name="BurtonUnhappy">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Scinde; or, The Unhappy Valley |volume=1–2 |publisher=Richard Bentley |location=London |year=1851 |language=en |url=https://burtoniana.org/books/1851-Scinde%20or%20the%20Unhappy%20Valley/index.htm }}</ref> ڪتاب ۾ برٽن سنڌ ۾ پنهنجي رهائش ۽ سفرن دوران ڏٺل جاگرافيائي، سماجي ۽ انتظامي حالتن بابت لکيو. ان ۾ سنڌ جي شهرن، [[سنڌو درياهه]]، مقامي ماڻهن جي رهڻي ڪهڻي، برطانوي فوجي ۽ انتظامي ماحول ۽ علائقي بابت سندس ذاتي مشاهدن جو احوال ملي ٿو. ڪتاب جو عنوان ''The Unhappy Valley'' يعني «ڏکويل وادي» برٽن جي ادبي انداز ۽ سنڌ بابت سندس ذاتي تاثر کي ظاهر ڪري ٿو. ان کي سنڌ جي ماڻهن يا تاريخ بابت غيرجانبدار علمي فيصلو سمجهڻ بدران سفرنامي جي عنوان طور پڙهڻ گهرجي. برٽن جي سفرنامن ۾ واقعاتي بيان سان گڏ ذاتي تبصرا، طنز ۽ ثقافتي مقابلا به ملن ٿا. اهو انداز سندس ٻين سفرنامن ۾ پڻ نمايان آهي.<ref name="Ghose2006"/> === سنڌ ۽ سنڌو ماٿريءَ ۾ رهندڙ قومون (1851ع) === ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus: With Notices of the Topography and History of the Province'' برٽن جي سنڌ بابت مشهور ۽ تفصيلي تصنيفن مان هڪ آهي. هي ڪتاب 1851ع ۾ لنڊن جي ناشر ڊبليو. ايڇ. ايلن اينڊ ڪمپني شايع ڪيو.<ref name="Burton1851"/> ڪتاب جو عنوان سنڌيءَ ۾ '''سنڌ ۽ سنڌو ماٿريءَ ۾ رهندڙ قومون: صوبي جي جاگرافي ۽ تاريخ بابت احوال''' ترجمو ڪري سگهجي ٿو. هن ڪتاب ۾ سنڌ جي جاگرافي، تاريخ، آبادي، ٻولين، سماجي زندگيءَ، مذهبي عقيدن، رسمن ۽ مقامي ثقافت بابت معلومات گڏ ڪئي وئي آهي. برٽن ڪتاب جي مهاڳ ۾ سنڌ بابت اهڙي تصنيف جي ضرورت بيان ڪئي، جيڪا مقامي ماڻهن جي روزمره زندگيءَ ۽ سماجي روايتن بابت جامع معلومات مهيا ڪري. هن ڪتاب جي اهميت جو هڪ سبب اهو آهي ته اهو سنڌ تي برطانوي قبضي کان ٿوري ئي عرصي پوءِ تيار ٿيو، جڏهن علائقي جي سياسي ۽ انتظامي نظام ۾ تبديليون اچي رهيون هيون. ==== ڪتاب جا اهم موضوع ==== ڪتاب ۾ هيٺيان موضوع نمايان آهن: * سنڌ جي جاگرافي ۽ تاريخي پسمنظر؛ * سنڌ جي آبادي ۽ مقامي برادريون؛ * سنڌي ۽ ڀرپاسي جي ٻولين بابت معلومات؛ * ماڻهن جي روزمره زندگي ۽ گهريلو رسمون؛ * مسلمانن ۽ هندن جون مذهبي روايتون؛ * مقامي سماجي ۽ ثقافتي رواج؛ * سنڌ جي ماڻهن بابت برٽن جا مشاهدا ۽ تعبيرون. برٽن جي هن تصنيف کي سنڌ جي تاريخ لاءِ ابتدائي ماخذ طور استعمال ڪري سگهجي ٿو. تنهن هوندي به ڪتاب ۾ پيش ڪيل قومن ۽ برادرين جي درجابندي، مذهبي بيانن ۽ سماجي تبصرن کي جديد تاريخي تحقيق سان ڀيٽڻ ضروري آهي.<ref name="Ghose2006"/> === سنڌو ماٿريءَ ۾ بازن سان شڪار (1852ع) === ''Falconry in the Valley of the Indus'' برٽن جو بازداري ۽ شڪار بابت ڪتاب آهي، جيڪو 1852ع ۾ لنڊن جي ناشر جان وان وورسٽ شايع ڪيو.<ref name="BurtonFalconry1852">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Falconry in the Valley of the Indus |publisher=John Van Voorst |location=London |year=1852 |language=en |url=https://archive.org/details/falconryinvalley00burt }}</ref> [[بازداري]] شڪاري پکين، خاص طور بازن ۽ شاهينن، کي تربيت ڏئي شڪار ڪرڻ جي روايتي فن کي چيو ويندو آهي. برٽن هن ڪتاب ۾ سنڌو ماٿريءَ جي بازداريءَ سان لاڳاپيل تجربن، شڪار جي طريقن ۽ شڪاري پکين بابت معلومات پيش ڪئي. ڪتاب سنڌ جي تاريخي سماج ۾ شڪار ۽ تفريحي سرگرمين جي مطالعي لاءِ مددگار ماخذ آهي. ان سان گڏ اهو برٽن جي دلچسپين جي وسعت کي پڻ ظاهر ڪري ٿو، ڇاڪاڻ ته سندس تحقيق صرف ٻولين، مذهب يا جاگرافيءَ تائين محدود نه هئي. === سنڌ جو ٻيهر سفر (1877ع) === [[فائل:Richard-Francis-Burton-by-Lock-&-Whitfield,-1876 (cropped).png|thumb|upright|رچرڊ فرانسس برٽن، 1876ع. انهيءَ عرصي ۾ هن سنڌ جو ٻيهر سفر ڪيو.]] برٽن سنڌ ڇڏڻ کان لڳ ڀڳ ٽن ڏهاڪن پوءِ 1875ع–1876ع جي سفر دوران پنهنجي گهرواري [[ازابيل برٽن]] سان گڏ سنڌ واپس آيو. هن سفر جا مشاهدا سندس ڪتاب ''Sind Revisited: With Notices of the Anglo-Indian Army; Railroads; Past, Present, and Future, etc.'' ۾ شامل آهن، جيڪو 1877ع ۾ لنڊن مان رچرڊ بينٽلي اينڊ سن ٻن جلدن ۾ شايع ڪيو.<ref name="Burton1877"/> ڪتاب جو عنوان سنڌيءَ ۾ '''سنڌ جو ٻيهر سفر: اينگلو-انڊين فوج، ريلوي، ماضي، حال ۽ مستقبل بابت احوال''' ترجمو ڪري سگهجي ٿو. برٽن هن ڪتاب ۾ سنڌ جي پنهنجي اڳوڻي تجربن کي نئين سفر دوران ڏٺل حالتن سان ڀيٽيو. سندس مشاهدي ۾ شهرن جي ترقي، آمدرفت، ريلوي، فوجي انتظام ۽ سماجي تبديليون شامل هيون. ==== سنڌ جي شهرن جو احوال ==== ''Sind Revisited'' ۾ [[ڪراچي]]، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۽ سنڌ جي ٻين شهرن ۽ علائقن جو ذڪر ملي ٿو. ڪتاب ۾ [[ڪوٽڙي]]، [[سيوهڻ]]، [[روهڙي]]، [[سکر]]، [[شڪارپور]]، [[خيرپور ميرس|خيرپور]] ۽ سنڌو درياهه سان لاڳاپيل سفرن جا احوال پڻ موجود آهن.<ref name="Burton1877"/> برٽن انهن هنڌن جي جاگرافيائي حالتن، تاريخي اهميت، آمدرفت ۽ ماڻهن جي سماجي زندگيءَ بابت پنهنجا مشاهدا پيش ڪيا. هن خاص طور انهن تبديلين تي ڌيان ڏنو، جيڪي سندس پهرين سنڌ واري رهائش کان پوءِ برطانوي انتظام هيٺ آيون هيون. ==== ڪراچي ۽ حيدرآباد ==== برٽن جي ٻيهر سنڌ واري سفر ۾ ڪراچي ۽ حيدرآباد اهم موضوع آهن. ڪراچي بابت سندس لکڻين ۾ بندرگاهه واري شهر جي اهميت، آمدرفت ۽ برطانوي دور جي تبديل ٿيندڙ شهري حالتن جو ذڪر ملي ٿو. حيدرآباد بابت هن تاريخي ۽ سماجي ماحول، مقامي آبادي ۽ شهر جي اهميت تي تبصرا ڪيا.<ref name="Burton1877"/> اهي بيان اڻويهين صديءَ جي پوئين اڌ ۾ سنڌ جي شهري تاريخ جي مطالعي لاءِ هڪ همعصر ماخذ فراهم ڪن ٿا. ==== سنڌو درياهه ۽ ڦليلي ==== برٽن جي ڪتاب ۾ [[سنڌو درياهه]] سان لاڳاپيل سفرن ۽ آبي رستن جو احوال پڻ شامل آهي. ٻئي جلد ۾ [[ڦليلي واهه|ڦليلي]] جي رستي سفر ۽ [[ڪوٽڙي]] ڏانهن سنڌو درياهه ذريعي واپسيءَ بابت جدا عنوان موجود آهن.<ref name="Burton1877"/> انهن احوالن مان سنڌ جي درياهي آمدرفت، آبي جاگرافي ۽ سفر جي روايتي طريقن بابت معلومات حاصل ٿئي ٿي. ==== سنڌو ماٿريءَ جي ريلوي ==== ''Sind Revisited'' جو هڪ اهم موضوع برطانوي دور جي ريلوي ۽ آمدرفت جو نظام آهي. برٽن سنڌ ۾ ريلوي جي ترقي، ان جي موجوده حالت ۽ مستقبل بابت تبصرا ڪيا. هن ريلويءَ کي سنڌ جي شهرن، فوجي ضرورتن ۽ آمدرفت جي نظام سان لاڳاپيل تبديليءَ جي هڪ اهم صورت طور ڏٺو.<ref name="Burton1877"/> برٽن جي ريلوي بابت لکڻين کي ان دور جي برطانوي انتظامي ۽ فوجي مفادن جي پسمنظر ۾ پڻ پڙهڻ گهرجي. ==== اينگلو-انڊين فوج ==== ڪتاب جي مڪمل عنوان مان ئي ظاهر ٿئي ٿو ته برٽن سنڌ جي سفر سان گڏ برطانوي هندستان جي فوج بابت به لکيو. هن فوجي تنظيم، سپاهين، انتظامي ضرورتن ۽ برطانوي فوجي نظام جي مختلف پهلوئن بابت پنهنجا مشاهدا پيش ڪيا.<ref name="Burton1877"/> سندس اڳوڻي فوجي ملازمت سبب اهي تبصرا ذاتي تجربي سان پڻ لاڳاپيل هئا. ==== مذهبي برادريون ۽ سماجي لاڳاپا ==== برٽن پنهنجي ٻيهر سفر واري ڪتاب ۾ سنڌ جي مسلمانن ۽ هندن جي سماجي لاڳاپن، مذهبي روايتن ۽ باهمي تعلقن بابت پڻ لکيو. ڪتاب ۾ مذهبي تبديليءَ ۽ مختلف برادرين جي سماجي حيثيت بابت سندس بيان ملن ٿا.<ref name="Burton1877"/> انهن بيانن کي برٽن جي ذاتي مشاهدي ۽ نوآبادياتي دور جي مذهبي ۽ سماجي تعبيرن طور پڙهڻ ضروري آهي؛ انهن مان ڪنهن به برادريءَ بابت غيرجانبدار ۽ حتمي نتيجا اخذ نٿا ڪري سگهجن. ==== مقامي قصا، ڏندڪٿائون ۽ شاعري ==== ''Sind Revisited'' ۾ مقامي قصن، روايتن، شاعريءَ جي ترجمن ۽ مذهبي ڏندڪٿائن جا احوال پڻ موجود آهن. انهن ۾ «ستن بي سر نبين» بابت هڪ مقامي روايت جو ذڪر پڻ اچي ٿو.<ref name="Burton1877"/> اهڙا بيان سنڌ جي زباني روايتن بابت تاريخي مواد فراهم ڪن ٿا. البت ڏندڪٿائن ۽ مذهبي روايتن کي ثابت ٿيل تاريخي واقعن کان الڳ رکڻ گهرجي. ==== جان بُل جو ادبي ڪردار ==== برٽن پنهنجي ڪتاب ۾ '''مسٽر جان بُل''' (''Mr. John Bull'') نالي هڪ خيالي همسفر کي ادبي وسيلي طور استعمال ڪيو. هو هن ڪردار سان مخاطب ٿي مختلف واقعن، ماڻهن ۽ حالتن بابت تبصرا ڪندو آهي.<ref name="Burton1877"/> جان بُل برطانوي قومي شخصيت جي هڪ روايتي علامت پڻ آهي. ڪتاب ۾ هن ڪردار جي استعمال سان برٽن پنهنجي مشاهدن کي گفتگو ۽ طنزيه تبصرن جي صورت ۾ پيش ڪري سگهيو. ==== برطانوي حڪومت بابت برٽن جا رايا ==== ''Sind Revisited'' جي پڇاڙيءَ ۾ برٽن سنڌ ۾ برطانوي حڪومت جي اثرن بابت پنهنجي راءِ پيش ڪئي. هن صحت ۽ تعليم جي ڪجهه سهولتن ۾ سڌارن کي برطانوي راڄ جي مثبت اثرن طور بيان ڪيو.<ref name="Burton1877"/> بهرحال، اهو برٽن جو تاريخي ۽ سياسي موقف هو. سنڌ ۾ برطانوي قبضي، معاشي تبديلين، سياسي اختيارن جي منتقلي ۽ مقامي آباديءَ تي پوندڙ اثرن جو جامع جائزو وٺڻ لاءِ ٻين تاريخي ماخذن کي پڻ نظر ۾ رکڻ ضروري آهي. == سنڌ بابت تصنيفن ۽ مقالن جي تاريخوار فهرست == {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#174a73;color:#ffffff;" | سال ! style="background:#174a73;color:#ffffff;" | تصنيف يا مقالو ! style="background:#174a73;color:#ffffff;" | موضوع ! style="background:#174a73;color:#ffffff;" | اشاعت |- | style="background:#eaf3fb;" | 1847ع | ''Notes Relative to the Population of the Sind; and the Customs, Language, and Literature of the People'' | سنڌ جي آبادي، رسم و رواج، ٻولي ۽ ادب | ''Bombay Government Records''، نئون سلسلو، نمبر 17، حصو 2، ص 637–657 |- | style="background:#f0f7ed;" | 1848ع | ''Brief Notes Relative to the Division of Time, and Articles of Cultivation in Sind'' | وقت جي حساب، زراعت ۽ نشي جي طريقن بابت نوٽس | ''Bombay Government Records''، نئون سلسلو، نمبر 17، حصو 2، ص 613–636 |- | style="background:#fff3e5;" | 1849ع | ''A Grammar of the Jataki or Belochki Dialect'' | جتڪي يا بيلوچڪي لهجي جي گرامر | ''Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society''، جلد 3، شمارو 12، ص 84–125 |- | style="background:#f3eafa;" | 1849ع | ''A Grammar of the Multani Language'' | ملتاني ٻوليءَ جي گرامر | ابتدائي سوانحي ماخذن ۾ ذڪر؛ مڪمل اصل اشاعتي تفصيلن جي وڌيڪ تصديق گهربل |- | style="background:#eaf3fb;" | 1849ع | ''Notes and Remarks on Dr. Dorn's Chrestomathy of the Pushtu or Afghan Language'' | پشتو بابت تنقيدي لساني اڀياس | ساڳيو رسالو، جلد 3، شمارو 12، ص 58–69 |- | style="background:#f0f7ed;" | 1851ع | ''Scinde; or, The Unhappy Valley'' | سنڌ جو سفرنامو ۽ سماجي مشاهدا | رچرڊ بينٽلي، لنڊن؛ ٻه جلد |- | style="background:#fff3e5;" | 1851ع | ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' | سنڌ جي قومن، تاريخ، جاگرافي، ٻولين ۽ ثقافت جو مطالعو | ڊبليو. ايڇ. ايلن اينڊ ڪمپني، لنڊن |- | style="background:#f3eafa;" | 1852ع | ''Falconry in the Valley of the Indus'' | بازداري ۽ شڪار جون روايتون | جان وان وورسٽ، لنڊن |- | style="background:#eaf3fb;" | 1877ع | ''Sind Revisited'' | سنڌ جو ٻيهر سفر، ريلوي، فوج ۽ سماجي تبديليون | رچرڊ بينٽلي اينڊ سن، لنڊن؛ ٻه جلد |} == سنڌ جي تاريخ ۽ ادب ۾ برٽن جي اهميت == رچرڊ فرانسس برٽن جي سنڌ بابت تصنيفن جي اهميت ان ڪري آهي جو انهن ۾ اڻويهين صديءَ جي وچ ۽ پوئين اڌ ۾ سنڌ جي سماجي، لساني ۽ ثقافتي زندگيءَ بابت همعصر مواد محفوظ ٿيل آهي. سندس 1847ع ۽ 1848ع جون رپورٽون، 1849ع جا لساني مقالا، 1851ع ۽ 1852ع جا ڪتاب ۽ 1877ع جو سفرنامو گڏجي سنڌ بابت سندس تحقيق جي مختلف مرحلن کي ظاهر ڪن ٿا. سنڌ جي تاريخ ۽ ادب جي مطالعي ۾ برٽن جي ڪم مان خاص طور هيٺين موضوعن بابت مواد حاصل ٿئي ٿو: * اڻويهين صديءَ ۾ سنڌ جي آبادي ۽ سماجي بناوت؛ * سنڌي ٻولي، مقامي لهجا ۽ پاڙيسري ٻولين جا لاڳاپا؛ * سنڌ جي زباني روايتن، قصن ۽ شاعريءَ جا احوال؛ * مذهبي عقيدا، رسمون ۽ سماجي لاڳاپا؛ * سنڌ جي شهرن، درياهن ۽ آمدرفت جي تاريخ؛ * زراعت، شڪار ۽ بازداريءَ جون روايتون؛ * برطانوي قبضي کان پوءِ فوجي ۽ انتظامي تبديليون؛ * ريلوي ۽ جديد آمدرفت جي شروعاتي ترقي. سنڌي ادب جي محقق موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ برٽن کي شامل ڪيو ۽ سندس سنڌ بابت تصنيفن جو ذڪر ڪيو.<ref name="Jotwani1996"/> === تاريخي ماخذ طور حدون === برٽن جون لکڻيون پنهنجي دور بابت قيمتي معلومات فراهم ڪن ٿيون، پر انهن کي مڪمل طور غيرجانبدار يا حتمي ماخذ نٿو سمجهي سگهجي. برٽن برطانوي فوج ۽ سفارتي نظام سان لاڳاپيل هو. سندس ڪتابن ۾ سنڌ جي ماڻهن، قومن، مذهبي برادرين ۽ برطانوي انتظام بابت ذاتي رايا ۽ اڻويهين صديءَ جي يورپي سوچ جا اثر موجود آهن.<ref name="Ghose2006"/><ref name="Kennedy2005"/> انهيءَ ڪري جديد تحقيق ۾ سندس تصنيفن کي سنڌي، فارسي، اردو ۽ ٻين مقامي ماخذن سان ڀيٽي پڙهڻ ضروري آهي. برٽن جي ڪتابن جي تاريخي اهميت سندس هر نتيجي جي درست هجڻ ۾ نه، پر ان ڳالهه ۾ آهي ته انهن ۾ سنڌ جي هڪ مخصوص دور بابت مشاهدا، بيان ۽ معلومات محفوظ ٿيل آهن. == عربستان جو سفر ۽ حج (1853ع) == سنڌ ۽ هندستان ۾ رهائش دوران رچرڊ فرانسس برٽن عربي، فارسي، هندستاني ٻولين ۽ اسلامي روايتن بابت ڄاڻ حاصل ڪئي. انهيءَ مطالعي سندس عربستان جي سفر ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1853ع ۾ هن [[مدينو|مديني]] ۽ [[مڪو|مڪي]] جو سفر ڪيو ۽ [[حج]] جا مناسڪ ادا ڪيا.<ref name="Kennedy2005"/><ref name="Lovell1998"/> ان وقت مڪي ۽ مديني جي مقدس مذهبي علائقن ۾ غيرمسلمانن جي داخلا تي پابندي هئي. برٽن پنهنجي سڃاڻپ لڪائي مسلمان مسافر جي حيثيت سان سفر ڪيو. سندس هن سفر کي اڻويهين صديءَ جي يورپي سفرناما نگاريءَ ۾ خاص شهرت حاصل ٿي.<ref name="BurtonPilgrimage1855">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Personal Narrative of a Pilgrimage to El-Medinah and Meccah |volume=1–3 |publisher=Longman, Brown, Green, and Longmans |location=London |year=1855–1856 |language=en |url=https://www.gutenberg.org/ebooks/4657 }}</ref> === سفر جي تياري === برٽن عربستان جي سفر کان اڳ عربي ٻوليءَ، اسلامي عبادتن، مذهبي اصطلاحن، لباس، سماجي آداب ۽ سفر جي روايتن جو مطالعو ڪيو. هن هندستان ۾ رهڻ دوران حاصل ڪيل ٻولين ۽ مذهبي رسمن جي ڄاڻ کي سفر جي تياريءَ ۾ استعمال ڪيو. سندس مقصد صرف مقدس شهرن جو دورو ڪرڻ نه، پر انهن جي مذهبي، سماجي ۽ ثقافتي زندگيءَ جو تفصيلي مشاهدو پڻ هو.<ref name="Rice1990"/><ref name="BurtonPilgrimage1855"/> برٽن پنهنجي سفر ۾ مختلف وقتن تي فارسي نسل جي مسلمان مسافر ۽ درويش يا شيخ جهڙيون سڃاڻپون اختيار ڪيون. سندس سفرنامي موجب، هن اهڙي لباس ۽ طرزِ گفتگو اختيار ڪئي، جيڪا مقامي ماحول ۾ سندس غيرملڪي هجڻ کي لڪائڻ ۾ مددگار ٿي سگهي.<ref name="BurtonPilgrimage1855"/> === مصر کان عربستان تائين === 1853ع ۾ برٽن انگلينڊ مان نڪري [[مصر]] پهتو. هن [[اسڪندريه]] ۽ [[قاهره]] ۾ وقت گذاريو ۽ پوءِ [[سوئيز]] جي رستي [[ڳاڙهو سمنڊ|ڳاڙهي سمنڊ]] ڏانهن روانو ٿيو. سفر دوران هن مسلمان مسافرن، واپارين ۽ حج تي ويندڙ ماڻهن سان گڏ سفر ڪيو. عربستان پهچڻ کان پوءِ هن [[ينبع]] جي رستي مديني ڏانهن سفر جاري رکيو.<ref name="BurtonPilgrimage1855"/> برٽن پنهنجي سفرنامي ۾ قافلن، رهائش، کاڌي، سفر جي ڏکيائين، رستن ۽ مقامي ماڻهن جي رسم و رواج بابت تفصيلي احوال ڏنو. === مديني جو سفر === برٽن جولاءِ 1853ع ۾ مديني پهتو. هن شهر ۾ رهائش دوران [[مسجد نبوي]]، مذهبي زندگيءَ، زيارت جي روايتن ۽ شهر جي سماجي حالتن جو مشاهدو ڪيو. سندس سفرنامي ۾ مديني جي گهٽين، بازارن، رهائشي علائقن، مذهبي عمارتن ۽ مقامي ماڻهن بابت تفصيل ملن ٿا.<ref name="BurtonPilgrimage1855"/> هن مديني جي تاريخي ۽ مذهبي اهميت سان گڏ شهر جي جاگرافي ۽ آباديءَ بابت پڻ لکيو. برٽن جا اهي بيان اڻويهين صديءَ جي وچ ڌاري مديني جي شهري ۽ سماجي تاريخ جي مطالعي لاءِ هڪ همعصر سفرنامي جو مواد فراهم ڪن ٿا. === مڪي جو سفر ۽ حج جا مناسڪ === مديني کان پوءِ برٽن حج جي قافلي سان گڏ مڪي ڏانهن روانو ٿيو. سيپٽمبر 1853ع ۾ هو مڪي پهتو. هن [[ڪعبو|ڪعبي]] جو طواف ڪيو ۽ حج جي ٻين مناسڪن ۾ شرڪت ڪئي. پنهنجي سفرنامي ۾ هن [[مسجد الحرام]]، ڪعبي، [[صفا ۽ مروه]]، [[عرفات]]، [[مزدلفه]] ۽ [[منى]] بابت تفصيلي بيان پيش ڪيا.<ref name="BurtonPilgrimage1855"/> برٽن مذهبي عبادتن سان گڏ حج جي انتظام، حاجين جي آمدرفت، مختلف علائقن مان ايندڙ ماڻهن، بازارن، رهائش ۽ سماجي ماحول بابت پڻ لکيو. سندس سفرنامي جي هڪ خاص ڳالهه اها آهي ته هن مقدس شهرن کي صرف مذهبي مرڪزن طور نه، پر رهائشي، واپاري ۽ ثقافتي شهرن طور پڻ بيان ڪيو. === ڇا برٽن مڪي پهچندڙ پهريون غيرمسلمان يورپي هو؟ === برٽن کي ڪڏهن ڪڏهن مڪي ۾ داخل ٿيندڙ پهريون غيرمسلمان يورپي چيو ويندو آهي، پر اها دعويٰ تاريخي طور درست نه آهي. هن کان اڳ اطالوي مسافر [[لودووڪو دي وارٿيما]] سورهين صديءَ جي شروعات ۾ مڪي پهتو هو. سوئس محقق [[يوهان لڊوگ برڪهارٽ]] پڻ 1814ع ۾ مڪي جو سفر ڪيو ۽ 1815ع ۾ حج ادا ڪيو.<ref name="Burckhardt1829">{{cite book |last=Burckhardt |first=John Lewis |title=Travels in Arabia: Comprehending an Account of Those Territories in Hedjaz Which the Mohammedans Regard as Sacred |publisher=Henry Colburn |location=London |year=1829 |language=en }}</ref> انهيءَ ڪري برٽن جي اهميت مڪي پهچندڙ پهريون غيرمسلمان هجڻ ۾ نه، پر سندس سفرنامي جي تفصيل، مشاهدي جي انداز ۽ يورپي پڙهندڙن ۾ ان جي اثر ۾ آهي. === سفرنامي جي اشاعت === برٽن عربستان جي سفر بابت ''Personal Narrative of a Pilgrimage to El-Medinah and Meccah'' (مديني ۽ مڪي جي زيارت جو ذاتي سفرنامو) لکيو. هي ڪتاب 1855ع ۽ 1856ع ۾ ٽن جلدن ۾ شايع ٿيو ۽ سندس مشهور تصنيفن مان هڪ بڻيو.<ref name="BurtonPilgrimage1855"/> ڪتاب ۾ عربستان جي جاگرافي، مذهبي زندگي، قافلن، سماجي روايتن، مقامي ماڻهن ۽ سفر جي مشڪلاتن بابت تفصيلي احوال موجود آهي. برٽن جي سفرنامي کي اڻويهين صديءَ جي عربستان بابت يورپي علمي ادب ۾ اهم جاءِ حاصل ٿي، جيتوڻيڪ ان ۾ سندس ذاتي رايا ۽ ان دور جون ثقافتي تعبيرون پڻ شامل آهن.<ref name="Kennedy2005"/> === سفر سان لاڳاپيل تڪراري دعوائون === برٽن جي حج واري سفر بابت ڪجهه سوانحي ڪتابن ۾ اهڙا قصا ملن ٿا، جن ۾ سندس سڃاڻپ ظاهر ٿيڻ جي خطري ۽ مبينا تشدد جو ذڪر ڪيو ويو آهي. انهن مان هڪ دعويٰ اها آهي ته هن پنهنجي سڃاڻپ بچائڻ لاءِ ڪنهن ماڻهوءَ کي قتل ڪيو. اهڙي واقعي جي آزاد ۽ قابلِ اعتماد تاريخي تصديق موجود نه آهي؛ برٽن پاڻ به اهڙي الزام کي رد ڪيو هو.<ref name="Lovell1998"/><ref name="Rice1990"/> تنهنڪري هن دعويٰ کي ثابت ٿيل واقعي بدران برٽن جي زندگيءَ سان لاڳاپيل هڪ غيرتصديق ٿيل روايت طور سمجهڻ گهرجي. == صوماليا ۽ هرر جون مهمون (1854ع–1855ع) == [[فائل:Old City (Jugal) Top view of Jugol 10.jpg|thumb|260px|[[هرر]] جي تاريخي قلعي بند شهر جو مٿان کان منظر، جنهن جو رچرڊ فرانسس برٽن 1855ع ۾ دورو ڪيو.]] عربستان جي سفر کان پوءِ برٽن جي دلچسپي آفريڪا جي اتر اوڀر وارن علائقن ڏانهن وڌي. هن [[صوماليا]]، [[جبوتي]] ۽ موجوده [[ايٿوپيا]] جي اوڀر وارن علائقن ۾ سفر ۽ تحقيق ڪئي. انهن سفرن ۾ [[هرر]] جو دورو سندس اهم ڪاميابين مان هڪ هو. برٽن پنهنجي سفرن جا احوال ''First Footsteps in East Africa'' نالي ڪتاب ۾ شايع ڪيا.<ref name="BurtonFirstFootsteps1856">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=First Footsteps in East Africa; or, An Exploration of Harar |publisher=Longman, Brown, Green, and Longmans |location=London |year=1856 |language=en }}</ref> === مهم جو پسمنظر === اڻويهين صديءَ جي وچ ڌاري يورپي جاگرافيدانن ۽ برطانوي اختيارين کي اوڀر آفريڪا جي اندرين علائقن بابت محدود سڌي ڄاڻ هئي. برٽن کي هن علائقي جي ٻولين، واپاري رستن، شهرن، سياسي حالتن ۽ جاگرافيءَ بابت معلومات گڏ ڪرڻ ۾ دلچسپي هئي. انهيءَ سلسلي ۾ هن [[عدن]] کي پنهنجي سفرن جو هڪ اهم مرڪز بڻايو.<ref name="Rice1990"/> === زيلع کان هرر تائين === 1854ع جي آخر ۾ برٽن [[زيلع]] کان هرر ڏانهن روانو ٿيو. سندس سفر ۾ مقامي رهنمائن، مترجمن، قافلي جي ماڻهن ۽ ٻين مددگارن جو اهم ڪردار هو. هو جنوري 1855ع ۾ هرر پهتو، جيڪو ان وقت هڪ اهم اسلامي، واپاري ۽ ثقافتي شهر هو.<ref name="BurtonFirstFootsteps1856"/> برٽن شهر جي حڪمران، بازارن، مذهبي زندگي، آبادي ۽ واپاري لاڳاپن بابت معلومات گڏ ڪئي. هن هرر جي سماجي ۽ سياسي حالتن کي پنهنجي سفرنامي ۾ بيان ڪيو ۽ شهر جي اهميت کي يورپي پڙهندڙن تائين پهچايو. === هرر پهچڻ جي تاريخي اهميت === برٽن کي عام طور هرر ۾ داخل ٿيندڙ اوائلي يورپي سياحن مان هڪ طور ياد ڪيو ويندو آهي. بهرحال، هرر اڳ ئي مقامي ۽ علائقائي مسلمان واپارين، عالمن ۽ مسافرن جي ڄاتل سڃاتل شهرن مان هو. تنهنڪري برٽن جي سفر کي شهر جي «دريافت» چوڻ بدران هڪ يورپي مسافر جي دستاويزي دوري طور بيان ڪرڻ وڌيڪ درست آهي. برٽن جي هرر بابت لکڻين جي اهميت سندس مشاهدي، جاگرافيائي بيان ۽ ان دور جي شهر بابت محفوظ ڪيل معلومات ۾ آهي.<ref name="Ghose2006"/> === بربرا واري مهم === 1855ع ۾ برٽن ٻين يورپي مهم جوئن سان گڏ [[بربرا]] واري علائقي ۾ هڪ نئين مهم ۾ شامل ٿيو. هن مهم ۾ [[جان هيننگ اسپيڪ]]، ليفٽيننٽ جي. اي. هرن ۽ وليم اسٽرويان پڻ شامل هئا. مهم دوران سندن ڪئمپ تي هٿياربند حملو ٿيو. وليم اسٽرويان مارجي ويو، جڏهن ته برٽن ۽ اسپيڪ زخمي ٿيا.<ref name="McLynn1990"/><ref name="Lovell1998"/> === برٽن جي چهري تي زخم === بربرا واري حملي دوران هڪ نيزو برٽن جي چهري مان گذريو ۽ کيس سخت زخم رسيو. هن زخم جو نشان سندس چهري تي باقي زندگي موجود رهيو. سندس پوءِ واري تصويرن ۽ سوانحي احوالن ۾ انهيءَ زخم جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Rice1990"/> حملي کان پوءِ مهم ختم ٿي وئي ۽ بچيل مهم جو واپس موٽيا. === پهريان قدم اوڀر آفريڪا ۾ === 1856ع ۾ برٽن ''First Footsteps in East Africa; or, An Exploration of Harar'' (اوڀر آفريڪا ۾ پهريان قدم، يا هرر جي ڳولا) شايع ڪيو. ڪتاب ۾ زيلع، هرر، صومالي علائقن، مقامي ماڻهن، ٻولين، واپار، مذهبي زندگي ۽ سفر جي حالتن بابت معلومات شامل آهي.<ref name="BurtonFirstFootsteps1856"/> هي ڪتاب برٽن جي آفريڪي سفرنامن جي سلسلي ۾ اهم جاءِ رکي ٿو. ان جي باوجود، مقامي ماڻهن ۽ سماجي گروهن بابت سندس ڪجهه بيان نوآبادياتي دور جي تعصبن کان آزاد نه آهن؛ تنهنڪري انهن کي جديد آفريڪي تاريخ ۽ انسانيات جي تحقيق سان ڀيٽڻ ضروري آهي. == ڪريميا جي جنگ سان لاڳاپو == 1850ع واري ڏهاڪي ۾ برٽن جي فوجي زندگيءَ جو هڪ ٻيو مرحلو [[ڪريميا جي جنگ]] سان لاڳاپيل هو. هن [[بيشي بازوق]] (''Bashi-bazouks'') نالي عثماني غيرباقاعده فوجي دستن سان لاڳاپيل ذميوارين ۾ حصو ورتو. اهي دستا عثماني فوجي نظام جو حصو هئا، پر سندن تنظيم ۽ نظم و ضبط باقاعده فوج کان مختلف هو.<ref name="Wright1906"/><ref name="McLynn1990"/> برٽن جي هن فوجي وابستگيءَ جو عرصو نسبتاً مختصر رهيو. انتظامي اختلافن ۽ تنظيم سان لاڳاپيل مسئلن سبب سندس خدمتون ڊگهي عرصي تائين جاري نه رهيون. سندس فوجي زندگيءَ ۾ هندستان ۽ سنڌ جي ملازمت کان پوءِ هي مرحلو اهم هو، ڇاڪاڻ ته ان کان پوءِ سندس ڌيان وڏي پيماني تي جاگرافيائي سفرن ۽ تحقيق ڏانهن وڌيو. == آفريڪا جي وڏين ڍنڍن جي ڳولا (1856ع–1859ع) == [[فائل:Lake Tanganyika.jpg|thumb|[[ڍنڍ ٽانگانيڪا]]، جنهن تائين برٽن ۽ اسپيڪ جي مهم فيبروري 1858ع ۾ پهتي.]] 1850ع واري ڏهاڪي ۾ آفريڪا جي اندروني جاگرافي ۽ [[نيل درياهه]] جي سرچشمي بابت يورپي جاگرافيدانن ۾ وڏي دلچسپي هئي. برٽن ۽ [[جان هيننگ اسپيڪ]] اوڀر آفريڪا جي اندرين علائقن ڏانهن هڪ مهم ڪئي، جنهن جو مقصد وڏين ڍنڍن، واپاري رستن ۽ نيل درياهه جي سرچشمي بابت معلومات حاصل ڪرڻ هو.<ref name="BurtonLakeRegions1860">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=The Lake Regions of Central Africa: A Picture of Exploration |volume=1–2 |publisher=Longman, Green, Longman, and Roberts |location=London |year=1860 |language=en }}</ref> === رائل جاگرافيائي سوسائٽيءَ جي مدد === برٽن جي آفريڪي مهم کي [[رائل جاگرافيائي سوسائٽي]] جي حمايت حاصل هئي. مهم ۾ برٽن اڳواڻ ۽ اسپيڪ سندس ساٿي هو. ٻنهي کي جاگرافيائي مشاهدي، سفر، رستن جي سڃاڻپ ۽ آفريڪا جي اندرين علائقن بابت معلومات گڏ ڪرڻ جي ذميواري هئي.<ref name="McLynn1990"/> ان وقت يورپي نقشن ۾ آفريڪا جي ڪيترن اندرين علائقن بابت معلومات نامڪمل هئي، جيتوڻيڪ اهي علائقا مقامي آباديءَ، واپارين ۽ مسافرن کي اڳ ئي ڄاتل هئا. === زنجبار کان اندروني آفريڪا ڏانهن === مهم جو اهم سامونڊي مرڪز [[زنجبار]] هو. برٽن ۽ اسپيڪ اوڀر آفريڪا جي ساحلي علائقي کان اندرين حصن ڏانهن روانا ٿيا. سندن سفر ۾ آفريڪي رهنمائن، باربردارن، واپارين، مترجمن ۽ قافلي جي ٻين ماڻهن اهم ڪردار ادا ڪيو. مقامي رستن، پاڻيءَ جي هنڌن، رهائش ۽ واپار بابت انهن ماڻهن جي ڄاڻ کان سواءِ اهڙو سفر ممڪن نه هو.<ref name="BurtonLakeRegions1860"/> === سيدي مبارڪ بمبئي ۽ مقامي ساٿي === [[سيدي مبارڪ بمبئي]] اوڀر آفريڪا جي مشهور رهنمائن مان هڪ هو، جنهن برٽن ۽ اسپيڪ جي مهم ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هو اڳتي هلي آفريڪا جي ٻين يورپي مهمن سان پڻ لاڳاپيل رهيو. برٽن ۽ اسپيڪ جي مهم جي تاريخ کي صرف ٻن يورپي سياحن جي ڪاميابيءَ طور پيش ڪرڻ نامڪمل آهي، ڇاڪاڻ ته ان ۾ مقامي آفريڪي ماڻهن جي ڄاڻ، محنت ۽ رهنمائي بنيادي اهميت رکي ٿي.<ref name="Jeal2011">{{cite book |last=Jeal |first=Tim |title=Explorers of the Nile: The Triumph and Tragedy of a Great Victorian Adventure |publisher=Yale University Press |location=New Haven |year=2011 |language=en |isbn=978-0-300-14935-7 }}</ref> === سفر جون ڏکيائون === آفريڪا جي اندروني سفر دوران برٽن ۽ اسپيڪ کي بيمارين، ٿڪاوٽ، موسمي حالتن، رسد جي مسئلن ۽ ٻين ڏکيائين کي منهن ڏيڻو پيو. ٻئي مهم جو مختلف وقتن تي سخت بيمار ٿيا. انهن حالتن سندن سفر جي رفتار ۽ جاگرافيائي مشاهدي جي صلاحيت تي اثر وڌو.<ref name="BurtonLakeRegions1860"/> مهم جي ڪاميابيءَ ۾ مقامي ماڻهن جي مدد، رستن بابت معلومات ۽ قافلي جي تنظيم اهم هئي. == ڍنڍ ٽانگانيڪا تائين پهچڻ (1858ع) == فيبروري 1858ع ۾ برٽن ۽ اسپيڪ جي مهم [[ڍنڍ ٽانگانيڪا]] تائين پهتي. هيءَ اوڀر آفريڪا جي وڏين ڍنڍن مان هڪ آهي ۽ موجوده تنزانيا، ڪانگو جي جمهوري جمهوريه، برونڊي ۽ زامبيا جي سرحدي علائقن سان لاڳاپيل آهي. برٽن ۽ اسپيڪ يورپي جاگرافيائي ادب ۾ ڍنڍ بابت تفصيلي مشاهدا پيش ڪندڙ اوائلي مهم جوئن مان هئا.<ref name="BurtonLakeRegions1860"/> === ڍنڍ جي جاگرافي === برٽن ڍنڍ ٽانگانيڪا جي پاڻيءَ، ڀرپاسي جي زمين، آباديءَ ۽ سفر جي رستن بابت معلومات گڏ ڪئي. هن ڍنڍ جي اهميت کي نيل درياهه جي سرچشمي بابت هلندڙ بحث سان ڳنڍيو. بهرحال، ان وقت موجود معلومات جي بنياد تي ڍنڍ ۽ نيل درياهه جي آبي نظام جو صحيح لاڳاپو طئي ڪرڻ آسان نه هو. === مقامي ڄاڻ جي اهميت === ڍنڍ ٽانگانيڪا برٽن ۽ اسپيڪ جي اچڻ کان اڳ ئي مقامي ماڻهن، واپارين ۽ علائقائي مسافرن کي معلوم هئي. انهيءَ ڪري «ڍنڍ جي دريافت» وارو اصطلاح صرف يورپي نقشن ۽ جاگرافيائي علم ۾ ان جي داخلا جي مخصوص معنيٰ ۾ استعمال ڪري سگهجي ٿو. جديد تاريخي مطالعي ۾ مقامي آفريڪي آباديءَ جي اڳوڻي ڄاڻ ۽ سفرن ۾ سندن ڪردار کي تسليم ڪيو وڃي ٿو.<ref name="Jeal2011"/> == جان هيننگ اسپيڪ ۽ ڍنڍ وڪٽوريا == [[فائل:JH Speke.jpg|thumb|upright|[[جان هيننگ اسپيڪ]] (1827ع–1864ع)، جيڪو رچرڊ فرانسس برٽن سان گڏ آفريڪا جي مهم ۾ شامل هو ۽ پوءِ نيل درياهه جي سرچشمي بابت سندس اختلاف پيدا ٿيا.]] 1858ع ۾ برٽن ۽ اسپيڪ جي مهم دوران ٻنهي جي تحقيق جا رستا ڪجهه وقت لاءِ جدا ٿيا. برٽن جي بيماريءَ ۽ ٻين حالتن سبب اسپيڪ اتر طرف هڪ جدا سفر ڪيو ۽ آگسٽ 1858ع ۾ [[ڍنڍ وڪٽوريا]] تائين پهتو. اسپيڪ هن ڍنڍ کي برطانوي راڻي [[راڻي وڪٽوريا|وڪٽوريا]] جي نالي سان منسوب ڪيو.<ref name="Jeal2011"/> === نيل درياهه جي سرچشمي بابت اسپيڪ جو نظريو === اسپيڪ جو خيال هو ته ڍنڍ وڪٽوريا نيل درياهه جي اهم سرچشمن مان هڪ آهي. هن پنهنجي مشاهدي ۽ مقامي معلومات جي بنياد تي اهو نتيجو پيش ڪيو، جيتوڻيڪ ان وقت هن ڍنڍ مان نيل درياهه جي نڪرڻ واري رستي جو مڪمل سڌو مشاهدو نه ڪيو هو. برٽن اسپيڪ جي نتيجي کي فوري طور قبول نه ڪيو ۽ وڌيڪ ثبوتن جي ضرورت تي زور ڏنو.<ref name="McLynn1990"/><ref name="Jeal2011"/> === برٽن ۽ اسپيڪ جو اختلاف === برٽن ۽ اسپيڪ جي وچ ۾ اختلاف جا ڪيترائي سبب هئا، جن ۾ نيل درياهه جي سرچشمي بابت مختلف نظريا، مهم جي اڳواڻي، علمي شهرت ۽ دريافتن جو اعزاز شامل هئا. اسپيڪ جي انگلينڊ واپسيءَ کان پوءِ سندس نتيجن کي وڏي توجهه ملي. برٽن ان ڳالهه تي ناراض ٿيو ته سندس خيال ۾ مهم جي گڏيل ڪم ۽ اڳواڻيءَ کي مناسب اهميت نه ڏني وئي هئي.<ref name="McLynn1990"/> اختلاف آهستي آهستي علمي بحث کان ذاتي ۽ عوامي تڪرار ۾ تبديل ٿي ويو. === ٻي آفريڪي مهم === اسپيڪ پوءِ [[جيمس آگسٽس گرانٽ]] سان گڏ اوڀر آفريڪا جي هڪ ٻي مهم ڪئي. هن مهم دوران اسپيڪ ڍنڍ وڪٽوريا جي اترئين حصي ۽ نيل درياهه سان ان جي لاڳاپي بابت وڌيڪ معلومات حاصل ڪئي. 1862ع ۾ هن ڍنڍ وڪٽوريا مان نڪرندڙ پاڻيءَ جي رستي جو مشاهدو ڪيو، جنهن سندس اڳوڻي نظريي کي وڌيڪ مضبوط ڪيو.<ref name="Jeal2011"/> == نيل درياهه جي سرچشمي بابت بحث == [[نيل درياهه]] جي سرچشمي بابت سوال اڻويهين صديءَ جي جاگرافيائي تحقيق جي اهم مسئلن مان هڪ هو. برٽن، اسپيڪ ۽ ٻين محققن وٽ ان بابت مختلف نظريا هئا. برٽن وڌيڪ احتياط سان جاگرافيائي ثبوت گڏ ڪرڻ جو حامي هو، جڏهن ته اسپيڪ ڍنڍ وڪٽوريا کي نيل درياهه جي اهم سرچشمي طور پيش ڪيو.<ref name="Jeal2011"/> === علمي بحث جي تياري === 1864ع ۾ برٽن ۽ اسپيڪ جي وچ ۾ نيل درياهه جي سرچشمي بابت هڪ عوامي علمي بحث ٿيڻ جو امڪان هو. ٻنهي جي اختلافن سبب اهو بحث وڏي دلچسپيءَ جو موضوع بڻجي چڪو هو. پر بحث کان ٿورو اڳ اسپيڪ جي وفات ٿي وئي. === اسپيڪ جي وفات (1864ع) === جان هيننگ اسپيڪ 15 سيپٽمبر 1864ع تي انگلينڊ ۾ شڪار دوران بندوق جي گولي لڳڻ سبب فوت ٿيو. سرڪاري جاچ ۾ سندس موت کي حادثاتي قرار ڏنو ويو، جيتوڻيڪ پوءِ جي ڪجهه سوانحي بحثن ۾ واقعي جي حالتن بابت سوال اٿاريا ويا.<ref name="Jeal2011"/><ref name="McLynn1990"/> اسپيڪ جي وفات سبب برٽن ۽ اسپيڪ جي وچ ۾ طئي ٿيل عوامي بحث ٿي نه سگهيو. === جديد جاگرافيائي سمجهاڻي === جديد جاگرافيءَ موجب ڍنڍ وڪٽوريا [[اڇي نيل]] جي آبي نظام جو اهم ذريعو آهي. تنهن هوندي به نيل درياهه جي سڀ کان پري سرچشمي جي سڃاڻپ وڌيڪ پيچيده سوال آهي، ڇاڪاڻ ته ڍنڍ وڪٽوريا ۾ ڪيترائي درياهه ڇوڙ ڪن ٿا. انهيءَ ڪري اسپيڪ جي نتيجي کي نيل جي آبي نظام بابت هڪ اهم تاريخي اڳڀرائي طور سمجهڻ گهرجي، نه ته نيل جي سڀني سرچشمن بابت آخري ۽ مڪمل وضاحت طور. == آفريڪا جي ڍنڍن بابت برٽن جو ڪتاب == 1860ع ۾ برٽن ''The Lake Regions of Central Africa: A Picture of Exploration'' (وچ آفريڪا جي ڍنڍن وارا علائقا: ڳولا جي هڪ تصوير) ٻن جلدن ۾ شايع ڪيو. هي ڪتاب سندس آفريڪي مهم، سفر جي رستن، ڍنڍ ٽانگانيڪا، مقامي آبادي، واپار، جاگرافي ۽ سفر جي ڏکيائين بابت تفصيلي احوال تي ٻڌل آهي.<ref name="BurtonLakeRegions1860"/> ڪتاب ۾ برٽن آفريڪا جي سماجي ۽ ثقافتي زندگيءَ بابت پڻ لکيو، پر سندس ڪجهه تبصرا اڻويهين صديءَ جي يورپي نسلي ۽ نوآبادياتي سوچ جي اثر هيٺ هئا. انهيءَ ڪري جديد تاريخي تحقيق ۾ سندس ڪتاب کي همعصر سفرنامي ۽ نوآبادياتي علمي دستاويز ٻنهي حيثيتن سان پڙهيو وڃي ٿو.<ref name="Ghose2006"/> == آفريڪي مهمن جي تاريخي اهميت == برٽن جون آفريڪي مهمون يورپي جاگرافيائي تحقيق جي تاريخ ۾ اهم آهن. هن هرر، صومالي علائقن، اوڀر آفريڪا جي واپاري رستن ۽ ڍنڍ ٽانگانيڪا بابت تفصيلي معلومات شايع ڪئي. انهن سفرن سان گڏ برٽن ۽ اسپيڪ جي وچ ۾ نيل درياهه جي سرچشمي بابت اختلاف به جاگرافيائي تحقيق جي تاريخ جو مشهور واقعو بڻيو. جديد مطالعي ۾ انهن مهمن جي اهميت کي مقامي آفريڪي رهنمائن، مترجمن، باربردارن، واپارين ۽ ڄاڻ رکندڙ ماڻهن جي ڪردار کان الڳ نٿو ڪري سگهجي. === اهم سفرن جي تاريخوار فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#174a73;color:white;" | سال ! style="background:#174a73;color:white;" | سفر يا واقعو ! style="background:#174a73;color:white;" | هنڌ ! style="background:#174a73;color:white;" | تاريخي اهميت |- | style="background:#eaf3fb;" | 1853ع | عربستان جو سفر ۽ حج | مصر، مدينو ۽ مڪو | مقدس شهرن جي مذهبي ۽ سماجي زندگيءَ بابت تفصيلي سفرنامو |- | style="background:#edf6eb;" | 1854ع–1855ع | صومالي علائقن جي مهم | زيلع ۽ هرر | اوڀر آفريڪا جي شهرن، ٻولين ۽ واپاري رستن بابت تحقيق |- | style="background:#fff1e2;" | 1855ع | بربرا واري مهم | بربرا | هٿياربند حملي ۾ برٽن زخمي ٿيو ۽ مهم ختم ٿي |- | style="background:#f3eafa;" | 1855ع–1856ع | ڪريميا جي جنگ سان لاڳاپيل فوجي خدمت | عثماني فوجي انتظام سان لاڳاپيل علائقا | بيشي بازوق دستن سان فوجي وابستگي |- | style="background:#eaf3fb;" | 1856ع–1859ع | اوڀر آفريڪا جي اندروني مهم | زنجبار ۽ اندروني آفريڪا | آفريڪا جي وڏين ڍنڍن ۽ نيل جي سرچشمي بابت تحقيق |- | style="background:#edf6eb;" | 1858ع | ڍنڍ ٽانگانيڪا تائين پهچڻ | ڍنڍ ٽانگانيڪا | يورپي جاگرافيائي ادب ۾ ڍنڍ بابت تفصيلي مشاهدا |- | style="background:#fff1e2;" | 1858ع | اسپيڪ جو ڍنڍ وڪٽوريا تائين سفر | ڍنڍ وڪٽوريا | نيل جي سرچشمي بابت اسپيڪ جو نظريو |- | style="background:#f3eafa;" | 1864ع | برٽن ۽ اسپيڪ جي طئي ٿيل بحث جو نه ٿيڻ | انگلينڊ | اسپيڪ جي اوچتي وفات سبب علمي بحث ملتوي ٿي ويو |} == عربستان ۽ آفريڪا بابت اهم تصنيفون == {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#22577a;color:white;" | سال ! style="background:#22577a;color:white;" | ڪتاب ! style="background:#22577a;color:white;" | سنڌي عنوان ! style="background:#22577a;color:white;" | موضوع |- | 1855ع–1856ع | ''Personal Narrative of a Pilgrimage to El-Medinah and Meccah'' | '''مديني ۽ مڪي جي زيارت جو ذاتي سفرنامو''' | حج، عربستان، اسلامي روايتون ۽ مقدس شهرن جي زندگي |- | 1856ع | ''First Footsteps in East Africa; or, An Exploration of Harar'' | '''اوڀر آفريڪا ۾ پهريان قدم، يا هرر جي ڳولا''' | صوماليا، هرر، مقامي سماج ۽ واپاري رستا |- | 1860ع | ''The Lake Regions of Central Africa: A Picture of Exploration'' | '''وچ آفريڪا جي ڍنڍن وارا علائقا: ڳولا جي هڪ تصوير''' | ڍنڍ ٽانگانيڪا، اوڀر آفريڪا ۽ جاگرافيائي تحقيق |} == آمريڪا جو سفر (1860ع) == آفريڪا جي مهمن کان پوءِ رچرڊ فرانسس برٽن 1860ع ۾ [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] جو سفر ڪيو. هن سفر ۾ سندس خاص دلچسپي آمريڪا جي اولهه وارن علائقن، مقامي آباديءَ، مذهبي تحريڪن ۽ [[مورمن ازم|مورمن]] برادريءَ جي سماجي ۽ مذهبي زندگيءَ سان هئي.<ref name="BurtonCitySaints1861">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=The City of the Saints, and Across the Rocky Mountains to California |publisher=Longman, Green, Longman, and Roberts |location=London |year=1861 |language=en |url=https://archive.org/search?query=Richard+Francis+Burton+City+of+the+Saints+1861 }}</ref> برٽن آمريڪا جي اوڀر وارن علائقن کان اولهه ڏانهن سفر ڪندي [[راڪي جبل]] پار ڪيا ۽ [[يوٽا]] جي گاديءَ واري شهر [[سالٽ ليڪ سٽي]] پهتو. ان کان پوءِ هن [[ڪيليفورنيا]] جو پڻ دورو ڪيو. === سالٽ ليڪ سٽي ۽ مورمن برادري === سالٽ ليڪ سٽي ۾ برٽن مورمن مذهبي تحريڪ جي اڳواڻن، عقيدن، سماجي تنظيم ۽ گهريلو زندگيءَ بابت معلومات گڏ ڪئي. هن [[برگهم ينگ]] سان ملاقات ڪئي، جيڪو ان وقت [[چرچ آف جيسس ڪرائسٽ آف ليٽر ڊي سينٽس]] جو صدر ۽ مورمن برادريءَ جو اهم اڳواڻ هو.<ref name="BurtonCitySaints1861"/> برٽن مورمن برادريءَ جي مذهبي عقيدن، اجتماعي زندگيءَ، گهڻ زاليت جي رواج ۽ آمريڪي سماج سان سندن لاڳاپن بابت تفصيلي مشاهدا پيش ڪيا. هن برادريءَ جي ڪجهه روايتن بابت تنقيدي تبصرا ڪيا، پر ساڳئي وقت ٻين يورپي ليکڪن جي ڀيٽ ۾ ان جي عقيدن ۽ سماجي نظام کي سمجهڻ جي ڪوشش پڻ ڪئي.<ref name="Rice1990"/> === راڪي جبلن کان ڪيليفورنيا تائين === برٽن پنهنجي سفر دوران آمريڪا جي اولهه وارن علائقن جي جاگرافي، آمدرفت، رهائش، واپاري رستن ۽ آبادڪاريءَ بابت معلومات گڏ ڪئي. هن زميني سفر جي مشڪلاتن، رستن جي حالتن ۽ ان دور جي آمريڪي سماج بابت مشاهدا لکيا. سندس سفر ان زماني ۾ ٿيو، جڏهن آمريڪا جي اولهه طرف آبادڪاري، مقامي آمريڪي قومن جي زمينن تي قبضي ۽ سياسي توسيع جو عمل جاري هو. برٽن جا بيان انهيءَ تاريخي پسمنظر ۾ پڙهڻ گهرجن. === بزرگن جو شهر (1861ع) === 1861ع ۾ برٽن پنهنجي آمريڪي سفر بابت ڪتاب ''The City of the Saints, and Across the Rocky Mountains to California'' شايع ڪيو. ڪتاب جو سنڌي عنوان '''بزرگن جو شهر ۽ راڪي جبلن کان ڪيليفورنيا تائين''' ترجمو ڪري سگهجي ٿو. هن تصنيف ۾ مورمن برادريءَ جي تاريخ، عقيدن، سماجي زندگيءَ، سالٽ ليڪ سٽي ۽ آمريڪا جي اولهه وارن علائقن بابت تفصيلي مواد موجود آهي.<ref name="BurtonCitySaints1861"/> هي ڪتاب اڻويهين صديءَ جي آمريڪي مذهبي ۽ سماجي تاريخ بابت برٽن جي اهم سفرنامن مان هڪ آهي. == ازابيل ارنڊيل سان شادي == [[فائل:Isabel Burton-1861.jpg|thumb|upright|[[ازابيل برٽن]] (1831ع–1896ع)، رچرڊ فرانسس برٽن جي گهرواري، ليکڪا ۽ سندس زندگيءَ بابت اهم سوانحي ماخذن مان هڪ. 1861ع ۾ ٺاهيل تصوير.]] رچرڊ فرانسس برٽن 22 جنوري 1861ع تي [[ازابيل برٽن|ازابيل ارنڊيل]] (''Isabel Arundell'') سان شادي ڪئي.<ref name="Lovell1998"/><ref name="Wright1906"/> ازابيل جو جنم 1831ع ۾ ٿيو. هوءَ هڪ انگريز رومن ڪيٿولڪ خاندان سان تعلق رکندي هئي ۽ اڳتي هلي سفرناما نگار، ليکڪا ۽ برٽن جي زندگيءَ جي سوانح نگار طور مشهور ٿي. === ملاقات ۽ شاديءَ جو پسمنظر === برٽن ۽ ازابيل جي پهرين ملاقات 1850ع واري ڏهاڪي ۾ ٿي هئي. ٻنهي جي شاديءَ ۾ ڪجهه وقت لڳو، جنهن جا سبب خانداني، مذهبي ۽ سماجي حالتن سان لاڳاپيل هئا. برٽن جي غيرروايتي زندگيءَ، مسلسل سفرن ۽ مذهبي موضوعن بابت سندس خيالن سبب هن شاديءَ بابت خاندانن ۾ تحفظات موجود هئا.<ref name="Lovell1998"/> ان جي باوجود ٻنهي شادي ڪئي ۽ ازابيل پنهنجي مڙس جي سفارتي ۽ ادبي زندگيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. === ازدواجي زندگي ۽ گڏيل سفر === ازابيل برٽن پنهنجي مڙس سان گڏ مختلف ملڪن ۾ رهي ۽ ڪيترن سفرن ۾ سندس ساٿ ڏنو. هن برٽن جي سفارتي مقررين دوران گهريلو انتظام، سماجي ملاقاتن ۽ سفرن جي تنظيم ۾ مدد ڪئي. ازابيل پنهنجي لکڻين ۾ انهن ملڪن جي سماجي زندگيءَ، مذهبي روايتن ۽ سفر جي تجربن بابت تفصيل محفوظ ڪيا.<ref name="IsabelInnerLife1893">{{cite book |last=Burton |first=Isabel |title=The Life of Captain Sir Richard F. Burton |volume=1–2 |publisher=Chapman and Hall |location=London |year=1893 |language=en }}</ref> برٽن ۽ ازابيل کي ڪو اولاد نه ٿيو. === مذهبي اختلاف === ازابيل رومن ڪيٿولڪ مذهب سان گهري وابستگي رکندي هئي، جڏهن ته برٽن جا مذهبي خيال پيچيده ۽ غيرروايتي هئا. برٽن اسلام، عيسائيت، هندومت ۽ ٻين مذهبي روايتن جو مطالعو ڪيو، پر سندس ذاتي مذهبي سڃاڻپ بابت سوانح نگارن ۾ اختلاف موجود آهن.<ref name="Kennedy2005"/><ref name="Rice1990"/> انهيءَ ڪري برٽن کي بنا واضح ثبوت جي ڪنهن هڪ مذهب جو مستقل پيروڪار قرار ڏيڻ مناسب نه آهي. == برطانوي سفارتي ملازمت == 1861ع کان پوءِ برٽن جي زندگيءَ جو وڏو حصو [[برطانيا]] جي سفارتي خدمت ۾ گذريو. هن مختلف ملڪن ۾ برطانوي قونصل جي حيثيت سان ڪم ڪيو. سندس اهم مقرريون فرنانڊو پو، سانتوس، دمشق ۽ ٽريسٽي ۾ ٿيون.<ref name="Wright1906"/><ref name="Lovell1998"/> سفارتي ملازمت دوران به برٽن سفر، ٻولين جي مطالعي، تاريخي تحقيق ۽ ڪتابن جي تصنيف جاري رکي. === سفارتي مقررين جي تاريخوار فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#194d72;color:white;" | دور ! style="background:#194d72;color:white;" | عهدو ! style="background:#194d72;color:white;" | مقرريءَ جو هنڌ ! style="background:#194d72;color:white;" | اهم سرگرميون |- | style="background:#eaf3fb;" | 1861ع–1864ع | برطانوي قونصل | [[فرنانڊو پو]]، موجوده [[بيئوڪو]]، استوائي گني | اولهه آفريڪا بابت تحقيق، سفر ۽ سماجي مشاهدا |- | style="background:#edf6eb;" | 1865ع–1868ع | برطانوي قونصل | [[سانتوس، برازيل|سانتوس]]، برازيل | برازيل جي تاريخ، جاگرافي، معيشت ۽ سماج بابت سفر |- | style="background:#fff2e4;" | 1869ع–1871ع | برطانوي قونصل | [[دمشق]]، عثماني شام | شام، فلسطين ۽ علائقائي سياسي ۽ مذهبي حالتن بابت مشاهدا |- | style="background:#f3eafa;" | 1872ع–1890ع | برطانوي قونصل | [[ٽريسٽي]]، آسٽريا-هنگري | ادبي ترجما، تصنيفون، علمي تحقيق ۽ آخري زندگي |} == فرنانڊو پو ۾ قونصل (1861ع–1864ع) == [[فائل:Bioko map.png|thumb|260px|[[بيئوڪو]] ٻيٽ جو نقشو، جيڪو موجوده [[استوائي گني]] جو حصو آهي. رچرڊ فرانسس برٽن جي دور ۾ هن ٻيٽ کي '''فرنانڊو پو''' سڏيو ويندو هو.]] 1861ع ۾ برٽن کي اولهه آفريڪا جي ٻيٽ [[فرنانڊو پو]] تي برطانوي قونصل مقرر ڪيو ويو. فرنانڊو پو موجوده [[استوائي گني]] جو حصو آهي ۽ هاڻي عام طور بيئوڪو سڏيو وڃي ٿو. ان وقت هي ٻيٽ اسپيني نوآبادياتي انتظام سان لاڳاپيل هو، جڏهن ته برطانيا جا واپاري ۽ سفارتي مفاد پڻ هن علائقي ۾ موجود هئا.<ref name="Rice1990"/> === قونصل خاني جون ذميواريون === برٽن جون ذميواريون برطانوي واپارين جي مفادن، سفارتي لاڳاپن ۽ علائقي جي سياسي ۽ معاشي حالتن بابت رپورٽون تيار ڪرڻ سان لاڳاپيل هيون. هن پنهنجي مقرريءَ دوران ٻيٽ ۽ ڀرپاسي جي آفريڪي علائقن جو سفر ڪيو. برٽن کي اولهه آفريڪا جي ٻولين، مقامي حڪمرانن، واپار، مذهبي روايتن ۽ سماجي تنظيم ۾ دلچسپي هئي. === داهومي جو سفر === فرنانڊو پو ۾ مقرريءَ دوران برٽن [[داهومي سلطنت]] جو دورو ڪيو. داهومي موجوده [[بينن]] جي علائقي ۾ قائم هڪ تاريخي آفريڪي رياست هئي. برٽن داهومي جي حڪمران، درٻاري روايتن، فوجي تنظيم ۽ سماجي حالتن بابت لکيو.<ref name="BurtonDahome1864">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=A Mission to Gelele, King of Dahome |volume=1–2 |publisher=Tinsley Brothers |location=London |year=1864 |language=en }}</ref> هن داهومي جي فوج، عورت سپاهين ۽ مذهبي رسمن بابت پڻ احوال ڏنو. داهومي بابت سندس بيان تاريخي لحاظ کان اهم آهن، پر انهن ۾ نوآبادياتي دور جي يورپي تعبيرن ۽ قدرائتن فيصلن جا اثر موجود آهن. === داهومي جي بادشاهه گليلي ڏانهن مشن === 1864ع ۾ برٽن ''A Mission to Gelele, King of Dahome'' (داهومي جي بادشاهه گليلي ڏانهن هڪ مشن) شايع ڪيو. هي ڪتاب ٻن جلدن ۾ ڇپيو ۽ ان ۾ داهومي جي سياسي، فوجي، سماجي ۽ مذهبي زندگيءَ بابت تفصيل شامل آهن.<ref name="BurtonDahome1864"/> برٽن جي آفريڪا بابت تصنيفن ۾ هي ڪتاب خاص اهميت رکي ٿو. === اولهه آفريڪا جا ٻيا سفر === فرنانڊو پو ۾ رهائش دوران برٽن [[گبون]] ۽ اولهه آفريڪا جي ٻين علائقن بابت پڻ معلومات گڏ ڪئي. هن سامونڊي ڪنارن، واپاري رستن، مقامي آبادي ۽ علائقي جي جاگرافيءَ بابت لکيو. 1863ع ۾ سندس ڪتاب ''Wanderings in West Africa'' (اولهه آفريڪا ۾ رولاڪيون) شايع ٿيو.<ref name="BurtonWanderings1863">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Wanderings in West Africa: From Liverpool to Fernando Po |volume=1–2 |publisher=Tinsley Brothers |location=London |year=1863 |language=en }}</ref> == برازيل ۾ قونصل (1865ع–1868ع) == [[فائل:Porto de Santos marc-ferrez2 vista.jpg|thumb|260px|برازيل جي سامونڊي شهر [[سانتوس، برازيل|سانتوس]] جي بندرگاهه جو تاريخي منظر. رچرڊ فرانسس برٽن 1865ع کان 1868ع تائين هتي برطانوي قونصل طور مقرر رهيو.]] 1865ع ۾ برٽن کي [[برازيل]] جي بندرگاهه واري شهر [[سانتوس، برازيل|سانتوس]] ۾ برطانوي قونصل مقرر ڪيو ويو. برازيل ۾ رهائش دوران هن ملڪ جي جاگرافي، معاشي سرگرمين، غلاميءَ جي تاريخ، مقامي سماج ۽ اندروني علائقن بابت معلومات گڏ ڪئي.<ref name="BurtonBrazil1869">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Explorations of the Highlands of the Brazil |volume=1–2 |publisher=Tinsley Brothers |location=London |year=1869 |language=en }}</ref> === برازيل جي اندرين علائقن جا سفر === برٽن سانتوس کان ٻاهر برازيل جي مختلف علائقن جو سفر ڪيو. L هن [[ميناس جيرائس]] ۽ ٻين علائقن جي جاگرافي، معدنيات، زراعت، واپار ۽ آبادڪاريءَ بابت لکيو. برازيل جي اندرين علائقن ۾ سندس سفرن دوران درياهه، جبل، رستا ۽ مقامي آبادي سندس مشاهدي جا اهم موضوع هئا. === برازيل جي سماجي ۽ معاشي زندگي === برٽن برازيل جي غلاميءَ تي ٻڌل معاشي نظام، زرعي پيداوار، کاڻين ۽ واپاري سرگرمين بابت تبصرا ڪيا. برازيل ۾ غلاميءَ جو خاتمو 1888ع ۾ ٿيو؛ تنهنڪري برٽن جي 1860ع واري ڏهاڪي جي سفرن دوران اها سماجي ۽ معاشي حقيقت موجود هئي. برٽن جي لکڻين کي ان وقت جي برازيل جي سماجي ۽ معاشي تاريخ بابت هڪ يورپي مسافر جي مشاهدي طور پڙهڻ گهرجي. === برازيل جي بلند علائقن جي ڳولا === 1869ع ۾ برٽن ''Explorations of the Highlands of the Brazil'' (برازيل جي بلند علائقن جي ڳولا) شايع ڪيو. هي ڪتاب ٻن جلدن ۾ ڇپيو ۽ برازيل جي جاگرافي، معاشي زندگي، سفرن ۽ مقامي حالتن بابت تفصيلي احوال تي ٻڌل آهي.<ref name="BurtonBrazil1869"/> == پيراگوئي جو سفر ۽ جنگ بابت تحقيق == برازيل ۾ رهائش دوران برٽن [[پيراگوئي]] ۽ ڏکڻ آمريڪا جي سياسي حالتن ۾ پڻ دلچسپي ورتي. ان وقت [[پيراگوئي جي جنگ]] (1864ع–1870ع) جاري هئي، جنهن ۾ پيراگوئيءَ جو مقابلو برازيل، ارجنٽينا ۽ يوراگوئي جي اتحاد سان هو. برٽن جنگ سان لاڳاپيل علائقن جو سفر ڪيو ۽ فوجي ۽ سياسي حالتن بابت معلومات گڏ ڪئي. === پيراگوئي جي جنگ جي ميدانن مان خط === 1870ع ۾ سندس ڪتاب ''Letters from the Battle-Fields of Paraguay'' (پيراگوئي جي جنگ جي ميدانن مان خط) شايع ٿيو.<ref name="BurtonParaguay1870">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Letters from the Battle-Fields of Paraguay |publisher=Tinsley Brothers |location=London |year=1870 |language=en }}</ref> ڪتاب ۾ جنگ جي حالتن، فوجي تنظيم، سياسي معاملن ۽ سفر جي مشاهدن بابت احوال موجود آهي. هي تصنيف ڏکڻ آمريڪا جي اڻويهين صديءَ واري فوجي تاريخ بابت برٽن جي اهم لکڻين مان هڪ آهي. == دمشق ۾ برطانوي قونصل (1869ع–1871ع) == [[فائل:Umayyad Mosque, Damascus.jpg|thumb|[[دمشق جي اموي مسجد]]، شام جي اهم تاريخي ۽ مذهبي عمارتن مان هڪ.]] 1869ع ۾ برٽن کي [[دمشق]] ۾ برطانوي قونصل مقرر ڪيو ويو. ان وقت دمشق [[عثماني سلطنت]] جي انتظام هيٺ هو ۽ شام جي سياسي، مذهبي، واپاري ۽ ثقافتي زندگيءَ جو اهم مرڪز هو. برٽن جي دمشق واري مقرري سندس سفارتي زندگيءَ جي سڀ کان وڌيڪ تڪراري مرحلن مان هڪ بڻجي وئي.<ref name="Lovell1998"/><ref name="Rice1990"/> === شام جو سياسي ۽ مذهبي ماحول === اڻويهين صديءَ جي پوئين اڌ ۾ شام ۾ مختلف مذهبي برادريون، واپاري گروهه ۽ مقامي سياسي قوتون موجود هيون. برٽن پنهنجي سفارتي ذميوارين دوران مقامي حڪمرانن، مذهبي اڳواڻن، واپارين ۽ مختلف برادرين سان رابطا رکيا. هن شام جي تاريخ، ٻولين، مذهبي روايتن ۽ سماجي زندگيءَ بابت پڻ معلومات گڏ ڪئي. === ازابيل برٽن جو ڪردار === دمشق ۾ ازابيل برٽن پڻ پنهنجي مڙس سان گڏ رهي. هن مقامي سماجي زندگيءَ ۾ حصو ورتو ۽ مختلف ماڻهن سان ملاقاتون ڪيون. ازابيل پنهنجي لکڻين ۾ شام، فلسطين ۽ ڀرپاسي جي علائقن بابت سفرن ۽ مشاهدن جو احوال ڏنو.<ref name="IsabelInnerLife1893"/> === سفارتي تڪرار === برٽن جي دمشق واري مقرري دوران مقامي سياسي ۽ مذهبي معاملن بابت سندس روين ۽ فيصلن سبب اختلاف پيدا ٿيا. انهن اختلافن ۾ عثماني اختيارين، مقامي برادرين ۽ برطانوي سفارتي انتظام سان لاڳاپيل مسئلا شامل هئا. برٽن جي ڪجهه قدمن ۽ بيانن بابت شڪايتون ٿيون، جنهن کان پوءِ 1871ع ۾ کيس دمشق جي عهدي تان هٽايو ويو.<ref name="Lovell1998"/><ref name="Kennedy2005"/> سندس برطرفيءَ جي سببن بابت سوانح نگارن ۾ مختلف تشريحون ملن ٿيون. انهن کي ڪنهن هڪ مذهبي يا نسلي برادريءَ جي سازش طور بيان ڪرڻ تاريخي لحاظ کان غيرمحتاط ٿيندو. === شام بابت تصنيفون === برٽن ۽ ازابيل جي شام واري دور سان ڪيترائي سفرناما ۽ تحقيقي ڪتاب لاڳاپيل آهن. 1872ع ۾ ''Unexplored Syria'' (اڻڳوليل شام) نالي ڪتاب شايع ٿيو، جنهن ۾ برٽن ۽ چارلس فريڊرڪ ٽائر ويڪ ڊريڪ جي تحقيق شامل هئي.<ref name="BurtonSyria1872">{{cite book |last1=Burton |first1=Richard F. |last2=Drake |first2=Charles F. Tyrwhitt |title=Unexplored Syria |volume=1–2 |publisher=Tinsley Brothers |location=London |year=1872 |language=en }}</ref> ڪتاب ۾ شام ۽ فلسطين جي جاگرافي، آثار قديمه، مقامي روايتن ۽ سفرن بابت معلومات موجود آهي. == ٽريسٽي ۾ آخري سفارتي مقرري (1872ع–1890ع) == [[فائل:Panorama di Trieste - 1869.jpg|thumb|260px|[[ٽريسٽي]] شهر جو 1869ع وارو تاريخي منظر. رچرڊ فرانسس برٽن 1872ع کان 1890ع تائين هتي برطانوي قونصل طور مقرر رهيو ۽ پنهنجي زندگيءَ جا آخري سال گذاريائين.]] 1872ع ۾ برٽن کي [[ٽريسٽي]] ۾ برطانوي قونصل مقرر ڪيو ويو. ان وقت ٽريسٽي [[آسٽريا-هنگري]] جي سلطنت جو هڪ اهم بندرگاهه هو. موجوده دور ۾ هي شهر [[اٽلي]] جو حصو آهي. برٽن پنهنجي زندگيءَ جا آخري ارڙهن سال هن شهر ۾ گذاريا ۽ وفات تائين برطانوي قونصل جي عهدي تي رهيو.<ref name="Wright1906"/> === ٽريسٽي ۾ ادبي ۽ علمي سرگرميون === ٽريسٽي ۾ برٽن کي نسبتاً مستحڪم رهائش ۽ مطالعي جو ماحول مليو. هن پنهنجي اڳوڻن سفرن بابت مواد ترتيب ڏنو، ٻولين جو مطالعو جاري رکيو ۽ مختلف ادبي ۽ تاريخي تصنيفن تي ڪم ڪيو. هن دور ۾ سندس ڌيان خاص طور مشرقي ادب، ترجمن، تاريخي ڪتابن ۽ ثقافتي تحقيق ڏانهن وڌيو.<ref name="Kennedy2005"/> === عربي، فارسي ۽ هندستاني ادب جو مطالعو === برٽن کي عربي، فارسي، هندستاني ۽ ٻين ٻولين جي ادب سان ڊگهي عرصي کان دلچسپي هئي. ٽريسٽي ۾ هن انهن ادبي روايتن بابت پنهنجي مطالعي کي جاري رکيو ۽ ڪيترن اهم ڪتابن جا انگريزي ترجما يا ترتيب ڏنل نسخا شايع ڪيا. انهن ۾ ''The Kama Sutra of Vatsyayana''، ''The Book of the Thousand Nights and a Night'' ۽ ٻين تصنيفن جا نالا شامل آهن. انهن ترجمن جي تياريءَ ۾ ٻين عالمن، مترجمن ۽ ساٿين جي ڪردار کي پڻ تسليم ڪرڻ ضروري آهي؛ سڀني ڪتابن کي برٽن جا اڪيلا ۽ سڌا اصل ٻولين مان ڪيل ترجما سمجهڻ درست نه آهي.<ref name="Kennedy2005"/> === برطانوي اعزاز === 1886ع ۾ برٽن کي برطانوي سلطنت طرفان [[آرڊر آف سينٽ مائيڪل ۽ سينٽ جارج]] جو نائيٽ ڪمانڊر (''Knight Commander of the Order of St Michael and St George''، مختصر ''KCMG'') مقرر ڪيو ويو.<ref name="LondonGazette1886"/> ان اعزاز کان پوءِ کيس '''سر رچرڊ فرانسس برٽن''' چيو وڃڻ لڳو. === آخري سال === ٽريسٽي ۾ برٽن جي صحت عمر وڌڻ سان متاثر ٿيڻ لڳي، پر هن ادبي ۽ علمي سرگرميون جاري رکيون. سندس گهرواري ازابيل سندس ڪم، خط و ڪتابت ۽ ذاتي معاملن ۾ ساٿ ڏيندي رهي. برٽن 20 آڪٽوبر 1890ع تي ٽريسٽي ۾ وفات ڪئي.<ref name="Lovell1998"/> == سفارتي دور ۾ اهم تصنيفون == برٽن جي سفارتي ملازمت دوران مختلف ملڪن بابت ڪيترائي ڪتاب شايع ٿيا. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border:1px solid #91abc4;" ! style="background:#194d72;color:white;" | سال ! style="background:#194d72;color:white;" | اصل عنوان ! style="background:#194d72;color:white;" | سنڌي ترجمو ! style="background:#194d72;color:white;" | موضوع |- | style="background:#eaf3fb;" | 1861ع | ''The City of the Saints, and Across the Rocky Mountains to California'' | '''بزرگن جو شهر ۽ راڪي جبلن کان ڪيليفورنيا تائين''' | آمريڪا، مورمن برادري ۽ اولهه وارن علائقن جو سفر |- | style="background:#edf6eb;" | 1863ع | ''Wanderings in West Africa'' | '''اولهه آفريڪا ۾ رولاڪيون''' | اولهه آفريڪا، فرنانڊو پو ۽ سامونڊي علائقا |- | style="background:#fff2e4;" | 1864ع | ''A Mission to Gelele, King of Dahome'' | '''داهومي جي بادشاهه گليلي ڏانهن هڪ مشن''' | داهومي جي سياسي، سماجي ۽ فوجي زندگي |- | style="background:#f3eafa;" | 1869ع | ''Explorations of the Highlands of the Brazil'' | '''برازيل جي بلند علائقن جي ڳولا''' | برازيل جي جاگرافي، معيشت ۽ سماج |- | style="background:#eaf3fb;" | 1870ع | ''Letters from the Battle-Fields of Paraguay'' | '''پيراگوئي جي جنگ جي ميدانن مان خط''' | پيراگوئي جي جنگ ۽ ڏکڻ آمريڪا |- | style="background:#edf6eb;" | 1872ع | ''Unexplored Syria'' | '''اڻڳوليل شام''' | شام، فلسطين، جاگرافي ۽ آثار قديمه |- | style="background:#fff2e4;" | 1877ع | ''Sind Revisited'' | '''سنڌ جو ٻيهر سفر''' | سنڌ، ريلوي، فوج ۽ سماجي تبديليون |} == برٽن جي سفارتي ۽ علمي زندگيءَ جو جائزو == رچرڊ فرانسس برٽن جي سفارتي زندگيءَ ۾ سفر، تحقيق ۽ سرڪاري ذميواريون هڪٻئي سان ڳنڍيل رهيون. فرنانڊو پو ۾ هن اولهه آفريڪا بابت لکيو؛ برازيل ۾ ڏکڻ آمريڪا جي جاگرافي ۽ سماج جو مطالعو ڪيو؛ دمشق ۾ شام ۽ فلسطين جي تاريخي ۽ مذهبي ماحول بابت معلومات گڏ ڪئي؛ ۽ ٽريسٽي ۾ پنهنجي ادبي ۽ ترجمي واري ڪم کي وڌيڪ وقت ڏنو. سندس سفارتي خدمتون هميشه تڪرارن کان پاڪ نه رهيون. خاص طور دمشق واري مقرريءَ دوران سندس رويي ۽ فيصلن بابت اختلاف پيدا ٿيا. برٽن جي تصنيفن جي تاريخي اهميت سندس سفرن جي وسعت، ٻولين سان دلچسپي ۽ مختلف سماجن بابت محفوظ ڪيل معلومات ۾ آهي. ساڳئي وقت سندس لکڻين ۾ برطانوي سامراجي مفادن، ذاتي تعبيرن ۽ اڻويهين صديءَ جي يورپي سماجي سوچ جا اثر پڻ موجود آهن.<ref name="Ghose2006"/><ref name="Kennedy2005"/> انهيءَ ڪري سندس سفارتي ۽ تحقيقي زندگيءَ جو مطالعو ٻنهي پهلوئن، يعني علمي خدمتن ۽ تاريخي حدن، کي نظر ۾ رکي ڪرڻ گهرجي. == ادبي تصنيفون ۽ ترجما == رچرڊ فرانسس برٽن پنهنجي سفرنامن، جاگرافيائي تحقيق ۽ سفارتي خدمتن سان گڏ هڪ گهڻ رخي ليکڪ ۽ مترجم پڻ هو. سندس علمي دلچسپين ۾ [[عربي ادب]]، [[فارسي ادب]]، [[سنسڪرت ادب]]، [[پرتگالي ادب]]، مذهبي روايتون، لوڪ ڪهاڻيون، شاعري، انساني سماج ۽ تاريخي هٿيار شامل هئا.<ref name="Kennedy2005"/><ref name="Rice1990"/> برٽن جي نالي سان پنجاهه کان وڌيڪ ڪتاب ۽ ٻيون تصنيفون منسوب ڪيون وڃن ٿيون، جيتوڻيڪ صحيح تعداد جو دارومدار انهيءَ ڳالهه تي آهي ته مختلف جلدن، ٻيهر ڇپيل نسخن، ترجمن ۽ گڏيل تصنيفن کي ڪيئن ڳڻيو وڃي.<ref name="BurtonBibliography"/> سندس ادبي زندگيءَ جي اهم خصوصيت اها هئي ته هن مختلف ٻولين جي ادب کي انگريزي پڙهندڙن تائين پهچائڻ جي ڪوشش ڪئي. البت سندس ڪيترن ترجمن ۾ ٻين عالمن ۽ ساٿين جي مدد شامل هئي، ۽ ڪجهه ڪتاب اصل ٻوليءَ مان سڌي ترجمي بدران اڳوڻن ترجمن ۽ نسخن تي ٻڌل هئا. === ترجمي جو انداز === برٽن جا ترجما اڪثر روايتي وڪٽورين انگريزيءَ کان مختلف انداز ۾ لکيل آهن. هن پراڻن لفظن، غيرمعمولي اصطلاحن، عربي ۽ فارسي لفظن جي نقل، تفصيلي حاشين ۽ ثقافتي تشريحن کي وڏي اهميت ڏني. هن جو مقصد صرف ڪهاڻين يا شعرن جو مطلب منتقل ڪرڻ نه هو، پر انهن سان لاڳاپيل سماجي، مذهبي، لساني ۽ تاريخي پسمنظر پڻ پيش ڪرڻ هو.<ref name="Kennedy2005"/> تنهن هوندي به سندس ترجمن ۾ ڪڏهن ڪڏهن اهڙا اضافا، تشريحون ۽ ذاتي تبصرا ملن ٿا، جيڪي اصل متن جو سڌو حصو نه آهن. انهيءَ ڪري برٽن جي ترجمن کي ادبي ۽ تاريخي اهميت حاصل هجڻ باوجود جديد تنقيدي ترجمن سان ڀيٽي پڙهڻ گهرجي. == وڪرم ۽ ويمپائر (1870ع) == 1870ع ۾ برٽن ''Vikram and the Vampire; or, Tales of Hindu Devilry'' نالي ڪتاب شايع ڪيو. ڪتاب جو سنڌي عنوان '''وڪرم ۽ ويمپائر، يا هندو ڏندڪٿائن جون ڪهاڻيون''' ڪري سگهجي ٿو.<ref name="BurtonVikram1870">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Vikram and the Vampire; or, Tales of Hindu Devilry |publisher=Longmans, Green, and Co. |location=London |year=1870 |language=en }}</ref> هي ڪتاب هندستان جي مشهور [[ويتال پنچويشتي]] يا ''بيتـال پچيسي'' جي قصن سان لاڳاپيل آهي. انهن ڪهاڻين ۾ راجا وڪرمادتيه ۽ هڪ وِيتال يا مافوق الفطرت هستيءَ جي وچ ۾ سوالن ۽ جوابن جو سلسلو بيان ٿئي ٿو. === ڪهاڻين جو پسمنظر === هندستاني روايت ۾ راجا وڪرمادتيه کي دانائي، بهادري ۽ انصاف سان لاڳاپيل هڪ مثالي حڪمران طور پيش ڪيو ويندو آهي. ويتال جي ڪهاڻين ۾ اخلاقي سوال، ذهانت جا امتحان، انصاف، انساني رويي ۽ فيصلي ڪرڻ بابت مسئلا شامل آهن. برٽن انهن قصن کي انگريزي پڙهندڙن لاءِ پنهنجي مخصوص ادبي انداز ۾ پيش ڪيو. === ترجمي جي نوعيت === ''Vikram and the Vampire'' کي سنسڪرت جي ڪنهن هڪ قديم متن جو مڪمل لفظي ترجمو سمجهڻ درست نه آهي. برٽن اڳوڻين هندستاني روايتن ۽ دستياب متنن کي بنياد بڻائي ڪهاڻين کي ترتيب ڏنو ۽ انهن ۾ پنهنجو ادبي انداز شامل ڪيو.<ref name="Kennedy2005"/> ڪتاب هندستاني قصه گوئيءَ جي يورپي ادبي قبوليت جي تاريخ ۾ اهم جاءِ رکي ٿو. == ڪاسيده (1880ع) == 6 1880ع ۾ برٽن ''The Kasidah of Haji Abdu El-Yezdi'' شايع ڪيو. ان جو سنڌي عنوان '''حاجي عبدو اليزدي جو قصيدو''' آهي.<ref name="BurtonKasidah1880">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=The Kasidah of Haji Abdu El-Yezdi |publisher=Bernard Quaritch |location=London |year=1880 |language=en }}</ref> هي ڪتاب هڪ فلسفياڻي نظم آهي، جنهن ۾ انساني زندگي، موت، تقدير، اخلاق، مذهب ۽ علم بابت خيالن جو اظهار ڪيو ويو آهي. === حاجي عبدو اليزدي جي ادبي شخصيت === برٽن نظم کي حاجي عبدو اليزدي نالي هڪ فرضي شاعر جي تصنيف طور پيش ڪيو ۽ پاڻ کي ان جو مترجم ڄاڻايو. حقيقت ۾ هي نظم برٽن جي پنهنجي ادبي تخليق سمجهيو وڃي ٿو. حاجي عبدو اليزدي ان نظم لاءِ اختيار ڪيل ادبي شخصيت هئي.<ref name="Rice1990"/> انهيءَ ڪري ''The Kasidah'' کي ڪنهن تاريخي فارسي شاعر جو مستند ترجمو قرار ڏيڻ درست نه آهي. === فلسفياڻو موضوع === نظم ۾ مختلف مذهبي ۽ فلسفياڻن خيالن جي ڀيٽ ڪئي وئي آهي. برٽن زندگيءَ جي غيريقيني، انساني عقل جي حدن، اخلاقي ذميوارين ۽ موت بابت سوال اٿاريا. ''The Kasidah'' سندس سفرنامن کان مختلف ادبي حيثيت رکي ٿو، ڇاڪاڻ ته اهو بنيادي طور هڪ تخليقي فلسفياڻو نظم آهي. == پورچوگالي شاعر ڪاموئش جا ترجما == برٽن کي پورچوگالي ادب، خاص طور شاعر [[لوئس دي ڪاموئش]] (''Luís de Camões'') سان گهري دلچسپي هئي. هن ڪاموئش جي مشهور رزميه نظم ''Os Lusíadas'' جو انگريزي ترجمو تيار ڪيو. === لوزيئڊس (1880ع) === 1880ع ۾ برٽن جو ترجمو ''The Lusiads'' شايع ٿيو.<ref name="BurtonLusiads1880">{{cite book |last=Camões |first=Luís de |translator-last=Burton |translator-first=Richard F. |title=The Lusiads |publisher=Bernard Quaritch |location=London |year=1880 |language=en }}</ref> ڪتاب جو سنڌي عنوان '''لوزيئڊس''' يا '''پورچوگالين جو رزميه نظم''' ڪري سگهجي ٿو. اصل پورچوگالي نظم 1572ع ۾ شايع ٿيو هو ۽ ان ۾ پورچوگالي سامونڊي سفرن، خاص طور [[واسڪو ڊي گاما]] جي هندستان ڏانهن سفر، کي رزميه انداز ۾ پيش ڪيو ويو آهي. برٽن پنهنجي ترجمي ۾ اصل نظم جي ادبي صورت، تاريخي اشارن ۽ پرتگالي قومي روايتن کي انگريزيءَ ۾ منتقل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. === ڪاموئش جي زندگي ۽ ادبي تحقيق === برٽن ڪاموئش جي زندگي، ادبي پسمنظر ۽ سندس تصنيفن بابت پڻ لکيو. هن پرتگالي شاعر جي زندگيءَ کي يورپي سامونڊي توسيع ۽ هندستان سان پورچوگالي لاڳاپن جي تاريخي پسمنظر ۾ سمجهڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="Kennedy2005"/> ڪاموئش بابت سندس ڪم برٽن جي ادبي دلچسپين جي وسعت کي ظاهر ڪري ٿو. == ڪاما شاسترا سوسائٽي == 1880ع واري ڏهاڪي ۾ برٽن ۽ سندس ساٿي [[فورسٽر فٽزجيرالڊ آربٿناٽ]] (''Forster Fitzgerald Arbuthnot'') هندستاني ۽ مشرقي جنسيات سان لاڳاپيل قديم ادبي متنن جي اشاعت لاءِ هڪ نجي اشاعتي انتظام قائم ڪيو، جيڪو '''ڪاما شاسترا سوسائٽي''' (''Kama Shastra Society'') جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref name="Kennedy2005"/><ref name="Lovell1998"/> ان جو مقصد اهڙا متن محدود خانگي اشاعت ذريعي انگريزي پڙهندڙن تائين پهچائڻ هو، جن جي عام اشاعت وڪٽورين برطانيا ۾ فحاشيءَ بابت قانونن ۽ سماجي پابندين سبب ڏکي ٿي سگهي ٿي. === قانوني ۽ سماجي پسمنظر === 1857ع ۾ برطانيا ۾ ''Obscene Publications Act'' لاڳو ٿيو، جنهن تحت ڪجهه قسم جي اشاعتي مواد تي قانوني ڪارروائي ٿي سگهي ٿي. وڪٽورين دور ۾ جنسيات بابت ادبي ۽ علمي متنن جي اشاعت حساس مسئلو هو. برٽن ۽ آربٿناٽ ڪجهه ڪتابن کي محدود نجي ڇپائيءَ ۽ مخصوص رڪنن تائين ورهائڻ جو طريقو اختيار ڪيو.<ref name="Kennedy2005"/> اهڙي اشاعتي صورت انهن ڪتابن کي قانوني جاچ کان مڪمل ڇوٽ نه ڏيندي هئي، پر عام تجارتي اشاعت کان مختلف انتظام فراهم ڪندي هئي. === آربٿناٽ جو ڪردار === فورسٽر فٽزجيرالڊ آربٿناٽ هندستاني ٻولين ۽ ادب ۾ دلچسپي رکندڙ برطانوي محقق هو. هن برٽن سان گڏ هندستاني جنسيات بابت متنن جي اشاعت ۽ ترجمي ۾ ڪم ڪيو. ڪاما شاسترا سوسائٽيءَ جي ڪتابن کي صرف برٽن جي ذاتي علمي محنت جو نتيجو سمجهڻ درست نه آهي؛ انهن جي تياريءَ ۾ آربٿناٽ ۽ ٻين هندستاني عالمن جو پڻ ڪردار هو.<ref name="Kennedy2005"/> == ڪام سوترا جو انگريزي ترجمو (1883ع) == [[فائل:Richard Burton's edition of Kamasutra 1883 edition.jpg|thumb|260px|''The Kama Sutra of Vatsyayana'' جي 1883ع واري انگريزي اشاعت جو عنواني صفحو، جيڪا رچرڊ فرانسس برٽن جي نالي سان مشهور ٿي. ترجمي جي تياريءَ ۾ هندستاني عالمن ۽ ٻين ساٿين جو پڻ اهم ڪردار هو.]] 1883ع ۾ ''The Kama Sutra of Vatsyayana'' نالي انگريزي ڪتاب شايع ٿيو. هي ڪتاب قديم هندستاني مصنف [[واتسياين]] سان منسوب [[ڪام سوترا]] جي انگريزي ترجمي جي صورت ۾ پيش ڪيو ويو.<ref name="KamaSutra1883">{{cite book |author=Vatsyayana |title=The Kama Sutra of Vatsyayana |publisher=Kama Shastra Society |location=London and Benares |year=1883 |language=en }}</ref> === اصل ڪتاب جو موضوع === ''ڪام سوترا'' قديم هندستاني ادب جو هڪ مشهور متن آهي، جنهن ۾ محبت، ازدواجي لاڳاپن، انساني خواهشن، سماجي زندگيءَ ۽ جنسي روين بابت بحث موجود آهي. اصل ڪتاب کي صرف جنسي عملن جي هدايتن جو مجموعو سمجهڻ نامڪمل آهي، ڇاڪاڻ ته ان ۾ ان دور جي سماجي ۽ ثقافتي زندگيءَ بابت پڻ مواد شامل آهي. === ترجمي ۾ برٽن جو اصل ڪردار === 1883ع واري انگريزي اشاعت کي عام طور برٽن جي نالي سان مشهور ڪيو ويندو آهي، پر جديد تحقيق موجب برٽن ان جو اڪيلو يا سڌو سنسڪرت مان ترجمو ڪندڙ نه هو. ترجمي جي تياريءَ ۾ هندستاني عالمن ۽ مترجمن، خاص طور [[ڀڳوان لال اندراجي]]، شيوارام پرشورام ڀيڙي ۽ ٻين ساٿين جو ڪردار هو. آربٿناٽ پڻ منصوبي سان لاڳاپيل هو، جڏهن ته برٽن متن جي تدوين، اشاعت ۽ انگريزي پڙهندڙن لاءِ پيشڪش ۾ حصو ورتو.<ref name="DonigerKakar2002">{{cite book |author1=Vatsyayana |translator-last1=Doniger |translator-first1=Wendy |translator-last2=Kakar |translator-first2=Sudhir |title=Kamasutra |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |year=2002 |language=en |isbn=978-0-19-283982-4 }}</ref> انهيءَ ڪري انسائيڪلوپيڊيا ۾ هن ڪتاب کي «برٽن سان لاڳاپيل انگريزي ترجمو» چوڻ وڌيڪ درست آهي. === اشاعت جي اهميت === 1883ع واري اشاعت انگريزي پڙهندڙن ۾ ڪام سوترا جي شهرت وڌائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. تنهن هوندي به ترجمي جي زبان، تشريح ۽ اصل سنسڪرت متن سان مطابقت بابت جديد محققن مختلف سوال اٿاريا آهن. اصل متن جي جديد مطالعي لاءِ سنسڪرت مان تيار ڪيل جديد علمي ترجما پڻ استعمال ڪيا وڃن ٿا. == الف ليليٰ جا ترجما (1885ع–1888ع) == [[فائل:Arabian Nights Entertainments illustration.jpg|thumb|''الف ليليٰ'' جي ڪهاڻين سان لاڳاپيل هڪ تاريخي تصوير.]] برٽن جي مشهور ادبي ڪمن مان هڪ عربي قصن جي مجموعي [[الف ليليٰ]] جو انگريزي ترجمو آهي. هن اهو ترجمو ''The Book of the Thousand Nights and a Night'' جي عنوان سان شايع ڪيو.<ref name="BurtonNights1885">{{cite book |translator-last=Burton |translator-first=Richard F. |title=The Book of the Thousand Nights and a Night |volume=1–10 |publisher=Kama Shastra Society |year=1885 |language=en }}</ref> === ڏهن جلدن واري اشاعت === 1885ع ۾ برٽن جو ''الف ليليٰ'' وارو بنيادي ترجمو ڏهن جلدن ۾ شايع ٿيو. ان کان پوءِ 1886ع کان 1888ع تائين ڇهن اضافي جلدن ۾ وڌيڪ قصا ۽ مواد شايع ڪيو ويو.<ref name="BurtonSupplementalNights">{{cite book |translator-last=Burton |translator-first=Richard F. |title=Supplemental Nights to the Book of the Thousand Nights and a Night |volume=1–6 |year=1886–1888 |language=en }}</ref> انهيءَ ريت برٽن جي هن اشاعتي منصوبي جا مجموعي طور سورهن جلد ٿيا. === عربي قصن جي ادبي روايت === ''الف ليليٰ'' عربي، فارسي، هندستاني ۽ ٻين علائقائي قصه گوئيءَ جي روايتن سان لاڳاپيل ڪهاڻين جو مجموعو آهي. ان ۾ [[شهريار]]، [[شهرزاد]] ۽ ٻين ڪردارن ذريعي محبت، سياست، اخلاق، حڪمت، سفر، جادو ۽ انساني زندگيءَ بابت قصا بيان ٿين ٿا. ڪهاڻين جا مختلف عربي نسخا ۽ تاريخي روايتون موجود آهن؛ تنهنڪري ''الف ليليٰ'' کي ڪنهن هڪ دور يا هڪ مصنف جي مڪمل تصنيف قرار ڏيڻ درست نه آهي. === برٽن جو ترجمي وارو انداز === برٽن پنهنجي ترجمي ۾ قديم ۽ غيرمعمولي انگريزي لفظن، عربي اصطلاحن ۽ تفصيلي حاشين کي استعمال ڪيو. هن ڪجهه اهڙن حصن کي پڻ برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي، جيڪي ٻين وڪٽورين انگريزي ترجمن ۾ نرم يا حذف ڪيا ويندا هئا.<ref name="Kennedy2005"/> انهيءَ ڪري سندس ترجمو ادبي شهرت سان گڏ تڪرار جو موضوع پڻ بڻيو. === ايڊورڊ وليم لين ۽ جان پين سان ڀيٽ === برٽن کان اڳ [[ايڊورڊ وليم لين]] ''الف ليليٰ'' جو انگريزي ترجمو تيار ڪيو هو. برٽن جي دور ۾ [[جان پين]] پڻ هن مجموعي جو انگريزي ترجمو شايع ڪيو. برٽن جي ترجمي ۽ جان پين جي ڪم جي وچ ۾ متن جي چونڊ، زبان ۽ اڳوڻن ترجمن مان فائدي وٺڻ بابت علمي بحث موجود آهي.<ref name="Kennedy2005"/> برٽن جي ترجمي کي ٻين سڀني نسخن کان وڌيڪ صحيح قرار ڏيڻ مناسب نه آهي، ڇاڪاڻ ته مختلف ترجمن جا متن، مقصد ۽ ادبي طريقا هڪجهڙا نه آهن. === حاشيا ۽ ثقافتي تبصرا === برٽن جي ''الف ليليٰ'' واري ترجمي ۾ ڊگها حاشيا ۽ تشريحي نوٽس شامل آهن. انهن ۾ تاريخ، جاگرافي، مذهبي روايتن، جنسيات، ٻولين ۽ سماجي رسمن بابت سندس رايا ملن ٿا. اهي حاشيا برٽن جي مطالعي ۽ سوچ بابت اهم مواد فراهم ڪن ٿا، پر انهن ۾ ڪجهه اهڙا نظريا پڻ موجود آهن، جيڪي جديد علمي معيارن موجب غيرثابت ٿيل يا تعصب تي ٻڌل سمجهيا وڃن ٿا. == سوٽاڊڪ زون جو نظريو == برٽن ''الف ليليٰ'' جي ترجمي سان لاڳاپيل هڪ مضمون ۾ ''Sotadic Zone'' يا '''سوٽاڊڪ خطي''' جو نظريو پيش ڪيو. هن نظريي موجب دنيا جي ڪجهه جاگرافيائي علائقن ۾ هم جنس جنسي روين جي موجودگيءَ کي آبهوا ۽ جاگرافيءَ سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي وئي.<ref name="BurtonNights1885"/> === نظريي جو تاريخي پسمنظر === برٽن جو هي نظريو اڻويهين صديءَ جي يورپي جنسيات ۽ انسانيات جي ابتدائي بحثن سان لاڳاپيل هو. هن مختلف ملڪن بابت پنهنجي سفرن ۽ پڙهيل مواد مان عام نتيجا اخذ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. بهرحال، جديد انسانيات، نفسيات ۽ جنسيات جي تحقيق ۾ هن جاگرافيائي نظريي کي سائنسي طور ثابت ٿيل وضاحت تسليم نٿو ڪيو وڃي. === جديد علمي جائزو === برٽن جي سوٽاڊڪ خطي واري تصور کي سندس دور جي سماجي ۽ علمي تاريخ جي حصي طور پڙهڻ گهرجي. ان کي انساني جنسي رجحانن جي جديد سائنسي وضاحت يا ڪنهن مخصوص قوم يا علائقي بابت ثابت ٿيل حقيقت طور پيش ڪرڻ درست نه آهي. == عطر وارو باغ (1886ع) == 1886ع ۾ برٽن ''The Perfumed Garden of the Cheikh Nefzaoui'' نالي ڪتاب جو انگريزي ترجمو شايع ڪيو. هن ڪتاب جو سنڌي عنوان '''شيخ نفزاويءَ جو عطر وارو باغ''' ڪري سگهجي ٿو.<ref name="BurtonPerfumedGarden1886">{{cite book |author=Nefzaoui |translator-last=Burton |translator-first=Richard F. |title=The Perfumed Garden of the Cheikh Nefzaoui |year=1886 |language=en }}</ref> هي ڪتاب اتر آفريڪا جي عربي ادبي روايت سان لاڳاپيل آهي ۽ محبت، ازدواجي زندگي ۽ جنسيات بابت مواد تي مشتمل آهي. === اصل تصنيف === ''عطر وارو باغ'' عربي ادب جي هڪ تاريخي تصنيف آهي، جيڪا عام طور محمد بن محمد النفزاوي سان منسوب ڪئي وڃي ٿي. ڪتاب جي تصنيف ۽ نسخن جي تاريخ بابت مختلف علمي رايا موجود آهن. برٽن جو انگريزي نسخو عربي متن جي هڪ سڌي ۽ مڪمل جديد تنقيدي اشاعت نه هو؛ سندس ڪم ۾ اڳوڻن يورپي ترجمن ۽ دستياب متنن جو اثر موجود هو.<ref name="Kennedy2005"/> === وسيع نسخي تي ڪم === برٽن پنهنجي زندگيءَ جي آخري سالن ۾ هن ڪتاب جي هڪ وڌيڪ وسيع انگريزي نسخي تي ڪم ڪري رهيو هو. سوانحي احوالن موجب، هن نسخي ۾ اضافي مواد ۽ وڌيڪ تفصيلي تشريحون شامل ڪرڻ جو ارادو هو.<ref name="Lovell1998"/> برٽن جي وفات کان پوءِ سندس گهرواري ازابيل سندس ڪجهه غيرشايع ٿيل مسودا تباهه ڪيا. انهن ۾ ''عطر وارو باغ'' جي وسيع نسخي سان لاڳاپيل مواد پڻ شامل هجڻ جو ذڪر ملي ٿو. === مسودن جي تباهيءَ بابت اختلاف === ازابيل برٽن جي بيانن موجب، هن ڪجهه مسودا مذهبي ۽ اخلاقي سببن جي ڪري تباهه ڪيا. سوانح نگارن ۾ ان ڳالهه بابت اختلاف آهي ته ڪهڙا مسودا تباهه ٿيا، انهن جي اصل مواد جي نوعيت ڪهڙي هئي ۽ ان نقصان جو اندازو ڪيترو ٿي سگهي ٿو.<ref name="Lovell1998"/><ref name="Rice1990"/> انهيءَ ڪري ڪنهن غيرموجود مسودي جي مڪمل مواد بابت يقيني دعويٰ ڪرڻ مناسب نه آهي. == تلوار جو ڪتاب (1884ع) == 1884ع ۾ برٽن ''The Book of the Sword'' نالي ڪتاب شايع ڪيو. ان جو سنڌي عنوان '''تلوار جو ڪتاب''' آهي.<ref name="BurtonSword1884">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=The Book of the Sword |publisher=Chatto and Windus |location=London |year=1884 |language=en }}</ref> هي ڪتاب تلوار جي تاريخ، هٿيارن جي ارتقا، مختلف قومن جي جنگي روايتن ۽ ڌاتوءَ مان هٿيار ٺاهڻ جي تاريخ بابت آهي. === هٿيارن جي تاريخ === برٽن مختلف تهذيبن ۾ تلوارن جي استعمال، بناوت ۽ تاريخي اهميت بابت مواد گڏ ڪيو. هن تلوار کي صرف جنگي هٿيار نه، پر سماجي، ثقافتي ۽ تاريخي شئي طور پڻ ڏٺو. ڪتاب ۾ قديم هٿيارن، ڌاتوءَ جي ڪم ۽ مختلف علائقن جي جنگي روايتن بابت بحث موجود آهي. === اڻپورو منصوبو === برٽن جو ارادو تلوار ۽ هٿيارن جي تاريخ بابت وڌيڪ وسيع ڪم ڪرڻ جو هو. ''The Book of the Sword'' ان منصوبي جو پهريون جلد هو، پر رٿيل وڌيڪ جلد سندس زندگيءَ ۾ مڪمل نه ٿيا.<ref name="Wright1906"/> == برٽن جي ترجمن بابت علمي بحث == رچرڊ فرانسس برٽن جي ادبي ڪم کي اڻويهين صديءَ جي ترجمي ۽ مشرقيات جي تاريخ ۾ اهم جاءِ حاصل آهي. هن ڪيترن اهڙن متنن کي انگريزي پڙهندڙن تائين پهچايو، جيڪي ان وقت محدود حلقن ۾ مشهور هئا. تنهن هوندي به سندس ترجمن بابت ڪيترائي علمي سوال موجود آهن. === اصل ٻولين مان ترجمي جو سوال === برٽن ڪيترين ٻولين جي ڄاڻ رکندو هو، پر سندس نالي سان شايع ٿيل هر ڪتاب لازمي طور اصل ٻوليءَ مان سندس اڪيلي سر ڪيل ترجمو نه هو. ڪجهه تصنيفن ۾ هن اڳوڻن ترجمن، مقامي عالمن جي مدد، گڏيل مسودن يا ٻين موجود نسخن کي استعمال ڪيو. خاص طور ''ڪام سوترا'' جي 1883ع واري اشاعت ۾ هندستاني عالمن ۽ آربٿناٽ جي ڪردار کي نظرانداز ڪرڻ تاريخي طور غلط ٿيندو.<ref name="DonigerKakar2002"/> === ترجمي ۾ اضافا ۽ تبديليون === برٽن جي ترجمن ۾ حاشيا، تشريحون، ذاتي تبصرا ۽ غيرمعمولي انگريزي اصطلاح گهڻي تعداد ۾ موجود آهن. انهن مان ڪجهه سندس ڪتابن کي تاريخي ۽ ثقافتي معلومات سان مالا مال ڪن ٿا، جڏهن ته ٻيا اصل متن جي مفهوم ۽ ادبي انداز بابت اختلاف پيدا ڪن ٿا. انهيءَ ڪري جديد تحقيق ۾ سندس ترجمن کي اصل متنن ۽ ٻين ترجمن سان ڀيٽي پڙهيو وڃي ٿو. === مشرقيات ۽ نوآبادياتي پسمنظر === برٽن جي ادبي ۽ ثقافتي تحقيق برطانوي سامراجي دور ۾ ٿي. هن ڪيترن غيريورپي سماجن بابت معلومات گڏ ڪئي، پر سندس لکڻين ۾ ڪڏهن ڪڏهن يورپي برتريءَ جا مفروضا، نسلي درجابنديون ۽ ثقافتي عام نتيجا پڻ ملن ٿا.<ref name="Ghose2006"/><ref name="Kennedy2005"/> تنهنڪري سندس ڪم جي اهميت کي تسليم ڪرڻ سان گڏ ان جي تاريخي ۽ نظرياتي حدن جو تنقيدي جائزو وٺڻ پڻ ضروري آهي. == ادبي تصنيفن ۽ ترجمن جي تاريخوار فهرست == {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border:1px solid #9ab3c8;" ! style="background:#174a73;color:white;" | سال ! style="background:#174a73;color:white;" | اصل عنوان ! style="background:#174a73;color:white;" | سنڌي عنوان ! style="background:#174a73;color:white;" | نوعيت |- | style="background:#eaf3fb;" | 1870ع | ''Vikram and the Vampire'' | '''وڪرم ۽ ويمپائر''' | هندستاني لوڪ ڪهاڻين جي انگريزي ترتيب |- | style="background:#edf6eb;" | 1880ع | ''The Kasidah of Haji Abdu El-Yezdi'' | '''حاجي عبدو اليزدي جو قصيدو''' | برٽن جو فلسفياڻو نظم |- | style="background:#fff2e4;" | 1880ع | ''The Lusiads'' | '''لوزيئڊس''' | ڪاموئش جي پرتگالي رزميه نظم جو ترجمو |- | style="background:#f3eafa;" | 1883ع | ''The Kama Sutra of Vatsyayana'' | '''واتسياين جو ڪام سوترا''' | گڏيل علمي ڪم سان تيار ڪيل انگريزي ترجمو |- | style="background:#eaf3fb;" | 1884ع | ''The Book of the Sword'' | '''تلوار جو ڪتاب''' | هٿيارن جي تاريخ بابت تحقيق |- | style="background:#edf6eb;" | 1885ع | ''The Book of the Thousand Nights and a Night'' | '''الف ليليٰ''' | عربي قصن جو انگريزي ترجمو، ڏهه جلد |- | style="background:#fff2e4;" | 1886ع | ''The Perfumed Garden of the Cheikh Nefzaoui'' | '''شيخ نفزاويءَ جو عطر وارو باغ''' | عربي جنسياتي ادب سان لاڳاپيل ترجمو |- | style="background:#f3eafa;" | 1886ع–1888ع | ''Supplemental Nights to the Book of the Thousand Nights and a Night'' | '''الف ليليٰ جا اضافي قصا''' | ڇهه اضافي جلد |} == برٽن جي ادبي ورثي جي اهميت == رچرڊ فرانسس برٽن جو ادبي ورثو سفرنامن، تاريخي تحقيق، ترجمن، شاعريءَ ۽ ثقافتي مطالعي تي مشتمل آهي. هن عربي، فارسي، هندستاني ۽ ٻين ادبي روايتن کي انگريزي پڙهندڙن تائين پهچائڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو. سندس ڪتابن ۾ وڏي مقدار ۾ تاريخي، لساني ۽ سماجي معلومات محفوظ ٿيل آهي، جيڪا اڻويهين صديءَ جي علمي تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم آهي. ان سان گڏ سندس ڪم ۾ غيريورپي ثقافتن بابت ذاتي تشريحون، نوآبادياتي دور جا تعصب ۽ ڪجهه غيرثابت ٿيل نظريا پڻ موجود آهن. انهيءَ ڪري برٽن جي ادبي خدمتن جو جائزو سندس تصنيفن جي اهميت ۽ انهن جي علمي حدن، ٻنهي کي نظر ۾ رکي ڪرڻ گهرجي. == وفات ۽ آخري ڏينهن == [[فائل:Richard Francis Burton by Rischgitz, 1864.jpg|thumb|upright|سر رچرڊ فرانسس برٽن، جيڪو 20 آڪٽوبر 1890ع تي ٽريسٽي ۾ وفات ڪري ويو.]] سر رچرڊ فرانسس برٽن 20 آڪٽوبر 1890ع تي [[ٽريسٽي]] ۾ وفات ڪئي. ان وقت سندس عمر 69 سال هئي. سندس وفات جو عام طور بيان ڪيل سبب دل جو دورو هو. زندگيءَ جي آخري سالن ۾ هو مختلف بيمارين ۽ ڪمزور ٿيندڙ صحت سبب تڪليف ۾ رهيو، پر ادبي ۽ تحقيقي سرگرميون جاري رکيائين.<ref name="DNB"/><ref name="Lovell1998"/> برٽن جي آخري ڏينهن ۾ سندس گهرواري [[ازابيل برٽن]] سندس سنڀال ڪندي رهي. برٽن جي وفات وقت رومن ڪيٿولڪ پادريءَ جي موجودگي ۽ آخري مذهبي رسمن جي ادائيگيءَ بابت مختلف سوانحي بيان موجود آهن. ازابيل جي بيانن ۽ برٽن جي ٻين ساٿين جي راءِ ۾ اختلاف سبب اهو واقعو سندس مذهبي سڃاڻپ بابت بحث جو حصو بڻيو.<ref name="Rice1990"/> === آخري مذهبي رسمون === ازابيل برٽن رومن ڪيٿولڪ عقيدي جي پيروڪار هئي. برٽن جي وفات وقت هن پادريءَ کي گهرايو ته جيئن آخري مذهبي رسمون ادا ڪري سگهي. ڪجهه سوانحي احوالن موجب، برٽن جي وفات ۽ انهن رسمن جي ادائيگيءَ جي صحيح ترتيب بابت اختلاف آهي. تنهنڪري هن واقعي کي برٽن جي زندگيءَ ۾ رومن ڪيٿولڪ مذهب قبول ڪرڻ جو حتمي ثبوت قرار ڏيڻ مناسب نه آهي.<ref name="Lovell1998"/> برٽن جي مذهبي خيالن بابت سندس پنهنجين لکڻين ۽ ٻين همعصر بيانن ۾ پڻ مختلف اظهار ملن ٿا. == تدفين ۽ مقبرو == [[فائل:Richard Burton's tomb, Mortlake.jpg|thumb|برٽن جي مقبري جي تصوير؛ اصل فائيل نالو وڪيميڊيا ڪامنز تي جانچڻ گهرجي.]] برٽن جو لاش ٽريسٽي مان انگلينڊ آندو ويو. کيس 15 جون 1891ع تي ڏکڻ اولهه [[لنڊن]] جي [[مورٽليڪ]] واري علائقي ۾ سينٽ ميري مئگڊلين رومن ڪيٿولڪ چرچ جي قبرستان ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="DNB"/> سندس مقبرو هڪ عرب بدوي خيمي جي شڪل ۾ تعمير ڪيو ويو. مقبري جي ڊزائن ۽ تعمير ۾ ازابيل برٽن جو اهم ڪردار هو.<ref name="BurtonTomb">{{cite web |title=The Burton Tomb |url=https://burtoniana.org/tomb/ |website=Burtoniana |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> === بدوي خيمي جي شڪل وارو مقبرو === برٽن جي مقبري جي خاص ڳالهه ان جي بناوت آهي. اهو پٿر ۽ سنگ مرمر مان ٺهيل آهي، پر ظاهري شڪل ۾ عرب بدوين جي خيمي سان مشابهت رکي ٿو. مقبري جي هن بناوت کي برٽن جي عربستان ۽ اسلامي دنيا جي سفرن سان لاڳاپيل يادگار طور سمجهيو ويندو آهي. مقبري جي پوئين حصي ۾ هڪ دري آهي، جنهن مان اندر رکيل تابوت ڏسي سگهجن ٿا.<ref name="BurtonTomb"/> === ازابيل برٽن جي تدفين === ازابيل برٽن 1896ع ۾ وفات ڪئي. کيس پڻ پنهنجي مڙس سان گڏ مورٽليڪ جي ساڳئي مقبري ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="RASBurton">{{cite web |title=Richard Francis Burton (1821–1890) |url=https://royalasiaticsociety.org/richard-francis-burton-1821-1890/ |website=Royal Asiatic Society |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> مقبرو ٻنهي جي زندگيءَ ۽ سندن گڏيل سفرن جي يادگار طور مشهور آهي. == ازابيل برٽن ۽ مسودن جي تباهي == برٽن جي وفات کان پوءِ ازابيل برٽن سندس ادبي ورثي جي حفاظت، ترتيب ۽ اشاعت ۾ مصروف ٿي وئي. تنهن هوندي به سندس هڪ عمل، يعني برٽن جي ڪجهه اڻڇپيل مسودن ۽ ڪاغذن کي ساڙڻ، تاريخي ۽ ادبي تڪرار جو سبب بڻيو.<ref name="Lovell1998"/> === عطر واري باغ جو اڻڇپيل نسخو === برٽن پنهنجي آخري سالن ۾ عربي ڪتاب ''The Perfumed Garden'' جي وڌيڪ وسيع انگريزي نسخي تي ڪم ڪري رهيو هو. ان منصوبي کي ''The Scented Garden'' جي عنوان سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو. برٽن جي وفات کان پوءِ ازابيل انهيءَ ڪم سان لاڳاپيل مسودو ساڙي ڇڏيو. سندس خيال ۾ اهڙي مواد جي اشاعت برٽن جي اخلاقي ۽ سماجي شهرت کي نقصان پهچائي سگهي ٿي.<ref name="DNB"/><ref name="Lovell1998"/> === مسودن جي نقصان بابت اختلاف === ازابيل جي عمل تي برٽن جي ڪجهه دوستن ۽ پوءِ جي سوانح نگارن سخت تنقيد ڪئي. سندن خيال ۾ مسودن جي تباهيءَ سبب ادبي ۽ علمي تاريخ جو اهم مواد ضايع ٿيو. ٻئي طرف ازابيل پنهنجي عمل کي مڙس جي شهرت جي حفاظت ۽ مذهبي ذميواريءَ سان ڳنڍيو. تباهه ٿيل مواد جي مڪمل فهرست موجود نه هجڻ سبب ان جي اصل علمي اهميت ۽ مواد بابت يقيني نتيجا ڪڍڻ ممڪن نه آهن.<ref name="Rice1990"/> === محفوظ ٿيل مسودا ۽ خط === ازابيل طرفان ڪجهه مواد ساڙڻ باوجود برٽن جا ڪيترائي خط، مسودا، نوٽس ۽ ڪتاب محفوظ رهيا. انهن مان هڪ اهم مجموعو آمريڪا جي رياست ڪيليفورنيا ۾ واقع [[هنٽنگٽن لائبريري]] وٽ موجود آهي.<ref name="HuntingtonBurton">{{cite web |title=Richard Francis Burton Library Manuscripts Collection |url=https://www.huntington.org/collections/lib-mssrbl |website=The Huntington |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> هن مجموعي ۾ برٽن جي خط و ڪتابت، ذاتي ڪاغذن، ڪتابن ۽ ٻين علمي مواد جا اهم حصا شامل آهن. == برٽن جا مذهبي خيال == رچرڊ فرانسس برٽن جي مذهبي سڃاڻپ ۽ عقيدن بابت سوانح نگارن ۾ اختلاف موجود آهن. هن پنهنجي زندگيءَ دوران اسلام، عيسائيت، هندومت، صوفي فڪر ۽ ٻين مذهبي روايتن جو مطالعو ڪيو. برٽن جي لکڻين مان ظاهر ٿئي ٿو ته هو مذهبي عقيدن ۽ رسمن کي تاريخي، لساني ۽ سماجي نقطه نظر سان پڻ سمجهڻ چاهيندو هو.<ref name="Kennedy2005"/> === اسلام سان لاڳاپو === برٽن عربي ٻولي، اسلامي تاريخ، حج ۽ مسلمان سماجن بابت تفصيلي تحقيق ڪئي. 1853ع ۾ هن مسلمان مسافر جي سڃاڻپ اختيار ڪري مڪي ۽ مديني جو سفر ڪيو ۽ حج جا مناسڪ ادا ڪيا. تنهن هوندي به سندس حج جي ادائيگيءَ مان اهو لازمي نتيجو نٿو نڪري ته هو باقي زندگيءَ لاءِ اسلام جو پيروڪار بڻجي ويو هو. سندس مذهبي عقيدن بابت مختلف وقتن تي ڏنل بيان هڪجهڙا نه آهن.<ref name="BurtonPilgrimage1855"/><ref name="Rice1990"/> === عيسائيت سان لاڳاپو === برٽن جو خانداني پسمنظر انگريزي عيسائي سماج سان لاڳاپيل هو. سندس گهرواري ازابيل رومن ڪيٿولڪ هئي، پر برٽن جي ذاتي مذهبي عقيدن کي ازابيل جي عقيدي سان هڪجهڙو سمجهڻ درست نه آهي. برٽن پنهنجي ڪجهه بيانن ۾ مذهبي شڪ، آزاد خيالي ۽ الحاد سان لاڳاپيل موقف پڻ اختيار ڪيا.<ref name="Kennedy2005"/> === صوفي فڪر ۽ مشرقي فلسفو === برٽن کي صوفي شاعري، فارسي ادب ۽ مشرقي فلسفي سان خاص دلچسپي هئي. سندس تصنيف ''The Kasidah of Haji Abdu El-Yezdi'' ۾ زندگي، موت، اخلاق ۽ مذهبي عقيدن بابت فلسفياڻا سوال اٿاريا ويا آهن. هي نظم برٽن جي ذاتي فڪري جستجوءَ جو اهم مثال آهي، پر ان کي ڪنهن هڪ مذهبي مذهب نامي جي صورت ۾ پڙهڻ مناسب نه آهي. == شخصيت ۽ علمي شهرت == برٽن پنهنجي دور جي مشهور سياحن، ٻولين جي ڄاڻ رکندڙن، ليکڪن ۽ مترجمن مان هو. سندس شهرت جو بنياد سنڌ ۽ هندستان ۾ ملازمت، مڪي ۽ مديني جو سفر، آفريڪا جي مهمن، مختلف ملڪن ۾ سفارتي خدمتن ۽ ادبي ترجمن تي هو.<ref name="DNB"/> سوانح نگارن سندس غيرمعمولي ٻولي سکڻ جي صلاحيت، جسماني همت، تجسس ۽ وسيع مطالعي جو ذڪر ڪيو آهي. تنهن هوندي به سندس شخصيت ۾ سخت مزاجي، تڪراري تبصرا ۽ ٻين محققن سان اختلاف پڻ موجود هئا. === ٻولين جي ڄاڻ === برٽن ڪيترين يورپي، ايشيائي ۽ آفريڪي ٻولين جو مطالعو ڪيو. سندس سوانحي احوالن ۾ ٻولين جو تعداد مختلف ڄاڻايو ويو آهي. ڪڏهن کيس ڪيترين ڏهاڪن ٻولين ۽ لهجن جو ڄاڻو چيو وڃي ٿو، پر انهن سڀني ۾ سندس مهارت هڪجهڙي يا آزاد نموني تصديق ٿيل نه آهي. انهيءَ ڪري «فلاڻين ٻولين تي مڪمل عبور» جهڙي دعويٰ ڪرڻ بدران اهو چوڻ وڌيڪ درست آهي ته برٽن ڪيترين ٻولين جو مطالعو ڪيو ۽ مختلف سطحن تي انهن کي استعمال ڪندو هو.<ref name="McLynn1990"/> === جسماني همت ۽ سفر === برٽن پنهنجي زندگيءَ ۾ ڏکين زميني ۽ سامونڊي سفرن ۾ حصو ورتو. بربرا واري حملي ۾ زخمي ٿيڻ، آفريڪا جي اندرين علائقن ۾ بيمارين کي منهن ڏيڻ ۽ ڊگهن سفرن جي باوجود تحقيق جاري رکڻ سندس زندگيءَ جا اهم واقعا آهن. انهن واقعن سندس همعصر شهرت کي وڌايو، پر سفرن جي ڪاميابيءَ ۾ مقامي رهنمائن، مترجمن ۽ ساٿين جو ڪردار پڻ بنيادي هو. == تاريخي تڪرار ۽ تنقيدي جائزو == برٽن جي زندگيءَ ۽ تصنيفن سان ڪيترائي تڪرار لاڳاپيل آهن. انهن ۾ برطانوي سامراجي نظام سان سندس لاڳاپا، مقامي ماڻهن بابت تعبيرون، جنسيات بابت تحقيق، مذهبي عقيدا، نسلي درجابنديون ۽ ڪجهه غيرتصديق ٿيل ذاتي قصا شامل آهن. جديد تاريخي مطالعي ۾ انهن موضوعن کي سندس علمي خدمتن کان الڳ ڪرڻ بدران ساڳئي تاريخي پسمنظر ۾ ڏٺو وڃي ٿو. === نوآبادياتي دور جي نسلي درجابندي === برٽن جي سنڌ، هندستان ۽ آفريڪا بابت تصنيفن ۾ اڻويهين صديءَ جي يورپي علمي اصطلاحن جو استعمال ملي ٿو. انهن ۾ ''race''، ''tribe'' ۽ ٻين سماجي درجابندين جا اهڙا تصور شامل آهن، جيڪي جديد انسانيات ۽ تاريخ جي معيارن سان هميشه مطابقت نٿا رکن. برٽن جي ڪجهه بيانن ۾ مقامي ماڻهن بابت عام نتيجا ۽ نسلي تعصب پڻ موجود آهن.<ref name="Ghose2006"/><ref name="Kennedy2005"/> انهيءَ ڪري سندس لکڻين کي تاريخي ماخذ طور استعمال ڪندي انهن جي نوآبادياتي پسمنظر کي واضح ڪرڻ ضروري آهي. === جنسيات بابت تحقيق === برٽن انساني جنسي روين، ازدواجي روايتن ۽ جنسيات سان لاڳاپيل ادبي متنن بابت وڏي دلچسپي رکندو هو. سندس ''الف ليليٰ'' جي ترجمي جا حاشيا، ''ڪام سوترا'' سان لاڳاپيل اشاعت ۽ ''عطر واري باغ'' جو ترجمو انهيءَ دلچسپيءَ جا مثال آهن. انهن ڪمن وڪٽورين برطانيا ۾ ادبي ۽ اخلاقي تڪرار پيدا ڪيا. جديد مطالعي ۾ انهن تصنيفن کي جنسيات جي تاريخ ۽ وڪٽورين دور جي ثقافتي روين جي مطالعي لاءِ استعمال ڪيو وڃي ٿو. === سوٽاڊڪ خطي جو غيرثابت ٿيل نظريو === برٽن پنهنجي هڪ مشهور مضمون ۾ دنيا جي ڪجهه علائقن جي آبهوا ۽ جاگرافيءَ کي هم جنس جنسي روين سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي. اهو تصور ''Sotadic Zone'' جي نالي سان مشهور ٿيو. هي نظريو جديد سائنسي تحقيق ۾ ثابت ٿيل وضاحت طور قبول نٿو ڪيو وڃي. ان کي برٽن جي دور جي جنسيات ۽ انسانيات جي تاريخي نظريي طور بيان ڪرڻ گهرجي، نه ته ڪنهن قوم يا علائقي بابت ثابت ٿيل حقيقت طور. === دمشق ۾ يهودين بابت سامي مخالف بيان === برٽن جي دمشق واري سفارتي دور ۽ ان کان پوءِ جي لکڻين ۾ يهودين بابت سخت تعصب ۽ سامي مخالف بيان موجود آهن. سندس وفات کان پوءِ 1898ع ۾ ''The Jew, the Gipsy and El-Islam'' نالي ڪتاب شايع ٿيو. هن ڪتاب ۾ شامل مواد بابت محقق اينڊريو ونسنٽ تفصيلي اڀياس ڪيو آهي. سندس تحقيق موجب، برٽن جي ڪجهه اڻڇپيل لکڻين ۾ يهودين خلاف انتهائي جارحاڻيون دعوائون موجود هيون.<ref name="Vincent1985">{{cite journal |last=Vincent |first=Andrew |title=The Jew, the Gipsy and El-Islam: An Examination of Richard Burton's Consulship in Damascus and His Premature Recall, 1868–1871 |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |volume=117 |issue=2 |pages=155–173 |year=1985 |doi=10.1017/S0035869X00138377 |language=en }}</ref> برٽن سان منسوب انهن بيانن ۾ يهودين خلاف رت جي ڪوڙي الزام واري تاريخي بدناميءَ جو ذڪر پڻ ملي ٿو. اهو الزام هڪ بي بنياد ۽ سامي مخالف سازشي روايت آهي؛ ان جي حق ۾ ڪو معتبر تاريخي ثبوت موجود نه آهي. برٽن جي اهڙين لکڻين کي سندس تعصب جي تاريخي شاهدي طور پڙهڻ گهرجي، نه ته انهن الزامن جي سچائيءَ جي شاهدي طور. === دمشق مان واپسيءَ بابت اختلاف === برٽن کي 1871ع ۾ دمشق جي قونصل واري عهدي تان هٽايو ويو. سندس برطرفيءَ جا سبب مقامي سياسي حالتن، سفارتي اختلافن، مذهبي ۽ سماجي تڪرارن ۽ سندس پنهنجي رويي سان لاڳاپيل هئا. اينڊريو ونسنٽ جي تحقيق ۾ برٽن جي دمشق واري مقرريءَ ۽ وقت کان اڳ واپسيءَ جو تنقيدي جائزو ورتو ويو آهي.<ref name="Vincent1985"/> انهيءَ واقعي کي ڪنهن هڪ مذهبي برادريءَ جي سازش جو نتيجو قرار ڏيڻ تاريخي لحاظ کان غيرمحتاط آهي. === هندستان ۾ مبينا ڳجهي تحقيق === برٽن جي هندستان ۽ سنڌ واري فوجي دور بابت ڪجهه سوانحي احوالن ۾ هڪ مبينا ڳجهي تحقيق جو ذڪر ملي ٿو، جيڪا ڪراچيءَ ۾ مردن جي جنسي سرگرمين سان لاڳاپيل هنڌن بابت هئي. ان واقعي جي تفصيلن، سرڪاري حڪمن ۽ برٽن جي سڌي شرڪت بابت دستاويزي ثبوت محدود ۽ اختلاف جوڳا آهن.<ref name="McLynn1990"/><ref name="Lovell1998"/> تنهنڪري هن قصي کي ثابت ٿيل سرڪاري مهم يا برٽن جي فوجي ملازمت ختم ٿيڻ جو يقيني سبب قرار ڏيڻ مناسب نه آهي. === حج واري سفر ۾ مبينا قتل === برٽن جي حج واري سفر بابت ڪجهه روايتن ۾ سندس سڃاڻپ ظاهر ٿيڻ جي خطري ۽ مبينا قتل جو ذڪر ڪيو ويو آهي. ان واقعي جي آزاد ۽ معتبر تاريخي تصديق موجود نه آهي. انهيءَ ڪري اهڙي دعويٰ کي برٽن جي زندگيءَ سان لاڳاپيل غيرتصديق ٿيل قصي طور ئي بيان ڪرڻ گهرجي. == برٽن بابت سوانحي تحقيق == برٽن جي وفات کان پوءِ سندس زندگيءَ بابت ڪيترائي سوانحي ڪتاب ۽ تحقيقي مقالا شايع ٿيا. انهن ۾ ڪجهه ڪتاب سندس همعصر ماڻهن جي لکڻين تي ٻڌل آهن، جڏهن ته جديد تحقيق ۾ سندس خط، مسودا، سفارتي رڪارڊ ۽ ٻين تاريخي ماخذن جو استعمال ڪيو ويو آهي. === ازابيل برٽن جي سوانح === 1893ع ۾ ازابيل برٽن پنهنجي مڙس جي زندگيءَ بابت ٻن جلدن ۾ ''The Life of Captain Sir Richard F. Burton'' شايع ڪيو.<ref name="IsabelInnerLife1893"/> هي ڪتاب برٽن جي گهريلو زندگيءَ، سفرن ۽ شخصيت بابت اهم معلومات فراهم ڪري ٿو. تنهن هوندي به ازابيل پنهنجي مڙس جي حمايت ۾ لکيو، تنهنڪري سندس سوانح کي مڪمل طور غيرجانبدار ماخذ نٿو سمجهي سگهجي. === ٿامس رائيٽ جي سوانح === 1906ع ۾ [[ٿامس رائيٽ]] برٽن بابت ''The Life of Sir Richard Burton'' شايع ڪيو.<ref name="Wright1906"/> هن ڪتاب ۾ برٽن جي سفرن، تصنيفن، شخصيت ۽ ازابيل جي بيانن بابت تفصيل موجود آهن. رائيٽ جو ڪم برٽن بابت شروعاتي تفصيلي سوانحي تحقيقن مان هڪ آهي. === جديد سوانح نگار === ويهين ۽ ايڪويهين صديءَ ۾ برٽن بابت ڪيترن محققن نئين سر تحقيق ڪئي. انهن ۾ ايف. ايم. بروڊي، بائرن فارويل، ايڊورڊ رائس، فرينڪ ميڪلن، ميري ايس. لوويل، ڊين ڪينيڊي ۽ ٻين جا ڪتاب شامل آهن. انهن محققن برٽن جي زندگيءَ جي مختلف پهلوئن، سندس سفرن، مذهبي خيالن، جنسيات بابت تحقيق، نوآبادياتي پسمنظر ۽ ادبي ورثي جو جائزو ورتو. == علمي ادارن ۾ محفوظ ورثو == برٽن جا ڪتاب، خط، مسودا، نقشا ۽ ٻيا تاريخي ڪاغذ مختلف علمي ادارن ۽ مجموعن ۾ محفوظ آهن. === هنٽنگٽن لائبريري === [[هنٽنگٽن لائبريري]]، سين مارينو، ڪيليفورنيا، برٽن جي محفوظ ٿيل مسودن ۽ ذاتي لائبريريءَ جو هڪ اهم مجموعو رکي ٿي. ان مجموعي ۾ برٽن جي خط و ڪتابت، مسودن ۽ ڪتابن سان گڏ ٻين محققن ۽ ناشرن سان سندس لاڳاپن بابت مواد شامل آهي.<ref name="HuntingtonBurton"/> === رائل ايشياٽڪ سوسائٽي === [[رائل ايشياٽڪ سوسائٽي]] وٽ پڻ برٽن سان لاڳاپيل ڪتاب ۽ تاريخي مواد موجود آهي. سوسائٽيءَ جي مجموعي ۾ برٽن جي لکڻين ۽ سندس علمي لاڳاپن بابت دستاويز شامل آهن.<ref name="RASBurton"/> === اورلينز هائوس گيلري === [[ٽوئڪنهم]] ۾ واقع [[اورلينز هائوس گيلري]] سان پڻ برٽن جي ذاتي شين، تصويرن ۽ يادگارن جو هڪ مجموعو لاڳاپيل آهي. اهي مجموعا برٽن جي زندگيءَ ۽ سفرن بابت تحقيق لاءِ اهم آهن. == ادب ۾ رچرڊ فرانسس برٽن == رچرڊ فرانسس برٽن جي غيرمعمولي زندگيءَ سبب کيس ڪيترن ناولن، ڪهاڻين ۽ ٻين ادبي تصنيفن ۾ ڪردار طور پيش ڪيو ويو آهي. انهن ادبي تصويرن ۾ سندس حقيقي تاريخي زندگيءَ سان گڏ تخيلاتي عنصر پڻ شامل هوندا آهن. === بورخيس جي ڪهاڻي «الف» === ارجنٽائن جي مشهور ليکڪ [[خورخي لوئس بورخيس]] جي ڪهاڻي ''The Aleph'' (الف) ۾ برٽن جي نالي ۽ مشرقي ادب بابت سندس علم سان لاڳاپيل حوالو ملي ٿو. بورخيس پنهنجي ادبي تخليقن ۾ تاريخي ڪتابن، فرضي حوالن ۽ علمي شخصيتن کي گڏ ڪرڻ لاءِ مشهور هو. === ريورورلڊ ناولن جو سلسلو === آمريڪي سائنس فڪشن ليکڪ [[فلپ خوسيه فارمر]] جي ''Riverworld'' (درياهي دنيا) ناولن ۾ رچرڊ فرانسس برٽن هڪ اهم ڪردار آهي. هن تخيلاتي دنيا ۾ مختلف تاريخي دورن جا ماڻهو هڪ غيرمعمولي درياهي جهان ۾ ٻيهر جيئرا ٿين ٿا. برٽن کي اتي هڪ تجسس رکندڙ، مهم جو ۽ علم جي ڳولا ڪندڙ شخصيت طور پيش ڪيو ويو آهي. === برٽن ۽ اسپيڪ === وليم هيريسن جو تاريخي ناول ''Burton and Speke'' برٽن ۽ جان هيننگ اسپيڪ جي آفريڪي مهمن ۽ سندن اختلافن تي ٻڌل آهي. هن ناول کي پوءِ فلم ''Mountains of the Moon'' جي ڪهاڻيءَ لاءِ بنياد بڻايو ويو. === دنيا جو گڏ ڪندڙ === جرمن ٻوليءَ جي ليکڪ [[اليا ٽرويانوف]] جو ناول ''Der Weltensammler''، جنهن جو انگريزي عنوان ''The Collector of Worlds'' آهي، برٽن جي سفرن ۽ مختلف ثقافتن سان سندس لاڳاپن کي ادبي انداز ۾ پيش ڪري ٿو. هن ناول ۾ هندستان، عربستان ۽ آفريڪا سان لاڳاپيل برٽن جي زندگيءَ جا پهلو نمايان آهن. === دي رومانٽڪ === انگريز ناول نگار [[وليم بوئڊ]] جي 2022ع واري ناول ''The Romantic'' ۾ پڻ برٽن ۽ اسپيڪ تاريخي ڪردارن طور ظاهر ٿين ٿا. == فلمن ۽ ٽيليويزن ۾ برٽن == برٽن جي زندگيءَ، خاص طور آفريڪا جي مهمن ۽ اسپيڪ سان اختلافن، ڪيترن فلمن ۽ ٽيليويزن پروگرامن کي متاثر ڪيو آهي. {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#194d72;color:white;" | سال ! style="background:#194d72;color:white;" | عنوان ! style="background:#194d72;color:white;" | نوعيت ! style="background:#194d72;color:white;" | برٽن سان لاڳاپو |- | style="background:#eaf3fb;" | 1971ع | ''The Search for the Nile'' | بي بي سي ٽيليويزن سلسلو | نيل درياهه جي سرچشمي جي ڳولا؛ ڪينيٿ هيگ برٽن جو ڪردار ادا ڪيو |- | style="background:#edf6eb;" | 1990ع | ''Mountains of the Moon'' | تاريخي سوانحي فلم | برٽن ۽ اسپيڪ جون آفريڪي مهمون؛ پيٽرڪ برگن برٽن جو ڪردار ادا ڪيو |- | style="background:#fff2e4;" | 1993ع | ''Zero Patience'' | موسيقيءَ تي ٻڌل تخيلاتي فلم | برٽن جي تاريخي شخصيت جو فرضي ۽ طنزيه استعمال |- | style="background:#f3eafa;" | 2008ع | ''The Victorian Sex Explorer'' | دستاويزي پروگرام | برٽن جي سفرن ۽ جنسيات بابت تحقيق جو جائزو |} === مائونٽنز آف دي مون (1990ع) === 1990ع ۾ هدايتڪار [[باب رافيلسن]] جي فلم ''Mountains of the Moon'' (چنڊ جا جبل) رليز ٿي. فلم ۾ [[پيٽرڪ برگن]] رچرڊ فرانسس برٽن ۽ [[آئين گلين]] جان هيننگ اسپيڪ جو ڪردار ادا ڪيو. ڪهاڻيءَ جو بنياد ٻنهي مهم جوئن جي آفريڪي سفرن، نيل درياهه جي سرچشمي بابت تحقيق ۽ سندن ذاتي اختلافن تي آهي.<ref name="MountainsFilm">{{cite web |title=Mountains of the Moon |url=https://www.imdb.com/title/tt0100196/ |website=IMDb |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> فلم تاريخي واقعن مان متاثر آهي، پر ان کي مڪمل دستاويزي تاريخ بدران ڊرامائي تخليق طور سمجهڻ گهرجي. == تاريخي اهميت ۽ ورثو == رچرڊ فرانسس برٽن جي زندگي اڻويهين صديءَ جي عالمي سفرن، برطانوي سامراجي توسيع، لساني تحقيق ۽ ادبي ترجمن جي تاريخ سان ڳنڍيل آهي. هن سنڌ، هندستان، عربستان، آفريڪا، آمريڪا، برازيل ۽ ٻين علائقن بابت ڪتاب لکيا. سندس اهم خدمتن ۾ سنڌ بابت شروعاتي سماجي ۽ لساني تحقيق، مڪي ۽ مديني جو سفر، هرر ۽ آفريڪا جي وڏين ڍنڍن بابت مهمون ۽ عربي ۽ هندستاني ادب جي انگريزي اشاعت شامل آهن. تنهن هوندي به برٽن جي تاريخي حيثيت صرف سندس ڪاميابين تائين محدود نه آهي. سندس تصنيفن ۾ نوآبادياتي سوچ، نسلي تعصب، مذهبي اختلاف ۽ غيرثابت ٿيل سماجي نظريا پڻ موجود آهن. جديد تحقيق ۾ سندس ڪم کي تاريخي اهميت ۽ تنقيدي احتياط، ٻنهي سان پڙهيو وڃي ٿو. === سنڌ جي تاريخ لاءِ اهميت === سنڌ جي تاريخ جي حوالي سان برٽن جي اهميت خاص طور سندس 1847ع ۽ 1848ع وارين رپورٽن، 1849ع جي لساني مقالن، 1851ع جي ڪتابن، 1852ع جي بازداري بابت تصنيف ۽ 1877ع جي ''Sind Revisited'' ۾ آهي. اهي تصنيفون سنڌ جي ٻولين، سماجي روايتن، مذهبي زندگي، شهرن، آمدرفت ۽ برطانوي دور جي تبديلين بابت همعصر معلومات فراهم ڪن ٿيون. سندس لکڻين ۾ موجود تعصب ۽ نوآبادياتي تشريحن باوجود اهي سنڌ جي اڻويهين صديءَ واري تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم ابتدائي ماخذ آهن. == چونڊ سوانحي ۽ تحقيقي ڪتاب == * Brodie, Fawn M. (1967). ''The Devil Drives: A Life of Sir Richard Burton''. New York: W. W. Norton. * Farwell, Byron (1963). ''Burton: A Biography of Sir Richard Francis Burton''. London: Longmans. * Kennedy, Dane (2005). ''The Highly Civilized Man: Richard Burton and the Victorian World''. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press. * Lovell, Mary S. (1998). ''A Rage to Live: A Biography of Richard and Isabel Burton''. London: Little, Brown. * McLynn, Frank (1990). ''Burton: Snow upon the Desert''. London: John Murray. * Rice, Edward (1990). ''Captain Sir Richard Francis Burton: The Secret Agent Who Made the Pilgrimage to Mecca, Discovered the Kama Sutra, and Brought the Arabian Nights to the West''. New York: Charles Scribner's Sons. * Wright, Thomas (1906). ''The Life of Sir Richard Burton''. London: Everett & Co. * Jeal, Tim (2011). ''Explorers of the Nile: The Triumph and Tragedy of a Great Victorian Adventure''. New Haven: Yale University Press. * Vincent, Andrew (1985). “The Jew, the Gipsy and El-Islam: An Examination of Richard Burton's Consulship in Damascus and His Premature Recall, 1868–1871”. ''Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland''. 117 (2): 155–173. == وڌيڪ پڙهڻ لاءِ == * {{cite book |last=Burton |first=Isabel |title=The Life of Captain Sir Richard F. Burton |volume=1–2 |publisher=Chapman and Hall |location=London |year=1893 |language=en }} * {{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus |publisher=W. H. Allen & Co. |location=London |year=1851 |language=en |url=https://archive.org/details/sindhadnracestha00rich }} * {{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Sind Revisited |volume=1–2 |publisher=Richard Bentley and Son |location=London |year=1877 |language=en }} * {{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://burtoniana.org/ Burtoniana] — برٽن جي ڪتابن، سوانحن ۽ تاريخي دستاويزن جو مجموعو * [https://www.huntington.org/collections/lib-mssrbl هنٽنگٽن لائبريريءَ ۾ برٽن جا مسودا] * [https://royalasiaticsociety.org/richard-francis-burton-1821-1890/ رائل ايشياٽڪ سوسائٽيءَ ۾ برٽن بابت معلومات] * [https://www.gutenberg.org/ebooks/author/898 پروجيڪٽ گٽنبرگ تي برٽن جا ڪتاب] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Richard_Francis_Burton وڪيميڊيا ڪامنز تي رچرڊ فرانسس برٽن جون تصويرون] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:1821ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:1890ع ۾ وفات ڪيل]] [[زمرو:برطانوي سياح]] [[زمرو:برطانوي ليکڪ]] [[زمرو:برطانوي مترجم]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:سنڌ جا سفرناما]] [[زمرو:مشرقيات جا ماهر]] [[زمرو:آفريڪا جا محقق]] ikoc02e3rctvudyyysnix3f7o49mzcy 422560 422559 2026-10-18T00:19:28Z Intisar Ali 8681 422560 wikitext text/x-wiki {{Short description|برطانوي سياح، فوجي آفيسر، محقق، لسانيات جو ماهر، مترجم ۽ سفارتڪار (1821ع–1890ع)}} {{Infobox officeholder | honorific_prefix = سر | name = رچرڊ فرانسس برٽن | native_name = Richard Francis Burton | honorific_suffix = KCMG، FRGS، FRAS | image = Richard Francis Burton by Rischgitz, 1864.jpg | image_size = 240px | caption = رچرڊ فرانسس برٽن، 1864ع | office = برطانوي قونصل، فرنانڊو پو | office2 = برطانوي قونصل، سانتوس | office3 = برطانوي قونصل، دمشق | office4 = برطانوي قونصل، ٽريسٽي | birth_date = {{Birth date|1821|3|19|df=yes}} | birth_place = [[ٽورڪي]]، ڊيون، انگلينڊ | death_date = {{Death date and age|1890|10|20|1821|3|19|df=yes}} | death_place = [[ٽريسٽي]]، آسٽريا-هنگري | resting_place = سينٽ ميري مئگڊلين رومن ڪيٿولڪ چرچ جو قبرستان، مورٽليڪ، لنڊن | nationality = برطانوي | education = [[ٽرنٽي ڪاليج، آڪسفرڊ]] | spouse = [[ازابيل برٽن]] (شادي: 22 جنوري 1861ع) | occupation = سياح، فوجي آفيسر، محقق، لسانيات جو ماهر، مترجم، ليکڪ ۽ سفارتڪار | known_for = سنڌ بابت تاريخي ۽ سماجي تحقيق، مڪي ۽ مديني جو سفر، آفريڪا جون جاگرافيائي مهمون ۽ عربي ادب جا ترجما | notable_works = ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus''؛ ''Sind Revisited''؛ ''Personal Narrative of a Pilgrimage to Al-Madinah and Meccah''؛ ''The Book of the Thousand Nights and a Night''؛ ''The Kasidah'' | pen_name = مرزا عبدالله البشري؛ حاجي عبدو اليزدي؛ فرينڪ بيڪر | allegiance = [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] | branch = بمبئي فوج | unit = 18هين مقامي پيادل فوجي ريجمينٽ | nickname = رفئين ڊڪ (Ruffian Dick) | service_years = 1842ع–1861ع | rank = ڪئپٽن | battles = [[ڪريميا جي جنگ]] | awards = نائٽ ڪمانڊر آف دي آرڊر آف سينٽ مائيڪل اينڊ سينٽ جارج؛ ڪريميا ميڊل | signature = Richard Francis Burton signature.svg }} '''سر رچرڊ فرانسس برٽن''' (انگريزي: ''Sir Richard Francis Burton''؛ 19 مارچ 1821ع – 20 آڪٽوبر 1890ع) هڪ مشهور [[برطانيا|برطانوي]] سياح، جاگرافيدان، فوجي آفيسر، [[لسانيات|لسانيات جو ماهر]]، محقق، [[مترجم]]، ليکڪ، [[بشرشناسي|بشرشناس]] ۽ سفارتڪار هو. هن [[ايشيا]]، [[آفريڪا]]، [[ڏکڻ آمريڪا]] ۽ ٻين علائقن جا سفر ڪيا ۽ مختلف قومن جي ٻولين، ثقافتن، مذهبي عقيدن، سماجي رسمن، تاريخ ۽ جاگرافيءَ بابت وسيع تحقيق ڪئي.<ref name="Kennedy2005">{{cite book |last=Kennedy |first=Dane |title=The Highly Civilized Man: Richard Burton and the Victorian World |publisher=Harvard University Press |location=Cambridge, Massachusetts |year=2005 |isbn=9780674018624 |language=en }}</ref><ref name="Young2006">{{cite book |last=Young |first=S. |title=Richard Francis Burton: Explorer, Scholar, Spy |publisher=Marshall Cavendish |location=New York |year=2006 |isbn=9780761422228 |language=en }}</ref> برٽن پنهنجي غيرمعمولي لساني صلاحيتن سبب مشهور هو. سندس سوانح نگارن موجب، هو ڪيترين يورپي، ايشيائي ۽ آفريقي ٻولين ۽ لهجن کان واقف هو. سندس ڄاڻ ۾ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]، [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]، [[اطالوي ٻولي|اطالوي]]، [[عربي ٻولي|عربي]]، [[فارسي ٻولي|فارسي]]، [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]]، [[هندوستاني ٻولي|هندوستاني]]، [[گجراتي ٻولي|گجراتي]]، [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] ۽ ٻيون ٻوليون شامل هيون. سندس ٻولين جي ڄاڻ بابت سوانح نگارن جا انگ مختلف آهن، ڇاڪاڻ ته ڪجهه ليکڪ جدا جدا لهجن کي به مستقل ٻولين طور شمار ڪن ٿا.<ref name="McLynn1990">{{cite book |last=McLynn |first=Frank |title=Of No Country: An Anthology of the Works of Sir Richard Burton |publisher=Charles Scribner's Sons |location=New York |year=1990 |language=en }}</ref> برٽن 1842ع ۾ [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي بمبئي فوج ۾ شامل ٿيو. سندس فوجي زندگيءَ جو اهم حصو هندستان ۽ [[سنڌ]] ۾ گذريو، جتي هن مقامي ٻولين، قومن، مذهبي روايتن ۽ سماجي زندگيءَ جو مطالعو ڪيو. هن سنڌ بابت ڪيترائي ڪتاب لکيا، جن مان ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' (1851ع) ۽ ''Sind Revisited'' (1877ع) سنڌ جي اڻويهين صديءَ جي تاريخ جا اهم ماخذ سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="Burton1851">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus: With Notices of the Topography and History of the Province |publisher=W. H. Allen & Co. |location=London |year=1851 |language=en |url=https://archive.org/details/sindhadnracestha00rich }}</ref><ref name="Burton1877">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Sind Revisited: With Notices of the Anglo-Indian Army; Railroads; Past, Present, and Future, etc. |volume=1–2 |publisher=Richard Bentley and Son |location=London |year=1877 |language=en |url=https://books.google.com/books?id=GwREAQAAMAAJ }}</ref> برٽن جي شهرت جو هڪ اهم سبب 1853ع ۾ مسلمان حاجيءَ جو ويس اختيار ڪري [[مڪو|مڪي]] ۽ [[مدينو|مديني]] جو سفر ڪرڻ هو. ان کان پوءِ هن [[جان هيننگ اسپيڪ]] سان گڏ اوڀر آفريڪا جي جاگرافيائي مهمن ۾ حصو ورتو ۽ 1858ع ۾ [[ڍنڍ ٽانگانيڪا]] تائين پهتو. هو [[رائل جاگرافيائي سوسائٽي]] جو فيلو پڻ هو.<ref name="BBCBurton">{{cite web |title=Historic Figures: Sir Richard Burton |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/burton_sir_richard.shtml |website=BBC History |publisher=BBC |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> سندس ٻين مشهور علمي ۽ ادبي خدمتن ۾ عربي داستانن جي مجموعي ''The Book of the Thousand Nights and a Night'' جو انگريزي ترجمو، ''The Perfumed Garden'' جو ترجمو ۽ ''Kama Sutra'' جي انگريزي اشاعت سان وابستگي شامل آهن. هن سفرنامن، تاريخ، انساني روين، تلواربازي، بازداري، مذهبي مطالعي ۽ بشرشناسيءَ بابت پڻ لکيو.<ref name="Kennedy2005"/> 1861ع کان پوءِ برٽن برطانوي سفارتي ملازمت ۾ رهيو ۽ فرنانڊو پو، برازيل جي سانتوس، [[دمشق]] ۽ ٽريسٽي ۾ قونصل طور خدمتون سرانجام ڏنيون. 1886ع ۾ [[راڻي وڪٽوريا]] کيس نائٽ ڪمانڊر آف دي آرڊر آف سينٽ مائيڪل اينڊ سينٽ جارج جو اعزاز عطا ڪيو.<ref name="LondonGazette1886">{{cite journal |title=The London Gazette |issue=25559 |date=16 February 1886 |page=743 |language=en }}</ref> سنڌي ادب جي محقق [[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع) ۾ برٽن جو ذڪر ڪيو آهي. جوتواڻيءَ موجب، برٽن پنجاهه کان وڌيڪ تصنيفن جو ليکڪ هو، جن مان گهڻيون سفرنامن سان لاڳاپيل هيون.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> == سوانح عمري == === شروعاتي زندگي ۽ خاندان === رچرڊ فرانسس برٽن 19 مارچ 1821ع تي انگلينڊ جي ڊيون علائقي جي سامونڊي شهر [[ٽورڪي]] ۾ ڄائو. سندس ڄمڻ جي هنڌ بابت تاريخي ماخذن ۾ اختلاف ملي ٿو. برٽن پنهنجي سوانحي بيانن ۾ هارٽفورڊشائر جي ايلسٽري ۾ واقع خانداني گهر ''Barham House'' کي پنهنجي ڄمڻ جو هنڌ ڄاڻايو، پر سندس جديد سوانح نگار [[ميري ايس. لوويل]] جي تحقيق موجب، سندس اصل ڄمڻ جو هنڌ ٽورڪي هو.<ref name="Lovell1998">{{cite book |last=Lovell |first=Mary S. |title=A Rage to Live: A Biography of Richard and Isabel Burton |publisher=W. W. Norton & Company |location=New York |year=1998 |isbn=9780393046724 |language=en }}</ref> سندس بپتسما 2 سيپٽمبر 1821ع تي هارٽفورڊشائر جي ايلسٽري چرچ ۾ ٿي.<ref name="HertfordHistory">{{cite book |last=Page |first=William |title=A History of the County of Hertford |volume=2 |publisher=Constable |year=1908 |pages=349–351 |language=en |url=https://www.british-history.ac.uk/vch/herts/vol2/pp349-351 }}</ref> برٽن جو پيءُ ليفٽيننٽ ڪرنل '''جوزف نيٽروِل برٽن''' (Joseph Netterville Burton) اينگلو-آئرش نسل جو برطانوي فوجي آفيسر هو، جيڪو برطانوي فوج جي 36هين پيادل ريجمينٽ سان لاڳاپيل رهيو. سندس ماءُ '''مارٿا بيڪر''' (Martha Baker) هارٽفورڊشائر جي مالدار زميندار رچرڊ بيڪر جي ڌيءَ ۽ وارثن مان هڪ هئي. برٽن جو نالو پڻ سندس ناني واري خاندان جي رچرڊ بيڪر جي نسبت سان رکيو ويو.<ref name="Wright1906">{{cite book |last=Wright |first=Thomas |title=The Life of Sir Richard Burton |volume=1–2 |publisher=Everett & Co. |location=London |year=1906 |language=en |url=https://burtoniana.org/biography/1906-The%20Life%20of%20Sir%20Richard%20Burton%20-%20Wright/HTML/index.html }}</ref> برٽن کي ٻه ڀائر ڀينر هئا: '''ماريا ڪيٿرين ايلزبيٿ برٽن''' ۽ '''ايڊورڊ جوزف نيٽروِل برٽن'''. سندس ڀيڻ ماريا بعد ۾ برطانوي فوجي آفيسر سر هينري وليم اسٽسٽڊ سان شادي ڪئي.<ref name="Wright1906"/> === يورپ ۾ ننڍپڻ ۽ پرورش === برٽن جي ننڍپڻ جو وڏو حصو انگلينڊ، فرانس ۽ اٽليءَ جي مختلف شهرن ۾ گذريو. سندس پيءُ دم جي بيماريءَ سبب نسبتاً سازگار آبهوا جي ڳولا ۾ خاندان کي يورپ جي مختلف علائقن ۾ منتقل ڪندو رهيو.<ref name="Wright1906"/> شروعات ۾ برٽن جو خاندان انگلينڊ جي ايلسٽري ۽ فرانس جي [[ٽورز]] شهر جي وچ ۾ رهندو هو. ٽورز ۾ برٽن ۽ سندس ڀاءُ جي سنڀال هڪ انگريز عورت مسز لنگ ڪندي هئي. سندن شروعاتي تعليم هڪ آئرش استاد ڪلاف جي نگرانيءَ ۾ ٿي. ان کان پوءِ خاندان ٽورز جي ''Rue de l'Archevêché'' واري علائقي ۾ منتقل ٿيو، جتي ٻارن کي جان گلڪرسٽ جي تعليمي اداري ۾ داخل ڪرايو ويو. اتي برٽن کي [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] ۽ [[قديم يوناني ٻولي|قديم يوناني]] ٻولين جي ابتدائي تعليم ملي.<ref name="Wright1906"/> 1829ع ۾ خاندان انگلينڊ موٽيو ۽ برٽن ۽ سندس ڀاءُ کي رچمنڊ گرين جي هڪ ابتدائي اسڪول ۾ داخل ڪرايو ويو. اهو اسڪول ريورنڊ چارلس ڊيلافوس هلائيندو هو. سوانح نگار ٿامس رائيٽ موجب، اسڪول ۾ تعليم ۽ شاگردن جي رهائش جا انتظام اطمينان بخش نه هئا.<ref name="Wright1906"/> بعد ۾ خاندان فرانس جي [[بلوا]] شهر ۾ منتقل ٿيو، جتي ٻارن جي تعليم لاءِ خانگي استادن جو بندوبست ڪيو ويو. برٽن ۽ سندس ڀاءُ کي ريورنڊ ايڇ. آر. ڊو پري پڙهائيندو هو. خاندان ڪجهه عرصي کان پوءِ فرانس مان اٽليءَ ڏانهن ويو. هنن [[مارسي]]، [[ليورنو]]، [[پيسا]]، [[سيئنا]]، [[پيروگيا]]، [[فلورينس]]، [[روم]]، [[نيپلز]]، [[سورينٽو]] ۽ [[ڪاپري]] جهڙن هنڌن تي وقت گذاريو.<ref name="Wright1906"/> اٽليءَ ۾ رهائش دوران برٽن کي اطالوي ٻولي، مصوري ۽ موسيقيءَ سان واقفيت حاصل ٿي. سندس ڀاءُ ايڊورڊ وائلن وڄائڻ ۾ دلچسپي ورتي، جڏهن ته رچرڊ جي دلچسپي ٻولين، سفرن ۽ جسماني سرگرمين ۾ وڌيڪ هئي. 1836ع ۾ خاندان فرانس جي ڏاکڻي شهر [[پو، فرانس|پو]] ڏانهن منتقل ٿيو ۽ پوءِ وري اٽليءَ جي پيسا ۽ لوڪا شهرن ۾ رهيو. هن عرصي ۾ برٽن مختلف يورپي سماجي ۽ ثقافتي ماحولن سان واقفيت حاصل ڪئي.<ref name="Wright1906"/> === ٻولين سان شروعاتي دلچسپي === برٽن ننڍپڻ کان ئي ٻولين سکڻ جي غيرمعمولي صلاحيت ڏيکاري. يورپ جي مختلف علائقن ۾ رهائش سبب هن فرانسيسي، اطالوي ۽ جديد يوناني ٻوليون سکڻ جا موقعا حاصل ڪيا. هن لاطيني ۽ قديم يوناني ٻولين جي تعليم پڻ حاصل ڪئي. سوانح نگار ايڊورڊ رائس موجب، برٽن کي ٻولين جي آوازن، لهجن ۽ تلفظن ۾ فرق سڃاڻڻ جي خاص صلاحيت هئي. هو يورپي ٻولين جي مختلف لهجن جي نقل ڪرڻ ۽ انهن کي ڳالهائڻ ۾ مهارت حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪندو هو.<ref name="Rice1990">{{cite book |last=Rice |first=Edward |title=Captain Sir Richard Francis Burton: The Secret Agent Who Made the Pilgrimage to Mecca, Discovered the Kama Sutra, and Brought the Arabian Nights to the West |publisher=Charles Scribner's Sons |location=New York |year=1990 |isbn=9780684191379 |language=en }}</ref> برٽن جي شروعاتي لساني تعليم سندس مستقبل جي سفرن، فوجي خدمتن ۽ مختلف سماجن بابت تحقيق ۾ مددگار ثابت ٿي. === آڪسفرڊ يونيورسٽيءَ ۾ تعليم === آڪٽوبر 1840ع ۾ برٽن [[آڪسفرڊ يونيورسٽي]] جي [[ٽرنٽي ڪاليج، آڪسفرڊ|ٽرنٽي ڪاليج]] ۾ داخل ٿيو. يونيورسٽيءَ ۾ داخلا کان اڳ هن وليم اليگزينڊر گرينهل ۽ ڊاڪٽر اوگل کان تعليمي رهنمائي حاصل ڪئي هئي.<ref name="Wright1906"/> آڪسفرڊ ۾ برٽن جي دلچسپي روايتي نصابي تعليم کان وڌيڪ ٻولين، تلواربازي، ٻيڙين هلائڻ، شڪار ۽ ٻين جسماني سرگرمين ۾ هئي. هو عربي ۽ ٻين مشرقي ٻولين جي تعليم حاصل ڪرڻ جو خواهشمند هو. هن عربي سکڻ لاءِ يونيورسٽيءَ ۾ موجود ماهرن سان رابطو ڪيو، پر سندس خواهش مطابق انفرادي تعليم جو بندوبست نه ٿي سگهيو. ان کان پوءِ هن پنهنجي ڪوششن سان عربي پڙهڻ شروع ڪئي ۽ اسپيني مستشرق پاسڪوال ڊي گايانگوس کان ڪجهه رهنمائي حاصل ڪئي.<ref name="Wright1906"/> برٽن آڪسفرڊ جي تعليمي نظام ۽ ضابطن تي تنقيد ڪندو هو. سندس خيال ۾ يونيورسٽيءَ جي روايتي تعليم عملي ڄاڻ ۽ آزاد تحقيق جي تقاضائن کي پورو نه ڪندي هئي. اپريل 1842ع ۾ برٽن يونيورسٽيءَ جي منع باوجود گهوڙن جي هڪ مقابلي ۾ شرڪت ڪئي. جڏهن ضابطن جي ڀڃڪڙي ڪندڙ شاگردن خلاف ڪارروائي ڪئي وئي، تڏهن برٽن يونيورسٽيءَ جي اختيارين سان بحث ڪيو. ٻين شاگردن کي عارضي طور ڪاليج مان معطل ڪيو ويو، پر برٽن کي مستقل طور خارج ڪيو ويو.<ref name="Wright1906"/> آڪسفرڊ مان نيڪالي سندس زندگيءَ جو اهم موڙ ثابت ٿي. ان کان پوءِ هن فوجي ملازمت اختيار ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. === بمبئي فوج ۾ شموليت === 1842ع ۾ برٽن [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي بمبئي فوج ۾ آفيسر طور شامل ٿيو. کيس بمبئي فوج جي '''18هين مقامي پيادل فوجي ريجمينٽ''' ۾ مقرر ڪيو ويو. برٽن شروعات ۾ پهرين اينگلو-افغان جنگ ۾ حصو وٺڻ جو خواهشمند هو، پر سندس هندستان پهچڻ تائين اها جنگ ختم ٿي چڪي هئي.<ref name="Rice1990"/> هن کي [[گجرات]] ۾ مقرر ڪيو ويو، جتي سندس فوجي دستو جنرل [[چارلس جيمس نيپيئر]] جي ڪمانڊ هيٺ هو. فوجي ملازمت دوران برٽن مقامي ٻولين، مذهبي روايتن ۽ سماجي زندگيءَ جي مطالعي ۾ گهري دلچسپي ورتي.<ref name="Ghose2006">{{cite book |last=Ghose |first=Indira |chapter=Imperial Player: Richard Burton in Sindh |title=Travel Writing in the Nineteenth Century |editor-last=Youngs |editor-first=Tim |publisher=Anthem Press |year=2006 |pages=71–86 |isbn=9781843317692 |doi=10.7135/upo9781843317692.005 |language=en }}</ref> سندس غيرروايتي روين، تلواربازيءَ جي مهارت ۽ جرئتمند طبيعت سبب کيس '''رفئين ڊڪ''' (''Ruffian Dick'') جي لقب سان پڻ سڏيو ويندو هو.<ref name="Rice1990"/> === هندستان ۾ لساني ۽ ثقافتي مطالعو === هندستان ۾ رهائش دوران برٽن مقامي ٻولين سکڻ لاءِ باقاعدي محنت ڪئي. هن هندوستاني، فارسي، عربي، گجراتي، مراٺي، پنجابي، سنڌي ۽ سرائڪي ٻولين جو مطالعو ڪيو. سندس لساني مهارت بابت مختلف سوانح نگارن جا بيان ملن ٿا. ايڊورڊ رائس موجب، برٽن ڪيترن سرڪاري لساني امتحانن ۾ ڪاميابي حاصل ڪئي هئي ۽ وڌيڪ امتحانن جي تياري پڻ ڪري رهيو هو.<ref name="Rice1990"/> برٽن مقامي ماڻهن سان سڌي رابطي کي ٻولين ۽ ثقافتن جي مطالعي جو اهم ذريعو سمجهندو هو. هو مقامي لباس، ڳالهائڻ جي انداز، رسمن ۽ سماجي آداب جو مشاهدو ڪندو هو. هن هندو، مسلمان ۽ ٻين مذهبي برادرين جي عقيدن ۽ رسمن بابت پڻ ڄاڻ حاصل ڪئي. سندس مذهبي تجربن بابت سوانح نگارن جا مختلف بيان ملن ٿا، جن ۾ هندو مذهبي رسمن ۾ شرڪت، سک روايتن جو مطالعو ۽ صوفي طريقن سان واقفيت شامل آهي.<ref name="Rice1990"/> بهرحال، برٽن جي ذاتي مذهبي وابستگيءَ بابت مختلف روايتن کي هڪجهڙو معتبر نٿو سمجهي سگهجي. سندس ڪجهه دعوائون ذاتي بيانن تي ٻڌل آهن ۽ انهن جي آزاد تاريخي تصديق محدود آهي. === سنڌ ۾ آمد ۽ فوجي خدمتون === [[سنڌ تي انگريزن جو قبضو|1843ع ۾ سنڌ تي برطانوي قبضي]] کان پوءِ علائقي ۾ برطانوي فوجي ۽ انتظامي سرگرميون وڌيون. انهيءَ پسمنظر ۾ 1844ع ۾ برٽن کي سنڌ موڪليو ويو. سنڌ ۾ سندس فوجي خدمتن جو تعلق برطانوي فوج جي مقامي انتظام، جاگرافيائي ڄاڻ ۽ سروي سان هو. هن فوجي ذميوارين سان گڏ سنڌ جي ماڻهن، ٻولين، تاريخ، مذهب ۽ سماجي روايتن بابت معلومات گڏ ڪرڻ شروع ڪئي.<ref name="Ghose2006"/> سنڌ ۾ برٽن جي رهائش سندس علمي ۽ ادبي زندگيءَ جو اهم مرحلو ثابت ٿي. هن سنڌي ٻولي، مقامي برادرين، مذهبي ادارن ۽ سماجي رسمن جو مشاهدو ڪيو. برٽن سنڌ جي مختلف علائقن ۾ سفر ڪندي مقامي ماڻهن سان رابطا قائم ڪيا ۽ سنڌ جي روزمره زندگيءَ بابت نوٽس تيار ڪيا. انهن مشاهدن جي بنياد تي هن بعد ۾ سنڌ بابت ڪيترائي ڪتاب لکيا.<ref name="Burton1851"/> سندس ڪتاب ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' جي مهاڳ موجب، سنڌ ۾ لڳ ڀڳ پنجن سالن جي رهائش دوران کيس اهڙي جامع ڪتاب جي کوٽ محسوس ٿي، جنهن ۾ مقامي ماڻهن جي گهريلو زندگي، مذهبي عقيدن، رسم و رواج ۽ سماجي حالتن بابت تفصيلي ڄاڻ موجود هجي.<ref name="Burton1851"/> برٽن جي سنڌ بابت تحقيق کي جديد تاريخنگاريءَ ۾ نوآبادياتي علم جي پيداوار جي پسمنظر ۾ پڻ ڏٺو ويو آهي. محقق اندرا گهوش پنهنجي مطالعي ''Imperial Player: Richard Burton in Sindh'' ۾ برٽن جي سنڌ واري تجربي ۽ سندس سفرنامن کي برطانوي سامراجي طاقت، ثقافتي مشاهدي ۽ ليکڪ جي شخصيت جي لاڳاپن جي روشنيءَ ۾ بحث هيٺ آندو آهي.<ref name="Ghose2006"/> === سنڌ مان واپسي ۽ ابتدائي تصنيفون === برٽن 1848ع ۾ سنڌ ڇڏي. سنڌ ۾ رهائش دوران گڏ ڪيل مواد بعد ۾ سندس ڪيترين تصنيفن جو بنياد بڻيو. 1851ع ۾ سندس سنڌ بابت ٻه اهم ڪتاب شايع ٿيا: * ''Scinde; or, The Unhappy Valley'' (سنڌ يا ڏکويل وادي)، ٻن جلدن ۾؛ * ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' (سنڌ ۽ سنڌو ماٿريءَ ۾ رهندڙ قومون). 1852ع ۾ سندس ڪتاب ''Falconry in the Valley of the Indus'' (سنڌو ماٿريءَ ۾ بازن سان شڪار) شايع ٿيو، جنهن ۾ بازداري ۽ شڪار سان لاڳاپيل روايتن جو احوال ڏنل آهي.<ref name="BurtonBibliography">{{cite web |title=Major Works of Richard Francis Burton |url=https://static.burtoniana.org/books/index.htm |website=Burtoniana |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> اهي ڪتاب سنڌ جي اڻويهين صديءَ جي سماجي، لساني ۽ ثقافتي تاريخ بابت اهم ابتدائي ماخذ آهن. انهن جي مطالعي وقت برٽن جي ذاتي مشاهدن، ٻڌل روايتن ۽ نوآبادياتي تعبيرن جي وچ ۾ فرق رکڻ ضروري آهي. == سنڌ بابت علمي ۽ تحقيقي خدمتون == [[فائل:Richard-Francis-Burton-by-Lock-&-Whitfield,-1876.png|thumb|upright|رچرڊ فرانسس برٽن جي 1876ع واري تصوير، جيڪا لاڪ ۽ وِٽفيلڊ جي فوٽوگرافي اسٽوڊيو ۾ ورتي وئي.]] [[سنڌ]] ۾ رهائش دوران رچرڊ فرانسس برٽن فوجي ذميوارين سان گڏ تاريخ، جاگرافي، ٻولين، مقامي ادب، مذهبي عقيدن، سماجي رسمن ۽ ماڻهن جي روزمره زندگيءَ بابت مواد گڏ ڪيو. سندس سنڌ بابت تحقيق جا نتيجا سرڪاري رپورٽن، علمي مقالن ۽ سفرنامن جي صورت ۾ شايع ٿيا. برٽن جي سنڌ بابت لکڻين ۾ ٻن قسمن جو مواد نمايان آهي: پهريون، سندس ذاتي سفرن ۽ مشاهدن تي ٻڌل احوال؛ ٻيو، مقامي ماڻهن، عالمن، استادن ۽ ٻين ڄاڻ رکندڙ شخصيتن کان حاصل ڪيل روايتون ۽ معلومات. انهيءَ ڪري سندس تصنيفون تاريخي ماخذ هجڻ سان گڏ برطانوي نوآبادياتي دور جي علمي سوچ جو پڻ اظهار ڪن ٿيون.<ref name="Ghose2006"/><ref name="Kennedy2005"/> === سنڌ بابت شروعاتي سرڪاري رپورٽون === برٽن جي سنڌ بابت تحقيق صرف سندس مشهور ڪتابن تائين محدود نه هئي. 1847ع ۽ 1848ع ۾ هن سنڌ جي آبادي، رسم و رواج، ٻولين، ادب، زراعت ۽ وقت جي حساب بابت ٻه اهم رپورٽون پڻ تيار ڪيون، جيڪي بمبئي حڪومت جي سرڪاري رڪارڊن ۾ شايع ٿيون.<ref name="BurtonMinorWorks">{{cite web |title=Shorter Works by Richard Francis Burton |url=https://burtoniana.org/minor/by-year/index.htm |website=Burtoniana |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> ==== سنڌ جي آبادي، رسم و رواج، ٻولي ۽ ادب بابت نوٽس (1847ع) ==== 1847ع ۾ برٽن جو مقالو ''Notes Relative to the Population of the Sind; and the Customs, Language, and Literature of the People'' (سنڌ جي آبادي، ماڻهن جي رسم و رواج، ٻولي ۽ ادب بابت نوٽس) شايع ٿيو. هي مقالو ''Bombay Government Records'' جي نئين سلسلي جي سترهين نمبر، ٻئي حصي، صفحن 637 کان 657 تائين شايع ٿيو.<ref name="Burton1847">{{cite report |last=Burton |first=Richard F. |title=Notes Relative to the Population of the Sind; and the Customs, Language, and Literature of the People |work=Bombay Government Records |series=New Series |number=17 |volume=Part 2 |pages=637–657 |year=1847 |language=en }}</ref> هن رپورٽ جو موضوع سنڌ جي آبادي ۽ ماڻهن جي سماجي ۽ لساني زندگي هو. ان ۾ مقامي ماڻهن جي روايتن، ٻوليءَ ۽ ادب بابت گڏ ڪيل معلومات پيش ڪئي وئي. اها رپورٽ برٽن جي پوءِ شايع ٿيل ڪتاب ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' جي موضوعاتي پسمنظر کي سمجهڻ لاءِ اهم آهي. ==== سنڌ ۾ وقت جي ورهاست، زراعت ۽ نشي آور شين بابت نوٽس (1848ع) ==== 1848ع ۾ برٽن جو ٻيو مقالو ''Brief Notes Relative to the Division of Time, and Articles of Cultivation in Sind; to Which Are Appended Remarks on the Modes of Intoxication in That Province'' شايع ٿيو. ان جي عنوان جو سنڌي ترجمو '''سنڌ ۾ وقت جي ورهاست، پوکيل فصلن ۽ نشي جي طريقن بابت مختصر نوٽس''' ڪري سگهجي ٿو. هي مقالو ''Bombay Government Records'' جي نئين سلسلي جي سترهين نمبر، ٻئي حصي، صفحن 613 کان 636 تائين شايع ٿيو.<ref name="Burton1848">{{cite report |last=Burton |first=Richard F. |title=Brief Notes Relative to the Division of Time, and Articles of Cultivation in Sind; to Which Are Appended Remarks on the Modes of Intoxication in That Province |work=Bombay Government Records |series=New Series |number=17 |volume=Part 2 |pages=613–636 |year=1848 |language=en }}</ref> هن رپورٽ ۾ سنڌ ۾ وقت جي روايتي حساب، زراعت سان لاڳاپيل موضوعن ۽ نشي آور شين جي استعمال بابت احوال ڏنو ويو. رپورٽ جي تياريءَ سان اسسٽنٽ سرجن جان ايلرٽن اسٽاڪس جو نالو پڻ لاڳاپيل آهي. تحقيق موجب، رپورٽ جي ڪجهه حصن ۾ اسٽاڪس جي شرڪت هئي، جڏهن ته نشي جي طريقن بابت اضافي تبصرا برٽن جي ڪم سان منسوب ڪيا ويا آهن.<ref name="BurtonMinorWorks"/> === سنڌي ٻولي ۽ مقامي لساني روايتون === برٽن کي سنڌي ٻولي ۽ ان جي پاڙيسري ٻولين سان لاڳاپن ۾ خاص دلچسپي هئي. هن سنڌ ۾ رهائش دوران مقامي ماڻهن جي ڳالهائڻ جا طريقا، مختلف لهجا، ٻولين جا لفظ ۽ ادبي روايتون سمجهڻ جي ڪوشش ڪئي. سندس 1851ع واري ڪتاب ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' ۾ سنڌ جي ٻولين ۽ ادب بابت بحث موجود آهي. هن مقامي سماجي ۽ مذهبي زندگيءَ کي سمجهڻ لاءِ ٻوليءَ جي ڄاڻ کي اهميت ڏني.<ref name="Burton1851"/> برٽن جو لساني ڪم اڻويهين صديءَ جي وچ ڌاري سنڌ ۽ ڀرپاسي جي علائقن جي ٻولين بابت يورپي تحقيق جي شروعاتي مثالن مان هڪ آهي. البت سندس دور جي ٻولين جي درجابندي ۽ اصطلاحن کي جديد لسانيات جي درجابنديءَ کان الڳ سمجهڻ گهرجي. === جتڪي، ملتاني ۽ پشتو بابت مقالا === 1849ع ۾ برٽن جا لسانيات بابت مقالا بمبئي شاخ جي رائل ايشياٽڪ سوسائٽيءَ جي رسالي ''Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society'' ۾ شايع ٿيا. انهن ۾ جتڪي يا بيلوچڪي لهجي جي گرامر، ملتاني ٻوليءَ جي گرامر ۽ پشتو ٻوليءَ جي هڪ درسي مجموعي بابت تنقيدي اڀياس شامل هئا.<ref name="DNB"/> ==== جتڪي يا بيلوچڪي لهجي جي گرامر ==== ''A Grammar of the Jataki or Belochki Dialect'' (جتڪي يا بيلوچڪي لهجي جي گرامر) جنوري 1849ع ۾ شايع ٿيو. هي مقالو ''Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society'' جي ٽئين جلد، ٻارهين شماري، صفحن 84 کان 125 تائين شايع ٿيو.<ref name="BurtonJataki1849">{{cite journal |last=Burton |first=Richard F. |title=A Grammar of the Jataki or Belochki Dialect |journal=Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society |volume=3 |issue=12 |pages=84–125 |date=January 1849 |language=en }}</ref> مقالي جي عنوان ۾ استعمال ٿيل ''Jataki'' ۽ ''Belochki'' تاريخي لساني اصطلاح آهن. انهن کي جديد ٻولين جي نالن يا حدن سان بنا تحقيق جي هڪجهڙو سمجهڻ مناسب نه آهي. ==== ملتاني ٻوليءَ جي گرامر ==== برٽن جي شروعاتي تصنيفن بابت ''Dictionary of National Biography'' ۾ ''A Grammar of the Multani Language'' (ملتاني ٻوليءَ جي گرامر) جو ذڪر ملي ٿو ۽ ان کي 1849ع جي لساني مقالن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.<ref name="DNB"/> ملتاني ٻوليءَ جو تعلق موجوده سرائڪي لساني روايت سان آهي. تنهن هوندي به برٽن جي اصل مقالي ۾ استعمال ٿيل اصطلاحن ۽ درجابنديءَ کي انهيءَ دور جي لساني ماحول جي روشنيءَ ۾ سمجهڻ گهرجي. ==== پشتو بابت تنقيدي نوٽس ==== ''Notes and Remarks on Dr. Dorn's Chrestomathy of the Pushtu or Afghan Language'' (ڊاڪٽر ڊورن جي پشتو يا افغان ٻوليءَ جي درسي مجموعي بابت نوٽس ۽ تبصرا) جنوري 1849ع ۾ شايع ٿيو. هي مقالو ''Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society'' جي ٽئين جلد، ٻارهين شماري، صفحن 58 کان 69 تائين موجود آهي.<ref name="BurtonPushtu1849">{{cite journal |last=Burton |first=Richard F. |title=Notes and Remarks on Dr. Dorn's Chrestomathy of the Pushtu or Afghan Language |journal=Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society |volume=3 |issue=12 |pages=58–69 |date=January 1849 |language=en }}</ref> هن مقالي ۾ برٽن پشتو ٻوليءَ بابت ڊاڪٽر ڊورن جي علمي ڪم جو جائزو ورتو. === سنڌي ادب ۽ زباني روايتون === برٽن جي سنڌ بابت ڪتابن ۾ مقامي ٻولين ۽ ادب سان گڏ زباني روايتن، قصن، مذهبي بيانن ۽ سماجي رسمن بابت مواد پڻ موجود آهي. سندس تحقيق جو هڪ اهم پهلو اهو هو ته هن صرف سياسي واقعن يا حڪمرانن جي تاريخ تائين پاڻ کي محدود نه رکيو، پر ماڻهن جي روزمره زندگيءَ، ٻوليءَ ۽ ثقافتي اظهار کي پڻ موضوع بڻايو.<ref name="Burton1851"/> ''Sind Revisited'' ۾ پڻ مقامي قصن ۽ ڏندڪٿائن جا احوال، شاعريءَ جا ترجما ۽ مذهبي روايتن جا بيان ملن ٿا.<ref name="Burton1877"/> انهن لکڻين کي سنڌ جي لوڪ ادب ۽ ثقافتي تاريخ جي مطالعي ۾ مددگار مواد طور استعمال ڪري سگهجي ٿو، پر برٽن جي ترجمن ۽ تشريحن کي اصل سنڌي متنن جو مڪمل متبادل نٿو سمجهي سگهجي. === سنڌ جون قومون، برادريون ۽ سماجي بناوت === برٽن پنهنجي 1851ع واري ڪتاب ۾ سنڌ جي آباديءَ جي مختلف گروهن، مذهبي برادرين ۽ سماجي رسمن بابت معلومات گڏ ڪئي. سندس تحقيق ۾ سنڌ جي ماڻهن جي لباس، رهڻي ڪهڻي، پيشَن، مذهبي روايتن ۽ روزمره لاڳاپن بابت احوال موجود آهن.<ref name="Burton1851"/> ڪتاب جي عنوان ۾ استعمال ٿيل لفظ ''Races'' اڻويهين صديءَ جي يورپي علمي اصطلاحات جو حصو هو. جديد علمي مطالعي ۾ ان کي حياتياتي نسلن جي ثابت ٿيل درجابنديءَ بدران تاريخي ۽ نوآبادياتي اصطلاح طور پڙهڻ ضروري آهي. برٽن جي بيانن ۾ ڪڏهن ڪڏهن ماڻهن ۽ برادرين بابت اهڙا عام نتيجا ۽ قدرائتا فيصلا ملن ٿا، جيڪي سندس دور جي برطانوي سامراجي سوچ سان لاڳاپيل هئا. تنهنڪري سندس لکڻين کي ٻين مقامي ۽ تاريخي ماخذن سان ڀيٽي استعمال ڪرڻ گهرجي.<ref name="Kennedy2005"/><ref name="Ghose2006"/> === سنڌ جي مذهبي زندگي === برٽن سنڌ جي مسلمانن ۽ هندن جي مذهبي روايتن، عبادتگاهن، مذهبي شخصيتن ۽ سماجي رسمن بابت لکيو. هن جي مشاهدي ۾ مذهبي عقيدن سان گڏ انهن جو روزمره زندگيءَ، سماجي لاڳاپن ۽ مقامي ثقافت تي اثر پڻ شامل هو.<ref name="Burton1851"/> سنڌ بابت سندس تصنيفون اڻويهين صديءَ ۾ مذهبي زندگيءَ جي مطالعي لاءِ هڪ همعصر برطانوي ليکڪ جو احوال فراهم ڪن ٿيون. انهن ۾ موجود مذهبي تعبيرون ۽ مختلف برادرين بابت تبصرا برٽن جا ذاتي يا ٻڌل بيان ٿي سگهن ٿا؛ تنهنڪري انهن کي سمورن سنڌ واسين جي گڏيل راءِ يا ثابت ٿيل تاريخي حقيقت طور پيش ڪرڻ مناسب نه آهي. == سنڌ بابت اهم ڪتاب == برٽن سنڌ جي سفرن ۽ تحقيق تي ٻڌل گهٽ ۾ گهٽ چار اهم ڪتاب شايع ڪيا. انهن مان ٽي 1851ع ۽ 1852ع ۾، جڏهن ته چوٿون 1877ع ۾ شايع ٿيو.<ref name="BurtonBibliography"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border:1px solid #8aaac5;" ! style="background:#194d72;color:white;" | سال ! style="background:#194d72;color:white;" | اصل عنوان ۽ سنڌي ترجمو ! style="background:#194d72;color:white;" | بنيادي موضوع ! style="background:#194d72;color:white;" | اشاعتي تفصيل |- | style="background:#e9f3fc;" | 1851ع | ''Scinde; or, The Unhappy Valley'' '''سنڌ يا ڏکويل وادي''' | سنڌ جا سفر، جاگرافي، شهر، سماج ۽ برطانوي انتظام | رچرڊ بينٽلي، لنڊن؛ ٻه جلد |- | style="background:#edf6eb;" | 1851ع | ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' '''سنڌ ۽ سنڌو ماٿريءَ ۾ رهندڙ قومون''' | سنڌ جي آبادي، تاريخ، ٻوليون، مذهبي روايتون ۽ رسم و رواج | ڊبليو. ايڇ. ايلن اينڊ ڪمپني، لنڊن |- | style="background:#fff2e4;" | 1852ع | ''Falconry in the Valley of the Indus'' '''سنڌو ماٿريءَ ۾ بازن سان شڪار''' | بازداري، شڪار جا طريقا ۽ انهن سان لاڳاپيل روايتون | جان وان وورسٽ، لنڊن |- | style="background:#f2eafb;" | 1877ع | ''Sind Revisited'' '''سنڌ جو ٻيهر سفر''' | سنڌ جو ٻيهر مشاهدو، شهر، ريلوي، فوج ۽ سماجي تبديليون | رچرڊ بينٽلي اينڊ سن، لنڊن؛ ٻه جلد |} === سنڌ يا ڏکويل وادي (1851ع) === ''Scinde; or, The Unhappy Valley'' برٽن جي سنڌ بابت شروعاتي سفرنامن مان هڪ آهي. اهو 1851ع ۾ لنڊن مان رچرڊ بينٽليءَ ٻن جلدن ۾ شايع ڪيو.<ref name="BurtonUnhappy">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Scinde; or, The Unhappy Valley |volume=1–2 |publisher=Richard Bentley |location=London |year=1851 |language=en |url=https://burtoniana.org/books/1851-Scinde%20or%20the%20Unhappy%20Valley/index.htm }}</ref> ڪتاب ۾ برٽن سنڌ ۾ پنهنجي رهائش ۽ سفرن دوران ڏٺل جاگرافيائي، سماجي ۽ انتظامي حالتن بابت لکيو. ان ۾ سنڌ جي شهرن، [[سنڌو درياهه]]، مقامي ماڻهن جي رهڻي ڪهڻي، برطانوي فوجي ۽ انتظامي ماحول ۽ علائقي بابت سندس ذاتي مشاهدن جو احوال ملي ٿو. ڪتاب جو عنوان ''The Unhappy Valley'' يعني «ڏکويل وادي» برٽن جي ادبي انداز ۽ سنڌ بابت سندس ذاتي تاثر کي ظاهر ڪري ٿو. ان کي سنڌ جي ماڻهن يا تاريخ بابت غيرجانبدار علمي فيصلو سمجهڻ بدران سفرنامي جي عنوان طور پڙهڻ گهرجي. برٽن جي سفرنامن ۾ واقعاتي بيان سان گڏ ذاتي تبصرا، طنز ۽ ثقافتي مقابلا به ملن ٿا. اهو انداز سندس ٻين سفرنامن ۾ پڻ نمايان آهي.<ref name="Ghose2006"/> === سنڌ ۽ سنڌو ماٿريءَ ۾ رهندڙ قومون (1851ع) === ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus: With Notices of the Topography and History of the Province'' برٽن جي سنڌ بابت مشهور ۽ تفصيلي تصنيفن مان هڪ آهي. هي ڪتاب 1851ع ۾ لنڊن جي ناشر ڊبليو. ايڇ. ايلن اينڊ ڪمپني شايع ڪيو.<ref name="Burton1851"/> ڪتاب جو عنوان سنڌيءَ ۾ '''سنڌ ۽ سنڌو ماٿريءَ ۾ رهندڙ قومون: صوبي جي جاگرافي ۽ تاريخ بابت احوال''' ترجمو ڪري سگهجي ٿو. هن ڪتاب ۾ سنڌ جي جاگرافي، تاريخ، آبادي، ٻولين، سماجي زندگيءَ، مذهبي عقيدن، رسمن ۽ مقامي ثقافت بابت معلومات گڏ ڪئي وئي آهي. برٽن ڪتاب جي مهاڳ ۾ سنڌ بابت اهڙي تصنيف جي ضرورت بيان ڪئي، جيڪا مقامي ماڻهن جي روزمره زندگيءَ ۽ سماجي روايتن بابت جامع معلومات مهيا ڪري. هن ڪتاب جي اهميت جو هڪ سبب اهو آهي ته اهو سنڌ تي برطانوي قبضي کان ٿوري ئي عرصي پوءِ تيار ٿيو، جڏهن علائقي جي سياسي ۽ انتظامي نظام ۾ تبديليون اچي رهيون هيون. ==== ڪتاب جا اهم موضوع ==== ڪتاب ۾ هيٺيان موضوع نمايان آهن: * سنڌ جي جاگرافي ۽ تاريخي پسمنظر؛ * سنڌ جي آبادي ۽ مقامي برادريون؛ * سنڌي ۽ ڀرپاسي جي ٻولين بابت معلومات؛ * ماڻهن جي روزمره زندگي ۽ گهريلو رسمون؛ * مسلمانن ۽ هندن جون مذهبي روايتون؛ * مقامي سماجي ۽ ثقافتي رواج؛ * سنڌ جي ماڻهن بابت برٽن جا مشاهدا ۽ تعبيرون. برٽن جي هن تصنيف کي سنڌ جي تاريخ لاءِ ابتدائي ماخذ طور استعمال ڪري سگهجي ٿو. تنهن هوندي به ڪتاب ۾ پيش ڪيل قومن ۽ برادرين جي درجابندي، مذهبي بيانن ۽ سماجي تبصرن کي جديد تاريخي تحقيق سان ڀيٽڻ ضروري آهي.<ref name="Ghose2006"/> === سنڌو ماٿريءَ ۾ بازن سان شڪار (1852ع) === ''Falconry in the Valley of the Indus'' برٽن جو بازداري ۽ شڪار بابت ڪتاب آهي، جيڪو 1852ع ۾ لنڊن جي ناشر جان وان وورسٽ شايع ڪيو.<ref name="BurtonFalconry1852">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Falconry in the Valley of the Indus |publisher=John Van Voorst |location=London |year=1852 |language=en |url=https://archive.org/details/falconryinvalley00burt }}</ref> [[بازداري]] شڪاري پکين، خاص طور بازن ۽ شاهينن، کي تربيت ڏئي شڪار ڪرڻ جي روايتي فن کي چيو ويندو آهي. برٽن هن ڪتاب ۾ سنڌو ماٿريءَ جي بازداريءَ سان لاڳاپيل تجربن، شڪار جي طريقن ۽ شڪاري پکين بابت معلومات پيش ڪئي. ڪتاب سنڌ جي تاريخي سماج ۾ شڪار ۽ تفريحي سرگرمين جي مطالعي لاءِ مددگار ماخذ آهي. ان سان گڏ اهو برٽن جي دلچسپين جي وسعت کي پڻ ظاهر ڪري ٿو، ڇاڪاڻ ته سندس تحقيق صرف ٻولين، مذهب يا جاگرافيءَ تائين محدود نه هئي. === سنڌ جو ٻيهر سفر (1877ع) === [[فائل:Richard-Francis-Burton-by-Lock-&-Whitfield,-1876 (cropped).png|thumb|upright|رچرڊ فرانسس برٽن، 1876ع. انهيءَ عرصي ۾ هن سنڌ جو ٻيهر سفر ڪيو.]] برٽن سنڌ ڇڏڻ کان لڳ ڀڳ ٽن ڏهاڪن پوءِ 1875ع–1876ع جي سفر دوران پنهنجي گهرواري [[ازابيل برٽن]] سان گڏ سنڌ واپس آيو. هن سفر جا مشاهدا سندس ڪتاب ''Sind Revisited: With Notices of the Anglo-Indian Army; Railroads; Past, Present, and Future, etc.'' ۾ شامل آهن، جيڪو 1877ع ۾ لنڊن مان رچرڊ بينٽلي اينڊ سن ٻن جلدن ۾ شايع ڪيو.<ref name="Burton1877"/> ڪتاب جو عنوان سنڌيءَ ۾ '''سنڌ جو ٻيهر سفر: اينگلو-انڊين فوج، ريلوي، ماضي، حال ۽ مستقبل بابت احوال''' ترجمو ڪري سگهجي ٿو. برٽن هن ڪتاب ۾ سنڌ جي پنهنجي اڳوڻي تجربن کي نئين سفر دوران ڏٺل حالتن سان ڀيٽيو. سندس مشاهدي ۾ شهرن جي ترقي، آمدرفت، ريلوي، فوجي انتظام ۽ سماجي تبديليون شامل هيون. ==== سنڌ جي شهرن جو احوال ==== ''Sind Revisited'' ۾ [[ڪراچي]]، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۽ سنڌ جي ٻين شهرن ۽ علائقن جو ذڪر ملي ٿو. ڪتاب ۾ [[ڪوٽڙي]]، [[سيوهڻ]]، [[روهڙي]]، [[سکر]]، [[شڪارپور]]، [[خيرپور ميرس|خيرپور]] ۽ سنڌو درياهه سان لاڳاپيل سفرن جا احوال پڻ موجود آهن.<ref name="Burton1877"/> برٽن انهن هنڌن جي جاگرافيائي حالتن، تاريخي اهميت، آمدرفت ۽ ماڻهن جي سماجي زندگيءَ بابت پنهنجا مشاهدا پيش ڪيا. هن خاص طور انهن تبديلين تي ڌيان ڏنو، جيڪي سندس پهرين سنڌ واري رهائش کان پوءِ برطانوي انتظام هيٺ آيون هيون. ==== ڪراچي ۽ حيدرآباد ==== برٽن جي ٻيهر سنڌ واري سفر ۾ ڪراچي ۽ حيدرآباد اهم موضوع آهن. ڪراچي بابت سندس لکڻين ۾ بندرگاهه واري شهر جي اهميت، آمدرفت ۽ برطانوي دور جي تبديل ٿيندڙ شهري حالتن جو ذڪر ملي ٿو. حيدرآباد بابت هن تاريخي ۽ سماجي ماحول، مقامي آبادي ۽ شهر جي اهميت تي تبصرا ڪيا.<ref name="Burton1877"/> اهي بيان اڻويهين صديءَ جي پوئين اڌ ۾ سنڌ جي شهري تاريخ جي مطالعي لاءِ هڪ همعصر ماخذ فراهم ڪن ٿا. ==== سنڌو درياهه ۽ ڦليلي ==== برٽن جي ڪتاب ۾ [[سنڌو درياهه]] سان لاڳاپيل سفرن ۽ آبي رستن جو احوال پڻ شامل آهي. ٻئي جلد ۾ [[ڦليلي واهه|ڦليلي]] جي رستي سفر ۽ [[ڪوٽڙي]] ڏانهن سنڌو درياهه ذريعي واپسيءَ بابت جدا عنوان موجود آهن.<ref name="Burton1877"/> انهن احوالن مان سنڌ جي درياهي آمدرفت، آبي جاگرافي ۽ سفر جي روايتي طريقن بابت معلومات حاصل ٿئي ٿي. ==== سنڌو ماٿريءَ جي ريلوي ==== ''Sind Revisited'' جو هڪ اهم موضوع برطانوي دور جي ريلوي ۽ آمدرفت جو نظام آهي. برٽن سنڌ ۾ ريلوي جي ترقي، ان جي موجوده حالت ۽ مستقبل بابت تبصرا ڪيا. هن ريلويءَ کي سنڌ جي شهرن، فوجي ضرورتن ۽ آمدرفت جي نظام سان لاڳاپيل تبديليءَ جي هڪ اهم صورت طور ڏٺو.<ref name="Burton1877"/> برٽن جي ريلوي بابت لکڻين کي ان دور جي برطانوي انتظامي ۽ فوجي مفادن جي پسمنظر ۾ پڻ پڙهڻ گهرجي. ==== اينگلو-انڊين فوج ==== ڪتاب جي مڪمل عنوان مان ئي ظاهر ٿئي ٿو ته برٽن سنڌ جي سفر سان گڏ برطانوي هندستان جي فوج بابت به لکيو. هن فوجي تنظيم، سپاهين، انتظامي ضرورتن ۽ برطانوي فوجي نظام جي مختلف پهلوئن بابت پنهنجا مشاهدا پيش ڪيا.<ref name="Burton1877"/> سندس اڳوڻي فوجي ملازمت سبب اهي تبصرا ذاتي تجربي سان پڻ لاڳاپيل هئا. ==== مذهبي برادريون ۽ سماجي لاڳاپا ==== برٽن پنهنجي ٻيهر سفر واري ڪتاب ۾ سنڌ جي مسلمانن ۽ هندن جي سماجي لاڳاپن، مذهبي روايتن ۽ باهمي تعلقن بابت پڻ لکيو. ڪتاب ۾ مذهبي تبديليءَ ۽ مختلف برادرين جي سماجي حيثيت بابت سندس بيان ملن ٿا.<ref name="Burton1877"/> انهن بيانن کي برٽن جي ذاتي مشاهدي ۽ نوآبادياتي دور جي مذهبي ۽ سماجي تعبيرن طور پڙهڻ ضروري آهي؛ انهن مان ڪنهن به برادريءَ بابت غيرجانبدار ۽ حتمي نتيجا اخذ نٿا ڪري سگهجن. ==== مقامي قصا، ڏندڪٿائون ۽ شاعري ==== ''Sind Revisited'' ۾ مقامي قصن، روايتن، شاعريءَ جي ترجمن ۽ مذهبي ڏندڪٿائن جا احوال پڻ موجود آهن. انهن ۾ «ستن بي سر نبين» بابت هڪ مقامي روايت جو ذڪر پڻ اچي ٿو.<ref name="Burton1877"/> اهڙا بيان سنڌ جي زباني روايتن بابت تاريخي مواد فراهم ڪن ٿا. البت ڏندڪٿائن ۽ مذهبي روايتن کي ثابت ٿيل تاريخي واقعن کان الڳ رکڻ گهرجي. ==== جان بُل جو ادبي ڪردار ==== برٽن پنهنجي ڪتاب ۾ '''مسٽر جان بُل''' (''Mr. John Bull'') نالي هڪ خيالي همسفر کي ادبي وسيلي طور استعمال ڪيو. هو هن ڪردار سان مخاطب ٿي مختلف واقعن، ماڻهن ۽ حالتن بابت تبصرا ڪندو آهي.<ref name="Burton1877"/> جان بُل برطانوي قومي شخصيت جي هڪ روايتي علامت پڻ آهي. ڪتاب ۾ هن ڪردار جي استعمال سان برٽن پنهنجي مشاهدن کي گفتگو ۽ طنزيه تبصرن جي صورت ۾ پيش ڪري سگهيو. ==== برطانوي حڪومت بابت برٽن جا رايا ==== ''Sind Revisited'' جي پڇاڙيءَ ۾ برٽن سنڌ ۾ برطانوي حڪومت جي اثرن بابت پنهنجي راءِ پيش ڪئي. هن صحت ۽ تعليم جي ڪجهه سهولتن ۾ سڌارن کي برطانوي راڄ جي مثبت اثرن طور بيان ڪيو.<ref name="Burton1877"/> بهرحال، اهو برٽن جو تاريخي ۽ سياسي موقف هو. سنڌ ۾ برطانوي قبضي، معاشي تبديلين، سياسي اختيارن جي منتقلي ۽ مقامي آباديءَ تي پوندڙ اثرن جو جامع جائزو وٺڻ لاءِ ٻين تاريخي ماخذن کي پڻ نظر ۾ رکڻ ضروري آهي. == سنڌ بابت تصنيفن ۽ مقالن جي تاريخوار فهرست == {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#174a73;color:#ffffff;" | سال ! style="background:#174a73;color:#ffffff;" | تصنيف يا مقالو ! style="background:#174a73;color:#ffffff;" | موضوع ! style="background:#174a73;color:#ffffff;" | اشاعت |- | style="background:#eaf3fb;" | 1847ع | ''Notes Relative to the Population of the Sind; and the Customs, Language, and Literature of the People'' | سنڌ جي آبادي، رسم و رواج، ٻولي ۽ ادب | ''Bombay Government Records''، نئون سلسلو، نمبر 17، حصو 2، ص 637–657 |- | style="background:#f0f7ed;" | 1848ع | ''Brief Notes Relative to the Division of Time, and Articles of Cultivation in Sind'' | وقت جي حساب، زراعت ۽ نشي جي طريقن بابت نوٽس | ''Bombay Government Records''، نئون سلسلو، نمبر 17، حصو 2، ص 613–636 |- | style="background:#fff3e5;" | 1849ع | ''A Grammar of the Jataki or Belochki Dialect'' | جتڪي يا بيلوچڪي لهجي جي گرامر | ''Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society''، جلد 3، شمارو 12، ص 84–125 |- | style="background:#f3eafa;" | 1849ع | ''A Grammar of the Multani Language'' | ملتاني ٻوليءَ جي گرامر | ابتدائي سوانحي ماخذن ۾ ذڪر؛ مڪمل اصل اشاعتي تفصيلن جي وڌيڪ تصديق گهربل |- | style="background:#eaf3fb;" | 1849ع | ''Notes and Remarks on Dr. Dorn's Chrestomathy of the Pushtu or Afghan Language'' | پشتو بابت تنقيدي لساني اڀياس | ساڳيو رسالو، جلد 3، شمارو 12، ص 58–69 |- | style="background:#f0f7ed;" | 1851ع | ''Scinde; or, The Unhappy Valley'' | سنڌ جو سفرنامو ۽ سماجي مشاهدا | رچرڊ بينٽلي، لنڊن؛ ٻه جلد |- | style="background:#fff3e5;" | 1851ع | ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' | سنڌ جي قومن، تاريخ، جاگرافي، ٻولين ۽ ثقافت جو مطالعو | ڊبليو. ايڇ. ايلن اينڊ ڪمپني، لنڊن |- | style="background:#f3eafa;" | 1852ع | ''Falconry in the Valley of the Indus'' | بازداري ۽ شڪار جون روايتون | جان وان وورسٽ، لنڊن |- | style="background:#eaf3fb;" | 1877ع | ''Sind Revisited'' | سنڌ جو ٻيهر سفر، ريلوي، فوج ۽ سماجي تبديليون | رچرڊ بينٽلي اينڊ سن، لنڊن؛ ٻه جلد |} == سنڌ جي تاريخ ۽ ادب ۾ برٽن جي اهميت == رچرڊ فرانسس برٽن جي سنڌ بابت تصنيفن جي اهميت ان ڪري آهي جو انهن ۾ اڻويهين صديءَ جي وچ ۽ پوئين اڌ ۾ سنڌ جي سماجي، لساني ۽ ثقافتي زندگيءَ بابت همعصر مواد محفوظ ٿيل آهي. سندس 1847ع ۽ 1848ع جون رپورٽون، 1849ع جا لساني مقالا، 1851ع ۽ 1852ع جا ڪتاب ۽ 1877ع جو سفرنامو گڏجي سنڌ بابت سندس تحقيق جي مختلف مرحلن کي ظاهر ڪن ٿا. سنڌ جي تاريخ ۽ ادب جي مطالعي ۾ برٽن جي ڪم مان خاص طور هيٺين موضوعن بابت مواد حاصل ٿئي ٿو: * اڻويهين صديءَ ۾ سنڌ جي آبادي ۽ سماجي بناوت؛ * سنڌي ٻولي، مقامي لهجا ۽ پاڙيسري ٻولين جا لاڳاپا؛ * سنڌ جي زباني روايتن، قصن ۽ شاعريءَ جا احوال؛ * مذهبي عقيدا، رسمون ۽ سماجي لاڳاپا؛ * سنڌ جي شهرن، درياهن ۽ آمدرفت جي تاريخ؛ * زراعت، شڪار ۽ بازداريءَ جون روايتون؛ * برطانوي قبضي کان پوءِ فوجي ۽ انتظامي تبديليون؛ * ريلوي ۽ جديد آمدرفت جي شروعاتي ترقي. سنڌي ادب جي محقق موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ برٽن کي شامل ڪيو ۽ سندس سنڌ بابت تصنيفن جو ذڪر ڪيو.<ref name="Jotwani1996"/> === تاريخي ماخذ طور حدون === برٽن جون لکڻيون پنهنجي دور بابت قيمتي معلومات فراهم ڪن ٿيون، پر انهن کي مڪمل طور غيرجانبدار يا حتمي ماخذ نٿو سمجهي سگهجي. برٽن برطانوي فوج ۽ سفارتي نظام سان لاڳاپيل هو. سندس ڪتابن ۾ سنڌ جي ماڻهن، قومن، مذهبي برادرين ۽ برطانوي انتظام بابت ذاتي رايا ۽ اڻويهين صديءَ جي يورپي سوچ جا اثر موجود آهن.<ref name="Ghose2006"/><ref name="Kennedy2005"/> انهيءَ ڪري جديد تحقيق ۾ سندس تصنيفن کي سنڌي، فارسي، اردو ۽ ٻين مقامي ماخذن سان ڀيٽي پڙهڻ ضروري آهي. برٽن جي ڪتابن جي تاريخي اهميت سندس هر نتيجي جي درست هجڻ ۾ نه، پر ان ڳالهه ۾ آهي ته انهن ۾ سنڌ جي هڪ مخصوص دور بابت مشاهدا، بيان ۽ معلومات محفوظ ٿيل آهن. == عربستان جو سفر ۽ حج (1853ع) == سنڌ ۽ هندستان ۾ رهائش دوران رچرڊ فرانسس برٽن عربي، فارسي، هندستاني ٻولين ۽ اسلامي روايتن بابت ڄاڻ حاصل ڪئي. انهيءَ مطالعي سندس عربستان جي سفر ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1853ع ۾ هن [[مدينو|مديني]] ۽ [[مڪو|مڪي]] جو سفر ڪيو ۽ [[حج]] جا مناسڪ ادا ڪيا.<ref name="Kennedy2005"/><ref name="Lovell1998"/> ان وقت مڪي ۽ مديني جي مقدس مذهبي علائقن ۾ غيرمسلمانن جي داخلا تي پابندي هئي. برٽن پنهنجي سڃاڻپ لڪائي مسلمان مسافر جي حيثيت سان سفر ڪيو. سندس هن سفر کي اڻويهين صديءَ جي يورپي سفرناما نگاريءَ ۾ خاص شهرت حاصل ٿي.<ref name="BurtonPilgrimage1855">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Personal Narrative of a Pilgrimage to El-Medinah and Meccah |volume=1–3 |publisher=Longman, Brown, Green, and Longmans |location=London |year=1855–1856 |language=en |url=https://www.gutenberg.org/ebooks/4657 }}</ref> === سفر جي تياري === برٽن عربستان جي سفر کان اڳ عربي ٻوليءَ، اسلامي عبادتن، مذهبي اصطلاحن، لباس، سماجي آداب ۽ سفر جي روايتن جو مطالعو ڪيو. هن هندستان ۾ رهڻ دوران حاصل ڪيل ٻولين ۽ مذهبي رسمن جي ڄاڻ کي سفر جي تياريءَ ۾ استعمال ڪيو. سندس مقصد صرف مقدس شهرن جو دورو ڪرڻ نه، پر انهن جي مذهبي، سماجي ۽ ثقافتي زندگيءَ جو تفصيلي مشاهدو پڻ هو.<ref name="Rice1990"/><ref name="BurtonPilgrimage1855"/> برٽن پنهنجي سفر ۾ مختلف وقتن تي فارسي نسل جي مسلمان مسافر ۽ درويش يا شيخ جهڙيون سڃاڻپون اختيار ڪيون. سندس سفرنامي موجب، هن اهڙي لباس ۽ طرزِ گفتگو اختيار ڪئي، جيڪا مقامي ماحول ۾ سندس غيرملڪي هجڻ کي لڪائڻ ۾ مددگار ٿي سگهي.<ref name="BurtonPilgrimage1855"/> === مصر کان عربستان تائين === 1853ع ۾ برٽن انگلينڊ مان نڪري [[مصر]] پهتو. هن [[اسڪندريه]] ۽ [[قاهره]] ۾ وقت گذاريو ۽ پوءِ [[سوئيز]] جي رستي [[ڳاڙهو سمنڊ|ڳاڙهي سمنڊ]] ڏانهن روانو ٿيو. سفر دوران هن مسلمان مسافرن، واپارين ۽ حج تي ويندڙ ماڻهن سان گڏ سفر ڪيو. عربستان پهچڻ کان پوءِ هن [[ينبع]] جي رستي مديني ڏانهن سفر جاري رکيو.<ref name="BurtonPilgrimage1855"/> برٽن پنهنجي سفرنامي ۾ قافلن، رهائش، کاڌي، سفر جي ڏکيائين، رستن ۽ مقامي ماڻهن جي رسم و رواج بابت تفصيلي احوال ڏنو. === مديني جو سفر === برٽن جولاءِ 1853ع ۾ مديني پهتو. هن شهر ۾ رهائش دوران [[مسجد نبوي]]، مذهبي زندگيءَ، زيارت جي روايتن ۽ شهر جي سماجي حالتن جو مشاهدو ڪيو. سندس سفرنامي ۾ مديني جي گهٽين، بازارن، رهائشي علائقن، مذهبي عمارتن ۽ مقامي ماڻهن بابت تفصيل ملن ٿا.<ref name="BurtonPilgrimage1855"/> هن مديني جي تاريخي ۽ مذهبي اهميت سان گڏ شهر جي جاگرافي ۽ آباديءَ بابت پڻ لکيو. برٽن جا اهي بيان اڻويهين صديءَ جي وچ ڌاري مديني جي شهري ۽ سماجي تاريخ جي مطالعي لاءِ هڪ همعصر سفرنامي جو مواد فراهم ڪن ٿا. === مڪي جو سفر ۽ حج جا مناسڪ === مديني کان پوءِ برٽن حج جي قافلي سان گڏ مڪي ڏانهن روانو ٿيو. سيپٽمبر 1853ع ۾ هو مڪي پهتو. هن [[ڪعبو|ڪعبي]] جو طواف ڪيو ۽ حج جي ٻين مناسڪن ۾ شرڪت ڪئي. پنهنجي سفرنامي ۾ هن [[مسجد الحرام]]، ڪعبي، [[صفا ۽ مروه]]، [[عرفات]]، [[مزدلفه]] ۽ [[منى]] بابت تفصيلي بيان پيش ڪيا.<ref name="BurtonPilgrimage1855"/> برٽن مذهبي عبادتن سان گڏ حج جي انتظام، حاجين جي آمدرفت، مختلف علائقن مان ايندڙ ماڻهن، بازارن، رهائش ۽ سماجي ماحول بابت پڻ لکيو. سندس سفرنامي جي هڪ خاص ڳالهه اها آهي ته هن مقدس شهرن کي صرف مذهبي مرڪزن طور نه، پر رهائشي، واپاري ۽ ثقافتي شهرن طور پڻ بيان ڪيو. === ڇا برٽن مڪي پهچندڙ پهريون غيرمسلمان يورپي هو؟ === برٽن کي ڪڏهن ڪڏهن مڪي ۾ داخل ٿيندڙ پهريون غيرمسلمان يورپي چيو ويندو آهي، پر اها دعويٰ تاريخي طور درست نه آهي. هن کان اڳ اطالوي مسافر [[لودووڪو دي وارٿيما]] سورهين صديءَ جي شروعات ۾ مڪي پهتو هو. سوئس محقق [[يوهان لڊوگ برڪهارٽ]] پڻ 1814ع ۾ مڪي جو سفر ڪيو ۽ 1815ع ۾ حج ادا ڪيو.<ref name="Burckhardt1829">{{cite book |last=Burckhardt |first=John Lewis |title=Travels in Arabia: Comprehending an Account of Those Territories in Hedjaz Which the Mohammedans Regard as Sacred |publisher=Henry Colburn |location=London |year=1829 |language=en }}</ref> انهيءَ ڪري برٽن جي اهميت مڪي پهچندڙ پهريون غيرمسلمان هجڻ ۾ نه، پر سندس سفرنامي جي تفصيل، مشاهدي جي انداز ۽ يورپي پڙهندڙن ۾ ان جي اثر ۾ آهي. === سفرنامي جي اشاعت === برٽن عربستان جي سفر بابت ''Personal Narrative of a Pilgrimage to El-Medinah and Meccah'' (مديني ۽ مڪي جي زيارت جو ذاتي سفرنامو) لکيو. هي ڪتاب 1855ع ۽ 1856ع ۾ ٽن جلدن ۾ شايع ٿيو ۽ سندس مشهور تصنيفن مان هڪ بڻيو.<ref name="BurtonPilgrimage1855"/> ڪتاب ۾ عربستان جي جاگرافي، مذهبي زندگي، قافلن، سماجي روايتن، مقامي ماڻهن ۽ سفر جي مشڪلاتن بابت تفصيلي احوال موجود آهي. برٽن جي سفرنامي کي اڻويهين صديءَ جي عربستان بابت يورپي علمي ادب ۾ اهم جاءِ حاصل ٿي، جيتوڻيڪ ان ۾ سندس ذاتي رايا ۽ ان دور جون ثقافتي تعبيرون پڻ شامل آهن.<ref name="Kennedy2005"/> === سفر سان لاڳاپيل تڪراري دعوائون === برٽن جي حج واري سفر بابت ڪجهه سوانحي ڪتابن ۾ اهڙا قصا ملن ٿا، جن ۾ سندس سڃاڻپ ظاهر ٿيڻ جي خطري ۽ مبينا تشدد جو ذڪر ڪيو ويو آهي. انهن مان هڪ دعويٰ اها آهي ته هن پنهنجي سڃاڻپ بچائڻ لاءِ ڪنهن ماڻهوءَ کي قتل ڪيو. اهڙي واقعي جي آزاد ۽ قابلِ اعتماد تاريخي تصديق موجود نه آهي؛ برٽن پاڻ به اهڙي الزام کي رد ڪيو هو.<ref name="Lovell1998"/><ref name="Rice1990"/> تنهنڪري هن دعويٰ کي ثابت ٿيل واقعي بدران برٽن جي زندگيءَ سان لاڳاپيل هڪ غيرتصديق ٿيل روايت طور سمجهڻ گهرجي. == صوماليا ۽ هرر جون مهمون (1854ع–1855ع) == [[فائل:Old City (Jugal) Top view of Jugol 10.jpg|thumb|260px|[[هرر]] جي تاريخي قلعي بند شهر جو مٿان کان منظر، جنهن جو رچرڊ فرانسس برٽن 1855ع ۾ دورو ڪيو.]] عربستان جي سفر کان پوءِ برٽن جي دلچسپي آفريڪا جي اتر اوڀر وارن علائقن ڏانهن وڌي. هن [[صوماليا]]، [[جبوتي]] ۽ موجوده [[ايٿوپيا]] جي اوڀر وارن علائقن ۾ سفر ۽ تحقيق ڪئي. انهن سفرن ۾ [[هرر]] جو دورو سندس اهم ڪاميابين مان هڪ هو. برٽن پنهنجي سفرن جا احوال ''First Footsteps in East Africa'' نالي ڪتاب ۾ شايع ڪيا.<ref name="BurtonFirstFootsteps1856">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=First Footsteps in East Africa; or, An Exploration of Harar |publisher=Longman, Brown, Green, and Longmans |location=London |year=1856 |language=en }}</ref> === مهم جو پسمنظر === اڻويهين صديءَ جي وچ ڌاري يورپي جاگرافيدانن ۽ برطانوي اختيارين کي اوڀر آفريڪا جي اندرين علائقن بابت محدود سڌي ڄاڻ هئي. برٽن کي هن علائقي جي ٻولين، واپاري رستن، شهرن، سياسي حالتن ۽ جاگرافيءَ بابت معلومات گڏ ڪرڻ ۾ دلچسپي هئي. انهيءَ سلسلي ۾ هن [[عدن]] کي پنهنجي سفرن جو هڪ اهم مرڪز بڻايو.<ref name="Rice1990"/> === زيلع کان هرر تائين === 1854ع جي آخر ۾ برٽن [[زيلع]] کان هرر ڏانهن روانو ٿيو. سندس سفر ۾ مقامي رهنمائن، مترجمن، قافلي جي ماڻهن ۽ ٻين مددگارن جو اهم ڪردار هو. هو جنوري 1855ع ۾ هرر پهتو، جيڪو ان وقت هڪ اهم اسلامي، واپاري ۽ ثقافتي شهر هو.<ref name="BurtonFirstFootsteps1856"/> برٽن شهر جي حڪمران، بازارن، مذهبي زندگي، آبادي ۽ واپاري لاڳاپن بابت معلومات گڏ ڪئي. هن هرر جي سماجي ۽ سياسي حالتن کي پنهنجي سفرنامي ۾ بيان ڪيو ۽ شهر جي اهميت کي يورپي پڙهندڙن تائين پهچايو. === هرر پهچڻ جي تاريخي اهميت === برٽن کي عام طور هرر ۾ داخل ٿيندڙ اوائلي يورپي سياحن مان هڪ طور ياد ڪيو ويندو آهي. بهرحال، هرر اڳ ئي مقامي ۽ علائقائي مسلمان واپارين، عالمن ۽ مسافرن جي ڄاتل سڃاتل شهرن مان هو. تنهنڪري برٽن جي سفر کي شهر جي «دريافت» چوڻ بدران هڪ يورپي مسافر جي دستاويزي دوري طور بيان ڪرڻ وڌيڪ درست آهي. برٽن جي هرر بابت لکڻين جي اهميت سندس مشاهدي، جاگرافيائي بيان ۽ ان دور جي شهر بابت محفوظ ڪيل معلومات ۾ آهي.<ref name="Ghose2006"/> === بربرا واري مهم === 1855ع ۾ برٽن ٻين يورپي مهم جوئن سان گڏ [[بربرا]] واري علائقي ۾ هڪ نئين مهم ۾ شامل ٿيو. هن مهم ۾ [[جان هيننگ اسپيڪ]]، ليفٽيننٽ جي. اي. هرن ۽ وليم اسٽرويان پڻ شامل هئا. مهم دوران سندن ڪئمپ تي هٿياربند حملو ٿيو. وليم اسٽرويان مارجي ويو، جڏهن ته برٽن ۽ اسپيڪ زخمي ٿيا.<ref name="McLynn1990"/><ref name="Lovell1998"/> === برٽن جي چهري تي زخم === بربرا واري حملي دوران هڪ نيزو برٽن جي چهري مان گذريو ۽ کيس سخت زخم رسيو. هن زخم جو نشان سندس چهري تي باقي زندگي موجود رهيو. سندس پوءِ واري تصويرن ۽ سوانحي احوالن ۾ انهيءَ زخم جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Rice1990"/> حملي کان پوءِ مهم ختم ٿي وئي ۽ بچيل مهم جو واپس موٽيا. === پهريان قدم اوڀر آفريڪا ۾ === 1856ع ۾ برٽن ''First Footsteps in East Africa; or, An Exploration of Harar'' (اوڀر آفريڪا ۾ پهريان قدم، يا هرر جي ڳولا) شايع ڪيو. ڪتاب ۾ زيلع، هرر، صومالي علائقن، مقامي ماڻهن، ٻولين، واپار، مذهبي زندگي ۽ سفر جي حالتن بابت معلومات شامل آهي.<ref name="BurtonFirstFootsteps1856"/> هي ڪتاب برٽن جي آفريڪي سفرنامن جي سلسلي ۾ اهم جاءِ رکي ٿو. ان جي باوجود، مقامي ماڻهن ۽ سماجي گروهن بابت سندس ڪجهه بيان نوآبادياتي دور جي تعصبن کان آزاد نه آهن؛ تنهنڪري انهن کي جديد آفريڪي تاريخ ۽ انسانيات جي تحقيق سان ڀيٽڻ ضروري آهي. == ڪريميا جي جنگ سان لاڳاپو == 1850ع واري ڏهاڪي ۾ برٽن جي فوجي زندگيءَ جو هڪ ٻيو مرحلو [[ڪريميا جي جنگ]] سان لاڳاپيل هو. هن [[بيشي بازوق]] (''Bashi-bazouks'') نالي عثماني غيرباقاعده فوجي دستن سان لاڳاپيل ذميوارين ۾ حصو ورتو. اهي دستا عثماني فوجي نظام جو حصو هئا، پر سندن تنظيم ۽ نظم و ضبط باقاعده فوج کان مختلف هو.<ref name="Wright1906"/><ref name="McLynn1990"/> برٽن جي هن فوجي وابستگيءَ جو عرصو نسبتاً مختصر رهيو. انتظامي اختلافن ۽ تنظيم سان لاڳاپيل مسئلن سبب سندس خدمتون ڊگهي عرصي تائين جاري نه رهيون. سندس فوجي زندگيءَ ۾ هندستان ۽ سنڌ جي ملازمت کان پوءِ هي مرحلو اهم هو، ڇاڪاڻ ته ان کان پوءِ سندس ڌيان وڏي پيماني تي جاگرافيائي سفرن ۽ تحقيق ڏانهن وڌيو. == آفريڪا جي وڏين ڍنڍن جي ڳولا (1856ع–1859ع) == [[فائل:Lake Tanganyika.jpg|thumb|[[ڍنڍ ٽانگانيڪا]]، جنهن تائين برٽن ۽ اسپيڪ جي مهم فيبروري 1858ع ۾ پهتي.]] 1850ع واري ڏهاڪي ۾ آفريڪا جي اندروني جاگرافي ۽ [[نيل درياهه]] جي سرچشمي بابت يورپي جاگرافيدانن ۾ وڏي دلچسپي هئي. برٽن ۽ [[جان هيننگ اسپيڪ]] اوڀر آفريڪا جي اندرين علائقن ڏانهن هڪ مهم ڪئي، جنهن جو مقصد وڏين ڍنڍن، واپاري رستن ۽ نيل درياهه جي سرچشمي بابت معلومات حاصل ڪرڻ هو.<ref name="BurtonLakeRegions1860">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=The Lake Regions of Central Africa: A Picture of Exploration |volume=1–2 |publisher=Longman, Green, Longman, and Roberts |location=London |year=1860 |language=en }}</ref> === رائل جاگرافيائي سوسائٽيءَ جي مدد === برٽن جي آفريڪي مهم کي [[رائل جاگرافيائي سوسائٽي]] جي حمايت حاصل هئي. مهم ۾ برٽن اڳواڻ ۽ اسپيڪ سندس ساٿي هو. ٻنهي کي جاگرافيائي مشاهدي، سفر، رستن جي سڃاڻپ ۽ آفريڪا جي اندرين علائقن بابت معلومات گڏ ڪرڻ جي ذميواري هئي.<ref name="McLynn1990"/> ان وقت يورپي نقشن ۾ آفريڪا جي ڪيترن اندرين علائقن بابت معلومات نامڪمل هئي، جيتوڻيڪ اهي علائقا مقامي آباديءَ، واپارين ۽ مسافرن کي اڳ ئي ڄاتل هئا. === زنجبار کان اندروني آفريڪا ڏانهن === مهم جو اهم سامونڊي مرڪز [[زنجبار]] هو. برٽن ۽ اسپيڪ اوڀر آفريڪا جي ساحلي علائقي کان اندرين حصن ڏانهن روانا ٿيا. سندن سفر ۾ آفريڪي رهنمائن، باربردارن، واپارين، مترجمن ۽ قافلي جي ٻين ماڻهن اهم ڪردار ادا ڪيو. مقامي رستن، پاڻيءَ جي هنڌن، رهائش ۽ واپار بابت انهن ماڻهن جي ڄاڻ کان سواءِ اهڙو سفر ممڪن نه هو.<ref name="BurtonLakeRegions1860"/> === سيدي مبارڪ بمبئي ۽ مقامي ساٿي === [[سيدي مبارڪ بمبئي]] اوڀر آفريڪا جي مشهور رهنمائن مان هڪ هو، جنهن برٽن ۽ اسپيڪ جي مهم ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هو اڳتي هلي آفريڪا جي ٻين يورپي مهمن سان پڻ لاڳاپيل رهيو. برٽن ۽ اسپيڪ جي مهم جي تاريخ کي صرف ٻن يورپي سياحن جي ڪاميابيءَ طور پيش ڪرڻ نامڪمل آهي، ڇاڪاڻ ته ان ۾ مقامي آفريڪي ماڻهن جي ڄاڻ، محنت ۽ رهنمائي بنيادي اهميت رکي ٿي.<ref name="Jeal2011">{{cite book |last=Jeal |first=Tim |title=Explorers of the Nile: The Triumph and Tragedy of a Great Victorian Adventure |publisher=Yale University Press |location=New Haven |year=2011 |language=en |isbn=978-0-300-14935-7 }}</ref> === سفر جون ڏکيائون === آفريڪا جي اندروني سفر دوران برٽن ۽ اسپيڪ کي بيمارين، ٿڪاوٽ، موسمي حالتن، رسد جي مسئلن ۽ ٻين ڏکيائين کي منهن ڏيڻو پيو. ٻئي مهم جو مختلف وقتن تي سخت بيمار ٿيا. انهن حالتن سندن سفر جي رفتار ۽ جاگرافيائي مشاهدي جي صلاحيت تي اثر وڌو.<ref name="BurtonLakeRegions1860"/> مهم جي ڪاميابيءَ ۾ مقامي ماڻهن جي مدد، رستن بابت معلومات ۽ قافلي جي تنظيم اهم هئي. == ڍنڍ ٽانگانيڪا تائين پهچڻ (1858ع) == فيبروري 1858ع ۾ برٽن ۽ اسپيڪ جي مهم [[ڍنڍ ٽانگانيڪا]] تائين پهتي. هيءَ اوڀر آفريڪا جي وڏين ڍنڍن مان هڪ آهي ۽ موجوده تنزانيا، ڪانگو جي جمهوري جمهوريه، برونڊي ۽ زامبيا جي سرحدي علائقن سان لاڳاپيل آهي. برٽن ۽ اسپيڪ يورپي جاگرافيائي ادب ۾ ڍنڍ بابت تفصيلي مشاهدا پيش ڪندڙ اوائلي مهم جوئن مان هئا.<ref name="BurtonLakeRegions1860"/> === ڍنڍ جي جاگرافي === برٽن ڍنڍ ٽانگانيڪا جي پاڻيءَ، ڀرپاسي جي زمين، آباديءَ ۽ سفر جي رستن بابت معلومات گڏ ڪئي. هن ڍنڍ جي اهميت کي نيل درياهه جي سرچشمي بابت هلندڙ بحث سان ڳنڍيو. بهرحال، ان وقت موجود معلومات جي بنياد تي ڍنڍ ۽ نيل درياهه جي آبي نظام جو صحيح لاڳاپو طئي ڪرڻ آسان نه هو. === مقامي ڄاڻ جي اهميت === ڍنڍ ٽانگانيڪا برٽن ۽ اسپيڪ جي اچڻ کان اڳ ئي مقامي ماڻهن، واپارين ۽ علائقائي مسافرن کي معلوم هئي. انهيءَ ڪري «ڍنڍ جي دريافت» وارو اصطلاح صرف يورپي نقشن ۽ جاگرافيائي علم ۾ ان جي داخلا جي مخصوص معنيٰ ۾ استعمال ڪري سگهجي ٿو. جديد تاريخي مطالعي ۾ مقامي آفريڪي آباديءَ جي اڳوڻي ڄاڻ ۽ سفرن ۾ سندن ڪردار کي تسليم ڪيو وڃي ٿو.<ref name="Jeal2011"/> == جان هيننگ اسپيڪ ۽ ڍنڍ وڪٽوريا == [[فائل:JH Speke.jpg|thumb|upright|[[جان هيننگ اسپيڪ]] (1827ع–1864ع)، جيڪو رچرڊ فرانسس برٽن سان گڏ آفريڪا جي مهم ۾ شامل هو ۽ پوءِ نيل درياهه جي سرچشمي بابت سندس اختلاف پيدا ٿيا.]] 1858ع ۾ برٽن ۽ اسپيڪ جي مهم دوران ٻنهي جي تحقيق جا رستا ڪجهه وقت لاءِ جدا ٿيا. برٽن جي بيماريءَ ۽ ٻين حالتن سبب اسپيڪ اتر طرف هڪ جدا سفر ڪيو ۽ آگسٽ 1858ع ۾ [[ڍنڍ وڪٽوريا]] تائين پهتو. اسپيڪ هن ڍنڍ کي برطانوي راڻي [[راڻي وڪٽوريا|وڪٽوريا]] جي نالي سان منسوب ڪيو.<ref name="Jeal2011"/> === نيل درياهه جي سرچشمي بابت اسپيڪ جو نظريو === اسپيڪ جو خيال هو ته ڍنڍ وڪٽوريا نيل درياهه جي اهم سرچشمن مان هڪ آهي. هن پنهنجي مشاهدي ۽ مقامي معلومات جي بنياد تي اهو نتيجو پيش ڪيو، جيتوڻيڪ ان وقت هن ڍنڍ مان نيل درياهه جي نڪرڻ واري رستي جو مڪمل سڌو مشاهدو نه ڪيو هو. برٽن اسپيڪ جي نتيجي کي فوري طور قبول نه ڪيو ۽ وڌيڪ ثبوتن جي ضرورت تي زور ڏنو.<ref name="McLynn1990"/><ref name="Jeal2011"/> === برٽن ۽ اسپيڪ جو اختلاف === برٽن ۽ اسپيڪ جي وچ ۾ اختلاف جا ڪيترائي سبب هئا، جن ۾ نيل درياهه جي سرچشمي بابت مختلف نظريا، مهم جي اڳواڻي، علمي شهرت ۽ دريافتن جو اعزاز شامل هئا. اسپيڪ جي انگلينڊ واپسيءَ کان پوءِ سندس نتيجن کي وڏي توجهه ملي. برٽن ان ڳالهه تي ناراض ٿيو ته سندس خيال ۾ مهم جي گڏيل ڪم ۽ اڳواڻيءَ کي مناسب اهميت نه ڏني وئي هئي.<ref name="McLynn1990"/> اختلاف آهستي آهستي علمي بحث کان ذاتي ۽ عوامي تڪرار ۾ تبديل ٿي ويو. === ٻي آفريڪي مهم === اسپيڪ پوءِ [[جيمس آگسٽس گرانٽ]] سان گڏ اوڀر آفريڪا جي هڪ ٻي مهم ڪئي. هن مهم دوران اسپيڪ ڍنڍ وڪٽوريا جي اترئين حصي ۽ نيل درياهه سان ان جي لاڳاپي بابت وڌيڪ معلومات حاصل ڪئي. 1862ع ۾ هن ڍنڍ وڪٽوريا مان نڪرندڙ پاڻيءَ جي رستي جو مشاهدو ڪيو، جنهن سندس اڳوڻي نظريي کي وڌيڪ مضبوط ڪيو.<ref name="Jeal2011"/> == نيل درياهه جي سرچشمي بابت بحث == [[نيل درياهه]] جي سرچشمي بابت سوال اڻويهين صديءَ جي جاگرافيائي تحقيق جي اهم مسئلن مان هڪ هو. برٽن، اسپيڪ ۽ ٻين محققن وٽ ان بابت مختلف نظريا هئا. برٽن وڌيڪ احتياط سان جاگرافيائي ثبوت گڏ ڪرڻ جو حامي هو، جڏهن ته اسپيڪ ڍنڍ وڪٽوريا کي نيل درياهه جي اهم سرچشمي طور پيش ڪيو.<ref name="Jeal2011"/> === علمي بحث جي تياري === 1864ع ۾ برٽن ۽ اسپيڪ جي وچ ۾ نيل درياهه جي سرچشمي بابت هڪ عوامي علمي بحث ٿيڻ جو امڪان هو. ٻنهي جي اختلافن سبب اهو بحث وڏي دلچسپيءَ جو موضوع بڻجي چڪو هو. پر بحث کان ٿورو اڳ اسپيڪ جي وفات ٿي وئي. === اسپيڪ جي وفات (1864ع) === جان هيننگ اسپيڪ 15 سيپٽمبر 1864ع تي انگلينڊ ۾ شڪار دوران بندوق جي گولي لڳڻ سبب فوت ٿيو. سرڪاري جاچ ۾ سندس موت کي حادثاتي قرار ڏنو ويو، جيتوڻيڪ پوءِ جي ڪجهه سوانحي بحثن ۾ واقعي جي حالتن بابت سوال اٿاريا ويا.<ref name="Jeal2011"/><ref name="McLynn1990"/> اسپيڪ جي وفات سبب برٽن ۽ اسپيڪ جي وچ ۾ طئي ٿيل عوامي بحث ٿي نه سگهيو. === جديد جاگرافيائي سمجهاڻي === جديد جاگرافيءَ موجب ڍنڍ وڪٽوريا [[اڇي نيل]] جي آبي نظام جو اهم ذريعو آهي. تنهن هوندي به نيل درياهه جي سڀ کان پري سرچشمي جي سڃاڻپ وڌيڪ پيچيده سوال آهي، ڇاڪاڻ ته ڍنڍ وڪٽوريا ۾ ڪيترائي درياهه ڇوڙ ڪن ٿا. انهيءَ ڪري اسپيڪ جي نتيجي کي نيل جي آبي نظام بابت هڪ اهم تاريخي اڳڀرائي طور سمجهڻ گهرجي، نه ته نيل جي سڀني سرچشمن بابت آخري ۽ مڪمل وضاحت طور. == آفريڪا جي ڍنڍن بابت برٽن جو ڪتاب == 1860ع ۾ برٽن ''The Lake Regions of Central Africa: A Picture of Exploration'' (وچ آفريڪا جي ڍنڍن وارا علائقا: ڳولا جي هڪ تصوير) ٻن جلدن ۾ شايع ڪيو. هي ڪتاب سندس آفريڪي مهم، سفر جي رستن، ڍنڍ ٽانگانيڪا، مقامي آبادي، واپار، جاگرافي ۽ سفر جي ڏکيائين بابت تفصيلي احوال تي ٻڌل آهي.<ref name="BurtonLakeRegions1860"/> ڪتاب ۾ برٽن آفريڪا جي سماجي ۽ ثقافتي زندگيءَ بابت پڻ لکيو، پر سندس ڪجهه تبصرا اڻويهين صديءَ جي يورپي نسلي ۽ نوآبادياتي سوچ جي اثر هيٺ هئا. انهيءَ ڪري جديد تاريخي تحقيق ۾ سندس ڪتاب کي همعصر سفرنامي ۽ نوآبادياتي علمي دستاويز ٻنهي حيثيتن سان پڙهيو وڃي ٿو.<ref name="Ghose2006"/> == آفريڪي مهمن جي تاريخي اهميت == برٽن جون آفريڪي مهمون يورپي جاگرافيائي تحقيق جي تاريخ ۾ اهم آهن. هن هرر، صومالي علائقن، اوڀر آفريڪا جي واپاري رستن ۽ ڍنڍ ٽانگانيڪا بابت تفصيلي معلومات شايع ڪئي. انهن سفرن سان گڏ برٽن ۽ اسپيڪ جي وچ ۾ نيل درياهه جي سرچشمي بابت اختلاف به جاگرافيائي تحقيق جي تاريخ جو مشهور واقعو بڻيو. جديد مطالعي ۾ انهن مهمن جي اهميت کي مقامي آفريڪي رهنمائن، مترجمن، باربردارن، واپارين ۽ ڄاڻ رکندڙ ماڻهن جي ڪردار کان الڳ نٿو ڪري سگهجي. === اهم سفرن جي تاريخوار فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#174a73;color:white;" | سال ! style="background:#174a73;color:white;" | سفر يا واقعو ! style="background:#174a73;color:white;" | هنڌ ! style="background:#174a73;color:white;" | تاريخي اهميت |- | style="background:#eaf3fb;" | 1853ع | عربستان جو سفر ۽ حج | مصر، مدينو ۽ مڪو | مقدس شهرن جي مذهبي ۽ سماجي زندگيءَ بابت تفصيلي سفرنامو |- | style="background:#edf6eb;" | 1854ع–1855ع | صومالي علائقن جي مهم | زيلع ۽ هرر | اوڀر آفريڪا جي شهرن، ٻولين ۽ واپاري رستن بابت تحقيق |- | style="background:#fff1e2;" | 1855ع | بربرا واري مهم | بربرا | هٿياربند حملي ۾ برٽن زخمي ٿيو ۽ مهم ختم ٿي |- | style="background:#f3eafa;" | 1855ع–1856ع | ڪريميا جي جنگ سان لاڳاپيل فوجي خدمت | عثماني فوجي انتظام سان لاڳاپيل علائقا | بيشي بازوق دستن سان فوجي وابستگي |- | style="background:#eaf3fb;" | 1856ع–1859ع | اوڀر آفريڪا جي اندروني مهم | زنجبار ۽ اندروني آفريڪا | آفريڪا جي وڏين ڍنڍن ۽ نيل جي سرچشمي بابت تحقيق |- | style="background:#edf6eb;" | 1858ع | ڍنڍ ٽانگانيڪا تائين پهچڻ | ڍنڍ ٽانگانيڪا | يورپي جاگرافيائي ادب ۾ ڍنڍ بابت تفصيلي مشاهدا |- | style="background:#fff1e2;" | 1858ع | اسپيڪ جو ڍنڍ وڪٽوريا تائين سفر | ڍنڍ وڪٽوريا | نيل جي سرچشمي بابت اسپيڪ جو نظريو |- | style="background:#f3eafa;" | 1864ع | برٽن ۽ اسپيڪ جي طئي ٿيل بحث جو نه ٿيڻ | انگلينڊ | اسپيڪ جي اوچتي وفات سبب علمي بحث ملتوي ٿي ويو |} == عربستان ۽ آفريڪا بابت اهم تصنيفون == {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#22577a;color:white;" | سال ! style="background:#22577a;color:white;" | ڪتاب ! style="background:#22577a;color:white;" | سنڌي عنوان ! style="background:#22577a;color:white;" | موضوع |- | 1855ع–1856ع | ''Personal Narrative of a Pilgrimage to El-Medinah and Meccah'' | '''مديني ۽ مڪي جي زيارت جو ذاتي سفرنامو''' | حج، عربستان، اسلامي روايتون ۽ مقدس شهرن جي زندگي |- | 1856ع | ''First Footsteps in East Africa; or, An Exploration of Harar'' | '''اوڀر آفريڪا ۾ پهريان قدم، يا هرر جي ڳولا''' | صوماليا، هرر، مقامي سماج ۽ واپاري رستا |- | 1860ع | ''The Lake Regions of Central Africa: A Picture of Exploration'' | '''وچ آفريڪا جي ڍنڍن وارا علائقا: ڳولا جي هڪ تصوير''' | ڍنڍ ٽانگانيڪا، اوڀر آفريڪا ۽ جاگرافيائي تحقيق |} == آمريڪا جو سفر (1860ع) == آفريڪا جي مهمن کان پوءِ رچرڊ فرانسس برٽن 1860ع ۾ [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] جو سفر ڪيو. هن سفر ۾ سندس خاص دلچسپي آمريڪا جي اولهه وارن علائقن، مقامي آباديءَ، مذهبي تحريڪن ۽ [[مورمن ازم|مورمن]] برادريءَ جي سماجي ۽ مذهبي زندگيءَ سان هئي.<ref name="BurtonCitySaints1861">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=The City of the Saints, and Across the Rocky Mountains to California |publisher=Longman, Green, Longman, and Roberts |location=London |year=1861 |language=en |url=https://archive.org/search?query=Richard+Francis+Burton+City+of+the+Saints+1861 }}</ref> برٽن آمريڪا جي اوڀر وارن علائقن کان اولهه ڏانهن سفر ڪندي [[راڪي جبل]] پار ڪيا ۽ [[يوٽا]] جي گاديءَ واري شهر [[سالٽ ليڪ سٽي]] پهتو. ان کان پوءِ هن [[ڪيليفورنيا]] جو پڻ دورو ڪيو. === سالٽ ليڪ سٽي ۽ مورمن برادري === سالٽ ليڪ سٽي ۾ برٽن مورمن مذهبي تحريڪ جي اڳواڻن، عقيدن، سماجي تنظيم ۽ گهريلو زندگيءَ بابت معلومات گڏ ڪئي. هن [[برگهم ينگ]] سان ملاقات ڪئي، جيڪو ان وقت [[چرچ آف جيسس ڪرائسٽ آف ليٽر ڊي سينٽس]] جو صدر ۽ مورمن برادريءَ جو اهم اڳواڻ هو.<ref name="BurtonCitySaints1861"/> برٽن مورمن برادريءَ جي مذهبي عقيدن، اجتماعي زندگيءَ، گهڻ زاليت جي رواج ۽ آمريڪي سماج سان سندن لاڳاپن بابت تفصيلي مشاهدا پيش ڪيا. هن برادريءَ جي ڪجهه روايتن بابت تنقيدي تبصرا ڪيا، پر ساڳئي وقت ٻين يورپي ليکڪن جي ڀيٽ ۾ ان جي عقيدن ۽ سماجي نظام کي سمجهڻ جي ڪوشش پڻ ڪئي.<ref name="Rice1990"/> === راڪي جبلن کان ڪيليفورنيا تائين === برٽن پنهنجي سفر دوران آمريڪا جي اولهه وارن علائقن جي جاگرافي، آمدرفت، رهائش، واپاري رستن ۽ آبادڪاريءَ بابت معلومات گڏ ڪئي. هن زميني سفر جي مشڪلاتن، رستن جي حالتن ۽ ان دور جي آمريڪي سماج بابت مشاهدا لکيا. سندس سفر ان زماني ۾ ٿيو، جڏهن آمريڪا جي اولهه طرف آبادڪاري، مقامي آمريڪي قومن جي زمينن تي قبضي ۽ سياسي توسيع جو عمل جاري هو. برٽن جا بيان انهيءَ تاريخي پسمنظر ۾ پڙهڻ گهرجن. === بزرگن جو شهر (1861ع) === 1861ع ۾ برٽن پنهنجي آمريڪي سفر بابت ڪتاب ''The City of the Saints, and Across the Rocky Mountains to California'' شايع ڪيو. ڪتاب جو سنڌي عنوان '''بزرگن جو شهر ۽ راڪي جبلن کان ڪيليفورنيا تائين''' ترجمو ڪري سگهجي ٿو. هن تصنيف ۾ مورمن برادريءَ جي تاريخ، عقيدن، سماجي زندگيءَ، سالٽ ليڪ سٽي ۽ آمريڪا جي اولهه وارن علائقن بابت تفصيلي مواد موجود آهي.<ref name="BurtonCitySaints1861"/> هي ڪتاب اڻويهين صديءَ جي آمريڪي مذهبي ۽ سماجي تاريخ بابت برٽن جي اهم سفرنامن مان هڪ آهي. == ازابيل ارنڊيل سان شادي == [[فائل:Isabel Burton-1861.jpg|thumb|upright|[[ازابيل برٽن]] (1831ع–1896ع)، رچرڊ فرانسس برٽن جي گهرواري، ليکڪا ۽ سندس زندگيءَ بابت اهم سوانحي ماخذن مان هڪ. 1861ع ۾ ٺاهيل تصوير.]] رچرڊ فرانسس برٽن 22 جنوري 1861ع تي [[ازابيل برٽن|ازابيل ارنڊيل]] (''Isabel Arundell'') سان شادي ڪئي.<ref name="Lovell1998"/><ref name="Wright1906"/> ازابيل جو جنم 1831ع ۾ ٿيو. هوءَ هڪ انگريز رومن ڪيٿولڪ خاندان سان تعلق رکندي هئي ۽ اڳتي هلي سفرناما نگار، ليکڪا ۽ برٽن جي زندگيءَ جي سوانح نگار طور مشهور ٿي. === ملاقات ۽ شاديءَ جو پسمنظر === برٽن ۽ ازابيل جي پهرين ملاقات 1850ع واري ڏهاڪي ۾ ٿي هئي. ٻنهي جي شاديءَ ۾ ڪجهه وقت لڳو، جنهن جا سبب خانداني، مذهبي ۽ سماجي حالتن سان لاڳاپيل هئا. برٽن جي غيرروايتي زندگيءَ، مسلسل سفرن ۽ مذهبي موضوعن بابت سندس خيالن سبب هن شاديءَ بابت خاندانن ۾ تحفظات موجود هئا.<ref name="Lovell1998"/> ان جي باوجود ٻنهي شادي ڪئي ۽ ازابيل پنهنجي مڙس جي سفارتي ۽ ادبي زندگيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. === ازدواجي زندگي ۽ گڏيل سفر === ازابيل برٽن پنهنجي مڙس سان گڏ مختلف ملڪن ۾ رهي ۽ ڪيترن سفرن ۾ سندس ساٿ ڏنو. هن برٽن جي سفارتي مقررين دوران گهريلو انتظام، سماجي ملاقاتن ۽ سفرن جي تنظيم ۾ مدد ڪئي. ازابيل پنهنجي لکڻين ۾ انهن ملڪن جي سماجي زندگيءَ، مذهبي روايتن ۽ سفر جي تجربن بابت تفصيل محفوظ ڪيا.<ref name="IsabelInnerLife1893">{{cite book |last=Burton |first=Isabel |title=The Life of Captain Sir Richard F. Burton |volume=1–2 |publisher=Chapman and Hall |location=London |year=1893 |language=en }}</ref> برٽن ۽ ازابيل کي ڪو اولاد نه ٿيو. === مذهبي اختلاف === ازابيل رومن ڪيٿولڪ مذهب سان گهري وابستگي رکندي هئي، جڏهن ته برٽن جا مذهبي خيال پيچيده ۽ غيرروايتي هئا. برٽن اسلام، عيسائيت، هندومت ۽ ٻين مذهبي روايتن جو مطالعو ڪيو، پر سندس ذاتي مذهبي سڃاڻپ بابت سوانح نگارن ۾ اختلاف موجود آهن.<ref name="Kennedy2005"/><ref name="Rice1990"/> انهيءَ ڪري برٽن کي بنا واضح ثبوت جي ڪنهن هڪ مذهب جو مستقل پيروڪار قرار ڏيڻ مناسب نه آهي. == برطانوي سفارتي ملازمت == 1861ع کان پوءِ برٽن جي زندگيءَ جو وڏو حصو [[برطانيا]] جي سفارتي خدمت ۾ گذريو. هن مختلف ملڪن ۾ برطانوي قونصل جي حيثيت سان ڪم ڪيو. سندس اهم مقرريون فرنانڊو پو، سانتوس، دمشق ۽ ٽريسٽي ۾ ٿيون.<ref name="Wright1906"/><ref name="Lovell1998"/> سفارتي ملازمت دوران به برٽن سفر، ٻولين جي مطالعي، تاريخي تحقيق ۽ ڪتابن جي تصنيف جاري رکي. === سفارتي مقررين جي تاريخوار فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#194d72;color:white;" | دور ! style="background:#194d72;color:white;" | عهدو ! style="background:#194d72;color:white;" | مقرريءَ جو هنڌ ! style="background:#194d72;color:white;" | اهم سرگرميون |- | style="background:#eaf3fb;" | 1861ع–1864ع | برطانوي قونصل | [[فرنانڊو پو]]، موجوده [[بيئوڪو]]، استوائي گني | اولهه آفريڪا بابت تحقيق، سفر ۽ سماجي مشاهدا |- | style="background:#edf6eb;" | 1865ع–1868ع | برطانوي قونصل | [[سانتوس، برازيل|سانتوس]]، برازيل | برازيل جي تاريخ، جاگرافي، معيشت ۽ سماج بابت سفر |- | style="background:#fff2e4;" | 1869ع–1871ع | برطانوي قونصل | [[دمشق]]، عثماني شام | شام، فلسطين ۽ علائقائي سياسي ۽ مذهبي حالتن بابت مشاهدا |- | style="background:#f3eafa;" | 1872ع–1890ع | برطانوي قونصل | [[ٽريسٽي]]، آسٽريا-هنگري | ادبي ترجما، تصنيفون، علمي تحقيق ۽ آخري زندگي |} == فرنانڊو پو ۾ قونصل (1861ع–1864ع) == [[فائل:Bioko map.png|thumb|260px|[[بيئوڪو]] ٻيٽ جو نقشو، جيڪو موجوده [[استوائي گني]] جو حصو آهي. رچرڊ فرانسس برٽن جي دور ۾ هن ٻيٽ کي '''فرنانڊو پو''' سڏيو ويندو هو.]] 1861ع ۾ برٽن کي اولهه آفريڪا جي ٻيٽ [[فرنانڊو پو]] تي برطانوي قونصل مقرر ڪيو ويو. فرنانڊو پو موجوده [[استوائي گني]] جو حصو آهي ۽ هاڻي عام طور بيئوڪو سڏيو وڃي ٿو. ان وقت هي ٻيٽ اسپيني نوآبادياتي انتظام سان لاڳاپيل هو، جڏهن ته برطانيا جا واپاري ۽ سفارتي مفاد پڻ هن علائقي ۾ موجود هئا.<ref name="Rice1990"/> === قونصل خاني جون ذميواريون === برٽن جون ذميواريون برطانوي واپارين جي مفادن، سفارتي لاڳاپن ۽ علائقي جي سياسي ۽ معاشي حالتن بابت رپورٽون تيار ڪرڻ سان لاڳاپيل هيون. هن پنهنجي مقرريءَ دوران ٻيٽ ۽ ڀرپاسي جي آفريڪي علائقن جو سفر ڪيو. برٽن کي اولهه آفريڪا جي ٻولين، مقامي حڪمرانن، واپار، مذهبي روايتن ۽ سماجي تنظيم ۾ دلچسپي هئي. === داهومي جو سفر === فرنانڊو پو ۾ مقرريءَ دوران برٽن [[داهومي سلطنت]] جو دورو ڪيو. داهومي موجوده [[بينن]] جي علائقي ۾ قائم هڪ تاريخي آفريڪي رياست هئي. برٽن داهومي جي حڪمران، درٻاري روايتن، فوجي تنظيم ۽ سماجي حالتن بابت لکيو.<ref name="BurtonDahome1864">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=A Mission to Gelele, King of Dahome |volume=1–2 |publisher=Tinsley Brothers |location=London |year=1864 |language=en }}</ref> هن داهومي جي فوج، عورت سپاهين ۽ مذهبي رسمن بابت پڻ احوال ڏنو. داهومي بابت سندس بيان تاريخي لحاظ کان اهم آهن، پر انهن ۾ نوآبادياتي دور جي يورپي تعبيرن ۽ قدرائتن فيصلن جا اثر موجود آهن. === داهومي جي بادشاهه گليلي ڏانهن مشن === 1864ع ۾ برٽن ''A Mission to Gelele, King of Dahome'' (داهومي جي بادشاهه گليلي ڏانهن هڪ مشن) شايع ڪيو. هي ڪتاب ٻن جلدن ۾ ڇپيو ۽ ان ۾ داهومي جي سياسي، فوجي، سماجي ۽ مذهبي زندگيءَ بابت تفصيل شامل آهن.<ref name="BurtonDahome1864"/> برٽن جي آفريڪا بابت تصنيفن ۾ هي ڪتاب خاص اهميت رکي ٿو. === اولهه آفريڪا جا ٻيا سفر === فرنانڊو پو ۾ رهائش دوران برٽن [[گبون]] ۽ اولهه آفريڪا جي ٻين علائقن بابت پڻ معلومات گڏ ڪئي. هن سامونڊي ڪنارن، واپاري رستن، مقامي آبادي ۽ علائقي جي جاگرافيءَ بابت لکيو. 1863ع ۾ سندس ڪتاب ''Wanderings in West Africa'' (اولهه آفريڪا ۾ رولاڪيون) شايع ٿيو.<ref name="BurtonWanderings1863">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Wanderings in West Africa: From Liverpool to Fernando Po |volume=1–2 |publisher=Tinsley Brothers |location=London |year=1863 |language=en }}</ref> == برازيل ۾ قونصل (1865ع–1868ع) == [[فائل:Porto de Santos marc-ferrez2 vista.jpg|thumb|260px|برازيل جي سامونڊي شهر [[سانتوس، برازيل|سانتوس]] جي بندرگاهه جو تاريخي منظر. رچرڊ فرانسس برٽن 1865ع کان 1868ع تائين هتي برطانوي قونصل طور مقرر رهيو.]] 1865ع ۾ برٽن کي [[برازيل]] جي بندرگاهه واري شهر [[سانتوس، برازيل|سانتوس]] ۾ برطانوي قونصل مقرر ڪيو ويو. برازيل ۾ رهائش دوران هن ملڪ جي جاگرافي، معاشي سرگرمين، غلاميءَ جي تاريخ، مقامي سماج ۽ اندروني علائقن بابت معلومات گڏ ڪئي.<ref name="BurtonBrazil1869">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Explorations of the Highlands of the Brazil |volume=1–2 |publisher=Tinsley Brothers |location=London |year=1869 |language=en }}</ref> === برازيل جي اندرين علائقن جا سفر === برٽن سانتوس کان ٻاهر برازيل جي مختلف علائقن جو سفر ڪيو. L هن [[ميناس جيرائس]] ۽ ٻين علائقن جي جاگرافي، معدنيات، زراعت، واپار ۽ آبادڪاريءَ بابت لکيو. برازيل جي اندرين علائقن ۾ سندس سفرن دوران درياهه، جبل، رستا ۽ مقامي آبادي سندس مشاهدي جا اهم موضوع هئا. === برازيل جي سماجي ۽ معاشي زندگي === برٽن برازيل جي غلاميءَ تي ٻڌل معاشي نظام، زرعي پيداوار، کاڻين ۽ واپاري سرگرمين بابت تبصرا ڪيا. برازيل ۾ غلاميءَ جو خاتمو 1888ع ۾ ٿيو؛ تنهنڪري برٽن جي 1860ع واري ڏهاڪي جي سفرن دوران اها سماجي ۽ معاشي حقيقت موجود هئي. برٽن جي لکڻين کي ان وقت جي برازيل جي سماجي ۽ معاشي تاريخ بابت هڪ يورپي مسافر جي مشاهدي طور پڙهڻ گهرجي. === برازيل جي بلند علائقن جي ڳولا === 1869ع ۾ برٽن ''Explorations of the Highlands of the Brazil'' (برازيل جي بلند علائقن جي ڳولا) شايع ڪيو. هي ڪتاب ٻن جلدن ۾ ڇپيو ۽ برازيل جي جاگرافي، معاشي زندگي، سفرن ۽ مقامي حالتن بابت تفصيلي احوال تي ٻڌل آهي.<ref name="BurtonBrazil1869"/> == پيراگوئي جو سفر ۽ جنگ بابت تحقيق == برازيل ۾ رهائش دوران برٽن [[پيراگوئي]] ۽ ڏکڻ آمريڪا جي سياسي حالتن ۾ پڻ دلچسپي ورتي. ان وقت [[پيراگوئي جي جنگ]] (1864ع–1870ع) جاري هئي، جنهن ۾ پيراگوئيءَ جو مقابلو برازيل، ارجنٽينا ۽ يوراگوئي جي اتحاد سان هو. برٽن جنگ سان لاڳاپيل علائقن جو سفر ڪيو ۽ فوجي ۽ سياسي حالتن بابت معلومات گڏ ڪئي. === پيراگوئي جي جنگ جي ميدانن مان خط === 1870ع ۾ سندس ڪتاب ''Letters from the Battle-Fields of Paraguay'' (پيراگوئي جي جنگ جي ميدانن مان خط) شايع ٿيو.<ref name="BurtonParaguay1870">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Letters from the Battle-Fields of Paraguay |publisher=Tinsley Brothers |location=London |year=1870 |language=en }}</ref> ڪتاب ۾ جنگ جي حالتن، فوجي تنظيم، سياسي معاملن ۽ سفر جي مشاهدن بابت احوال موجود آهي. هي تصنيف ڏکڻ آمريڪا جي اڻويهين صديءَ واري فوجي تاريخ بابت برٽن جي اهم لکڻين مان هڪ آهي. == دمشق ۾ برطانوي قونصل (1869ع–1871ع) == [[فائل:Umayyad Mosque, Damascus.jpg|thumb|[[دمشق جي اموي مسجد]]، شام جي اهم تاريخي ۽ مذهبي عمارتن مان هڪ.]] 1869ع ۾ برٽن کي [[دمشق]] ۾ برطانوي قونصل مقرر ڪيو ويو. ان وقت دمشق [[عثماني سلطنت]] جي انتظام هيٺ هو ۽ شام جي سياسي، مذهبي، واپاري ۽ ثقافتي زندگيءَ جو اهم مرڪز هو. برٽن جي دمشق واري مقرري سندس سفارتي زندگيءَ جي سڀ کان وڌيڪ تڪراري مرحلن مان هڪ بڻجي وئي.<ref name="Lovell1998"/><ref name="Rice1990"/> === شام جو سياسي ۽ مذهبي ماحول === اڻويهين صديءَ جي پوئين اڌ ۾ شام ۾ مختلف مذهبي برادريون، واپاري گروهه ۽ مقامي سياسي قوتون موجود هيون. برٽن پنهنجي سفارتي ذميوارين دوران مقامي حڪمرانن، مذهبي اڳواڻن، واپارين ۽ مختلف برادرين سان رابطا رکيا. هن شام جي تاريخ، ٻولين، مذهبي روايتن ۽ سماجي زندگيءَ بابت پڻ معلومات گڏ ڪئي. === ازابيل برٽن جو ڪردار === دمشق ۾ ازابيل برٽن پڻ پنهنجي مڙس سان گڏ رهي. هن مقامي سماجي زندگيءَ ۾ حصو ورتو ۽ مختلف ماڻهن سان ملاقاتون ڪيون. ازابيل پنهنجي لکڻين ۾ شام، فلسطين ۽ ڀرپاسي جي علائقن بابت سفرن ۽ مشاهدن جو احوال ڏنو.<ref name="IsabelInnerLife1893"/> === سفارتي تڪرار === برٽن جي دمشق واري مقرري دوران مقامي سياسي ۽ مذهبي معاملن بابت سندس روين ۽ فيصلن سبب اختلاف پيدا ٿيا. انهن اختلافن ۾ عثماني اختيارين، مقامي برادرين ۽ برطانوي سفارتي انتظام سان لاڳاپيل مسئلا شامل هئا. برٽن جي ڪجهه قدمن ۽ بيانن بابت شڪايتون ٿيون، جنهن کان پوءِ 1871ع ۾ کيس دمشق جي عهدي تان هٽايو ويو.<ref name="Lovell1998"/><ref name="Kennedy2005"/> سندس برطرفيءَ جي سببن بابت سوانح نگارن ۾ مختلف تشريحون ملن ٿيون. انهن کي ڪنهن هڪ مذهبي يا نسلي برادريءَ جي سازش طور بيان ڪرڻ تاريخي لحاظ کان غيرمحتاط ٿيندو. === شام بابت تصنيفون === برٽن ۽ ازابيل جي شام واري دور سان ڪيترائي سفرناما ۽ تحقيقي ڪتاب لاڳاپيل آهن. 1872ع ۾ ''Unexplored Syria'' (اڻڳوليل شام) نالي ڪتاب شايع ٿيو، جنهن ۾ برٽن ۽ چارلس فريڊرڪ ٽائر ويڪ ڊريڪ جي تحقيق شامل هئي.<ref name="BurtonSyria1872">{{cite book |last1=Burton |first1=Richard F. |last2=Drake |first2=Charles F. Tyrwhitt |title=Unexplored Syria |volume=1–2 |publisher=Tinsley Brothers |location=London |year=1872 |language=en }}</ref> ڪتاب ۾ شام ۽ فلسطين جي جاگرافي، آثار قديمه، مقامي روايتن ۽ سفرن بابت معلومات موجود آهي. == ٽريسٽي ۾ آخري سفارتي مقرري (1872ع–1890ع) == [[فائل:Panorama di Trieste - 1869.jpg|thumb|260px|[[ٽريسٽي]] شهر جو 1869ع وارو تاريخي منظر. رچرڊ فرانسس برٽن 1872ع کان 1890ع تائين هتي برطانوي قونصل طور مقرر رهيو ۽ پنهنجي زندگيءَ جا آخري سال گذاريائين.]] 1872ع ۾ برٽن کي [[ٽريسٽي]] ۾ برطانوي قونصل مقرر ڪيو ويو. ان وقت ٽريسٽي [[آسٽريا-هنگري]] جي سلطنت جو هڪ اهم بندرگاهه هو. موجوده دور ۾ هي شهر [[اٽلي]] جو حصو آهي. برٽن پنهنجي زندگيءَ جا آخري ارڙهن سال هن شهر ۾ گذاريا ۽ وفات تائين برطانوي قونصل جي عهدي تي رهيو.<ref name="Wright1906"/> === ٽريسٽي ۾ ادبي ۽ علمي سرگرميون === ٽريسٽي ۾ برٽن کي نسبتاً مستحڪم رهائش ۽ مطالعي جو ماحول مليو. هن پنهنجي اڳوڻن سفرن بابت مواد ترتيب ڏنو، ٻولين جو مطالعو جاري رکيو ۽ مختلف ادبي ۽ تاريخي تصنيفن تي ڪم ڪيو. هن دور ۾ سندس ڌيان خاص طور مشرقي ادب، ترجمن، تاريخي ڪتابن ۽ ثقافتي تحقيق ڏانهن وڌيو.<ref name="Kennedy2005"/> === عربي، فارسي ۽ هندستاني ادب جو مطالعو === برٽن کي عربي، فارسي، هندستاني ۽ ٻين ٻولين جي ادب سان ڊگهي عرصي کان دلچسپي هئي. ٽريسٽي ۾ هن انهن ادبي روايتن بابت پنهنجي مطالعي کي جاري رکيو ۽ ڪيترن اهم ڪتابن جا انگريزي ترجما يا ترتيب ڏنل نسخا شايع ڪيا. انهن ۾ ''The Kama Sutra of Vatsyayana''، ''The Book of the Thousand Nights and a Night'' ۽ ٻين تصنيفن جا نالا شامل آهن. انهن ترجمن جي تياريءَ ۾ ٻين عالمن، مترجمن ۽ ساٿين جي ڪردار کي پڻ تسليم ڪرڻ ضروري آهي؛ سڀني ڪتابن کي برٽن جا اڪيلا ۽ سڌا اصل ٻولين مان ڪيل ترجما سمجهڻ درست نه آهي.<ref name="Kennedy2005"/> === برطانوي اعزاز === 1886ع ۾ برٽن کي برطانوي سلطنت طرفان [[آرڊر آف سينٽ مائيڪل ۽ سينٽ جارج]] جو نائيٽ ڪمانڊر (''Knight Commander of the Order of St Michael and St George''، مختصر ''KCMG'') مقرر ڪيو ويو.<ref name="LondonGazette1886"/> ان اعزاز کان پوءِ کيس '''سر رچرڊ فرانسس برٽن''' چيو وڃڻ لڳو. === آخري سال === ٽريسٽي ۾ برٽن جي صحت عمر وڌڻ سان متاثر ٿيڻ لڳي، پر هن ادبي ۽ علمي سرگرميون جاري رکيون. سندس گهرواري ازابيل سندس ڪم، خط و ڪتابت ۽ ذاتي معاملن ۾ ساٿ ڏيندي رهي. برٽن 20 آڪٽوبر 1890ع تي ٽريسٽي ۾ وفات ڪئي.<ref name="Lovell1998"/> == سفارتي دور ۾ اهم تصنيفون == برٽن جي سفارتي ملازمت دوران مختلف ملڪن بابت ڪيترائي ڪتاب شايع ٿيا. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border:1px solid #91abc4;" ! style="background:#194d72;color:white;" | سال ! style="background:#194d72;color:white;" | اصل عنوان ! style="background:#194d72;color:white;" | سنڌي ترجمو ! style="background:#194d72;color:white;" | موضوع |- | style="background:#eaf3fb;" | 1861ع | ''The City of the Saints, and Across the Rocky Mountains to California'' | '''بزرگن جو شهر ۽ راڪي جبلن کان ڪيليفورنيا تائين''' | آمريڪا، مورمن برادري ۽ اولهه وارن علائقن جو سفر |- | style="background:#edf6eb;" | 1863ع | ''Wanderings in West Africa'' | '''اولهه آفريڪا ۾ رولاڪيون''' | اولهه آفريڪا، فرنانڊو پو ۽ سامونڊي علائقا |- | style="background:#fff2e4;" | 1864ع | ''A Mission to Gelele, King of Dahome'' | '''داهومي جي بادشاهه گليلي ڏانهن هڪ مشن''' | داهومي جي سياسي، سماجي ۽ فوجي زندگي |- | style="background:#f3eafa;" | 1869ع | ''Explorations of the Highlands of the Brazil'' | '''برازيل جي بلند علائقن جي ڳولا''' | برازيل جي جاگرافي، معيشت ۽ سماج |- | style="background:#eaf3fb;" | 1870ع | ''Letters from the Battle-Fields of Paraguay'' | '''پيراگوئي جي جنگ جي ميدانن مان خط''' | پيراگوئي جي جنگ ۽ ڏکڻ آمريڪا |- | style="background:#edf6eb;" | 1872ع | ''Unexplored Syria'' | '''اڻڳوليل شام''' | شام، فلسطين، جاگرافي ۽ آثار قديمه |- | style="background:#fff2e4;" | 1877ع | ''Sind Revisited'' | '''سنڌ جو ٻيهر سفر''' | سنڌ، ريلوي، فوج ۽ سماجي تبديليون |} == برٽن جي سفارتي ۽ علمي زندگيءَ جو جائزو == رچرڊ فرانسس برٽن جي سفارتي زندگيءَ ۾ سفر، تحقيق ۽ سرڪاري ذميواريون هڪٻئي سان ڳنڍيل رهيون. فرنانڊو پو ۾ هن اولهه آفريڪا بابت لکيو؛ برازيل ۾ ڏکڻ آمريڪا جي جاگرافي ۽ سماج جو مطالعو ڪيو؛ دمشق ۾ شام ۽ فلسطين جي تاريخي ۽ مذهبي ماحول بابت معلومات گڏ ڪئي؛ ۽ ٽريسٽي ۾ پنهنجي ادبي ۽ ترجمي واري ڪم کي وڌيڪ وقت ڏنو. سندس سفارتي خدمتون هميشه تڪرارن کان پاڪ نه رهيون. خاص طور دمشق واري مقرريءَ دوران سندس رويي ۽ فيصلن بابت اختلاف پيدا ٿيا. برٽن جي تصنيفن جي تاريخي اهميت سندس سفرن جي وسعت، ٻولين سان دلچسپي ۽ مختلف سماجن بابت محفوظ ڪيل معلومات ۾ آهي. ساڳئي وقت سندس لکڻين ۾ برطانوي سامراجي مفادن، ذاتي تعبيرن ۽ اڻويهين صديءَ جي يورپي سماجي سوچ جا اثر پڻ موجود آهن.<ref name="Ghose2006"/><ref name="Kennedy2005"/> انهيءَ ڪري سندس سفارتي ۽ تحقيقي زندگيءَ جو مطالعو ٻنهي پهلوئن، يعني علمي خدمتن ۽ تاريخي حدن، کي نظر ۾ رکي ڪرڻ گهرجي. == ادبي تصنيفون ۽ ترجما == رچرڊ فرانسس برٽن پنهنجي سفرنامن، جاگرافيائي تحقيق ۽ سفارتي خدمتن سان گڏ هڪ گهڻ رخي ليکڪ ۽ مترجم پڻ هو. سندس علمي دلچسپين ۾ [[عربي ادب]]، [[فارسي ادب]]، [[سنسڪرت ادب]]، [[پرتگالي ادب]]، مذهبي روايتون، لوڪ ڪهاڻيون، شاعري، انساني سماج ۽ تاريخي هٿيار شامل هئا.<ref name="Kennedy2005"/><ref name="Rice1990"/> برٽن جي نالي سان پنجاهه کان وڌيڪ ڪتاب ۽ ٻيون تصنيفون منسوب ڪيون وڃن ٿيون، جيتوڻيڪ صحيح تعداد جو دارومدار انهيءَ ڳالهه تي آهي ته مختلف جلدن، ٻيهر ڇپيل نسخن، ترجمن ۽ گڏيل تصنيفن کي ڪيئن ڳڻيو وڃي.<ref name="BurtonBibliography"/> سندس ادبي زندگيءَ جي اهم خصوصيت اها هئي ته هن مختلف ٻولين جي ادب کي انگريزي پڙهندڙن تائين پهچائڻ جي ڪوشش ڪئي. البت سندس ڪيترن ترجمن ۾ ٻين عالمن ۽ ساٿين جي مدد شامل هئي، ۽ ڪجهه ڪتاب اصل ٻوليءَ مان سڌي ترجمي بدران اڳوڻن ترجمن ۽ نسخن تي ٻڌل هئا. === ترجمي جو انداز === برٽن جا ترجما اڪثر روايتي وڪٽورين انگريزيءَ کان مختلف انداز ۾ لکيل آهن. هن پراڻن لفظن، غيرمعمولي اصطلاحن، عربي ۽ فارسي لفظن جي نقل، تفصيلي حاشين ۽ ثقافتي تشريحن کي وڏي اهميت ڏني. هن جو مقصد صرف ڪهاڻين يا شعرن جو مطلب منتقل ڪرڻ نه هو، پر انهن سان لاڳاپيل سماجي، مذهبي، لساني ۽ تاريخي پسمنظر پڻ پيش ڪرڻ هو.<ref name="Kennedy2005"/> تنهن هوندي به سندس ترجمن ۾ ڪڏهن ڪڏهن اهڙا اضافا، تشريحون ۽ ذاتي تبصرا ملن ٿا، جيڪي اصل متن جو سڌو حصو نه آهن. انهيءَ ڪري برٽن جي ترجمن کي ادبي ۽ تاريخي اهميت حاصل هجڻ باوجود جديد تنقيدي ترجمن سان ڀيٽي پڙهڻ گهرجي. == وڪرم ۽ ويمپائر (1870ع) == 1870ع ۾ برٽن ''Vikram and the Vampire; or, Tales of Hindu Devilry'' نالي ڪتاب شايع ڪيو. ڪتاب جو سنڌي عنوان '''وڪرم ۽ ويمپائر، يا هندو ڏندڪٿائن جون ڪهاڻيون''' ڪري سگهجي ٿو.<ref name="BurtonVikram1870">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Vikram and the Vampire; or, Tales of Hindu Devilry |publisher=Longmans, Green, and Co. |location=London |year=1870 |language=en }}</ref> هي ڪتاب هندستان جي مشهور [[ويتال پنچويشتي]] يا ''بيتـال پچيسي'' جي قصن سان لاڳاپيل آهي. انهن ڪهاڻين ۾ راجا وڪرمادتيه ۽ هڪ وِيتال يا مافوق الفطرت هستيءَ جي وچ ۾ سوالن ۽ جوابن جو سلسلو بيان ٿئي ٿو. === ڪهاڻين جو پسمنظر === هندستاني روايت ۾ راجا وڪرمادتيه کي دانائي، بهادري ۽ انصاف سان لاڳاپيل هڪ مثالي حڪمران طور پيش ڪيو ويندو آهي. ويتال جي ڪهاڻين ۾ اخلاقي سوال، ذهانت جا امتحان، انصاف، انساني رويي ۽ فيصلي ڪرڻ بابت مسئلا شامل آهن. برٽن انهن قصن کي انگريزي پڙهندڙن لاءِ پنهنجي مخصوص ادبي انداز ۾ پيش ڪيو. === ترجمي جي نوعيت === ''Vikram and the Vampire'' کي سنسڪرت جي ڪنهن هڪ قديم متن جو مڪمل لفظي ترجمو سمجهڻ درست نه آهي. برٽن اڳوڻين هندستاني روايتن ۽ دستياب متنن کي بنياد بڻائي ڪهاڻين کي ترتيب ڏنو ۽ انهن ۾ پنهنجو ادبي انداز شامل ڪيو.<ref name="Kennedy2005"/> ڪتاب هندستاني قصه گوئيءَ جي يورپي ادبي قبوليت جي تاريخ ۾ اهم جاءِ رکي ٿو. == ڪاسيده (1880ع) == 6 1880ع ۾ برٽن ''The Kasidah of Haji Abdu El-Yezdi'' شايع ڪيو. ان جو سنڌي عنوان '''حاجي عبدو اليزدي جو قصيدو''' آهي.<ref name="BurtonKasidah1880">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=The Kasidah of Haji Abdu El-Yezdi |publisher=Bernard Quaritch |location=London |year=1880 |language=en }}</ref> هي ڪتاب هڪ فلسفياڻي نظم آهي، جنهن ۾ انساني زندگي، موت، تقدير، اخلاق، مذهب ۽ علم بابت خيالن جو اظهار ڪيو ويو آهي. === حاجي عبدو اليزدي جي ادبي شخصيت === برٽن نظم کي حاجي عبدو اليزدي نالي هڪ فرضي شاعر جي تصنيف طور پيش ڪيو ۽ پاڻ کي ان جو مترجم ڄاڻايو. حقيقت ۾ هي نظم برٽن جي پنهنجي ادبي تخليق سمجهيو وڃي ٿو. حاجي عبدو اليزدي ان نظم لاءِ اختيار ڪيل ادبي شخصيت هئي.<ref name="Rice1990"/> انهيءَ ڪري ''The Kasidah'' کي ڪنهن تاريخي فارسي شاعر جو مستند ترجمو قرار ڏيڻ درست نه آهي. === فلسفياڻو موضوع === نظم ۾ مختلف مذهبي ۽ فلسفياڻن خيالن جي ڀيٽ ڪئي وئي آهي. برٽن زندگيءَ جي غيريقيني، انساني عقل جي حدن، اخلاقي ذميوارين ۽ موت بابت سوال اٿاريا. ''The Kasidah'' سندس سفرنامن کان مختلف ادبي حيثيت رکي ٿو، ڇاڪاڻ ته اهو بنيادي طور هڪ تخليقي فلسفياڻو نظم آهي. == پورچوگالي شاعر ڪاموئش جا ترجما == برٽن کي پورچوگالي ادب، خاص طور شاعر [[لوئس دي ڪاموئش]] (''Luís de Camões'') سان گهري دلچسپي هئي. هن ڪاموئش جي مشهور رزميه نظم ''Os Lusíadas'' جو انگريزي ترجمو تيار ڪيو. === لوزيئڊس (1880ع) === 1880ع ۾ برٽن جو ترجمو ''The Lusiads'' شايع ٿيو.<ref name="BurtonLusiads1880">{{cite book |last=Camões |first=Luís de |translator-last=Burton |translator-first=Richard F. |title=The Lusiads |publisher=Bernard Quaritch |location=London |year=1880 |language=en }}</ref> ڪتاب جو سنڌي عنوان '''لوزيئڊس''' يا '''پورچوگالين جو رزميه نظم''' ڪري سگهجي ٿو. اصل پورچوگالي نظم 1572ع ۾ شايع ٿيو هو ۽ ان ۾ پورچوگالي سامونڊي سفرن، خاص طور [[واسڪو ڊي گاما]] جي هندستان ڏانهن سفر، کي رزميه انداز ۾ پيش ڪيو ويو آهي. برٽن پنهنجي ترجمي ۾ اصل نظم جي ادبي صورت، تاريخي اشارن ۽ پرتگالي قومي روايتن کي انگريزيءَ ۾ منتقل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. === ڪاموئش جي زندگي ۽ ادبي تحقيق === برٽن ڪاموئش جي زندگي، ادبي پسمنظر ۽ سندس تصنيفن بابت پڻ لکيو. هن پرتگالي شاعر جي زندگيءَ کي يورپي سامونڊي توسيع ۽ هندستان سان پورچوگالي لاڳاپن جي تاريخي پسمنظر ۾ سمجهڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="Kennedy2005"/> ڪاموئش بابت سندس ڪم برٽن جي ادبي دلچسپين جي وسعت کي ظاهر ڪري ٿو. == ڪاما شاسترا سوسائٽي == 1880ع واري ڏهاڪي ۾ برٽن ۽ سندس ساٿي [[فورسٽر فٽزجيرالڊ آربٿناٽ]] (''Forster Fitzgerald Arbuthnot'') هندستاني ۽ مشرقي جنسيات سان لاڳاپيل قديم ادبي متنن جي اشاعت لاءِ هڪ نجي اشاعتي انتظام قائم ڪيو، جيڪو '''ڪاما شاسترا سوسائٽي''' (''Kama Shastra Society'') جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref name="Kennedy2005"/><ref name="Lovell1998"/> ان جو مقصد اهڙا متن محدود خانگي اشاعت ذريعي انگريزي پڙهندڙن تائين پهچائڻ هو، جن جي عام اشاعت وڪٽورين برطانيا ۾ فحاشيءَ بابت قانونن ۽ سماجي پابندين سبب ڏکي ٿي سگهي ٿي. === قانوني ۽ سماجي پسمنظر === 1857ع ۾ برطانيا ۾ ''Obscene Publications Act'' لاڳو ٿيو، جنهن تحت ڪجهه قسم جي اشاعتي مواد تي قانوني ڪارروائي ٿي سگهي ٿي. وڪٽورين دور ۾ جنسيات بابت ادبي ۽ علمي متنن جي اشاعت حساس مسئلو هو. برٽن ۽ آربٿناٽ ڪجهه ڪتابن کي محدود نجي ڇپائيءَ ۽ مخصوص رڪنن تائين ورهائڻ جو طريقو اختيار ڪيو.<ref name="Kennedy2005"/> اهڙي اشاعتي صورت انهن ڪتابن کي قانوني جاچ کان مڪمل ڇوٽ نه ڏيندي هئي، پر عام تجارتي اشاعت کان مختلف انتظام فراهم ڪندي هئي. === آربٿناٽ جو ڪردار === فورسٽر فٽزجيرالڊ آربٿناٽ هندستاني ٻولين ۽ ادب ۾ دلچسپي رکندڙ برطانوي محقق هو. هن برٽن سان گڏ هندستاني جنسيات بابت متنن جي اشاعت ۽ ترجمي ۾ ڪم ڪيو. ڪاما شاسترا سوسائٽيءَ جي ڪتابن کي صرف برٽن جي ذاتي علمي محنت جو نتيجو سمجهڻ درست نه آهي؛ انهن جي تياريءَ ۾ آربٿناٽ ۽ ٻين هندستاني عالمن جو پڻ ڪردار هو.<ref name="Kennedy2005"/> == ڪام سوترا جو انگريزي ترجمو (1883ع) == [[فائل:Richard Burton's edition of Kamasutra 1883 edition.jpg|thumb|260px|''The Kama Sutra of Vatsyayana'' جي 1883ع واري انگريزي اشاعت جو عنواني صفحو، جيڪا رچرڊ فرانسس برٽن جي نالي سان مشهور ٿي. ترجمي جي تياريءَ ۾ هندستاني عالمن ۽ ٻين ساٿين جو پڻ اهم ڪردار هو.]] 1883ع ۾ ''The Kama Sutra of Vatsyayana'' نالي انگريزي ڪتاب شايع ٿيو. هي ڪتاب قديم هندستاني مصنف [[واتسياين]] سان منسوب [[ڪام سوترا]] جي انگريزي ترجمي جي صورت ۾ پيش ڪيو ويو.<ref name="KamaSutra1883">{{cite book |author=Vatsyayana |title=The Kama Sutra of Vatsyayana |publisher=Kama Shastra Society |location=London and Benares |year=1883 |language=en }}</ref> === اصل ڪتاب جو موضوع === ''ڪام سوترا'' قديم هندستاني ادب جو هڪ مشهور متن آهي، جنهن ۾ محبت، ازدواجي لاڳاپن، انساني خواهشن، سماجي زندگيءَ ۽ جنسي روين بابت بحث موجود آهي. اصل ڪتاب کي صرف جنسي عملن جي هدايتن جو مجموعو سمجهڻ نامڪمل آهي، ڇاڪاڻ ته ان ۾ ان دور جي سماجي ۽ ثقافتي زندگيءَ بابت پڻ مواد شامل آهي. === ترجمي ۾ برٽن جو اصل ڪردار === 1883ع واري انگريزي اشاعت کي عام طور برٽن جي نالي سان مشهور ڪيو ويندو آهي، پر جديد تحقيق موجب برٽن ان جو اڪيلو يا سڌو سنسڪرت مان ترجمو ڪندڙ نه هو. ترجمي جي تياريءَ ۾ هندستاني عالمن ۽ مترجمن، خاص طور [[ڀڳوان لال اندراجي]]، شيوارام پرشورام ڀيڙي ۽ ٻين ساٿين جو ڪردار هو. آربٿناٽ پڻ منصوبي سان لاڳاپيل هو، جڏهن ته برٽن متن جي تدوين، اشاعت ۽ انگريزي پڙهندڙن لاءِ پيشڪش ۾ حصو ورتو.<ref name="DonigerKakar2002">{{cite book |author1=Vatsyayana |translator-last1=Doniger |translator-first1=Wendy |translator-last2=Kakar |translator-first2=Sudhir |title=Kamasutra |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |year=2002 |language=en |isbn=978-0-19-283982-4 }}</ref> انهيءَ ڪري انسائيڪلوپيڊيا ۾ هن ڪتاب کي «برٽن سان لاڳاپيل انگريزي ترجمو» چوڻ وڌيڪ درست آهي. === اشاعت جي اهميت === 1883ع واري اشاعت انگريزي پڙهندڙن ۾ ڪام سوترا جي شهرت وڌائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. تنهن هوندي به ترجمي جي زبان، تشريح ۽ اصل سنسڪرت متن سان مطابقت بابت جديد محققن مختلف سوال اٿاريا آهن. اصل متن جي جديد مطالعي لاءِ سنسڪرت مان تيار ڪيل جديد علمي ترجما پڻ استعمال ڪيا وڃن ٿا. == الف ليليٰ جا ترجما (1885ع–1888ع) == [[فائل:Frontispiece of Burton's Arabian Nights, volume 1.png|thumb|260px|''[[الف ليليٰ]]'' جي رچرڊ فرانسس برٽن پاران 1885ع ۾ شايع ڪيل انگريزي ترجمي ''The Book of the Thousand Nights and a Night'' جي پهرئين جلد جي تاريخي تصوير، مصور [[فرنان ڪورمون]].]] برٽن جي مشهور ادبي ڪمن مان هڪ عربي قصن جي مجموعي [[الف ليليٰ]] جو انگريزي ترجمو آهي. هن اهو ترجمو ''The Book of the Thousand Nights and a Night'' جي عنوان سان شايع ڪيو.<ref name="BurtonNights1885">{{cite book |translator-last=Burton |translator-first=Richard F. |title=The Book of the Thousand Nights and a Night |volume=1–10 |publisher=Kama Shastra Society |year=1885 |language=en }}</ref> === ڏهن جلدن واري اشاعت === 1885ع ۾ برٽن جو ''الف ليليٰ'' وارو بنيادي ترجمو ڏهن جلدن ۾ شايع ٿيو. ان کان پوءِ 1886ع کان 1888ع تائين ڇهن اضافي جلدن ۾ وڌيڪ قصا ۽ مواد شايع ڪيو ويو.<ref name="BurtonSupplementalNights">{{cite book |translator-last=Burton |translator-first=Richard F. |title=Supplemental Nights to the Book of the Thousand Nights and a Night |volume=1–6 |year=1886–1888 |language=en }}</ref> انهيءَ ريت برٽن جي هن اشاعتي منصوبي جا مجموعي طور سورهن جلد ٿيا. === عربي قصن جي ادبي روايت === ''الف ليليٰ'' عربي، فارسي، هندستاني ۽ ٻين علائقائي قصه گوئيءَ جي روايتن سان لاڳاپيل ڪهاڻين جو مجموعو آهي. ان ۾ [[شهريار]]، [[شهرزاد]] ۽ ٻين ڪردارن ذريعي محبت، سياست، اخلاق، حڪمت، سفر، جادو ۽ انساني زندگيءَ بابت قصا بيان ٿين ٿا. ڪهاڻين جا مختلف عربي نسخا ۽ تاريخي روايتون موجود آهن؛ تنهنڪري ''الف ليليٰ'' کي ڪنهن هڪ دور يا هڪ مصنف جي مڪمل تصنيف قرار ڏيڻ درست نه آهي. === برٽن جو ترجمي وارو انداز === برٽن پنهنجي ترجمي ۾ قديم ۽ غيرمعمولي انگريزي لفظن، عربي اصطلاحن ۽ تفصيلي حاشين کي استعمال ڪيو. هن ڪجهه اهڙن حصن کي پڻ برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي، جيڪي ٻين وڪٽورين انگريزي ترجمن ۾ نرم يا حذف ڪيا ويندا هئا.<ref name="Kennedy2005"/> انهيءَ ڪري سندس ترجمو ادبي شهرت سان گڏ تڪرار جو موضوع پڻ بڻيو. === ايڊورڊ وليم لين ۽ جان پين سان ڀيٽ === برٽن کان اڳ [[ايڊورڊ وليم لين]] ''الف ليليٰ'' جو انگريزي ترجمو تيار ڪيو هو. برٽن جي دور ۾ [[جان پين]] پڻ هن مجموعي جو انگريزي ترجمو شايع ڪيو. برٽن جي ترجمي ۽ جان پين جي ڪم جي وچ ۾ متن جي چونڊ، زبان ۽ اڳوڻن ترجمن مان فائدي وٺڻ بابت علمي بحث موجود آهي.<ref name="Kennedy2005"/> برٽن جي ترجمي کي ٻين سڀني نسخن کان وڌيڪ صحيح قرار ڏيڻ مناسب نه آهي، ڇاڪاڻ ته مختلف ترجمن جا متن، مقصد ۽ ادبي طريقا هڪجهڙا نه آهن. === حاشيا ۽ ثقافتي تبصرا === برٽن جي ''الف ليليٰ'' واري ترجمي ۾ ڊگها حاشيا ۽ تشريحي نوٽس شامل آهن. انهن ۾ تاريخ، جاگرافي، مذهبي روايتن، جنسيات، ٻولين ۽ سماجي رسمن بابت سندس رايا ملن ٿا. اهي حاشيا برٽن جي مطالعي ۽ سوچ بابت اهم مواد فراهم ڪن ٿا، پر انهن ۾ ڪجهه اهڙا نظريا پڻ موجود آهن، جيڪي جديد علمي معيارن موجب غيرثابت ٿيل يا تعصب تي ٻڌل سمجهيا وڃن ٿا. == سوٽاڊڪ زون جو نظريو == برٽن ''الف ليليٰ'' جي ترجمي سان لاڳاپيل هڪ مضمون ۾ ''Sotadic Zone'' يا '''سوٽاڊڪ خطي''' جو نظريو پيش ڪيو. هن نظريي موجب دنيا جي ڪجهه جاگرافيائي علائقن ۾ هم جنس جنسي روين جي موجودگيءَ کي آبهوا ۽ جاگرافيءَ سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي وئي.<ref name="BurtonNights1885"/> === نظريي جو تاريخي پسمنظر === برٽن جو هي نظريو اڻويهين صديءَ جي يورپي جنسيات ۽ انسانيات جي ابتدائي بحثن سان لاڳاپيل هو. هن مختلف ملڪن بابت پنهنجي سفرن ۽ پڙهيل مواد مان عام نتيجا اخذ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. بهرحال، جديد انسانيات، نفسيات ۽ جنسيات جي تحقيق ۾ هن جاگرافيائي نظريي کي سائنسي طور ثابت ٿيل وضاحت تسليم نٿو ڪيو وڃي. === جديد علمي جائزو === برٽن جي سوٽاڊڪ خطي واري تصور کي سندس دور جي سماجي ۽ علمي تاريخ جي حصي طور پڙهڻ گهرجي. ان کي انساني جنسي رجحانن جي جديد سائنسي وضاحت يا ڪنهن مخصوص قوم يا علائقي بابت ثابت ٿيل حقيقت طور پيش ڪرڻ درست نه آهي. == عطر وارو باغ (1886ع) == 1886ع ۾ برٽن ''The Perfumed Garden of the Cheikh Nefzaoui'' نالي ڪتاب جو انگريزي ترجمو شايع ڪيو. هن ڪتاب جو سنڌي عنوان '''شيخ نفزاويءَ جو عطر وارو باغ''' ڪري سگهجي ٿو.<ref name="BurtonPerfumedGarden1886">{{cite book |author=Nefzaoui |translator-last=Burton |translator-first=Richard F. |title=The Perfumed Garden of the Cheikh Nefzaoui |year=1886 |language=en }}</ref> هي ڪتاب اتر آفريڪا جي عربي ادبي روايت سان لاڳاپيل آهي ۽ محبت، ازدواجي زندگي ۽ جنسيات بابت مواد تي مشتمل آهي. === اصل تصنيف === ''عطر وارو باغ'' عربي ادب جي هڪ تاريخي تصنيف آهي، جيڪا عام طور محمد بن محمد النفزاوي سان منسوب ڪئي وڃي ٿي. ڪتاب جي تصنيف ۽ نسخن جي تاريخ بابت مختلف علمي رايا موجود آهن. برٽن جو انگريزي نسخو عربي متن جي هڪ سڌي ۽ مڪمل جديد تنقيدي اشاعت نه هو؛ سندس ڪم ۾ اڳوڻن يورپي ترجمن ۽ دستياب متنن جو اثر موجود هو.<ref name="Kennedy2005"/> === وسيع نسخي تي ڪم === برٽن پنهنجي زندگيءَ جي آخري سالن ۾ هن ڪتاب جي هڪ وڌيڪ وسيع انگريزي نسخي تي ڪم ڪري رهيو هو. سوانحي احوالن موجب، هن نسخي ۾ اضافي مواد ۽ وڌيڪ تفصيلي تشريحون شامل ڪرڻ جو ارادو هو.<ref name="Lovell1998"/> برٽن جي وفات کان پوءِ سندس گهرواري ازابيل سندس ڪجهه غيرشايع ٿيل مسودا تباهه ڪيا. انهن ۾ ''عطر وارو باغ'' جي وسيع نسخي سان لاڳاپيل مواد پڻ شامل هجڻ جو ذڪر ملي ٿو. === مسودن جي تباهيءَ بابت اختلاف === ازابيل برٽن جي بيانن موجب، هن ڪجهه مسودا مذهبي ۽ اخلاقي سببن جي ڪري تباهه ڪيا. سوانح نگارن ۾ ان ڳالهه بابت اختلاف آهي ته ڪهڙا مسودا تباهه ٿيا، انهن جي اصل مواد جي نوعيت ڪهڙي هئي ۽ ان نقصان جو اندازو ڪيترو ٿي سگهي ٿو.<ref name="Lovell1998"/><ref name="Rice1990"/> انهيءَ ڪري ڪنهن غيرموجود مسودي جي مڪمل مواد بابت يقيني دعويٰ ڪرڻ مناسب نه آهي. == تلوار جو ڪتاب (1884ع) == 1884ع ۾ برٽن ''The Book of the Sword'' نالي ڪتاب شايع ڪيو. ان جو سنڌي عنوان '''تلوار جو ڪتاب''' آهي.<ref name="BurtonSword1884">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=The Book of the Sword |publisher=Chatto and Windus |location=London |year=1884 |language=en }}</ref> هي ڪتاب تلوار جي تاريخ، هٿيارن جي ارتقا، مختلف قومن جي جنگي روايتن ۽ ڌاتوءَ مان هٿيار ٺاهڻ جي تاريخ بابت آهي. === هٿيارن جي تاريخ === برٽن مختلف تهذيبن ۾ تلوارن جي استعمال، بناوت ۽ تاريخي اهميت بابت مواد گڏ ڪيو. هن تلوار کي صرف جنگي هٿيار نه، پر سماجي، ثقافتي ۽ تاريخي شئي طور پڻ ڏٺو. ڪتاب ۾ قديم هٿيارن، ڌاتوءَ جي ڪم ۽ مختلف علائقن جي جنگي روايتن بابت بحث موجود آهي. === اڻپورو منصوبو === برٽن جو ارادو تلوار ۽ هٿيارن جي تاريخ بابت وڌيڪ وسيع ڪم ڪرڻ جو هو. ''The Book of the Sword'' ان منصوبي جو پهريون جلد هو، پر رٿيل وڌيڪ جلد سندس زندگيءَ ۾ مڪمل نه ٿيا.<ref name="Wright1906"/> == برٽن جي ترجمن بابت علمي بحث == رچرڊ فرانسس برٽن جي ادبي ڪم کي اڻويهين صديءَ جي ترجمي ۽ مشرقيات جي تاريخ ۾ اهم جاءِ حاصل آهي. هن ڪيترن اهڙن متنن کي انگريزي پڙهندڙن تائين پهچايو، جيڪي ان وقت محدود حلقن ۾ مشهور هئا. تنهن هوندي به سندس ترجمن بابت ڪيترائي علمي سوال موجود آهن. === اصل ٻولين مان ترجمي جو سوال === برٽن ڪيترين ٻولين جي ڄاڻ رکندو هو، پر سندس نالي سان شايع ٿيل هر ڪتاب لازمي طور اصل ٻوليءَ مان سندس اڪيلي سر ڪيل ترجمو نه هو. ڪجهه تصنيفن ۾ هن اڳوڻن ترجمن، مقامي عالمن جي مدد، گڏيل مسودن يا ٻين موجود نسخن کي استعمال ڪيو. خاص طور ''ڪام سوترا'' جي 1883ع واري اشاعت ۾ هندستاني عالمن ۽ آربٿناٽ جي ڪردار کي نظرانداز ڪرڻ تاريخي طور غلط ٿيندو.<ref name="DonigerKakar2002"/> === ترجمي ۾ اضافا ۽ تبديليون === برٽن جي ترجمن ۾ حاشيا، تشريحون، ذاتي تبصرا ۽ غيرمعمولي انگريزي اصطلاح گهڻي تعداد ۾ موجود آهن. انهن مان ڪجهه سندس ڪتابن کي تاريخي ۽ ثقافتي معلومات سان مالا مال ڪن ٿا، جڏهن ته ٻيا اصل متن جي مفهوم ۽ ادبي انداز بابت اختلاف پيدا ڪن ٿا. انهيءَ ڪري جديد تحقيق ۾ سندس ترجمن کي اصل متنن ۽ ٻين ترجمن سان ڀيٽي پڙهيو وڃي ٿو. === مشرقيات ۽ نوآبادياتي پسمنظر === برٽن جي ادبي ۽ ثقافتي تحقيق برطانوي سامراجي دور ۾ ٿي. هن ڪيترن غيريورپي سماجن بابت معلومات گڏ ڪئي، پر سندس لکڻين ۾ ڪڏهن ڪڏهن يورپي برتريءَ جا مفروضا، نسلي درجابنديون ۽ ثقافتي عام نتيجا پڻ ملن ٿا.<ref name="Ghose2006"/><ref name="Kennedy2005"/> تنهنڪري سندس ڪم جي اهميت کي تسليم ڪرڻ سان گڏ ان جي تاريخي ۽ نظرياتي حدن جو تنقيدي جائزو وٺڻ پڻ ضروري آهي. == ادبي تصنيفن ۽ ترجمن جي تاريخوار فهرست == {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border:1px solid #9ab3c8;" ! style="background:#174a73;color:white;" | سال ! style="background:#174a73;color:white;" | اصل عنوان ! style="background:#174a73;color:white;" | سنڌي عنوان ! style="background:#174a73;color:white;" | نوعيت |- | style="background:#eaf3fb;" | 1870ع | ''Vikram and the Vampire'' | '''وڪرم ۽ ويمپائر''' | هندستاني لوڪ ڪهاڻين جي انگريزي ترتيب |- | style="background:#edf6eb;" | 1880ع | ''The Kasidah of Haji Abdu El-Yezdi'' | '''حاجي عبدو اليزدي جو قصيدو''' | برٽن جو فلسفياڻو نظم |- | style="background:#fff2e4;" | 1880ع | ''The Lusiads'' | '''لوزيئڊس''' | ڪاموئش جي پرتگالي رزميه نظم جو ترجمو |- | style="background:#f3eafa;" | 1883ع | ''The Kama Sutra of Vatsyayana'' | '''واتسياين جو ڪام سوترا''' | گڏيل علمي ڪم سان تيار ڪيل انگريزي ترجمو |- | style="background:#eaf3fb;" | 1884ع | ''The Book of the Sword'' | '''تلوار جو ڪتاب''' | هٿيارن جي تاريخ بابت تحقيق |- | style="background:#edf6eb;" | 1885ع | ''The Book of the Thousand Nights and a Night'' | '''الف ليليٰ''' | عربي قصن جو انگريزي ترجمو، ڏهه جلد |- | style="background:#fff2e4;" | 1886ع | ''The Perfumed Garden of the Cheikh Nefzaoui'' | '''شيخ نفزاويءَ جو عطر وارو باغ''' | عربي جنسياتي ادب سان لاڳاپيل ترجمو |- | style="background:#f3eafa;" | 1886ع–1888ع | ''Supplemental Nights to the Book of the Thousand Nights and a Night'' | '''الف ليليٰ جا اضافي قصا''' | ڇهه اضافي جلد |} == برٽن جي ادبي ورثي جي اهميت == رچرڊ فرانسس برٽن جو ادبي ورثو سفرنامن، تاريخي تحقيق، ترجمن، شاعريءَ ۽ ثقافتي مطالعي تي مشتمل آهي. هن عربي، فارسي، هندستاني ۽ ٻين ادبي روايتن کي انگريزي پڙهندڙن تائين پهچائڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو. سندس ڪتابن ۾ وڏي مقدار ۾ تاريخي، لساني ۽ سماجي معلومات محفوظ ٿيل آهي، جيڪا اڻويهين صديءَ جي علمي تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم آهي. ان سان گڏ سندس ڪم ۾ غيريورپي ثقافتن بابت ذاتي تشريحون، نوآبادياتي دور جا تعصب ۽ ڪجهه غيرثابت ٿيل نظريا پڻ موجود آهن. انهيءَ ڪري برٽن جي ادبي خدمتن جو جائزو سندس تصنيفن جي اهميت ۽ انهن جي علمي حدن، ٻنهي کي نظر ۾ رکي ڪرڻ گهرجي. == وفات ۽ آخري ڏينهن == [[فائل:Richard Francis Burton by Rischgitz, 1864.jpg|thumb|upright|سر رچرڊ فرانسس برٽن، جيڪو 20 آڪٽوبر 1890ع تي ٽريسٽي ۾ وفات ڪري ويو.]] سر رچرڊ فرانسس برٽن 20 آڪٽوبر 1890ع تي [[ٽريسٽي]] ۾ وفات ڪئي. ان وقت سندس عمر 69 سال هئي. سندس وفات جو عام طور بيان ڪيل سبب دل جو دورو هو. زندگيءَ جي آخري سالن ۾ هو مختلف بيمارين ۽ ڪمزور ٿيندڙ صحت سبب تڪليف ۾ رهيو، پر ادبي ۽ تحقيقي سرگرميون جاري رکيائين.<ref name="DNB"/><ref name="Lovell1998"/> برٽن جي آخري ڏينهن ۾ سندس گهرواري [[ازابيل برٽن]] سندس سنڀال ڪندي رهي. برٽن جي وفات وقت رومن ڪيٿولڪ پادريءَ جي موجودگي ۽ آخري مذهبي رسمن جي ادائيگيءَ بابت مختلف سوانحي بيان موجود آهن. ازابيل جي بيانن ۽ برٽن جي ٻين ساٿين جي راءِ ۾ اختلاف سبب اهو واقعو سندس مذهبي سڃاڻپ بابت بحث جو حصو بڻيو.<ref name="Rice1990"/> === آخري مذهبي رسمون === ازابيل برٽن رومن ڪيٿولڪ عقيدي جي پيروڪار هئي. برٽن جي وفات وقت هن پادريءَ کي گهرايو ته جيئن آخري مذهبي رسمون ادا ڪري سگهي. ڪجهه سوانحي احوالن موجب، برٽن جي وفات ۽ انهن رسمن جي ادائيگيءَ جي صحيح ترتيب بابت اختلاف آهي. تنهنڪري هن واقعي کي برٽن جي زندگيءَ ۾ رومن ڪيٿولڪ مذهب قبول ڪرڻ جو حتمي ثبوت قرار ڏيڻ مناسب نه آهي.<ref name="Lovell1998"/> برٽن جي مذهبي خيالن بابت سندس پنهنجين لکڻين ۽ ٻين همعصر بيانن ۾ پڻ مختلف اظهار ملن ٿا. == تدفين ۽ مقبرو == [[فائل:Richard Burton's tomb, Mortlake.jpg|thumb|برٽن جي مقبري جي تصوير؛ اصل فائيل نالو وڪيميڊيا ڪامنز تي جانچڻ گهرجي.]] برٽن جو لاش ٽريسٽي مان انگلينڊ آندو ويو. کيس 15 جون 1891ع تي ڏکڻ اولهه [[لنڊن]] جي [[مورٽليڪ]] واري علائقي ۾ سينٽ ميري مئگڊلين رومن ڪيٿولڪ چرچ جي قبرستان ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="DNB"/> سندس مقبرو هڪ عرب بدوي خيمي جي شڪل ۾ تعمير ڪيو ويو. مقبري جي ڊزائن ۽ تعمير ۾ ازابيل برٽن جو اهم ڪردار هو.<ref name="BurtonTomb">{{cite web |title=The Burton Tomb |url=https://burtoniana.org/tomb/ |website=Burtoniana |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> === بدوي خيمي جي شڪل وارو مقبرو === برٽن جي مقبري جي خاص ڳالهه ان جي بناوت آهي. اهو پٿر ۽ سنگ مرمر مان ٺهيل آهي، پر ظاهري شڪل ۾ عرب بدوين جي خيمي سان مشابهت رکي ٿو. مقبري جي هن بناوت کي برٽن جي عربستان ۽ اسلامي دنيا جي سفرن سان لاڳاپيل يادگار طور سمجهيو ويندو آهي. مقبري جي پوئين حصي ۾ هڪ دري آهي، جنهن مان اندر رکيل تابوت ڏسي سگهجن ٿا.<ref name="BurtonTomb"/> === ازابيل برٽن جي تدفين === ازابيل برٽن 1896ع ۾ وفات ڪئي. کيس پڻ پنهنجي مڙس سان گڏ مورٽليڪ جي ساڳئي مقبري ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="RASBurton">{{cite web |title=Richard Francis Burton (1821–1890) |url=https://royalasiaticsociety.org/richard-francis-burton-1821-1890/ |website=Royal Asiatic Society |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> مقبرو ٻنهي جي زندگيءَ ۽ سندن گڏيل سفرن جي يادگار طور مشهور آهي. == ازابيل برٽن ۽ مسودن جي تباهي == برٽن جي وفات کان پوءِ ازابيل برٽن سندس ادبي ورثي جي حفاظت، ترتيب ۽ اشاعت ۾ مصروف ٿي وئي. تنهن هوندي به سندس هڪ عمل، يعني برٽن جي ڪجهه اڻڇپيل مسودن ۽ ڪاغذن کي ساڙڻ، تاريخي ۽ ادبي تڪرار جو سبب بڻيو.<ref name="Lovell1998"/> === عطر واري باغ جو اڻڇپيل نسخو === برٽن پنهنجي آخري سالن ۾ عربي ڪتاب ''The Perfumed Garden'' جي وڌيڪ وسيع انگريزي نسخي تي ڪم ڪري رهيو هو. ان منصوبي کي ''The Scented Garden'' جي عنوان سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو. برٽن جي وفات کان پوءِ ازابيل انهيءَ ڪم سان لاڳاپيل مسودو ساڙي ڇڏيو. سندس خيال ۾ اهڙي مواد جي اشاعت برٽن جي اخلاقي ۽ سماجي شهرت کي نقصان پهچائي سگهي ٿي.<ref name="DNB"/><ref name="Lovell1998"/> === مسودن جي نقصان بابت اختلاف === ازابيل جي عمل تي برٽن جي ڪجهه دوستن ۽ پوءِ جي سوانح نگارن سخت تنقيد ڪئي. سندن خيال ۾ مسودن جي تباهيءَ سبب ادبي ۽ علمي تاريخ جو اهم مواد ضايع ٿيو. ٻئي طرف ازابيل پنهنجي عمل کي مڙس جي شهرت جي حفاظت ۽ مذهبي ذميواريءَ سان ڳنڍيو. تباهه ٿيل مواد جي مڪمل فهرست موجود نه هجڻ سبب ان جي اصل علمي اهميت ۽ مواد بابت يقيني نتيجا ڪڍڻ ممڪن نه آهن.<ref name="Rice1990"/> === محفوظ ٿيل مسودا ۽ خط === ازابيل طرفان ڪجهه مواد ساڙڻ باوجود برٽن جا ڪيترائي خط، مسودا، نوٽس ۽ ڪتاب محفوظ رهيا. انهن مان هڪ اهم مجموعو آمريڪا جي رياست ڪيليفورنيا ۾ واقع [[هنٽنگٽن لائبريري]] وٽ موجود آهي.<ref name="HuntingtonBurton">{{cite web |title=Richard Francis Burton Library Manuscripts Collection |url=https://www.huntington.org/collections/lib-mssrbl |website=The Huntington |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> هن مجموعي ۾ برٽن جي خط و ڪتابت، ذاتي ڪاغذن، ڪتابن ۽ ٻين علمي مواد جا اهم حصا شامل آهن. == برٽن جا مذهبي خيال == رچرڊ فرانسس برٽن جي مذهبي سڃاڻپ ۽ عقيدن بابت سوانح نگارن ۾ اختلاف موجود آهن. هن پنهنجي زندگيءَ دوران اسلام، عيسائيت، هندومت، صوفي فڪر ۽ ٻين مذهبي روايتن جو مطالعو ڪيو. برٽن جي لکڻين مان ظاهر ٿئي ٿو ته هو مذهبي عقيدن ۽ رسمن کي تاريخي، لساني ۽ سماجي نقطه نظر سان پڻ سمجهڻ چاهيندو هو.<ref name="Kennedy2005"/> === اسلام سان لاڳاپو === برٽن عربي ٻولي، اسلامي تاريخ، حج ۽ مسلمان سماجن بابت تفصيلي تحقيق ڪئي. 1853ع ۾ هن مسلمان مسافر جي سڃاڻپ اختيار ڪري مڪي ۽ مديني جو سفر ڪيو ۽ حج جا مناسڪ ادا ڪيا. تنهن هوندي به سندس حج جي ادائيگيءَ مان اهو لازمي نتيجو نٿو نڪري ته هو باقي زندگيءَ لاءِ اسلام جو پيروڪار بڻجي ويو هو. سندس مذهبي عقيدن بابت مختلف وقتن تي ڏنل بيان هڪجهڙا نه آهن.<ref name="BurtonPilgrimage1855"/><ref name="Rice1990"/> === عيسائيت سان لاڳاپو === برٽن جو خانداني پسمنظر انگريزي عيسائي سماج سان لاڳاپيل هو. سندس گهرواري ازابيل رومن ڪيٿولڪ هئي، پر برٽن جي ذاتي مذهبي عقيدن کي ازابيل جي عقيدي سان هڪجهڙو سمجهڻ درست نه آهي. برٽن پنهنجي ڪجهه بيانن ۾ مذهبي شڪ، آزاد خيالي ۽ الحاد سان لاڳاپيل موقف پڻ اختيار ڪيا.<ref name="Kennedy2005"/> === صوفي فڪر ۽ مشرقي فلسفو === برٽن کي صوفي شاعري، فارسي ادب ۽ مشرقي فلسفي سان خاص دلچسپي هئي. سندس تصنيف ''The Kasidah of Haji Abdu El-Yezdi'' ۾ زندگي، موت، اخلاق ۽ مذهبي عقيدن بابت فلسفياڻا سوال اٿاريا ويا آهن. هي نظم برٽن جي ذاتي فڪري جستجوءَ جو اهم مثال آهي، پر ان کي ڪنهن هڪ مذهبي مذهب نامي جي صورت ۾ پڙهڻ مناسب نه آهي. == شخصيت ۽ علمي شهرت == برٽن پنهنجي دور جي مشهور سياحن، ٻولين جي ڄاڻ رکندڙن، ليکڪن ۽ مترجمن مان هو. سندس شهرت جو بنياد سنڌ ۽ هندستان ۾ ملازمت، مڪي ۽ مديني جو سفر، آفريڪا جي مهمن، مختلف ملڪن ۾ سفارتي خدمتن ۽ ادبي ترجمن تي هو.<ref name="DNB"/> سوانح نگارن سندس غيرمعمولي ٻولي سکڻ جي صلاحيت، جسماني همت، تجسس ۽ وسيع مطالعي جو ذڪر ڪيو آهي. تنهن هوندي به سندس شخصيت ۾ سخت مزاجي، تڪراري تبصرا ۽ ٻين محققن سان اختلاف پڻ موجود هئا. === ٻولين جي ڄاڻ === برٽن ڪيترين يورپي، ايشيائي ۽ آفريڪي ٻولين جو مطالعو ڪيو. سندس سوانحي احوالن ۾ ٻولين جو تعداد مختلف ڄاڻايو ويو آهي. ڪڏهن کيس ڪيترين ڏهاڪن ٻولين ۽ لهجن جو ڄاڻو چيو وڃي ٿو، پر انهن سڀني ۾ سندس مهارت هڪجهڙي يا آزاد نموني تصديق ٿيل نه آهي. انهيءَ ڪري «فلاڻين ٻولين تي مڪمل عبور» جهڙي دعويٰ ڪرڻ بدران اهو چوڻ وڌيڪ درست آهي ته برٽن ڪيترين ٻولين جو مطالعو ڪيو ۽ مختلف سطحن تي انهن کي استعمال ڪندو هو.<ref name="McLynn1990"/> === جسماني همت ۽ سفر === برٽن پنهنجي زندگيءَ ۾ ڏکين زميني ۽ سامونڊي سفرن ۾ حصو ورتو. بربرا واري حملي ۾ زخمي ٿيڻ، آفريڪا جي اندرين علائقن ۾ بيمارين کي منهن ڏيڻ ۽ ڊگهن سفرن جي باوجود تحقيق جاري رکڻ سندس زندگيءَ جا اهم واقعا آهن. انهن واقعن سندس همعصر شهرت کي وڌايو، پر سفرن جي ڪاميابيءَ ۾ مقامي رهنمائن، مترجمن ۽ ساٿين جو ڪردار پڻ بنيادي هو. == تاريخي تڪرار ۽ تنقيدي جائزو == برٽن جي زندگيءَ ۽ تصنيفن سان ڪيترائي تڪرار لاڳاپيل آهن. انهن ۾ برطانوي سامراجي نظام سان سندس لاڳاپا، مقامي ماڻهن بابت تعبيرون، جنسيات بابت تحقيق، مذهبي عقيدا، نسلي درجابنديون ۽ ڪجهه غيرتصديق ٿيل ذاتي قصا شامل آهن. جديد تاريخي مطالعي ۾ انهن موضوعن کي سندس علمي خدمتن کان الڳ ڪرڻ بدران ساڳئي تاريخي پسمنظر ۾ ڏٺو وڃي ٿو. === نوآبادياتي دور جي نسلي درجابندي === برٽن جي سنڌ، هندستان ۽ آفريڪا بابت تصنيفن ۾ اڻويهين صديءَ جي يورپي علمي اصطلاحن جو استعمال ملي ٿو. انهن ۾ ''race''، ''tribe'' ۽ ٻين سماجي درجابندين جا اهڙا تصور شامل آهن، جيڪي جديد انسانيات ۽ تاريخ جي معيارن سان هميشه مطابقت نٿا رکن. برٽن جي ڪجهه بيانن ۾ مقامي ماڻهن بابت عام نتيجا ۽ نسلي تعصب پڻ موجود آهن.<ref name="Ghose2006"/><ref name="Kennedy2005"/> انهيءَ ڪري سندس لکڻين کي تاريخي ماخذ طور استعمال ڪندي انهن جي نوآبادياتي پسمنظر کي واضح ڪرڻ ضروري آهي. === جنسيات بابت تحقيق === برٽن انساني جنسي روين، ازدواجي روايتن ۽ جنسيات سان لاڳاپيل ادبي متنن بابت وڏي دلچسپي رکندو هو. سندس ''الف ليليٰ'' جي ترجمي جا حاشيا، ''ڪام سوترا'' سان لاڳاپيل اشاعت ۽ ''عطر واري باغ'' جو ترجمو انهيءَ دلچسپيءَ جا مثال آهن. انهن ڪمن وڪٽورين برطانيا ۾ ادبي ۽ اخلاقي تڪرار پيدا ڪيا. جديد مطالعي ۾ انهن تصنيفن کي جنسيات جي تاريخ ۽ وڪٽورين دور جي ثقافتي روين جي مطالعي لاءِ استعمال ڪيو وڃي ٿو. === سوٽاڊڪ خطي جو غيرثابت ٿيل نظريو === برٽن پنهنجي هڪ مشهور مضمون ۾ دنيا جي ڪجهه علائقن جي آبهوا ۽ جاگرافيءَ کي هم جنس جنسي روين سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي. اهو تصور ''Sotadic Zone'' جي نالي سان مشهور ٿيو. هي نظريو جديد سائنسي تحقيق ۾ ثابت ٿيل وضاحت طور قبول نٿو ڪيو وڃي. ان کي برٽن جي دور جي جنسيات ۽ انسانيات جي تاريخي نظريي طور بيان ڪرڻ گهرجي، نه ته ڪنهن قوم يا علائقي بابت ثابت ٿيل حقيقت طور. === دمشق ۾ يهودين بابت سامي مخالف بيان === برٽن جي دمشق واري سفارتي دور ۽ ان کان پوءِ جي لکڻين ۾ يهودين بابت سخت تعصب ۽ سامي مخالف بيان موجود آهن. سندس وفات کان پوءِ 1898ع ۾ ''The Jew, the Gipsy and El-Islam'' نالي ڪتاب شايع ٿيو. هن ڪتاب ۾ شامل مواد بابت محقق اينڊريو ونسنٽ تفصيلي اڀياس ڪيو آهي. سندس تحقيق موجب، برٽن جي ڪجهه اڻڇپيل لکڻين ۾ يهودين خلاف انتهائي جارحاڻيون دعوائون موجود هيون.<ref name="Vincent1985">{{cite journal |last=Vincent |first=Andrew |title=The Jew, the Gipsy and El-Islam: An Examination of Richard Burton's Consulship in Damascus and His Premature Recall, 1868–1871 |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |volume=117 |issue=2 |pages=155–173 |year=1985 |doi=10.1017/S0035869X00138377 |language=en }}</ref> برٽن سان منسوب انهن بيانن ۾ يهودين خلاف رت جي ڪوڙي الزام واري تاريخي بدناميءَ جو ذڪر پڻ ملي ٿو. اهو الزام هڪ بي بنياد ۽ سامي مخالف سازشي روايت آهي؛ ان جي حق ۾ ڪو معتبر تاريخي ثبوت موجود نه آهي. برٽن جي اهڙين لکڻين کي سندس تعصب جي تاريخي شاهدي طور پڙهڻ گهرجي، نه ته انهن الزامن جي سچائيءَ جي شاهدي طور. === دمشق مان واپسيءَ بابت اختلاف === برٽن کي 1871ع ۾ دمشق جي قونصل واري عهدي تان هٽايو ويو. سندس برطرفيءَ جا سبب مقامي سياسي حالتن، سفارتي اختلافن، مذهبي ۽ سماجي تڪرارن ۽ سندس پنهنجي رويي سان لاڳاپيل هئا. اينڊريو ونسنٽ جي تحقيق ۾ برٽن جي دمشق واري مقرريءَ ۽ وقت کان اڳ واپسيءَ جو تنقيدي جائزو ورتو ويو آهي.<ref name="Vincent1985"/> انهيءَ واقعي کي ڪنهن هڪ مذهبي برادريءَ جي سازش جو نتيجو قرار ڏيڻ تاريخي لحاظ کان غيرمحتاط آهي. === هندستان ۾ مبينا ڳجهي تحقيق === برٽن جي هندستان ۽ سنڌ واري فوجي دور بابت ڪجهه سوانحي احوالن ۾ هڪ مبينا ڳجهي تحقيق جو ذڪر ملي ٿو، جيڪا ڪراچيءَ ۾ مردن جي جنسي سرگرمين سان لاڳاپيل هنڌن بابت هئي. ان واقعي جي تفصيلن، سرڪاري حڪمن ۽ برٽن جي سڌي شرڪت بابت دستاويزي ثبوت محدود ۽ اختلاف جوڳا آهن.<ref name="McLynn1990"/><ref name="Lovell1998"/> تنهنڪري هن قصي کي ثابت ٿيل سرڪاري مهم يا برٽن جي فوجي ملازمت ختم ٿيڻ جو يقيني سبب قرار ڏيڻ مناسب نه آهي. === حج واري سفر ۾ مبينا قتل === برٽن جي حج واري سفر بابت ڪجهه روايتن ۾ سندس سڃاڻپ ظاهر ٿيڻ جي خطري ۽ مبينا قتل جو ذڪر ڪيو ويو آهي. ان واقعي جي آزاد ۽ معتبر تاريخي تصديق موجود نه آهي. انهيءَ ڪري اهڙي دعويٰ کي برٽن جي زندگيءَ سان لاڳاپيل غيرتصديق ٿيل قصي طور ئي بيان ڪرڻ گهرجي. == برٽن بابت سوانحي تحقيق == برٽن جي وفات کان پوءِ سندس زندگيءَ بابت ڪيترائي سوانحي ڪتاب ۽ تحقيقي مقالا شايع ٿيا. انهن ۾ ڪجهه ڪتاب سندس همعصر ماڻهن جي لکڻين تي ٻڌل آهن، جڏهن ته جديد تحقيق ۾ سندس خط، مسودا، سفارتي رڪارڊ ۽ ٻين تاريخي ماخذن جو استعمال ڪيو ويو آهي. === ازابيل برٽن جي سوانح === 1893ع ۾ ازابيل برٽن پنهنجي مڙس جي زندگيءَ بابت ٻن جلدن ۾ ''The Life of Captain Sir Richard F. Burton'' شايع ڪيو.<ref name="IsabelInnerLife1893"/> هي ڪتاب برٽن جي گهريلو زندگيءَ، سفرن ۽ شخصيت بابت اهم معلومات فراهم ڪري ٿو. تنهن هوندي به ازابيل پنهنجي مڙس جي حمايت ۾ لکيو، تنهنڪري سندس سوانح کي مڪمل طور غيرجانبدار ماخذ نٿو سمجهي سگهجي. === ٿامس رائيٽ جي سوانح === 1906ع ۾ [[ٿامس رائيٽ]] برٽن بابت ''The Life of Sir Richard Burton'' شايع ڪيو.<ref name="Wright1906"/> هن ڪتاب ۾ برٽن جي سفرن، تصنيفن، شخصيت ۽ ازابيل جي بيانن بابت تفصيل موجود آهن. رائيٽ جو ڪم برٽن بابت شروعاتي تفصيلي سوانحي تحقيقن مان هڪ آهي. === جديد سوانح نگار === ويهين ۽ ايڪويهين صديءَ ۾ برٽن بابت ڪيترن محققن نئين سر تحقيق ڪئي. انهن ۾ ايف. ايم. بروڊي، بائرن فارويل، ايڊورڊ رائس، فرينڪ ميڪلن، ميري ايس. لوويل، ڊين ڪينيڊي ۽ ٻين جا ڪتاب شامل آهن. انهن محققن برٽن جي زندگيءَ جي مختلف پهلوئن، سندس سفرن، مذهبي خيالن، جنسيات بابت تحقيق، نوآبادياتي پسمنظر ۽ ادبي ورثي جو جائزو ورتو. == علمي ادارن ۾ محفوظ ورثو == برٽن جا ڪتاب، خط، مسودا، نقشا ۽ ٻيا تاريخي ڪاغذ مختلف علمي ادارن ۽ مجموعن ۾ محفوظ آهن. === هنٽنگٽن لائبريري === [[هنٽنگٽن لائبريري]]، سين مارينو، ڪيليفورنيا، برٽن جي محفوظ ٿيل مسودن ۽ ذاتي لائبريريءَ جو هڪ اهم مجموعو رکي ٿي. ان مجموعي ۾ برٽن جي خط و ڪتابت، مسودن ۽ ڪتابن سان گڏ ٻين محققن ۽ ناشرن سان سندس لاڳاپن بابت مواد شامل آهي.<ref name="HuntingtonBurton"/> === رائل ايشياٽڪ سوسائٽي === [[رائل ايشياٽڪ سوسائٽي]] وٽ پڻ برٽن سان لاڳاپيل ڪتاب ۽ تاريخي مواد موجود آهي. سوسائٽيءَ جي مجموعي ۾ برٽن جي لکڻين ۽ سندس علمي لاڳاپن بابت دستاويز شامل آهن.<ref name="RASBurton"/> === اورلينز هائوس گيلري === [[ٽوئڪنهم]] ۾ واقع [[اورلينز هائوس گيلري]] سان پڻ برٽن جي ذاتي شين، تصويرن ۽ يادگارن جو هڪ مجموعو لاڳاپيل آهي. اهي مجموعا برٽن جي زندگيءَ ۽ سفرن بابت تحقيق لاءِ اهم آهن. == ادب ۾ رچرڊ فرانسس برٽن == رچرڊ فرانسس برٽن جي غيرمعمولي زندگيءَ سبب کيس ڪيترن ناولن، ڪهاڻين ۽ ٻين ادبي تصنيفن ۾ ڪردار طور پيش ڪيو ويو آهي. انهن ادبي تصويرن ۾ سندس حقيقي تاريخي زندگيءَ سان گڏ تخيلاتي عنصر پڻ شامل هوندا آهن. === بورخيس جي ڪهاڻي «الف» === ارجنٽائن جي مشهور ليکڪ [[خورخي لوئس بورخيس]] جي ڪهاڻي ''The Aleph'' (الف) ۾ برٽن جي نالي ۽ مشرقي ادب بابت سندس علم سان لاڳاپيل حوالو ملي ٿو. بورخيس پنهنجي ادبي تخليقن ۾ تاريخي ڪتابن، فرضي حوالن ۽ علمي شخصيتن کي گڏ ڪرڻ لاءِ مشهور هو. === ريورورلڊ ناولن جو سلسلو === آمريڪي سائنس فڪشن ليکڪ [[فلپ خوسيه فارمر]] جي ''Riverworld'' (درياهي دنيا) ناولن ۾ رچرڊ فرانسس برٽن هڪ اهم ڪردار آهي. هن تخيلاتي دنيا ۾ مختلف تاريخي دورن جا ماڻهو هڪ غيرمعمولي درياهي جهان ۾ ٻيهر جيئرا ٿين ٿا. برٽن کي اتي هڪ تجسس رکندڙ، مهم جو ۽ علم جي ڳولا ڪندڙ شخصيت طور پيش ڪيو ويو آهي. === برٽن ۽ اسپيڪ === وليم هيريسن جو تاريخي ناول ''Burton and Speke'' برٽن ۽ جان هيننگ اسپيڪ جي آفريڪي مهمن ۽ سندن اختلافن تي ٻڌل آهي. هن ناول کي پوءِ فلم ''Mountains of the Moon'' جي ڪهاڻيءَ لاءِ بنياد بڻايو ويو. === دنيا جو گڏ ڪندڙ === جرمن ٻوليءَ جي ليکڪ [[اليا ٽرويانوف]] جو ناول ''Der Weltensammler''، جنهن جو انگريزي عنوان ''The Collector of Worlds'' آهي، برٽن جي سفرن ۽ مختلف ثقافتن سان سندس لاڳاپن کي ادبي انداز ۾ پيش ڪري ٿو. هن ناول ۾ هندستان، عربستان ۽ آفريڪا سان لاڳاپيل برٽن جي زندگيءَ جا پهلو نمايان آهن. === دي رومانٽڪ === انگريز ناول نگار [[وليم بوئڊ]] جي 2022ع واري ناول ''The Romantic'' ۾ پڻ برٽن ۽ اسپيڪ تاريخي ڪردارن طور ظاهر ٿين ٿا. == فلمن ۽ ٽيليويزن ۾ برٽن == برٽن جي زندگيءَ، خاص طور آفريڪا جي مهمن ۽ اسپيڪ سان اختلافن، ڪيترن فلمن ۽ ٽيليويزن پروگرامن کي متاثر ڪيو آهي. {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#194d72;color:white;" | سال ! style="background:#194d72;color:white;" | عنوان ! style="background:#194d72;color:white;" | نوعيت ! style="background:#194d72;color:white;" | برٽن سان لاڳاپو |- | style="background:#eaf3fb;" | 1971ع | ''The Search for the Nile'' | بي بي سي ٽيليويزن سلسلو | نيل درياهه جي سرچشمي جي ڳولا؛ ڪينيٿ هيگ برٽن جو ڪردار ادا ڪيو |- | style="background:#edf6eb;" | 1990ع | ''Mountains of the Moon'' | تاريخي سوانحي فلم | برٽن ۽ اسپيڪ جون آفريڪي مهمون؛ پيٽرڪ برگن برٽن جو ڪردار ادا ڪيو |- | style="background:#fff2e4;" | 1993ع | ''Zero Patience'' | موسيقيءَ تي ٻڌل تخيلاتي فلم | برٽن جي تاريخي شخصيت جو فرضي ۽ طنزيه استعمال |- | style="background:#f3eafa;" | 2008ع | ''The Victorian Sex Explorer'' | دستاويزي پروگرام | برٽن جي سفرن ۽ جنسيات بابت تحقيق جو جائزو |} === مائونٽنز آف دي مون (1990ع) === 1990ع ۾ هدايتڪار [[باب رافيلسن]] جي فلم ''Mountains of the Moon'' (چنڊ جا جبل) رليز ٿي. فلم ۾ [[پيٽرڪ برگن]] رچرڊ فرانسس برٽن ۽ [[آئين گلين]] جان هيننگ اسپيڪ جو ڪردار ادا ڪيو. ڪهاڻيءَ جو بنياد ٻنهي مهم جوئن جي آفريڪي سفرن، نيل درياهه جي سرچشمي بابت تحقيق ۽ سندن ذاتي اختلافن تي آهي.<ref name="MountainsFilm">{{cite web |title=Mountains of the Moon |url=https://www.imdb.com/title/tt0100196/ |website=IMDb |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> فلم تاريخي واقعن مان متاثر آهي، پر ان کي مڪمل دستاويزي تاريخ بدران ڊرامائي تخليق طور سمجهڻ گهرجي. == تاريخي اهميت ۽ ورثو == رچرڊ فرانسس برٽن جي زندگي اڻويهين صديءَ جي عالمي سفرن، برطانوي سامراجي توسيع، لساني تحقيق ۽ ادبي ترجمن جي تاريخ سان ڳنڍيل آهي. هن سنڌ، هندستان، عربستان، آفريڪا، آمريڪا، برازيل ۽ ٻين علائقن بابت ڪتاب لکيا. سندس اهم خدمتن ۾ سنڌ بابت شروعاتي سماجي ۽ لساني تحقيق، مڪي ۽ مديني جو سفر، هرر ۽ آفريڪا جي وڏين ڍنڍن بابت مهمون ۽ عربي ۽ هندستاني ادب جي انگريزي اشاعت شامل آهن. تنهن هوندي به برٽن جي تاريخي حيثيت صرف سندس ڪاميابين تائين محدود نه آهي. سندس تصنيفن ۾ نوآبادياتي سوچ، نسلي تعصب، مذهبي اختلاف ۽ غيرثابت ٿيل سماجي نظريا پڻ موجود آهن. جديد تحقيق ۾ سندس ڪم کي تاريخي اهميت ۽ تنقيدي احتياط، ٻنهي سان پڙهيو وڃي ٿو. === سنڌ جي تاريخ لاءِ اهميت === سنڌ جي تاريخ جي حوالي سان برٽن جي اهميت خاص طور سندس 1847ع ۽ 1848ع وارين رپورٽن، 1849ع جي لساني مقالن، 1851ع جي ڪتابن، 1852ع جي بازداري بابت تصنيف ۽ 1877ع جي ''Sind Revisited'' ۾ آهي. اهي تصنيفون سنڌ جي ٻولين، سماجي روايتن، مذهبي زندگي، شهرن، آمدرفت ۽ برطانوي دور جي تبديلين بابت همعصر معلومات فراهم ڪن ٿيون. سندس لکڻين ۾ موجود تعصب ۽ نوآبادياتي تشريحن باوجود اهي سنڌ جي اڻويهين صديءَ واري تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم ابتدائي ماخذ آهن. == چونڊ سوانحي ۽ تحقيقي ڪتاب == * Brodie, Fawn M. (1967). ''The Devil Drives: A Life of Sir Richard Burton''. New York: W. W. Norton. * Farwell, Byron (1963). ''Burton: A Biography of Sir Richard Francis Burton''. London: Longmans. * Kennedy, Dane (2005). ''The Highly Civilized Man: Richard Burton and the Victorian World''. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press. * Lovell, Mary S. (1998). ''A Rage to Live: A Biography of Richard and Isabel Burton''. London: Little, Brown. * McLynn, Frank (1990). ''Burton: Snow upon the Desert''. London: John Murray. * Rice, Edward (1990). ''Captain Sir Richard Francis Burton: The Secret Agent Who Made the Pilgrimage to Mecca, Discovered the Kama Sutra, and Brought the Arabian Nights to the West''. New York: Charles Scribner's Sons. * Wright, Thomas (1906). ''The Life of Sir Richard Burton''. London: Everett & Co. * Jeal, Tim (2011). ''Explorers of the Nile: The Triumph and Tragedy of a Great Victorian Adventure''. New Haven: Yale University Press. * Vincent, Andrew (1985). “The Jew, the Gipsy and El-Islam: An Examination of Richard Burton's Consulship in Damascus and His Premature Recall, 1868–1871”. ''Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland''. 117 (2): 155–173. == وڌيڪ پڙهڻ لاءِ == * {{cite book |last=Burton |first=Isabel |title=The Life of Captain Sir Richard F. Burton |volume=1–2 |publisher=Chapman and Hall |location=London |year=1893 |language=en }} * {{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus |publisher=W. H. Allen & Co. |location=London |year=1851 |language=en |url=https://archive.org/details/sindhadnracestha00rich }} * {{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Sind Revisited |volume=1–2 |publisher=Richard Bentley and Son |location=London |year=1877 |language=en }} * {{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://burtoniana.org/ Burtoniana] — برٽن جي ڪتابن، سوانحن ۽ تاريخي دستاويزن جو مجموعو * [https://www.huntington.org/collections/lib-mssrbl هنٽنگٽن لائبريريءَ ۾ برٽن جا مسودا] * [https://royalasiaticsociety.org/richard-francis-burton-1821-1890/ رائل ايشياٽڪ سوسائٽيءَ ۾ برٽن بابت معلومات] * [https://www.gutenberg.org/ebooks/author/898 پروجيڪٽ گٽنبرگ تي برٽن جا ڪتاب] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Richard_Francis_Burton وڪيميڊيا ڪامنز تي رچرڊ فرانسس برٽن جون تصويرون] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:1821ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:1890ع ۾ وفات ڪيل]] [[زمرو:برطانوي سياح]] [[زمرو:برطانوي ليکڪ]] [[زمرو:برطانوي مترجم]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:سنڌ جا سفرناما]] [[زمرو:مشرقيات جا ماهر]] [[زمرو:آفريڪا جا محقق]] docb9gmc25xqh9x9sw8e41hfaexu6uk 422561 422560 2026-10-18T00:20:04Z Intisar Ali 8681 422561 wikitext text/x-wiki {{Short description|برطانوي سياح، فوجي آفيسر، محقق، لسانيات جو ماهر، مترجم ۽ سفارتڪار (1821ع–1890ع)}} {{Infobox officeholder | honorific_prefix = سر | name = رچرڊ فرانسس برٽن | native_name = Richard Francis Burton | honorific_suffix = KCMG، FRGS، FRAS | image = Richard Francis Burton by Rischgitz, 1864.jpg | image_size = 240px | caption = رچرڊ فرانسس برٽن، 1864ع | office = برطانوي قونصل، فرنانڊو پو | office2 = برطانوي قونصل، سانتوس | office3 = برطانوي قونصل، دمشق | office4 = برطانوي قونصل، ٽريسٽي | birth_date = {{Birth date|1821|3|19|df=yes}} | birth_place = [[ٽورڪي]]، ڊيون، انگلينڊ | death_date = {{Death date and age|1890|10|20|1821|3|19|df=yes}} | death_place = [[ٽريسٽي]]، آسٽريا-هنگري | resting_place = سينٽ ميري مئگڊلين رومن ڪيٿولڪ چرچ جو قبرستان، مورٽليڪ، لنڊن | nationality = برطانوي | education = [[ٽرنٽي ڪاليج، آڪسفرڊ]] | spouse = [[ازابيل برٽن]] (شادي: 22 جنوري 1861ع) | occupation = سياح، فوجي آفيسر، محقق، لسانيات جو ماهر، مترجم، ليکڪ ۽ سفارتڪار | known_for = سنڌ بابت تاريخي ۽ سماجي تحقيق، مڪي ۽ مديني جو سفر، آفريڪا جون جاگرافيائي مهمون ۽ عربي ادب جا ترجما | notable_works = ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus''؛ ''Sind Revisited''؛ ''Personal Narrative of a Pilgrimage to Al-Madinah and Meccah''؛ ''The Book of the Thousand Nights and a Night''؛ ''The Kasidah'' | pen_name = مرزا عبدالله البشري؛ حاجي عبدو اليزدي؛ فرينڪ بيڪر | allegiance = [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] | branch = بمبئي فوج | unit = 18هين مقامي پيادل فوجي ريجمينٽ | nickname = رفئين ڊڪ (Ruffian Dick) | service_years = 1842ع–1861ع | rank = ڪئپٽن | battles = [[ڪريميا جي جنگ]] | awards = نائٽ ڪمانڊر آف دي آرڊر آف سينٽ مائيڪل اينڊ سينٽ جارج؛ ڪريميا ميڊل | signature = Richard Francis Burton signature.svg }} '''سر رچرڊ فرانسس برٽن''' (انگريزي: ''Sir Richard Francis Burton''؛ 19 مارچ 1821ع – 20 آڪٽوبر 1890ع) هڪ مشهور [[برطانيا|برطانوي]] سياح، جاگرافيدان، فوجي آفيسر، [[لسانيات|لسانيات جو ماهر]]، محقق، [[مترجم]]، ليکڪ، [[بشرشناسي|بشرشناس]] ۽ سفارتڪار هو. هن [[ايشيا]]، [[آفريڪا]]، [[ڏکڻ آمريڪا]] ۽ ٻين علائقن جا سفر ڪيا ۽ مختلف قومن جي ٻولين، ثقافتن، مذهبي عقيدن، سماجي رسمن، تاريخ ۽ جاگرافيءَ بابت وسيع تحقيق ڪئي.<ref name="Kennedy2005">{{cite book |last=Kennedy |first=Dane |title=The Highly Civilized Man: Richard Burton and the Victorian World |publisher=Harvard University Press |location=Cambridge, Massachusetts |year=2005 |isbn=9780674018624 |language=en }}</ref><ref name="Young2006">{{cite book |last=Young |first=S. |title=Richard Francis Burton: Explorer, Scholar, Spy |publisher=Marshall Cavendish |location=New York |year=2006 |isbn=9780761422228 |language=en }}</ref> برٽن پنهنجي غيرمعمولي لساني صلاحيتن سبب مشهور هو. سندس سوانح نگارن موجب، هو ڪيترين يورپي، ايشيائي ۽ آفريقي ٻولين ۽ لهجن کان واقف هو. سندس ڄاڻ ۾ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]، [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]، [[اطالوي ٻولي|اطالوي]]، [[عربي ٻولي|عربي]]، [[فارسي ٻولي|فارسي]]، [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]]، [[هندوستاني ٻولي|هندوستاني]]، [[گجراتي ٻولي|گجراتي]]، [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] ۽ ٻيون ٻوليون شامل هيون. سندس ٻولين جي ڄاڻ بابت سوانح نگارن جا انگ مختلف آهن، ڇاڪاڻ ته ڪجهه ليکڪ جدا جدا لهجن کي به مستقل ٻولين طور شمار ڪن ٿا.<ref name="McLynn1990">{{cite book |last=McLynn |first=Frank |title=Of No Country: An Anthology of the Works of Sir Richard Burton |publisher=Charles Scribner's Sons |location=New York |year=1990 |language=en }}</ref> برٽن 1842ع ۾ [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي بمبئي فوج ۾ شامل ٿيو. سندس فوجي زندگيءَ جو اهم حصو هندستان ۽ [[سنڌ]] ۾ گذريو، جتي هن مقامي ٻولين، قومن، مذهبي روايتن ۽ سماجي زندگيءَ جو مطالعو ڪيو. هن سنڌ بابت ڪيترائي ڪتاب لکيا، جن مان ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' (1851ع) ۽ ''Sind Revisited'' (1877ع) سنڌ جي اڻويهين صديءَ جي تاريخ جا اهم ماخذ سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="Burton1851">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus: With Notices of the Topography and History of the Province |publisher=W. H. Allen & Co. |location=London |year=1851 |language=en |url=https://archive.org/details/sindhadnracestha00rich }}</ref><ref name="Burton1877">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Sind Revisited: With Notices of the Anglo-Indian Army; Railroads; Past, Present, and Future, etc. |volume=1–2 |publisher=Richard Bentley and Son |location=London |year=1877 |language=en |url=https://books.google.com/books?id=GwREAQAAMAAJ }}</ref> برٽن جي شهرت جو هڪ اهم سبب 1853ع ۾ مسلمان حاجيءَ جو ويس اختيار ڪري [[مڪو|مڪي]] ۽ [[مدينو|مديني]] جو سفر ڪرڻ هو. ان کان پوءِ هن [[جان هيننگ اسپيڪ]] سان گڏ اوڀر آفريڪا جي جاگرافيائي مهمن ۾ حصو ورتو ۽ 1858ع ۾ [[ڍنڍ ٽانگانيڪا]] تائين پهتو. هو [[رائل جاگرافيائي سوسائٽي]] جو فيلو پڻ هو.<ref name="BBCBurton">{{cite web |title=Historic Figures: Sir Richard Burton |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/burton_sir_richard.shtml |website=BBC History |publisher=BBC |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> سندس ٻين مشهور علمي ۽ ادبي خدمتن ۾ عربي داستانن جي مجموعي ''The Book of the Thousand Nights and a Night'' جو انگريزي ترجمو، ''The Perfumed Garden'' جو ترجمو ۽ ''Kama Sutra'' جي انگريزي اشاعت سان وابستگي شامل آهن. هن سفرنامن، تاريخ، انساني روين، تلواربازي، بازداري، مذهبي مطالعي ۽ بشرشناسيءَ بابت پڻ لکيو.<ref name="Kennedy2005"/> 1861ع کان پوءِ برٽن برطانوي سفارتي ملازمت ۾ رهيو ۽ فرنانڊو پو، برازيل جي سانتوس، [[دمشق]] ۽ ٽريسٽي ۾ قونصل طور خدمتون سرانجام ڏنيون. 1886ع ۾ [[راڻي وڪٽوريا]] کيس نائٽ ڪمانڊر آف دي آرڊر آف سينٽ مائيڪل اينڊ سينٽ جارج جو اعزاز عطا ڪيو.<ref name="LondonGazette1886">{{cite journal |title=The London Gazette |issue=25559 |date=16 February 1886 |page=743 |language=en }}</ref> سنڌي ادب جي محقق [[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع) ۾ برٽن جو ذڪر ڪيو آهي. جوتواڻيءَ موجب، برٽن پنجاهه کان وڌيڪ تصنيفن جو ليکڪ هو، جن مان گهڻيون سفرنامن سان لاڳاپيل هيون.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> == سوانح عمري == === شروعاتي زندگي ۽ خاندان === رچرڊ فرانسس برٽن 19 مارچ 1821ع تي انگلينڊ جي ڊيون علائقي جي سامونڊي شهر [[ٽورڪي]] ۾ ڄائو. سندس ڄمڻ جي هنڌ بابت تاريخي ماخذن ۾ اختلاف ملي ٿو. برٽن پنهنجي سوانحي بيانن ۾ هارٽفورڊشائر جي ايلسٽري ۾ واقع خانداني گهر ''Barham House'' کي پنهنجي ڄمڻ جو هنڌ ڄاڻايو، پر سندس جديد سوانح نگار [[ميري ايس. لوويل]] جي تحقيق موجب، سندس اصل ڄمڻ جو هنڌ ٽورڪي هو.<ref name="Lovell1998">{{cite book |last=Lovell |first=Mary S. |title=A Rage to Live: A Biography of Richard and Isabel Burton |publisher=W. W. Norton & Company |location=New York |year=1998 |isbn=9780393046724 |language=en }}</ref> سندس بپتسما 2 سيپٽمبر 1821ع تي هارٽفورڊشائر جي ايلسٽري چرچ ۾ ٿي.<ref name="HertfordHistory">{{cite book |last=Page |first=William |title=A History of the County of Hertford |volume=2 |publisher=Constable |year=1908 |pages=349–351 |language=en |url=https://www.british-history.ac.uk/vch/herts/vol2/pp349-351 }}</ref> برٽن جو پيءُ ليفٽيننٽ ڪرنل '''جوزف نيٽروِل برٽن''' (Joseph Netterville Burton) اينگلو-آئرش نسل جو برطانوي فوجي آفيسر هو، جيڪو برطانوي فوج جي 36هين پيادل ريجمينٽ سان لاڳاپيل رهيو. سندس ماءُ '''مارٿا بيڪر''' (Martha Baker) هارٽفورڊشائر جي مالدار زميندار رچرڊ بيڪر جي ڌيءَ ۽ وارثن مان هڪ هئي. برٽن جو نالو پڻ سندس ناني واري خاندان جي رچرڊ بيڪر جي نسبت سان رکيو ويو.<ref name="Wright1906">{{cite book |last=Wright |first=Thomas |title=The Life of Sir Richard Burton |volume=1–2 |publisher=Everett & Co. |location=London |year=1906 |language=en |url=https://burtoniana.org/biography/1906-The%20Life%20of%20Sir%20Richard%20Burton%20-%20Wright/HTML/index.html }}</ref> برٽن کي ٻه ڀائر ڀينر هئا: '''ماريا ڪيٿرين ايلزبيٿ برٽن''' ۽ '''ايڊورڊ جوزف نيٽروِل برٽن'''. سندس ڀيڻ ماريا بعد ۾ برطانوي فوجي آفيسر سر هينري وليم اسٽسٽڊ سان شادي ڪئي.<ref name="Wright1906"/> === يورپ ۾ ننڍپڻ ۽ پرورش === برٽن جي ننڍپڻ جو وڏو حصو انگلينڊ، فرانس ۽ اٽليءَ جي مختلف شهرن ۾ گذريو. سندس پيءُ دم جي بيماريءَ سبب نسبتاً سازگار آبهوا جي ڳولا ۾ خاندان کي يورپ جي مختلف علائقن ۾ منتقل ڪندو رهيو.<ref name="Wright1906"/> شروعات ۾ برٽن جو خاندان انگلينڊ جي ايلسٽري ۽ فرانس جي [[ٽورز]] شهر جي وچ ۾ رهندو هو. ٽورز ۾ برٽن ۽ سندس ڀاءُ جي سنڀال هڪ انگريز عورت مسز لنگ ڪندي هئي. سندن شروعاتي تعليم هڪ آئرش استاد ڪلاف جي نگرانيءَ ۾ ٿي. ان کان پوءِ خاندان ٽورز جي ''Rue de l'Archevêché'' واري علائقي ۾ منتقل ٿيو، جتي ٻارن کي جان گلڪرسٽ جي تعليمي اداري ۾ داخل ڪرايو ويو. اتي برٽن کي [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] ۽ [[قديم يوناني ٻولي|قديم يوناني]] ٻولين جي ابتدائي تعليم ملي.<ref name="Wright1906"/> 1829ع ۾ خاندان انگلينڊ موٽيو ۽ برٽن ۽ سندس ڀاءُ کي رچمنڊ گرين جي هڪ ابتدائي اسڪول ۾ داخل ڪرايو ويو. اهو اسڪول ريورنڊ چارلس ڊيلافوس هلائيندو هو. سوانح نگار ٿامس رائيٽ موجب، اسڪول ۾ تعليم ۽ شاگردن جي رهائش جا انتظام اطمينان بخش نه هئا.<ref name="Wright1906"/> بعد ۾ خاندان فرانس جي [[بلوا]] شهر ۾ منتقل ٿيو، جتي ٻارن جي تعليم لاءِ خانگي استادن جو بندوبست ڪيو ويو. برٽن ۽ سندس ڀاءُ کي ريورنڊ ايڇ. آر. ڊو پري پڙهائيندو هو. خاندان ڪجهه عرصي کان پوءِ فرانس مان اٽليءَ ڏانهن ويو. هنن [[مارسي]]، [[ليورنو]]، [[پيسا]]، [[سيئنا]]، [[پيروگيا]]، [[فلورينس]]، [[روم]]، [[نيپلز]]، [[سورينٽو]] ۽ [[ڪاپري]] جهڙن هنڌن تي وقت گذاريو.<ref name="Wright1906"/> اٽليءَ ۾ رهائش دوران برٽن کي اطالوي ٻولي، مصوري ۽ موسيقيءَ سان واقفيت حاصل ٿي. سندس ڀاءُ ايڊورڊ وائلن وڄائڻ ۾ دلچسپي ورتي، جڏهن ته رچرڊ جي دلچسپي ٻولين، سفرن ۽ جسماني سرگرمين ۾ وڌيڪ هئي. 1836ع ۾ خاندان فرانس جي ڏاکڻي شهر [[پو، فرانس|پو]] ڏانهن منتقل ٿيو ۽ پوءِ وري اٽليءَ جي پيسا ۽ لوڪا شهرن ۾ رهيو. هن عرصي ۾ برٽن مختلف يورپي سماجي ۽ ثقافتي ماحولن سان واقفيت حاصل ڪئي.<ref name="Wright1906"/> === ٻولين سان شروعاتي دلچسپي === برٽن ننڍپڻ کان ئي ٻولين سکڻ جي غيرمعمولي صلاحيت ڏيکاري. يورپ جي مختلف علائقن ۾ رهائش سبب هن فرانسيسي، اطالوي ۽ جديد يوناني ٻوليون سکڻ جا موقعا حاصل ڪيا. هن لاطيني ۽ قديم يوناني ٻولين جي تعليم پڻ حاصل ڪئي. سوانح نگار ايڊورڊ رائس موجب، برٽن کي ٻولين جي آوازن، لهجن ۽ تلفظن ۾ فرق سڃاڻڻ جي خاص صلاحيت هئي. هو يورپي ٻولين جي مختلف لهجن جي نقل ڪرڻ ۽ انهن کي ڳالهائڻ ۾ مهارت حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪندو هو.<ref name="Rice1990">{{cite book |last=Rice |first=Edward |title=Captain Sir Richard Francis Burton: The Secret Agent Who Made the Pilgrimage to Mecca, Discovered the Kama Sutra, and Brought the Arabian Nights to the West |publisher=Charles Scribner's Sons |location=New York |year=1990 |isbn=9780684191379 |language=en }}</ref> برٽن جي شروعاتي لساني تعليم سندس مستقبل جي سفرن، فوجي خدمتن ۽ مختلف سماجن بابت تحقيق ۾ مددگار ثابت ٿي. === آڪسفرڊ يونيورسٽيءَ ۾ تعليم === آڪٽوبر 1840ع ۾ برٽن [[آڪسفرڊ يونيورسٽي]] جي [[ٽرنٽي ڪاليج، آڪسفرڊ|ٽرنٽي ڪاليج]] ۾ داخل ٿيو. يونيورسٽيءَ ۾ داخلا کان اڳ هن وليم اليگزينڊر گرينهل ۽ ڊاڪٽر اوگل کان تعليمي رهنمائي حاصل ڪئي هئي.<ref name="Wright1906"/> آڪسفرڊ ۾ برٽن جي دلچسپي روايتي نصابي تعليم کان وڌيڪ ٻولين، تلواربازي، ٻيڙين هلائڻ، شڪار ۽ ٻين جسماني سرگرمين ۾ هئي. هو عربي ۽ ٻين مشرقي ٻولين جي تعليم حاصل ڪرڻ جو خواهشمند هو. هن عربي سکڻ لاءِ يونيورسٽيءَ ۾ موجود ماهرن سان رابطو ڪيو، پر سندس خواهش مطابق انفرادي تعليم جو بندوبست نه ٿي سگهيو. ان کان پوءِ هن پنهنجي ڪوششن سان عربي پڙهڻ شروع ڪئي ۽ اسپيني مستشرق پاسڪوال ڊي گايانگوس کان ڪجهه رهنمائي حاصل ڪئي.<ref name="Wright1906"/> برٽن آڪسفرڊ جي تعليمي نظام ۽ ضابطن تي تنقيد ڪندو هو. سندس خيال ۾ يونيورسٽيءَ جي روايتي تعليم عملي ڄاڻ ۽ آزاد تحقيق جي تقاضائن کي پورو نه ڪندي هئي. اپريل 1842ع ۾ برٽن يونيورسٽيءَ جي منع باوجود گهوڙن جي هڪ مقابلي ۾ شرڪت ڪئي. جڏهن ضابطن جي ڀڃڪڙي ڪندڙ شاگردن خلاف ڪارروائي ڪئي وئي، تڏهن برٽن يونيورسٽيءَ جي اختيارين سان بحث ڪيو. ٻين شاگردن کي عارضي طور ڪاليج مان معطل ڪيو ويو، پر برٽن کي مستقل طور خارج ڪيو ويو.<ref name="Wright1906"/> آڪسفرڊ مان نيڪالي سندس زندگيءَ جو اهم موڙ ثابت ٿي. ان کان پوءِ هن فوجي ملازمت اختيار ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. === بمبئي فوج ۾ شموليت === 1842ع ۾ برٽن [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي بمبئي فوج ۾ آفيسر طور شامل ٿيو. کيس بمبئي فوج جي '''18هين مقامي پيادل فوجي ريجمينٽ''' ۾ مقرر ڪيو ويو. برٽن شروعات ۾ پهرين اينگلو-افغان جنگ ۾ حصو وٺڻ جو خواهشمند هو، پر سندس هندستان پهچڻ تائين اها جنگ ختم ٿي چڪي هئي.<ref name="Rice1990"/> هن کي [[گجرات]] ۾ مقرر ڪيو ويو، جتي سندس فوجي دستو جنرل [[چارلس جيمس نيپيئر]] جي ڪمانڊ هيٺ هو. فوجي ملازمت دوران برٽن مقامي ٻولين، مذهبي روايتن ۽ سماجي زندگيءَ جي مطالعي ۾ گهري دلچسپي ورتي.<ref name="Ghose2006">{{cite book |last=Ghose |first=Indira |chapter=Imperial Player: Richard Burton in Sindh |title=Travel Writing in the Nineteenth Century |editor-last=Youngs |editor-first=Tim |publisher=Anthem Press |year=2006 |pages=71–86 |isbn=9781843317692 |doi=10.7135/upo9781843317692.005 |language=en }}</ref> سندس غيرروايتي روين، تلواربازيءَ جي مهارت ۽ جرئتمند طبيعت سبب کيس '''رفئين ڊڪ''' (''Ruffian Dick'') جي لقب سان پڻ سڏيو ويندو هو.<ref name="Rice1990"/> === هندستان ۾ لساني ۽ ثقافتي مطالعو === هندستان ۾ رهائش دوران برٽن مقامي ٻولين سکڻ لاءِ باقاعدي محنت ڪئي. هن هندوستاني، فارسي، عربي، گجراتي، مراٺي، پنجابي، سنڌي ۽ سرائڪي ٻولين جو مطالعو ڪيو. سندس لساني مهارت بابت مختلف سوانح نگارن جا بيان ملن ٿا. ايڊورڊ رائس موجب، برٽن ڪيترن سرڪاري لساني امتحانن ۾ ڪاميابي حاصل ڪئي هئي ۽ وڌيڪ امتحانن جي تياري پڻ ڪري رهيو هو.<ref name="Rice1990"/> برٽن مقامي ماڻهن سان سڌي رابطي کي ٻولين ۽ ثقافتن جي مطالعي جو اهم ذريعو سمجهندو هو. هو مقامي لباس، ڳالهائڻ جي انداز، رسمن ۽ سماجي آداب جو مشاهدو ڪندو هو. هن هندو، مسلمان ۽ ٻين مذهبي برادرين جي عقيدن ۽ رسمن بابت پڻ ڄاڻ حاصل ڪئي. سندس مذهبي تجربن بابت سوانح نگارن جا مختلف بيان ملن ٿا، جن ۾ هندو مذهبي رسمن ۾ شرڪت، سک روايتن جو مطالعو ۽ صوفي طريقن سان واقفيت شامل آهي.<ref name="Rice1990"/> بهرحال، برٽن جي ذاتي مذهبي وابستگيءَ بابت مختلف روايتن کي هڪجهڙو معتبر نٿو سمجهي سگهجي. سندس ڪجهه دعوائون ذاتي بيانن تي ٻڌل آهن ۽ انهن جي آزاد تاريخي تصديق محدود آهي. === سنڌ ۾ آمد ۽ فوجي خدمتون === [[سنڌ تي انگريزن جو قبضو|1843ع ۾ سنڌ تي برطانوي قبضي]] کان پوءِ علائقي ۾ برطانوي فوجي ۽ انتظامي سرگرميون وڌيون. انهيءَ پسمنظر ۾ 1844ع ۾ برٽن کي سنڌ موڪليو ويو. سنڌ ۾ سندس فوجي خدمتن جو تعلق برطانوي فوج جي مقامي انتظام، جاگرافيائي ڄاڻ ۽ سروي سان هو. هن فوجي ذميوارين سان گڏ سنڌ جي ماڻهن، ٻولين، تاريخ، مذهب ۽ سماجي روايتن بابت معلومات گڏ ڪرڻ شروع ڪئي.<ref name="Ghose2006"/> سنڌ ۾ برٽن جي رهائش سندس علمي ۽ ادبي زندگيءَ جو اهم مرحلو ثابت ٿي. هن سنڌي ٻولي، مقامي برادرين، مذهبي ادارن ۽ سماجي رسمن جو مشاهدو ڪيو. برٽن سنڌ جي مختلف علائقن ۾ سفر ڪندي مقامي ماڻهن سان رابطا قائم ڪيا ۽ سنڌ جي روزمره زندگيءَ بابت نوٽس تيار ڪيا. انهن مشاهدن جي بنياد تي هن بعد ۾ سنڌ بابت ڪيترائي ڪتاب لکيا.<ref name="Burton1851"/> سندس ڪتاب ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' جي مهاڳ موجب، سنڌ ۾ لڳ ڀڳ پنجن سالن جي رهائش دوران کيس اهڙي جامع ڪتاب جي کوٽ محسوس ٿي، جنهن ۾ مقامي ماڻهن جي گهريلو زندگي، مذهبي عقيدن، رسم و رواج ۽ سماجي حالتن بابت تفصيلي ڄاڻ موجود هجي.<ref name="Burton1851"/> برٽن جي سنڌ بابت تحقيق کي جديد تاريخنگاريءَ ۾ نوآبادياتي علم جي پيداوار جي پسمنظر ۾ پڻ ڏٺو ويو آهي. محقق اندرا گهوش پنهنجي مطالعي ''Imperial Player: Richard Burton in Sindh'' ۾ برٽن جي سنڌ واري تجربي ۽ سندس سفرنامن کي برطانوي سامراجي طاقت، ثقافتي مشاهدي ۽ ليکڪ جي شخصيت جي لاڳاپن جي روشنيءَ ۾ بحث هيٺ آندو آهي.<ref name="Ghose2006"/> === سنڌ مان واپسي ۽ ابتدائي تصنيفون === برٽن 1848ع ۾ سنڌ ڇڏي. سنڌ ۾ رهائش دوران گڏ ڪيل مواد بعد ۾ سندس ڪيترين تصنيفن جو بنياد بڻيو. 1851ع ۾ سندس سنڌ بابت ٻه اهم ڪتاب شايع ٿيا: * ''Scinde; or, The Unhappy Valley'' (سنڌ يا ڏکويل وادي)، ٻن جلدن ۾؛ * ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' (سنڌ ۽ سنڌو ماٿريءَ ۾ رهندڙ قومون). 1852ع ۾ سندس ڪتاب ''Falconry in the Valley of the Indus'' (سنڌو ماٿريءَ ۾ بازن سان شڪار) شايع ٿيو، جنهن ۾ بازداري ۽ شڪار سان لاڳاپيل روايتن جو احوال ڏنل آهي.<ref name="BurtonBibliography">{{cite web |title=Major Works of Richard Francis Burton |url=https://static.burtoniana.org/books/index.htm |website=Burtoniana |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> اهي ڪتاب سنڌ جي اڻويهين صديءَ جي سماجي، لساني ۽ ثقافتي تاريخ بابت اهم ابتدائي ماخذ آهن. انهن جي مطالعي وقت برٽن جي ذاتي مشاهدن، ٻڌل روايتن ۽ نوآبادياتي تعبيرن جي وچ ۾ فرق رکڻ ضروري آهي. == سنڌ بابت علمي ۽ تحقيقي خدمتون == [[فائل:Richard-Francis-Burton-by-Lock-&-Whitfield,-1876.png|thumb|upright|رچرڊ فرانسس برٽن جي 1876ع واري تصوير، جيڪا لاڪ ۽ وِٽفيلڊ جي فوٽوگرافي اسٽوڊيو ۾ ورتي وئي.]] [[سنڌ]] ۾ رهائش دوران رچرڊ فرانسس برٽن فوجي ذميوارين سان گڏ تاريخ، جاگرافي، ٻولين، مقامي ادب، مذهبي عقيدن، سماجي رسمن ۽ ماڻهن جي روزمره زندگيءَ بابت مواد گڏ ڪيو. سندس سنڌ بابت تحقيق جا نتيجا سرڪاري رپورٽن، علمي مقالن ۽ سفرنامن جي صورت ۾ شايع ٿيا. برٽن جي سنڌ بابت لکڻين ۾ ٻن قسمن جو مواد نمايان آهي: پهريون، سندس ذاتي سفرن ۽ مشاهدن تي ٻڌل احوال؛ ٻيو، مقامي ماڻهن، عالمن، استادن ۽ ٻين ڄاڻ رکندڙ شخصيتن کان حاصل ڪيل روايتون ۽ معلومات. انهيءَ ڪري سندس تصنيفون تاريخي ماخذ هجڻ سان گڏ برطانوي نوآبادياتي دور جي علمي سوچ جو پڻ اظهار ڪن ٿيون.<ref name="Ghose2006"/><ref name="Kennedy2005"/> === سنڌ بابت شروعاتي سرڪاري رپورٽون === برٽن جي سنڌ بابت تحقيق صرف سندس مشهور ڪتابن تائين محدود نه هئي. 1847ع ۽ 1848ع ۾ هن سنڌ جي آبادي، رسم و رواج، ٻولين، ادب، زراعت ۽ وقت جي حساب بابت ٻه اهم رپورٽون پڻ تيار ڪيون، جيڪي بمبئي حڪومت جي سرڪاري رڪارڊن ۾ شايع ٿيون.<ref name="BurtonMinorWorks">{{cite web |title=Shorter Works by Richard Francis Burton |url=https://burtoniana.org/minor/by-year/index.htm |website=Burtoniana |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> ==== سنڌ جي آبادي، رسم و رواج، ٻولي ۽ ادب بابت نوٽس (1847ع) ==== 1847ع ۾ برٽن جو مقالو ''Notes Relative to the Population of the Sind; and the Customs, Language, and Literature of the People'' (سنڌ جي آبادي، ماڻهن جي رسم و رواج، ٻولي ۽ ادب بابت نوٽس) شايع ٿيو. هي مقالو ''Bombay Government Records'' جي نئين سلسلي جي سترهين نمبر، ٻئي حصي، صفحن 637 کان 657 تائين شايع ٿيو.<ref name="Burton1847">{{cite report |last=Burton |first=Richard F. |title=Notes Relative to the Population of the Sind; and the Customs, Language, and Literature of the People |work=Bombay Government Records |series=New Series |number=17 |volume=Part 2 |pages=637–657 |year=1847 |language=en }}</ref> هن رپورٽ جو موضوع سنڌ جي آبادي ۽ ماڻهن جي سماجي ۽ لساني زندگي هو. ان ۾ مقامي ماڻهن جي روايتن، ٻوليءَ ۽ ادب بابت گڏ ڪيل معلومات پيش ڪئي وئي. اها رپورٽ برٽن جي پوءِ شايع ٿيل ڪتاب ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' جي موضوعاتي پسمنظر کي سمجهڻ لاءِ اهم آهي. ==== سنڌ ۾ وقت جي ورهاست، زراعت ۽ نشي آور شين بابت نوٽس (1848ع) ==== 1848ع ۾ برٽن جو ٻيو مقالو ''Brief Notes Relative to the Division of Time, and Articles of Cultivation in Sind; to Which Are Appended Remarks on the Modes of Intoxication in That Province'' شايع ٿيو. ان جي عنوان جو سنڌي ترجمو '''سنڌ ۾ وقت جي ورهاست، پوکيل فصلن ۽ نشي جي طريقن بابت مختصر نوٽس''' ڪري سگهجي ٿو. هي مقالو ''Bombay Government Records'' جي نئين سلسلي جي سترهين نمبر، ٻئي حصي، صفحن 613 کان 636 تائين شايع ٿيو.<ref name="Burton1848">{{cite report |last=Burton |first=Richard F. |title=Brief Notes Relative to the Division of Time, and Articles of Cultivation in Sind; to Which Are Appended Remarks on the Modes of Intoxication in That Province |work=Bombay Government Records |series=New Series |number=17 |volume=Part 2 |pages=613–636 |year=1848 |language=en }}</ref> هن رپورٽ ۾ سنڌ ۾ وقت جي روايتي حساب، زراعت سان لاڳاپيل موضوعن ۽ نشي آور شين جي استعمال بابت احوال ڏنو ويو. رپورٽ جي تياريءَ سان اسسٽنٽ سرجن جان ايلرٽن اسٽاڪس جو نالو پڻ لاڳاپيل آهي. تحقيق موجب، رپورٽ جي ڪجهه حصن ۾ اسٽاڪس جي شرڪت هئي، جڏهن ته نشي جي طريقن بابت اضافي تبصرا برٽن جي ڪم سان منسوب ڪيا ويا آهن.<ref name="BurtonMinorWorks"/> === سنڌي ٻولي ۽ مقامي لساني روايتون === برٽن کي سنڌي ٻولي ۽ ان جي پاڙيسري ٻولين سان لاڳاپن ۾ خاص دلچسپي هئي. هن سنڌ ۾ رهائش دوران مقامي ماڻهن جي ڳالهائڻ جا طريقا، مختلف لهجا، ٻولين جا لفظ ۽ ادبي روايتون سمجهڻ جي ڪوشش ڪئي. سندس 1851ع واري ڪتاب ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' ۾ سنڌ جي ٻولين ۽ ادب بابت بحث موجود آهي. هن مقامي سماجي ۽ مذهبي زندگيءَ کي سمجهڻ لاءِ ٻوليءَ جي ڄاڻ کي اهميت ڏني.<ref name="Burton1851"/> برٽن جو لساني ڪم اڻويهين صديءَ جي وچ ڌاري سنڌ ۽ ڀرپاسي جي علائقن جي ٻولين بابت يورپي تحقيق جي شروعاتي مثالن مان هڪ آهي. البت سندس دور جي ٻولين جي درجابندي ۽ اصطلاحن کي جديد لسانيات جي درجابنديءَ کان الڳ سمجهڻ گهرجي. === جتڪي، ملتاني ۽ پشتو بابت مقالا === 1849ع ۾ برٽن جا لسانيات بابت مقالا بمبئي شاخ جي رائل ايشياٽڪ سوسائٽيءَ جي رسالي ''Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society'' ۾ شايع ٿيا. انهن ۾ جتڪي يا بيلوچڪي لهجي جي گرامر، ملتاني ٻوليءَ جي گرامر ۽ پشتو ٻوليءَ جي هڪ درسي مجموعي بابت تنقيدي اڀياس شامل هئا.<ref name="DNB"/> ==== جتڪي يا بيلوچڪي لهجي جي گرامر ==== ''A Grammar of the Jataki or Belochki Dialect'' (جتڪي يا بيلوچڪي لهجي جي گرامر) جنوري 1849ع ۾ شايع ٿيو. هي مقالو ''Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society'' جي ٽئين جلد، ٻارهين شماري، صفحن 84 کان 125 تائين شايع ٿيو.<ref name="BurtonJataki1849">{{cite journal |last=Burton |first=Richard F. |title=A Grammar of the Jataki or Belochki Dialect |journal=Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society |volume=3 |issue=12 |pages=84–125 |date=January 1849 |language=en }}</ref> مقالي جي عنوان ۾ استعمال ٿيل ''Jataki'' ۽ ''Belochki'' تاريخي لساني اصطلاح آهن. انهن کي جديد ٻولين جي نالن يا حدن سان بنا تحقيق جي هڪجهڙو سمجهڻ مناسب نه آهي. ==== ملتاني ٻوليءَ جي گرامر ==== برٽن جي شروعاتي تصنيفن بابت ''Dictionary of National Biography'' ۾ ''A Grammar of the Multani Language'' (ملتاني ٻوليءَ جي گرامر) جو ذڪر ملي ٿو ۽ ان کي 1849ع جي لساني مقالن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.<ref name="DNB"/> ملتاني ٻوليءَ جو تعلق موجوده سرائڪي لساني روايت سان آهي. تنهن هوندي به برٽن جي اصل مقالي ۾ استعمال ٿيل اصطلاحن ۽ درجابنديءَ کي انهيءَ دور جي لساني ماحول جي روشنيءَ ۾ سمجهڻ گهرجي. ==== پشتو بابت تنقيدي نوٽس ==== ''Notes and Remarks on Dr. Dorn's Chrestomathy of the Pushtu or Afghan Language'' (ڊاڪٽر ڊورن جي پشتو يا افغان ٻوليءَ جي درسي مجموعي بابت نوٽس ۽ تبصرا) جنوري 1849ع ۾ شايع ٿيو. هي مقالو ''Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society'' جي ٽئين جلد، ٻارهين شماري، صفحن 58 کان 69 تائين موجود آهي.<ref name="BurtonPushtu1849">{{cite journal |last=Burton |first=Richard F. |title=Notes and Remarks on Dr. Dorn's Chrestomathy of the Pushtu or Afghan Language |journal=Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society |volume=3 |issue=12 |pages=58–69 |date=January 1849 |language=en }}</ref> هن مقالي ۾ برٽن پشتو ٻوليءَ بابت ڊاڪٽر ڊورن جي علمي ڪم جو جائزو ورتو. === سنڌي ادب ۽ زباني روايتون === برٽن جي سنڌ بابت ڪتابن ۾ مقامي ٻولين ۽ ادب سان گڏ زباني روايتن، قصن، مذهبي بيانن ۽ سماجي رسمن بابت مواد پڻ موجود آهي. سندس تحقيق جو هڪ اهم پهلو اهو هو ته هن صرف سياسي واقعن يا حڪمرانن جي تاريخ تائين پاڻ کي محدود نه رکيو، پر ماڻهن جي روزمره زندگيءَ، ٻوليءَ ۽ ثقافتي اظهار کي پڻ موضوع بڻايو.<ref name="Burton1851"/> ''Sind Revisited'' ۾ پڻ مقامي قصن ۽ ڏندڪٿائن جا احوال، شاعريءَ جا ترجما ۽ مذهبي روايتن جا بيان ملن ٿا.<ref name="Burton1877"/> انهن لکڻين کي سنڌ جي لوڪ ادب ۽ ثقافتي تاريخ جي مطالعي ۾ مددگار مواد طور استعمال ڪري سگهجي ٿو، پر برٽن جي ترجمن ۽ تشريحن کي اصل سنڌي متنن جو مڪمل متبادل نٿو سمجهي سگهجي. === سنڌ جون قومون، برادريون ۽ سماجي بناوت === برٽن پنهنجي 1851ع واري ڪتاب ۾ سنڌ جي آباديءَ جي مختلف گروهن، مذهبي برادرين ۽ سماجي رسمن بابت معلومات گڏ ڪئي. سندس تحقيق ۾ سنڌ جي ماڻهن جي لباس، رهڻي ڪهڻي، پيشَن، مذهبي روايتن ۽ روزمره لاڳاپن بابت احوال موجود آهن.<ref name="Burton1851"/> ڪتاب جي عنوان ۾ استعمال ٿيل لفظ ''Races'' اڻويهين صديءَ جي يورپي علمي اصطلاحات جو حصو هو. جديد علمي مطالعي ۾ ان کي حياتياتي نسلن جي ثابت ٿيل درجابنديءَ بدران تاريخي ۽ نوآبادياتي اصطلاح طور پڙهڻ ضروري آهي. برٽن جي بيانن ۾ ڪڏهن ڪڏهن ماڻهن ۽ برادرين بابت اهڙا عام نتيجا ۽ قدرائتا فيصلا ملن ٿا، جيڪي سندس دور جي برطانوي سامراجي سوچ سان لاڳاپيل هئا. تنهنڪري سندس لکڻين کي ٻين مقامي ۽ تاريخي ماخذن سان ڀيٽي استعمال ڪرڻ گهرجي.<ref name="Kennedy2005"/><ref name="Ghose2006"/> === سنڌ جي مذهبي زندگي === برٽن سنڌ جي مسلمانن ۽ هندن جي مذهبي روايتن، عبادتگاهن، مذهبي شخصيتن ۽ سماجي رسمن بابت لکيو. هن جي مشاهدي ۾ مذهبي عقيدن سان گڏ انهن جو روزمره زندگيءَ، سماجي لاڳاپن ۽ مقامي ثقافت تي اثر پڻ شامل هو.<ref name="Burton1851"/> سنڌ بابت سندس تصنيفون اڻويهين صديءَ ۾ مذهبي زندگيءَ جي مطالعي لاءِ هڪ همعصر برطانوي ليکڪ جو احوال فراهم ڪن ٿيون. انهن ۾ موجود مذهبي تعبيرون ۽ مختلف برادرين بابت تبصرا برٽن جا ذاتي يا ٻڌل بيان ٿي سگهن ٿا؛ تنهنڪري انهن کي سمورن سنڌ واسين جي گڏيل راءِ يا ثابت ٿيل تاريخي حقيقت طور پيش ڪرڻ مناسب نه آهي. == سنڌ بابت اهم ڪتاب == برٽن سنڌ جي سفرن ۽ تحقيق تي ٻڌل گهٽ ۾ گهٽ چار اهم ڪتاب شايع ڪيا. انهن مان ٽي 1851ع ۽ 1852ع ۾، جڏهن ته چوٿون 1877ع ۾ شايع ٿيو.<ref name="BurtonBibliography"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border:1px solid #8aaac5;" ! style="background:#194d72;color:white;" | سال ! style="background:#194d72;color:white;" | اصل عنوان ۽ سنڌي ترجمو ! style="background:#194d72;color:white;" | بنيادي موضوع ! style="background:#194d72;color:white;" | اشاعتي تفصيل |- | style="background:#e9f3fc;" | 1851ع | ''Scinde; or, The Unhappy Valley'' '''سنڌ يا ڏکويل وادي''' | سنڌ جا سفر، جاگرافي، شهر، سماج ۽ برطانوي انتظام | رچرڊ بينٽلي، لنڊن؛ ٻه جلد |- | style="background:#edf6eb;" | 1851ع | ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' '''سنڌ ۽ سنڌو ماٿريءَ ۾ رهندڙ قومون''' | سنڌ جي آبادي، تاريخ، ٻوليون، مذهبي روايتون ۽ رسم و رواج | ڊبليو. ايڇ. ايلن اينڊ ڪمپني، لنڊن |- | style="background:#fff2e4;" | 1852ع | ''Falconry in the Valley of the Indus'' '''سنڌو ماٿريءَ ۾ بازن سان شڪار''' | بازداري، شڪار جا طريقا ۽ انهن سان لاڳاپيل روايتون | جان وان وورسٽ، لنڊن |- | style="background:#f2eafb;" | 1877ع | ''Sind Revisited'' '''سنڌ جو ٻيهر سفر''' | سنڌ جو ٻيهر مشاهدو، شهر، ريلوي، فوج ۽ سماجي تبديليون | رچرڊ بينٽلي اينڊ سن، لنڊن؛ ٻه جلد |} === سنڌ يا ڏکويل وادي (1851ع) === ''Scinde; or, The Unhappy Valley'' برٽن جي سنڌ بابت شروعاتي سفرنامن مان هڪ آهي. اهو 1851ع ۾ لنڊن مان رچرڊ بينٽليءَ ٻن جلدن ۾ شايع ڪيو.<ref name="BurtonUnhappy">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Scinde; or, The Unhappy Valley |volume=1–2 |publisher=Richard Bentley |location=London |year=1851 |language=en |url=https://burtoniana.org/books/1851-Scinde%20or%20the%20Unhappy%20Valley/index.htm }}</ref> ڪتاب ۾ برٽن سنڌ ۾ پنهنجي رهائش ۽ سفرن دوران ڏٺل جاگرافيائي، سماجي ۽ انتظامي حالتن بابت لکيو. ان ۾ سنڌ جي شهرن، [[سنڌو درياهه]]، مقامي ماڻهن جي رهڻي ڪهڻي، برطانوي فوجي ۽ انتظامي ماحول ۽ علائقي بابت سندس ذاتي مشاهدن جو احوال ملي ٿو. ڪتاب جو عنوان ''The Unhappy Valley'' يعني «ڏکويل وادي» برٽن جي ادبي انداز ۽ سنڌ بابت سندس ذاتي تاثر کي ظاهر ڪري ٿو. ان کي سنڌ جي ماڻهن يا تاريخ بابت غيرجانبدار علمي فيصلو سمجهڻ بدران سفرنامي جي عنوان طور پڙهڻ گهرجي. برٽن جي سفرنامن ۾ واقعاتي بيان سان گڏ ذاتي تبصرا، طنز ۽ ثقافتي مقابلا به ملن ٿا. اهو انداز سندس ٻين سفرنامن ۾ پڻ نمايان آهي.<ref name="Ghose2006"/> === سنڌ ۽ سنڌو ماٿريءَ ۾ رهندڙ قومون (1851ع) === ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus: With Notices of the Topography and History of the Province'' برٽن جي سنڌ بابت مشهور ۽ تفصيلي تصنيفن مان هڪ آهي. هي ڪتاب 1851ع ۾ لنڊن جي ناشر ڊبليو. ايڇ. ايلن اينڊ ڪمپني شايع ڪيو.<ref name="Burton1851"/> ڪتاب جو عنوان سنڌيءَ ۾ '''سنڌ ۽ سنڌو ماٿريءَ ۾ رهندڙ قومون: صوبي جي جاگرافي ۽ تاريخ بابت احوال''' ترجمو ڪري سگهجي ٿو. هن ڪتاب ۾ سنڌ جي جاگرافي، تاريخ، آبادي، ٻولين، سماجي زندگيءَ، مذهبي عقيدن، رسمن ۽ مقامي ثقافت بابت معلومات گڏ ڪئي وئي آهي. برٽن ڪتاب جي مهاڳ ۾ سنڌ بابت اهڙي تصنيف جي ضرورت بيان ڪئي، جيڪا مقامي ماڻهن جي روزمره زندگيءَ ۽ سماجي روايتن بابت جامع معلومات مهيا ڪري. هن ڪتاب جي اهميت جو هڪ سبب اهو آهي ته اهو سنڌ تي برطانوي قبضي کان ٿوري ئي عرصي پوءِ تيار ٿيو، جڏهن علائقي جي سياسي ۽ انتظامي نظام ۾ تبديليون اچي رهيون هيون. ==== ڪتاب جا اهم موضوع ==== ڪتاب ۾ هيٺيان موضوع نمايان آهن: * سنڌ جي جاگرافي ۽ تاريخي پسمنظر؛ * سنڌ جي آبادي ۽ مقامي برادريون؛ * سنڌي ۽ ڀرپاسي جي ٻولين بابت معلومات؛ * ماڻهن جي روزمره زندگي ۽ گهريلو رسمون؛ * مسلمانن ۽ هندن جون مذهبي روايتون؛ * مقامي سماجي ۽ ثقافتي رواج؛ * سنڌ جي ماڻهن بابت برٽن جا مشاهدا ۽ تعبيرون. برٽن جي هن تصنيف کي سنڌ جي تاريخ لاءِ ابتدائي ماخذ طور استعمال ڪري سگهجي ٿو. تنهن هوندي به ڪتاب ۾ پيش ڪيل قومن ۽ برادرين جي درجابندي، مذهبي بيانن ۽ سماجي تبصرن کي جديد تاريخي تحقيق سان ڀيٽڻ ضروري آهي.<ref name="Ghose2006"/> === سنڌو ماٿريءَ ۾ بازن سان شڪار (1852ع) === ''Falconry in the Valley of the Indus'' برٽن جو بازداري ۽ شڪار بابت ڪتاب آهي، جيڪو 1852ع ۾ لنڊن جي ناشر جان وان وورسٽ شايع ڪيو.<ref name="BurtonFalconry1852">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Falconry in the Valley of the Indus |publisher=John Van Voorst |location=London |year=1852 |language=en |url=https://archive.org/details/falconryinvalley00burt }}</ref> [[بازداري]] شڪاري پکين، خاص طور بازن ۽ شاهينن، کي تربيت ڏئي شڪار ڪرڻ جي روايتي فن کي چيو ويندو آهي. برٽن هن ڪتاب ۾ سنڌو ماٿريءَ جي بازداريءَ سان لاڳاپيل تجربن، شڪار جي طريقن ۽ شڪاري پکين بابت معلومات پيش ڪئي. ڪتاب سنڌ جي تاريخي سماج ۾ شڪار ۽ تفريحي سرگرمين جي مطالعي لاءِ مددگار ماخذ آهي. ان سان گڏ اهو برٽن جي دلچسپين جي وسعت کي پڻ ظاهر ڪري ٿو، ڇاڪاڻ ته سندس تحقيق صرف ٻولين، مذهب يا جاگرافيءَ تائين محدود نه هئي. === سنڌ جو ٻيهر سفر (1877ع) === [[فائل:Richard-Francis-Burton-by-Lock-&-Whitfield,-1876 (cropped).png|thumb|upright|رچرڊ فرانسس برٽن، 1876ع. انهيءَ عرصي ۾ هن سنڌ جو ٻيهر سفر ڪيو.]] برٽن سنڌ ڇڏڻ کان لڳ ڀڳ ٽن ڏهاڪن پوءِ 1875ع–1876ع جي سفر دوران پنهنجي گهرواري [[ازابيل برٽن]] سان گڏ سنڌ واپس آيو. هن سفر جا مشاهدا سندس ڪتاب ''Sind Revisited: With Notices of the Anglo-Indian Army; Railroads; Past, Present, and Future, etc.'' ۾ شامل آهن، جيڪو 1877ع ۾ لنڊن مان رچرڊ بينٽلي اينڊ سن ٻن جلدن ۾ شايع ڪيو.<ref name="Burton1877"/> ڪتاب جو عنوان سنڌيءَ ۾ '''سنڌ جو ٻيهر سفر: اينگلو-انڊين فوج، ريلوي، ماضي، حال ۽ مستقبل بابت احوال''' ترجمو ڪري سگهجي ٿو. برٽن هن ڪتاب ۾ سنڌ جي پنهنجي اڳوڻي تجربن کي نئين سفر دوران ڏٺل حالتن سان ڀيٽيو. سندس مشاهدي ۾ شهرن جي ترقي، آمدرفت، ريلوي، فوجي انتظام ۽ سماجي تبديليون شامل هيون. ==== سنڌ جي شهرن جو احوال ==== ''Sind Revisited'' ۾ [[ڪراچي]]، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۽ سنڌ جي ٻين شهرن ۽ علائقن جو ذڪر ملي ٿو. ڪتاب ۾ [[ڪوٽڙي]]، [[سيوهڻ]]، [[روهڙي]]، [[سکر]]، [[شڪارپور]]، [[خيرپور ميرس|خيرپور]] ۽ سنڌو درياهه سان لاڳاپيل سفرن جا احوال پڻ موجود آهن.<ref name="Burton1877"/> برٽن انهن هنڌن جي جاگرافيائي حالتن، تاريخي اهميت، آمدرفت ۽ ماڻهن جي سماجي زندگيءَ بابت پنهنجا مشاهدا پيش ڪيا. هن خاص طور انهن تبديلين تي ڌيان ڏنو، جيڪي سندس پهرين سنڌ واري رهائش کان پوءِ برطانوي انتظام هيٺ آيون هيون. ==== ڪراچي ۽ حيدرآباد ==== برٽن جي ٻيهر سنڌ واري سفر ۾ ڪراچي ۽ حيدرآباد اهم موضوع آهن. ڪراچي بابت سندس لکڻين ۾ بندرگاهه واري شهر جي اهميت، آمدرفت ۽ برطانوي دور جي تبديل ٿيندڙ شهري حالتن جو ذڪر ملي ٿو. حيدرآباد بابت هن تاريخي ۽ سماجي ماحول، مقامي آبادي ۽ شهر جي اهميت تي تبصرا ڪيا.<ref name="Burton1877"/> اهي بيان اڻويهين صديءَ جي پوئين اڌ ۾ سنڌ جي شهري تاريخ جي مطالعي لاءِ هڪ همعصر ماخذ فراهم ڪن ٿا. ==== سنڌو درياهه ۽ ڦليلي ==== برٽن جي ڪتاب ۾ [[سنڌو درياهه]] سان لاڳاپيل سفرن ۽ آبي رستن جو احوال پڻ شامل آهي. ٻئي جلد ۾ [[ڦليلي واهه|ڦليلي]] جي رستي سفر ۽ [[ڪوٽڙي]] ڏانهن سنڌو درياهه ذريعي واپسيءَ بابت جدا عنوان موجود آهن.<ref name="Burton1877"/> انهن احوالن مان سنڌ جي درياهي آمدرفت، آبي جاگرافي ۽ سفر جي روايتي طريقن بابت معلومات حاصل ٿئي ٿي. ==== سنڌو ماٿريءَ جي ريلوي ==== ''Sind Revisited'' جو هڪ اهم موضوع برطانوي دور جي ريلوي ۽ آمدرفت جو نظام آهي. برٽن سنڌ ۾ ريلوي جي ترقي، ان جي موجوده حالت ۽ مستقبل بابت تبصرا ڪيا. هن ريلويءَ کي سنڌ جي شهرن، فوجي ضرورتن ۽ آمدرفت جي نظام سان لاڳاپيل تبديليءَ جي هڪ اهم صورت طور ڏٺو.<ref name="Burton1877"/> برٽن جي ريلوي بابت لکڻين کي ان دور جي برطانوي انتظامي ۽ فوجي مفادن جي پسمنظر ۾ پڻ پڙهڻ گهرجي. ==== اينگلو-انڊين فوج ==== ڪتاب جي مڪمل عنوان مان ئي ظاهر ٿئي ٿو ته برٽن سنڌ جي سفر سان گڏ برطانوي هندستان جي فوج بابت به لکيو. هن فوجي تنظيم، سپاهين، انتظامي ضرورتن ۽ برطانوي فوجي نظام جي مختلف پهلوئن بابت پنهنجا مشاهدا پيش ڪيا.<ref name="Burton1877"/> سندس اڳوڻي فوجي ملازمت سبب اهي تبصرا ذاتي تجربي سان پڻ لاڳاپيل هئا. ==== مذهبي برادريون ۽ سماجي لاڳاپا ==== برٽن پنهنجي ٻيهر سفر واري ڪتاب ۾ سنڌ جي مسلمانن ۽ هندن جي سماجي لاڳاپن، مذهبي روايتن ۽ باهمي تعلقن بابت پڻ لکيو. ڪتاب ۾ مذهبي تبديليءَ ۽ مختلف برادرين جي سماجي حيثيت بابت سندس بيان ملن ٿا.<ref name="Burton1877"/> انهن بيانن کي برٽن جي ذاتي مشاهدي ۽ نوآبادياتي دور جي مذهبي ۽ سماجي تعبيرن طور پڙهڻ ضروري آهي؛ انهن مان ڪنهن به برادريءَ بابت غيرجانبدار ۽ حتمي نتيجا اخذ نٿا ڪري سگهجن. ==== مقامي قصا، ڏندڪٿائون ۽ شاعري ==== ''Sind Revisited'' ۾ مقامي قصن، روايتن، شاعريءَ جي ترجمن ۽ مذهبي ڏندڪٿائن جا احوال پڻ موجود آهن. انهن ۾ «ستن بي سر نبين» بابت هڪ مقامي روايت جو ذڪر پڻ اچي ٿو.<ref name="Burton1877"/> اهڙا بيان سنڌ جي زباني روايتن بابت تاريخي مواد فراهم ڪن ٿا. البت ڏندڪٿائن ۽ مذهبي روايتن کي ثابت ٿيل تاريخي واقعن کان الڳ رکڻ گهرجي. ==== جان بُل جو ادبي ڪردار ==== برٽن پنهنجي ڪتاب ۾ '''مسٽر جان بُل''' (''Mr. John Bull'') نالي هڪ خيالي همسفر کي ادبي وسيلي طور استعمال ڪيو. هو هن ڪردار سان مخاطب ٿي مختلف واقعن، ماڻهن ۽ حالتن بابت تبصرا ڪندو آهي.<ref name="Burton1877"/> جان بُل برطانوي قومي شخصيت جي هڪ روايتي علامت پڻ آهي. ڪتاب ۾ هن ڪردار جي استعمال سان برٽن پنهنجي مشاهدن کي گفتگو ۽ طنزيه تبصرن جي صورت ۾ پيش ڪري سگهيو. ==== برطانوي حڪومت بابت برٽن جا رايا ==== ''Sind Revisited'' جي پڇاڙيءَ ۾ برٽن سنڌ ۾ برطانوي حڪومت جي اثرن بابت پنهنجي راءِ پيش ڪئي. هن صحت ۽ تعليم جي ڪجهه سهولتن ۾ سڌارن کي برطانوي راڄ جي مثبت اثرن طور بيان ڪيو.<ref name="Burton1877"/> بهرحال، اهو برٽن جو تاريخي ۽ سياسي موقف هو. سنڌ ۾ برطانوي قبضي، معاشي تبديلين، سياسي اختيارن جي منتقلي ۽ مقامي آباديءَ تي پوندڙ اثرن جو جامع جائزو وٺڻ لاءِ ٻين تاريخي ماخذن کي پڻ نظر ۾ رکڻ ضروري آهي. == سنڌ بابت تصنيفن ۽ مقالن جي تاريخوار فهرست == {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#174a73;color:#ffffff;" | سال ! style="background:#174a73;color:#ffffff;" | تصنيف يا مقالو ! style="background:#174a73;color:#ffffff;" | موضوع ! style="background:#174a73;color:#ffffff;" | اشاعت |- | style="background:#eaf3fb;" | 1847ع | ''Notes Relative to the Population of the Sind; and the Customs, Language, and Literature of the People'' | سنڌ جي آبادي، رسم و رواج، ٻولي ۽ ادب | ''Bombay Government Records''، نئون سلسلو، نمبر 17، حصو 2، ص 637–657 |- | style="background:#f0f7ed;" | 1848ع | ''Brief Notes Relative to the Division of Time, and Articles of Cultivation in Sind'' | وقت جي حساب، زراعت ۽ نشي جي طريقن بابت نوٽس | ''Bombay Government Records''، نئون سلسلو، نمبر 17، حصو 2، ص 613–636 |- | style="background:#fff3e5;" | 1849ع | ''A Grammar of the Jataki or Belochki Dialect'' | جتڪي يا بيلوچڪي لهجي جي گرامر | ''Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society''، جلد 3، شمارو 12، ص 84–125 |- | style="background:#f3eafa;" | 1849ع | ''A Grammar of the Multani Language'' | ملتاني ٻوليءَ جي گرامر | ابتدائي سوانحي ماخذن ۾ ذڪر؛ مڪمل اصل اشاعتي تفصيلن جي وڌيڪ تصديق گهربل |- | style="background:#eaf3fb;" | 1849ع | ''Notes and Remarks on Dr. Dorn's Chrestomathy of the Pushtu or Afghan Language'' | پشتو بابت تنقيدي لساني اڀياس | ساڳيو رسالو، جلد 3، شمارو 12، ص 58–69 |- | style="background:#f0f7ed;" | 1851ع | ''Scinde; or, The Unhappy Valley'' | سنڌ جو سفرنامو ۽ سماجي مشاهدا | رچرڊ بينٽلي، لنڊن؛ ٻه جلد |- | style="background:#fff3e5;" | 1851ع | ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' | سنڌ جي قومن، تاريخ، جاگرافي، ٻولين ۽ ثقافت جو مطالعو | ڊبليو. ايڇ. ايلن اينڊ ڪمپني، لنڊن |- | style="background:#f3eafa;" | 1852ع | ''Falconry in the Valley of the Indus'' | بازداري ۽ شڪار جون روايتون | جان وان وورسٽ، لنڊن |- | style="background:#eaf3fb;" | 1877ع | ''Sind Revisited'' | سنڌ جو ٻيهر سفر، ريلوي، فوج ۽ سماجي تبديليون | رچرڊ بينٽلي اينڊ سن، لنڊن؛ ٻه جلد |} == سنڌ جي تاريخ ۽ ادب ۾ برٽن جي اهميت == رچرڊ فرانسس برٽن جي سنڌ بابت تصنيفن جي اهميت ان ڪري آهي جو انهن ۾ اڻويهين صديءَ جي وچ ۽ پوئين اڌ ۾ سنڌ جي سماجي، لساني ۽ ثقافتي زندگيءَ بابت همعصر مواد محفوظ ٿيل آهي. سندس 1847ع ۽ 1848ع جون رپورٽون، 1849ع جا لساني مقالا، 1851ع ۽ 1852ع جا ڪتاب ۽ 1877ع جو سفرنامو گڏجي سنڌ بابت سندس تحقيق جي مختلف مرحلن کي ظاهر ڪن ٿا. سنڌ جي تاريخ ۽ ادب جي مطالعي ۾ برٽن جي ڪم مان خاص طور هيٺين موضوعن بابت مواد حاصل ٿئي ٿو: * اڻويهين صديءَ ۾ سنڌ جي آبادي ۽ سماجي بناوت؛ * سنڌي ٻولي، مقامي لهجا ۽ پاڙيسري ٻولين جا لاڳاپا؛ * سنڌ جي زباني روايتن، قصن ۽ شاعريءَ جا احوال؛ * مذهبي عقيدا، رسمون ۽ سماجي لاڳاپا؛ * سنڌ جي شهرن، درياهن ۽ آمدرفت جي تاريخ؛ * زراعت، شڪار ۽ بازداريءَ جون روايتون؛ * برطانوي قبضي کان پوءِ فوجي ۽ انتظامي تبديليون؛ * ريلوي ۽ جديد آمدرفت جي شروعاتي ترقي. سنڌي ادب جي محقق موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ برٽن کي شامل ڪيو ۽ سندس سنڌ بابت تصنيفن جو ذڪر ڪيو.<ref name="Jotwani1996"/> === تاريخي ماخذ طور حدون === برٽن جون لکڻيون پنهنجي دور بابت قيمتي معلومات فراهم ڪن ٿيون، پر انهن کي مڪمل طور غيرجانبدار يا حتمي ماخذ نٿو سمجهي سگهجي. برٽن برطانوي فوج ۽ سفارتي نظام سان لاڳاپيل هو. سندس ڪتابن ۾ سنڌ جي ماڻهن، قومن، مذهبي برادرين ۽ برطانوي انتظام بابت ذاتي رايا ۽ اڻويهين صديءَ جي يورپي سوچ جا اثر موجود آهن.<ref name="Ghose2006"/><ref name="Kennedy2005"/> انهيءَ ڪري جديد تحقيق ۾ سندس تصنيفن کي سنڌي، فارسي، اردو ۽ ٻين مقامي ماخذن سان ڀيٽي پڙهڻ ضروري آهي. برٽن جي ڪتابن جي تاريخي اهميت سندس هر نتيجي جي درست هجڻ ۾ نه، پر ان ڳالهه ۾ آهي ته انهن ۾ سنڌ جي هڪ مخصوص دور بابت مشاهدا، بيان ۽ معلومات محفوظ ٿيل آهن. == عربستان جو سفر ۽ حج (1853ع) == سنڌ ۽ هندستان ۾ رهائش دوران رچرڊ فرانسس برٽن عربي، فارسي، هندستاني ٻولين ۽ اسلامي روايتن بابت ڄاڻ حاصل ڪئي. انهيءَ مطالعي سندس عربستان جي سفر ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1853ع ۾ هن [[مدينو|مديني]] ۽ [[مڪو|مڪي]] جو سفر ڪيو ۽ [[حج]] جا مناسڪ ادا ڪيا.<ref name="Kennedy2005"/><ref name="Lovell1998"/> ان وقت مڪي ۽ مديني جي مقدس مذهبي علائقن ۾ غيرمسلمانن جي داخلا تي پابندي هئي. برٽن پنهنجي سڃاڻپ لڪائي مسلمان مسافر جي حيثيت سان سفر ڪيو. سندس هن سفر کي اڻويهين صديءَ جي يورپي سفرناما نگاريءَ ۾ خاص شهرت حاصل ٿي.<ref name="BurtonPilgrimage1855">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Personal Narrative of a Pilgrimage to El-Medinah and Meccah |volume=1–3 |publisher=Longman, Brown, Green, and Longmans |location=London |year=1855–1856 |language=en |url=https://www.gutenberg.org/ebooks/4657 }}</ref> === سفر جي تياري === برٽن عربستان جي سفر کان اڳ عربي ٻوليءَ، اسلامي عبادتن، مذهبي اصطلاحن، لباس، سماجي آداب ۽ سفر جي روايتن جو مطالعو ڪيو. هن هندستان ۾ رهڻ دوران حاصل ڪيل ٻولين ۽ مذهبي رسمن جي ڄاڻ کي سفر جي تياريءَ ۾ استعمال ڪيو. سندس مقصد صرف مقدس شهرن جو دورو ڪرڻ نه، پر انهن جي مذهبي، سماجي ۽ ثقافتي زندگيءَ جو تفصيلي مشاهدو پڻ هو.<ref name="Rice1990"/><ref name="BurtonPilgrimage1855"/> برٽن پنهنجي سفر ۾ مختلف وقتن تي فارسي نسل جي مسلمان مسافر ۽ درويش يا شيخ جهڙيون سڃاڻپون اختيار ڪيون. سندس سفرنامي موجب، هن اهڙي لباس ۽ طرزِ گفتگو اختيار ڪئي، جيڪا مقامي ماحول ۾ سندس غيرملڪي هجڻ کي لڪائڻ ۾ مددگار ٿي سگهي.<ref name="BurtonPilgrimage1855"/> === مصر کان عربستان تائين === 1853ع ۾ برٽن انگلينڊ مان نڪري [[مصر]] پهتو. هن [[اسڪندريه]] ۽ [[قاهره]] ۾ وقت گذاريو ۽ پوءِ [[سوئيز]] جي رستي [[ڳاڙهو سمنڊ|ڳاڙهي سمنڊ]] ڏانهن روانو ٿيو. سفر دوران هن مسلمان مسافرن، واپارين ۽ حج تي ويندڙ ماڻهن سان گڏ سفر ڪيو. عربستان پهچڻ کان پوءِ هن [[ينبع]] جي رستي مديني ڏانهن سفر جاري رکيو.<ref name="BurtonPilgrimage1855"/> برٽن پنهنجي سفرنامي ۾ قافلن، رهائش، کاڌي، سفر جي ڏکيائين، رستن ۽ مقامي ماڻهن جي رسم و رواج بابت تفصيلي احوال ڏنو. === مديني جو سفر === برٽن جولاءِ 1853ع ۾ مديني پهتو. هن شهر ۾ رهائش دوران [[مسجد نبوي]]، مذهبي زندگيءَ، زيارت جي روايتن ۽ شهر جي سماجي حالتن جو مشاهدو ڪيو. سندس سفرنامي ۾ مديني جي گهٽين، بازارن، رهائشي علائقن، مذهبي عمارتن ۽ مقامي ماڻهن بابت تفصيل ملن ٿا.<ref name="BurtonPilgrimage1855"/> هن مديني جي تاريخي ۽ مذهبي اهميت سان گڏ شهر جي جاگرافي ۽ آباديءَ بابت پڻ لکيو. برٽن جا اهي بيان اڻويهين صديءَ جي وچ ڌاري مديني جي شهري ۽ سماجي تاريخ جي مطالعي لاءِ هڪ همعصر سفرنامي جو مواد فراهم ڪن ٿا. === مڪي جو سفر ۽ حج جا مناسڪ === مديني کان پوءِ برٽن حج جي قافلي سان گڏ مڪي ڏانهن روانو ٿيو. سيپٽمبر 1853ع ۾ هو مڪي پهتو. هن [[ڪعبو|ڪعبي]] جو طواف ڪيو ۽ حج جي ٻين مناسڪن ۾ شرڪت ڪئي. پنهنجي سفرنامي ۾ هن [[مسجد الحرام]]، ڪعبي، [[صفا ۽ مروه]]، [[عرفات]]، [[مزدلفه]] ۽ [[منى]] بابت تفصيلي بيان پيش ڪيا.<ref name="BurtonPilgrimage1855"/> برٽن مذهبي عبادتن سان گڏ حج جي انتظام، حاجين جي آمدرفت، مختلف علائقن مان ايندڙ ماڻهن، بازارن، رهائش ۽ سماجي ماحول بابت پڻ لکيو. سندس سفرنامي جي هڪ خاص ڳالهه اها آهي ته هن مقدس شهرن کي صرف مذهبي مرڪزن طور نه، پر رهائشي، واپاري ۽ ثقافتي شهرن طور پڻ بيان ڪيو. === ڇا برٽن مڪي پهچندڙ پهريون غيرمسلمان يورپي هو؟ === برٽن کي ڪڏهن ڪڏهن مڪي ۾ داخل ٿيندڙ پهريون غيرمسلمان يورپي چيو ويندو آهي، پر اها دعويٰ تاريخي طور درست نه آهي. هن کان اڳ اطالوي مسافر [[لودووڪو دي وارٿيما]] سورهين صديءَ جي شروعات ۾ مڪي پهتو هو. سوئس محقق [[يوهان لڊوگ برڪهارٽ]] پڻ 1814ع ۾ مڪي جو سفر ڪيو ۽ 1815ع ۾ حج ادا ڪيو.<ref name="Burckhardt1829">{{cite book |last=Burckhardt |first=John Lewis |title=Travels in Arabia: Comprehending an Account of Those Territories in Hedjaz Which the Mohammedans Regard as Sacred |publisher=Henry Colburn |location=London |year=1829 |language=en }}</ref> انهيءَ ڪري برٽن جي اهميت مڪي پهچندڙ پهريون غيرمسلمان هجڻ ۾ نه، پر سندس سفرنامي جي تفصيل، مشاهدي جي انداز ۽ يورپي پڙهندڙن ۾ ان جي اثر ۾ آهي. === سفرنامي جي اشاعت === برٽن عربستان جي سفر بابت ''Personal Narrative of a Pilgrimage to El-Medinah and Meccah'' (مديني ۽ مڪي جي زيارت جو ذاتي سفرنامو) لکيو. هي ڪتاب 1855ع ۽ 1856ع ۾ ٽن جلدن ۾ شايع ٿيو ۽ سندس مشهور تصنيفن مان هڪ بڻيو.<ref name="BurtonPilgrimage1855"/> ڪتاب ۾ عربستان جي جاگرافي، مذهبي زندگي، قافلن، سماجي روايتن، مقامي ماڻهن ۽ سفر جي مشڪلاتن بابت تفصيلي احوال موجود آهي. برٽن جي سفرنامي کي اڻويهين صديءَ جي عربستان بابت يورپي علمي ادب ۾ اهم جاءِ حاصل ٿي، جيتوڻيڪ ان ۾ سندس ذاتي رايا ۽ ان دور جون ثقافتي تعبيرون پڻ شامل آهن.<ref name="Kennedy2005"/> === سفر سان لاڳاپيل تڪراري دعوائون === برٽن جي حج واري سفر بابت ڪجهه سوانحي ڪتابن ۾ اهڙا قصا ملن ٿا، جن ۾ سندس سڃاڻپ ظاهر ٿيڻ جي خطري ۽ مبينا تشدد جو ذڪر ڪيو ويو آهي. انهن مان هڪ دعويٰ اها آهي ته هن پنهنجي سڃاڻپ بچائڻ لاءِ ڪنهن ماڻهوءَ کي قتل ڪيو. اهڙي واقعي جي آزاد ۽ قابلِ اعتماد تاريخي تصديق موجود نه آهي؛ برٽن پاڻ به اهڙي الزام کي رد ڪيو هو.<ref name="Lovell1998"/><ref name="Rice1990"/> تنهنڪري هن دعويٰ کي ثابت ٿيل واقعي بدران برٽن جي زندگيءَ سان لاڳاپيل هڪ غيرتصديق ٿيل روايت طور سمجهڻ گهرجي. == صوماليا ۽ هرر جون مهمون (1854ع–1855ع) == [[فائل:Old City (Jugal) Top view of Jugol 10.jpg|thumb|260px|[[هرر]] جي تاريخي قلعي بند شهر جو مٿان کان منظر، جنهن جو رچرڊ فرانسس برٽن 1855ع ۾ دورو ڪيو.]] عربستان جي سفر کان پوءِ برٽن جي دلچسپي آفريڪا جي اتر اوڀر وارن علائقن ڏانهن وڌي. هن [[صوماليا]]، [[جبوتي]] ۽ موجوده [[ايٿوپيا]] جي اوڀر وارن علائقن ۾ سفر ۽ تحقيق ڪئي. انهن سفرن ۾ [[هرر]] جو دورو سندس اهم ڪاميابين مان هڪ هو. برٽن پنهنجي سفرن جا احوال ''First Footsteps in East Africa'' نالي ڪتاب ۾ شايع ڪيا.<ref name="BurtonFirstFootsteps1856">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=First Footsteps in East Africa; or, An Exploration of Harar |publisher=Longman, Brown, Green, and Longmans |location=London |year=1856 |language=en }}</ref> === مهم جو پسمنظر === اڻويهين صديءَ جي وچ ڌاري يورپي جاگرافيدانن ۽ برطانوي اختيارين کي اوڀر آفريڪا جي اندرين علائقن بابت محدود سڌي ڄاڻ هئي. برٽن کي هن علائقي جي ٻولين، واپاري رستن، شهرن، سياسي حالتن ۽ جاگرافيءَ بابت معلومات گڏ ڪرڻ ۾ دلچسپي هئي. انهيءَ سلسلي ۾ هن [[عدن]] کي پنهنجي سفرن جو هڪ اهم مرڪز بڻايو.<ref name="Rice1990"/> === زيلع کان هرر تائين === 1854ع جي آخر ۾ برٽن [[زيلع]] کان هرر ڏانهن روانو ٿيو. سندس سفر ۾ مقامي رهنمائن، مترجمن، قافلي جي ماڻهن ۽ ٻين مددگارن جو اهم ڪردار هو. هو جنوري 1855ع ۾ هرر پهتو، جيڪو ان وقت هڪ اهم اسلامي، واپاري ۽ ثقافتي شهر هو.<ref name="BurtonFirstFootsteps1856"/> برٽن شهر جي حڪمران، بازارن، مذهبي زندگي، آبادي ۽ واپاري لاڳاپن بابت معلومات گڏ ڪئي. هن هرر جي سماجي ۽ سياسي حالتن کي پنهنجي سفرنامي ۾ بيان ڪيو ۽ شهر جي اهميت کي يورپي پڙهندڙن تائين پهچايو. === هرر پهچڻ جي تاريخي اهميت === برٽن کي عام طور هرر ۾ داخل ٿيندڙ اوائلي يورپي سياحن مان هڪ طور ياد ڪيو ويندو آهي. بهرحال، هرر اڳ ئي مقامي ۽ علائقائي مسلمان واپارين، عالمن ۽ مسافرن جي ڄاتل سڃاتل شهرن مان هو. تنهنڪري برٽن جي سفر کي شهر جي «دريافت» چوڻ بدران هڪ يورپي مسافر جي دستاويزي دوري طور بيان ڪرڻ وڌيڪ درست آهي. برٽن جي هرر بابت لکڻين جي اهميت سندس مشاهدي، جاگرافيائي بيان ۽ ان دور جي شهر بابت محفوظ ڪيل معلومات ۾ آهي.<ref name="Ghose2006"/> === بربرا واري مهم === 1855ع ۾ برٽن ٻين يورپي مهم جوئن سان گڏ [[بربرا]] واري علائقي ۾ هڪ نئين مهم ۾ شامل ٿيو. هن مهم ۾ [[جان هيننگ اسپيڪ]]، ليفٽيننٽ جي. اي. هرن ۽ وليم اسٽرويان پڻ شامل هئا. مهم دوران سندن ڪئمپ تي هٿياربند حملو ٿيو. وليم اسٽرويان مارجي ويو، جڏهن ته برٽن ۽ اسپيڪ زخمي ٿيا.<ref name="McLynn1990"/><ref name="Lovell1998"/> === برٽن جي چهري تي زخم === بربرا واري حملي دوران هڪ نيزو برٽن جي چهري مان گذريو ۽ کيس سخت زخم رسيو. هن زخم جو نشان سندس چهري تي باقي زندگي موجود رهيو. سندس پوءِ واري تصويرن ۽ سوانحي احوالن ۾ انهيءَ زخم جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Rice1990"/> حملي کان پوءِ مهم ختم ٿي وئي ۽ بچيل مهم جو واپس موٽيا. === پهريان قدم اوڀر آفريڪا ۾ === 1856ع ۾ برٽن ''First Footsteps in East Africa; or, An Exploration of Harar'' (اوڀر آفريڪا ۾ پهريان قدم، يا هرر جي ڳولا) شايع ڪيو. ڪتاب ۾ زيلع، هرر، صومالي علائقن، مقامي ماڻهن، ٻولين، واپار، مذهبي زندگي ۽ سفر جي حالتن بابت معلومات شامل آهي.<ref name="BurtonFirstFootsteps1856"/> هي ڪتاب برٽن جي آفريڪي سفرنامن جي سلسلي ۾ اهم جاءِ رکي ٿو. ان جي باوجود، مقامي ماڻهن ۽ سماجي گروهن بابت سندس ڪجهه بيان نوآبادياتي دور جي تعصبن کان آزاد نه آهن؛ تنهنڪري انهن کي جديد آفريڪي تاريخ ۽ انسانيات جي تحقيق سان ڀيٽڻ ضروري آهي. == ڪريميا جي جنگ سان لاڳاپو == 1850ع واري ڏهاڪي ۾ برٽن جي فوجي زندگيءَ جو هڪ ٻيو مرحلو [[ڪريميا جي جنگ]] سان لاڳاپيل هو. هن [[بيشي بازوق]] (''Bashi-bazouks'') نالي عثماني غيرباقاعده فوجي دستن سان لاڳاپيل ذميوارين ۾ حصو ورتو. اهي دستا عثماني فوجي نظام جو حصو هئا، پر سندن تنظيم ۽ نظم و ضبط باقاعده فوج کان مختلف هو.<ref name="Wright1906"/><ref name="McLynn1990"/> برٽن جي هن فوجي وابستگيءَ جو عرصو نسبتاً مختصر رهيو. انتظامي اختلافن ۽ تنظيم سان لاڳاپيل مسئلن سبب سندس خدمتون ڊگهي عرصي تائين جاري نه رهيون. سندس فوجي زندگيءَ ۾ هندستان ۽ سنڌ جي ملازمت کان پوءِ هي مرحلو اهم هو، ڇاڪاڻ ته ان کان پوءِ سندس ڌيان وڏي پيماني تي جاگرافيائي سفرن ۽ تحقيق ڏانهن وڌيو. == آفريڪا جي وڏين ڍنڍن جي ڳولا (1856ع–1859ع) == [[فائل:Lake Tanganyika.jpg|thumb|[[ڍنڍ ٽانگانيڪا]]، جنهن تائين برٽن ۽ اسپيڪ جي مهم فيبروري 1858ع ۾ پهتي.]] 1850ع واري ڏهاڪي ۾ آفريڪا جي اندروني جاگرافي ۽ [[نيل درياهه]] جي سرچشمي بابت يورپي جاگرافيدانن ۾ وڏي دلچسپي هئي. برٽن ۽ [[جان هيننگ اسپيڪ]] اوڀر آفريڪا جي اندرين علائقن ڏانهن هڪ مهم ڪئي، جنهن جو مقصد وڏين ڍنڍن، واپاري رستن ۽ نيل درياهه جي سرچشمي بابت معلومات حاصل ڪرڻ هو.<ref name="BurtonLakeRegions1860">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=The Lake Regions of Central Africa: A Picture of Exploration |volume=1–2 |publisher=Longman, Green, Longman, and Roberts |location=London |year=1860 |language=en }}</ref> === رائل جاگرافيائي سوسائٽيءَ جي مدد === برٽن جي آفريڪي مهم کي [[رائل جاگرافيائي سوسائٽي]] جي حمايت حاصل هئي. مهم ۾ برٽن اڳواڻ ۽ اسپيڪ سندس ساٿي هو. ٻنهي کي جاگرافيائي مشاهدي، سفر، رستن جي سڃاڻپ ۽ آفريڪا جي اندرين علائقن بابت معلومات گڏ ڪرڻ جي ذميواري هئي.<ref name="McLynn1990"/> ان وقت يورپي نقشن ۾ آفريڪا جي ڪيترن اندرين علائقن بابت معلومات نامڪمل هئي، جيتوڻيڪ اهي علائقا مقامي آباديءَ، واپارين ۽ مسافرن کي اڳ ئي ڄاتل هئا. === زنجبار کان اندروني آفريڪا ڏانهن === مهم جو اهم سامونڊي مرڪز [[زنجبار]] هو. برٽن ۽ اسپيڪ اوڀر آفريڪا جي ساحلي علائقي کان اندرين حصن ڏانهن روانا ٿيا. سندن سفر ۾ آفريڪي رهنمائن، باربردارن، واپارين، مترجمن ۽ قافلي جي ٻين ماڻهن اهم ڪردار ادا ڪيو. مقامي رستن، پاڻيءَ جي هنڌن، رهائش ۽ واپار بابت انهن ماڻهن جي ڄاڻ کان سواءِ اهڙو سفر ممڪن نه هو.<ref name="BurtonLakeRegions1860"/> === سيدي مبارڪ بمبئي ۽ مقامي ساٿي === [[سيدي مبارڪ بمبئي]] اوڀر آفريڪا جي مشهور رهنمائن مان هڪ هو، جنهن برٽن ۽ اسپيڪ جي مهم ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هو اڳتي هلي آفريڪا جي ٻين يورپي مهمن سان پڻ لاڳاپيل رهيو. برٽن ۽ اسپيڪ جي مهم جي تاريخ کي صرف ٻن يورپي سياحن جي ڪاميابيءَ طور پيش ڪرڻ نامڪمل آهي، ڇاڪاڻ ته ان ۾ مقامي آفريڪي ماڻهن جي ڄاڻ، محنت ۽ رهنمائي بنيادي اهميت رکي ٿي.<ref name="Jeal2011">{{cite book |last=Jeal |first=Tim |title=Explorers of the Nile: The Triumph and Tragedy of a Great Victorian Adventure |publisher=Yale University Press |location=New Haven |year=2011 |language=en |isbn=978-0-300-14935-7 }}</ref> === سفر جون ڏکيائون === آفريڪا جي اندروني سفر دوران برٽن ۽ اسپيڪ کي بيمارين، ٿڪاوٽ، موسمي حالتن، رسد جي مسئلن ۽ ٻين ڏکيائين کي منهن ڏيڻو پيو. ٻئي مهم جو مختلف وقتن تي سخت بيمار ٿيا. انهن حالتن سندن سفر جي رفتار ۽ جاگرافيائي مشاهدي جي صلاحيت تي اثر وڌو.<ref name="BurtonLakeRegions1860"/> مهم جي ڪاميابيءَ ۾ مقامي ماڻهن جي مدد، رستن بابت معلومات ۽ قافلي جي تنظيم اهم هئي. == ڍنڍ ٽانگانيڪا تائين پهچڻ (1858ع) == فيبروري 1858ع ۾ برٽن ۽ اسپيڪ جي مهم [[ڍنڍ ٽانگانيڪا]] تائين پهتي. هيءَ اوڀر آفريڪا جي وڏين ڍنڍن مان هڪ آهي ۽ موجوده تنزانيا، ڪانگو جي جمهوري جمهوريه، برونڊي ۽ زامبيا جي سرحدي علائقن سان لاڳاپيل آهي. برٽن ۽ اسپيڪ يورپي جاگرافيائي ادب ۾ ڍنڍ بابت تفصيلي مشاهدا پيش ڪندڙ اوائلي مهم جوئن مان هئا.<ref name="BurtonLakeRegions1860"/> === ڍنڍ جي جاگرافي === برٽن ڍنڍ ٽانگانيڪا جي پاڻيءَ، ڀرپاسي جي زمين، آباديءَ ۽ سفر جي رستن بابت معلومات گڏ ڪئي. هن ڍنڍ جي اهميت کي نيل درياهه جي سرچشمي بابت هلندڙ بحث سان ڳنڍيو. بهرحال، ان وقت موجود معلومات جي بنياد تي ڍنڍ ۽ نيل درياهه جي آبي نظام جو صحيح لاڳاپو طئي ڪرڻ آسان نه هو. === مقامي ڄاڻ جي اهميت === ڍنڍ ٽانگانيڪا برٽن ۽ اسپيڪ جي اچڻ کان اڳ ئي مقامي ماڻهن، واپارين ۽ علائقائي مسافرن کي معلوم هئي. انهيءَ ڪري «ڍنڍ جي دريافت» وارو اصطلاح صرف يورپي نقشن ۽ جاگرافيائي علم ۾ ان جي داخلا جي مخصوص معنيٰ ۾ استعمال ڪري سگهجي ٿو. جديد تاريخي مطالعي ۾ مقامي آفريڪي آباديءَ جي اڳوڻي ڄاڻ ۽ سفرن ۾ سندن ڪردار کي تسليم ڪيو وڃي ٿو.<ref name="Jeal2011"/> == جان هيننگ اسپيڪ ۽ ڍنڍ وڪٽوريا == [[فائل:JH Speke.jpg|thumb|upright|[[جان هيننگ اسپيڪ]] (1827ع–1864ع)، جيڪو رچرڊ فرانسس برٽن سان گڏ آفريڪا جي مهم ۾ شامل هو ۽ پوءِ نيل درياهه جي سرچشمي بابت سندس اختلاف پيدا ٿيا.]] 1858ع ۾ برٽن ۽ اسپيڪ جي مهم دوران ٻنهي جي تحقيق جا رستا ڪجهه وقت لاءِ جدا ٿيا. برٽن جي بيماريءَ ۽ ٻين حالتن سبب اسپيڪ اتر طرف هڪ جدا سفر ڪيو ۽ آگسٽ 1858ع ۾ [[ڍنڍ وڪٽوريا]] تائين پهتو. اسپيڪ هن ڍنڍ کي برطانوي راڻي [[راڻي وڪٽوريا|وڪٽوريا]] جي نالي سان منسوب ڪيو.<ref name="Jeal2011"/> === نيل درياهه جي سرچشمي بابت اسپيڪ جو نظريو === اسپيڪ جو خيال هو ته ڍنڍ وڪٽوريا نيل درياهه جي اهم سرچشمن مان هڪ آهي. هن پنهنجي مشاهدي ۽ مقامي معلومات جي بنياد تي اهو نتيجو پيش ڪيو، جيتوڻيڪ ان وقت هن ڍنڍ مان نيل درياهه جي نڪرڻ واري رستي جو مڪمل سڌو مشاهدو نه ڪيو هو. برٽن اسپيڪ جي نتيجي کي فوري طور قبول نه ڪيو ۽ وڌيڪ ثبوتن جي ضرورت تي زور ڏنو.<ref name="McLynn1990"/><ref name="Jeal2011"/> === برٽن ۽ اسپيڪ جو اختلاف === برٽن ۽ اسپيڪ جي وچ ۾ اختلاف جا ڪيترائي سبب هئا، جن ۾ نيل درياهه جي سرچشمي بابت مختلف نظريا، مهم جي اڳواڻي، علمي شهرت ۽ دريافتن جو اعزاز شامل هئا. اسپيڪ جي انگلينڊ واپسيءَ کان پوءِ سندس نتيجن کي وڏي توجهه ملي. برٽن ان ڳالهه تي ناراض ٿيو ته سندس خيال ۾ مهم جي گڏيل ڪم ۽ اڳواڻيءَ کي مناسب اهميت نه ڏني وئي هئي.<ref name="McLynn1990"/> اختلاف آهستي آهستي علمي بحث کان ذاتي ۽ عوامي تڪرار ۾ تبديل ٿي ويو. === ٻي آفريڪي مهم === اسپيڪ پوءِ [[جيمس آگسٽس گرانٽ]] سان گڏ اوڀر آفريڪا جي هڪ ٻي مهم ڪئي. هن مهم دوران اسپيڪ ڍنڍ وڪٽوريا جي اترئين حصي ۽ نيل درياهه سان ان جي لاڳاپي بابت وڌيڪ معلومات حاصل ڪئي. 1862ع ۾ هن ڍنڍ وڪٽوريا مان نڪرندڙ پاڻيءَ جي رستي جو مشاهدو ڪيو، جنهن سندس اڳوڻي نظريي کي وڌيڪ مضبوط ڪيو.<ref name="Jeal2011"/> == نيل درياهه جي سرچشمي بابت بحث == [[نيل درياهه]] جي سرچشمي بابت سوال اڻويهين صديءَ جي جاگرافيائي تحقيق جي اهم مسئلن مان هڪ هو. برٽن، اسپيڪ ۽ ٻين محققن وٽ ان بابت مختلف نظريا هئا. برٽن وڌيڪ احتياط سان جاگرافيائي ثبوت گڏ ڪرڻ جو حامي هو، جڏهن ته اسپيڪ ڍنڍ وڪٽوريا کي نيل درياهه جي اهم سرچشمي طور پيش ڪيو.<ref name="Jeal2011"/> === علمي بحث جي تياري === 1864ع ۾ برٽن ۽ اسپيڪ جي وچ ۾ نيل درياهه جي سرچشمي بابت هڪ عوامي علمي بحث ٿيڻ جو امڪان هو. ٻنهي جي اختلافن سبب اهو بحث وڏي دلچسپيءَ جو موضوع بڻجي چڪو هو. پر بحث کان ٿورو اڳ اسپيڪ جي وفات ٿي وئي. === اسپيڪ جي وفات (1864ع) === جان هيننگ اسپيڪ 15 سيپٽمبر 1864ع تي انگلينڊ ۾ شڪار دوران بندوق جي گولي لڳڻ سبب فوت ٿيو. سرڪاري جاچ ۾ سندس موت کي حادثاتي قرار ڏنو ويو، جيتوڻيڪ پوءِ جي ڪجهه سوانحي بحثن ۾ واقعي جي حالتن بابت سوال اٿاريا ويا.<ref name="Jeal2011"/><ref name="McLynn1990"/> اسپيڪ جي وفات سبب برٽن ۽ اسپيڪ جي وچ ۾ طئي ٿيل عوامي بحث ٿي نه سگهيو. === جديد جاگرافيائي سمجهاڻي === جديد جاگرافيءَ موجب ڍنڍ وڪٽوريا [[اڇي نيل]] جي آبي نظام جو اهم ذريعو آهي. تنهن هوندي به نيل درياهه جي سڀ کان پري سرچشمي جي سڃاڻپ وڌيڪ پيچيده سوال آهي، ڇاڪاڻ ته ڍنڍ وڪٽوريا ۾ ڪيترائي درياهه ڇوڙ ڪن ٿا. انهيءَ ڪري اسپيڪ جي نتيجي کي نيل جي آبي نظام بابت هڪ اهم تاريخي اڳڀرائي طور سمجهڻ گهرجي، نه ته نيل جي سڀني سرچشمن بابت آخري ۽ مڪمل وضاحت طور. == آفريڪا جي ڍنڍن بابت برٽن جو ڪتاب == 1860ع ۾ برٽن ''The Lake Regions of Central Africa: A Picture of Exploration'' (وچ آفريڪا جي ڍنڍن وارا علائقا: ڳولا جي هڪ تصوير) ٻن جلدن ۾ شايع ڪيو. هي ڪتاب سندس آفريڪي مهم، سفر جي رستن، ڍنڍ ٽانگانيڪا، مقامي آبادي، واپار، جاگرافي ۽ سفر جي ڏکيائين بابت تفصيلي احوال تي ٻڌل آهي.<ref name="BurtonLakeRegions1860"/> ڪتاب ۾ برٽن آفريڪا جي سماجي ۽ ثقافتي زندگيءَ بابت پڻ لکيو، پر سندس ڪجهه تبصرا اڻويهين صديءَ جي يورپي نسلي ۽ نوآبادياتي سوچ جي اثر هيٺ هئا. انهيءَ ڪري جديد تاريخي تحقيق ۾ سندس ڪتاب کي همعصر سفرنامي ۽ نوآبادياتي علمي دستاويز ٻنهي حيثيتن سان پڙهيو وڃي ٿو.<ref name="Ghose2006"/> == آفريڪي مهمن جي تاريخي اهميت == برٽن جون آفريڪي مهمون يورپي جاگرافيائي تحقيق جي تاريخ ۾ اهم آهن. هن هرر، صومالي علائقن، اوڀر آفريڪا جي واپاري رستن ۽ ڍنڍ ٽانگانيڪا بابت تفصيلي معلومات شايع ڪئي. انهن سفرن سان گڏ برٽن ۽ اسپيڪ جي وچ ۾ نيل درياهه جي سرچشمي بابت اختلاف به جاگرافيائي تحقيق جي تاريخ جو مشهور واقعو بڻيو. جديد مطالعي ۾ انهن مهمن جي اهميت کي مقامي آفريڪي رهنمائن، مترجمن، باربردارن، واپارين ۽ ڄاڻ رکندڙ ماڻهن جي ڪردار کان الڳ نٿو ڪري سگهجي. === اهم سفرن جي تاريخوار فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#174a73;color:white;" | سال ! style="background:#174a73;color:white;" | سفر يا واقعو ! style="background:#174a73;color:white;" | هنڌ ! style="background:#174a73;color:white;" | تاريخي اهميت |- | style="background:#eaf3fb;" | 1853ع | عربستان جو سفر ۽ حج | مصر، مدينو ۽ مڪو | مقدس شهرن جي مذهبي ۽ سماجي زندگيءَ بابت تفصيلي سفرنامو |- | style="background:#edf6eb;" | 1854ع–1855ع | صومالي علائقن جي مهم | زيلع ۽ هرر | اوڀر آفريڪا جي شهرن، ٻولين ۽ واپاري رستن بابت تحقيق |- | style="background:#fff1e2;" | 1855ع | بربرا واري مهم | بربرا | هٿياربند حملي ۾ برٽن زخمي ٿيو ۽ مهم ختم ٿي |- | style="background:#f3eafa;" | 1855ع–1856ع | ڪريميا جي جنگ سان لاڳاپيل فوجي خدمت | عثماني فوجي انتظام سان لاڳاپيل علائقا | بيشي بازوق دستن سان فوجي وابستگي |- | style="background:#eaf3fb;" | 1856ع–1859ع | اوڀر آفريڪا جي اندروني مهم | زنجبار ۽ اندروني آفريڪا | آفريڪا جي وڏين ڍنڍن ۽ نيل جي سرچشمي بابت تحقيق |- | style="background:#edf6eb;" | 1858ع | ڍنڍ ٽانگانيڪا تائين پهچڻ | ڍنڍ ٽانگانيڪا | يورپي جاگرافيائي ادب ۾ ڍنڍ بابت تفصيلي مشاهدا |- | style="background:#fff1e2;" | 1858ع | اسپيڪ جو ڍنڍ وڪٽوريا تائين سفر | ڍنڍ وڪٽوريا | نيل جي سرچشمي بابت اسپيڪ جو نظريو |- | style="background:#f3eafa;" | 1864ع | برٽن ۽ اسپيڪ جي طئي ٿيل بحث جو نه ٿيڻ | انگلينڊ | اسپيڪ جي اوچتي وفات سبب علمي بحث ملتوي ٿي ويو |} == عربستان ۽ آفريڪا بابت اهم تصنيفون == {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#22577a;color:white;" | سال ! style="background:#22577a;color:white;" | ڪتاب ! style="background:#22577a;color:white;" | سنڌي عنوان ! style="background:#22577a;color:white;" | موضوع |- | 1855ع–1856ع | ''Personal Narrative of a Pilgrimage to El-Medinah and Meccah'' | '''مديني ۽ مڪي جي زيارت جو ذاتي سفرنامو''' | حج، عربستان، اسلامي روايتون ۽ مقدس شهرن جي زندگي |- | 1856ع | ''First Footsteps in East Africa; or, An Exploration of Harar'' | '''اوڀر آفريڪا ۾ پهريان قدم، يا هرر جي ڳولا''' | صوماليا، هرر، مقامي سماج ۽ واپاري رستا |- | 1860ع | ''The Lake Regions of Central Africa: A Picture of Exploration'' | '''وچ آفريڪا جي ڍنڍن وارا علائقا: ڳولا جي هڪ تصوير''' | ڍنڍ ٽانگانيڪا، اوڀر آفريڪا ۽ جاگرافيائي تحقيق |} == آمريڪا جو سفر (1860ع) == آفريڪا جي مهمن کان پوءِ رچرڊ فرانسس برٽن 1860ع ۾ [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] جو سفر ڪيو. هن سفر ۾ سندس خاص دلچسپي آمريڪا جي اولهه وارن علائقن، مقامي آباديءَ، مذهبي تحريڪن ۽ [[مورمن ازم|مورمن]] برادريءَ جي سماجي ۽ مذهبي زندگيءَ سان هئي.<ref name="BurtonCitySaints1861">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=The City of the Saints, and Across the Rocky Mountains to California |publisher=Longman, Green, Longman, and Roberts |location=London |year=1861 |language=en |url=https://archive.org/search?query=Richard+Francis+Burton+City+of+the+Saints+1861 }}</ref> برٽن آمريڪا جي اوڀر وارن علائقن کان اولهه ڏانهن سفر ڪندي [[راڪي جبل]] پار ڪيا ۽ [[يوٽا]] جي گاديءَ واري شهر [[سالٽ ليڪ سٽي]] پهتو. ان کان پوءِ هن [[ڪيليفورنيا]] جو پڻ دورو ڪيو. === سالٽ ليڪ سٽي ۽ مورمن برادري === سالٽ ليڪ سٽي ۾ برٽن مورمن مذهبي تحريڪ جي اڳواڻن، عقيدن، سماجي تنظيم ۽ گهريلو زندگيءَ بابت معلومات گڏ ڪئي. هن [[برگهم ينگ]] سان ملاقات ڪئي، جيڪو ان وقت [[چرچ آف جيسس ڪرائسٽ آف ليٽر ڊي سينٽس]] جو صدر ۽ مورمن برادريءَ جو اهم اڳواڻ هو.<ref name="BurtonCitySaints1861"/> برٽن مورمن برادريءَ جي مذهبي عقيدن، اجتماعي زندگيءَ، گهڻ زاليت جي رواج ۽ آمريڪي سماج سان سندن لاڳاپن بابت تفصيلي مشاهدا پيش ڪيا. هن برادريءَ جي ڪجهه روايتن بابت تنقيدي تبصرا ڪيا، پر ساڳئي وقت ٻين يورپي ليکڪن جي ڀيٽ ۾ ان جي عقيدن ۽ سماجي نظام کي سمجهڻ جي ڪوشش پڻ ڪئي.<ref name="Rice1990"/> === راڪي جبلن کان ڪيليفورنيا تائين === برٽن پنهنجي سفر دوران آمريڪا جي اولهه وارن علائقن جي جاگرافي، آمدرفت، رهائش، واپاري رستن ۽ آبادڪاريءَ بابت معلومات گڏ ڪئي. هن زميني سفر جي مشڪلاتن، رستن جي حالتن ۽ ان دور جي آمريڪي سماج بابت مشاهدا لکيا. سندس سفر ان زماني ۾ ٿيو، جڏهن آمريڪا جي اولهه طرف آبادڪاري، مقامي آمريڪي قومن جي زمينن تي قبضي ۽ سياسي توسيع جو عمل جاري هو. برٽن جا بيان انهيءَ تاريخي پسمنظر ۾ پڙهڻ گهرجن. === بزرگن جو شهر (1861ع) === 1861ع ۾ برٽن پنهنجي آمريڪي سفر بابت ڪتاب ''The City of the Saints, and Across the Rocky Mountains to California'' شايع ڪيو. ڪتاب جو سنڌي عنوان '''بزرگن جو شهر ۽ راڪي جبلن کان ڪيليفورنيا تائين''' ترجمو ڪري سگهجي ٿو. هن تصنيف ۾ مورمن برادريءَ جي تاريخ، عقيدن، سماجي زندگيءَ، سالٽ ليڪ سٽي ۽ آمريڪا جي اولهه وارن علائقن بابت تفصيلي مواد موجود آهي.<ref name="BurtonCitySaints1861"/> هي ڪتاب اڻويهين صديءَ جي آمريڪي مذهبي ۽ سماجي تاريخ بابت برٽن جي اهم سفرنامن مان هڪ آهي. == ازابيل ارنڊيل سان شادي == [[فائل:Isabel Burton-1861.jpg|thumb|upright|[[ازابيل برٽن]] (1831ع–1896ع)، رچرڊ فرانسس برٽن جي گهرواري، ليکڪا ۽ سندس زندگيءَ بابت اهم سوانحي ماخذن مان هڪ. 1861ع ۾ ٺاهيل تصوير.]] رچرڊ فرانسس برٽن 22 جنوري 1861ع تي [[ازابيل برٽن|ازابيل ارنڊيل]] (''Isabel Arundell'') سان شادي ڪئي.<ref name="Lovell1998"/><ref name="Wright1906"/> ازابيل جو جنم 1831ع ۾ ٿيو. هوءَ هڪ انگريز رومن ڪيٿولڪ خاندان سان تعلق رکندي هئي ۽ اڳتي هلي سفرناما نگار، ليکڪا ۽ برٽن جي زندگيءَ جي سوانح نگار طور مشهور ٿي. === ملاقات ۽ شاديءَ جو پسمنظر === برٽن ۽ ازابيل جي پهرين ملاقات 1850ع واري ڏهاڪي ۾ ٿي هئي. ٻنهي جي شاديءَ ۾ ڪجهه وقت لڳو، جنهن جا سبب خانداني، مذهبي ۽ سماجي حالتن سان لاڳاپيل هئا. برٽن جي غيرروايتي زندگيءَ، مسلسل سفرن ۽ مذهبي موضوعن بابت سندس خيالن سبب هن شاديءَ بابت خاندانن ۾ تحفظات موجود هئا.<ref name="Lovell1998"/> ان جي باوجود ٻنهي شادي ڪئي ۽ ازابيل پنهنجي مڙس جي سفارتي ۽ ادبي زندگيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. === ازدواجي زندگي ۽ گڏيل سفر === ازابيل برٽن پنهنجي مڙس سان گڏ مختلف ملڪن ۾ رهي ۽ ڪيترن سفرن ۾ سندس ساٿ ڏنو. هن برٽن جي سفارتي مقررين دوران گهريلو انتظام، سماجي ملاقاتن ۽ سفرن جي تنظيم ۾ مدد ڪئي. ازابيل پنهنجي لکڻين ۾ انهن ملڪن جي سماجي زندگيءَ، مذهبي روايتن ۽ سفر جي تجربن بابت تفصيل محفوظ ڪيا.<ref name="IsabelInnerLife1893">{{cite book |last=Burton |first=Isabel |title=The Life of Captain Sir Richard F. Burton |volume=1–2 |publisher=Chapman and Hall |location=London |year=1893 |language=en }}</ref> برٽن ۽ ازابيل کي ڪو اولاد نه ٿيو. === مذهبي اختلاف === ازابيل رومن ڪيٿولڪ مذهب سان گهري وابستگي رکندي هئي، جڏهن ته برٽن جا مذهبي خيال پيچيده ۽ غيرروايتي هئا. برٽن اسلام، عيسائيت، هندومت ۽ ٻين مذهبي روايتن جو مطالعو ڪيو، پر سندس ذاتي مذهبي سڃاڻپ بابت سوانح نگارن ۾ اختلاف موجود آهن.<ref name="Kennedy2005"/><ref name="Rice1990"/> انهيءَ ڪري برٽن کي بنا واضح ثبوت جي ڪنهن هڪ مذهب جو مستقل پيروڪار قرار ڏيڻ مناسب نه آهي. == برطانوي سفارتي ملازمت == 1861ع کان پوءِ برٽن جي زندگيءَ جو وڏو حصو [[برطانيا]] جي سفارتي خدمت ۾ گذريو. هن مختلف ملڪن ۾ برطانوي قونصل جي حيثيت سان ڪم ڪيو. سندس اهم مقرريون فرنانڊو پو، سانتوس، دمشق ۽ ٽريسٽي ۾ ٿيون.<ref name="Wright1906"/><ref name="Lovell1998"/> سفارتي ملازمت دوران به برٽن سفر، ٻولين جي مطالعي، تاريخي تحقيق ۽ ڪتابن جي تصنيف جاري رکي. === سفارتي مقررين جي تاريخوار فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#194d72;color:white;" | دور ! style="background:#194d72;color:white;" | عهدو ! style="background:#194d72;color:white;" | مقرريءَ جو هنڌ ! style="background:#194d72;color:white;" | اهم سرگرميون |- | style="background:#eaf3fb;" | 1861ع–1864ع | برطانوي قونصل | [[فرنانڊو پو]]، موجوده [[بيئوڪو]]، استوائي گني | اولهه آفريڪا بابت تحقيق، سفر ۽ سماجي مشاهدا |- | style="background:#edf6eb;" | 1865ع–1868ع | برطانوي قونصل | [[سانتوس، برازيل|سانتوس]]، برازيل | برازيل جي تاريخ، جاگرافي، معيشت ۽ سماج بابت سفر |- | style="background:#fff2e4;" | 1869ع–1871ع | برطانوي قونصل | [[دمشق]]، عثماني شام | شام، فلسطين ۽ علائقائي سياسي ۽ مذهبي حالتن بابت مشاهدا |- | style="background:#f3eafa;" | 1872ع–1890ع | برطانوي قونصل | [[ٽريسٽي]]، آسٽريا-هنگري | ادبي ترجما، تصنيفون، علمي تحقيق ۽ آخري زندگي |} == فرنانڊو پو ۾ قونصل (1861ع–1864ع) == [[فائل:Bioko map.png|thumb|260px|[[بيئوڪو]] ٻيٽ جو نقشو، جيڪو موجوده [[استوائي گني]] جو حصو آهي. رچرڊ فرانسس برٽن جي دور ۾ هن ٻيٽ کي '''فرنانڊو پو''' سڏيو ويندو هو.]] 1861ع ۾ برٽن کي اولهه آفريڪا جي ٻيٽ [[فرنانڊو پو]] تي برطانوي قونصل مقرر ڪيو ويو. فرنانڊو پو موجوده [[استوائي گني]] جو حصو آهي ۽ هاڻي عام طور بيئوڪو سڏيو وڃي ٿو. ان وقت هي ٻيٽ اسپيني نوآبادياتي انتظام سان لاڳاپيل هو، جڏهن ته برطانيا جا واپاري ۽ سفارتي مفاد پڻ هن علائقي ۾ موجود هئا.<ref name="Rice1990"/> === قونصل خاني جون ذميواريون === برٽن جون ذميواريون برطانوي واپارين جي مفادن، سفارتي لاڳاپن ۽ علائقي جي سياسي ۽ معاشي حالتن بابت رپورٽون تيار ڪرڻ سان لاڳاپيل هيون. هن پنهنجي مقرريءَ دوران ٻيٽ ۽ ڀرپاسي جي آفريڪي علائقن جو سفر ڪيو. برٽن کي اولهه آفريڪا جي ٻولين، مقامي حڪمرانن، واپار، مذهبي روايتن ۽ سماجي تنظيم ۾ دلچسپي هئي. === داهومي جو سفر === فرنانڊو پو ۾ مقرريءَ دوران برٽن [[داهومي سلطنت]] جو دورو ڪيو. داهومي موجوده [[بينن]] جي علائقي ۾ قائم هڪ تاريخي آفريڪي رياست هئي. برٽن داهومي جي حڪمران، درٻاري روايتن، فوجي تنظيم ۽ سماجي حالتن بابت لکيو.<ref name="BurtonDahome1864">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=A Mission to Gelele, King of Dahome |volume=1–2 |publisher=Tinsley Brothers |location=London |year=1864 |language=en }}</ref> هن داهومي جي فوج، عورت سپاهين ۽ مذهبي رسمن بابت پڻ احوال ڏنو. داهومي بابت سندس بيان تاريخي لحاظ کان اهم آهن، پر انهن ۾ نوآبادياتي دور جي يورپي تعبيرن ۽ قدرائتن فيصلن جا اثر موجود آهن. === داهومي جي بادشاهه گليلي ڏانهن مشن === 1864ع ۾ برٽن ''A Mission to Gelele, King of Dahome'' (داهومي جي بادشاهه گليلي ڏانهن هڪ مشن) شايع ڪيو. هي ڪتاب ٻن جلدن ۾ ڇپيو ۽ ان ۾ داهومي جي سياسي، فوجي، سماجي ۽ مذهبي زندگيءَ بابت تفصيل شامل آهن.<ref name="BurtonDahome1864"/> برٽن جي آفريڪا بابت تصنيفن ۾ هي ڪتاب خاص اهميت رکي ٿو. === اولهه آفريڪا جا ٻيا سفر === فرنانڊو پو ۾ رهائش دوران برٽن [[گبون]] ۽ اولهه آفريڪا جي ٻين علائقن بابت پڻ معلومات گڏ ڪئي. هن سامونڊي ڪنارن، واپاري رستن، مقامي آبادي ۽ علائقي جي جاگرافيءَ بابت لکيو. 1863ع ۾ سندس ڪتاب ''Wanderings in West Africa'' (اولهه آفريڪا ۾ رولاڪيون) شايع ٿيو.<ref name="BurtonWanderings1863">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Wanderings in West Africa: From Liverpool to Fernando Po |volume=1–2 |publisher=Tinsley Brothers |location=London |year=1863 |language=en }}</ref> == برازيل ۾ قونصل (1865ع–1868ع) == [[فائل:Porto de Santos marc-ferrez2 vista.jpg|thumb|260px|برازيل جي سامونڊي شهر [[سانتوس، برازيل|سانتوس]] جي بندرگاهه جو تاريخي منظر. رچرڊ فرانسس برٽن 1865ع کان 1868ع تائين هتي برطانوي قونصل طور مقرر رهيو.]] 1865ع ۾ برٽن کي [[برازيل]] جي بندرگاهه واري شهر [[سانتوس، برازيل|سانتوس]] ۾ برطانوي قونصل مقرر ڪيو ويو. برازيل ۾ رهائش دوران هن ملڪ جي جاگرافي، معاشي سرگرمين، غلاميءَ جي تاريخ، مقامي سماج ۽ اندروني علائقن بابت معلومات گڏ ڪئي.<ref name="BurtonBrazil1869">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Explorations of the Highlands of the Brazil |volume=1–2 |publisher=Tinsley Brothers |location=London |year=1869 |language=en }}</ref> === برازيل جي اندرين علائقن جا سفر === برٽن سانتوس کان ٻاهر برازيل جي مختلف علائقن جو سفر ڪيو. L هن [[ميناس جيرائس]] ۽ ٻين علائقن جي جاگرافي، معدنيات، زراعت، واپار ۽ آبادڪاريءَ بابت لکيو. برازيل جي اندرين علائقن ۾ سندس سفرن دوران درياهه، جبل، رستا ۽ مقامي آبادي سندس مشاهدي جا اهم موضوع هئا. === برازيل جي سماجي ۽ معاشي زندگي === برٽن برازيل جي غلاميءَ تي ٻڌل معاشي نظام، زرعي پيداوار، کاڻين ۽ واپاري سرگرمين بابت تبصرا ڪيا. برازيل ۾ غلاميءَ جو خاتمو 1888ع ۾ ٿيو؛ تنهنڪري برٽن جي 1860ع واري ڏهاڪي جي سفرن دوران اها سماجي ۽ معاشي حقيقت موجود هئي. برٽن جي لکڻين کي ان وقت جي برازيل جي سماجي ۽ معاشي تاريخ بابت هڪ يورپي مسافر جي مشاهدي طور پڙهڻ گهرجي. === برازيل جي بلند علائقن جي ڳولا === 1869ع ۾ برٽن ''Explorations of the Highlands of the Brazil'' (برازيل جي بلند علائقن جي ڳولا) شايع ڪيو. هي ڪتاب ٻن جلدن ۾ ڇپيو ۽ برازيل جي جاگرافي، معاشي زندگي، سفرن ۽ مقامي حالتن بابت تفصيلي احوال تي ٻڌل آهي.<ref name="BurtonBrazil1869"/> == پيراگوئي جو سفر ۽ جنگ بابت تحقيق == برازيل ۾ رهائش دوران برٽن [[پيراگوئي]] ۽ ڏکڻ آمريڪا جي سياسي حالتن ۾ پڻ دلچسپي ورتي. ان وقت [[پيراگوئي جي جنگ]] (1864ع–1870ع) جاري هئي، جنهن ۾ پيراگوئيءَ جو مقابلو برازيل، ارجنٽينا ۽ يوراگوئي جي اتحاد سان هو. برٽن جنگ سان لاڳاپيل علائقن جو سفر ڪيو ۽ فوجي ۽ سياسي حالتن بابت معلومات گڏ ڪئي. === پيراگوئي جي جنگ جي ميدانن مان خط === 1870ع ۾ سندس ڪتاب ''Letters from the Battle-Fields of Paraguay'' (پيراگوئي جي جنگ جي ميدانن مان خط) شايع ٿيو.<ref name="BurtonParaguay1870">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Letters from the Battle-Fields of Paraguay |publisher=Tinsley Brothers |location=London |year=1870 |language=en }}</ref> ڪتاب ۾ جنگ جي حالتن، فوجي تنظيم، سياسي معاملن ۽ سفر جي مشاهدن بابت احوال موجود آهي. هي تصنيف ڏکڻ آمريڪا جي اڻويهين صديءَ واري فوجي تاريخ بابت برٽن جي اهم لکڻين مان هڪ آهي. == دمشق ۾ برطانوي قونصل (1869ع–1871ع) == [[فائل:Umayyad Mosque, Damascus.jpg|thumb|[[دمشق جي اموي مسجد]]، شام جي اهم تاريخي ۽ مذهبي عمارتن مان هڪ.]] 1869ع ۾ برٽن کي [[دمشق]] ۾ برطانوي قونصل مقرر ڪيو ويو. ان وقت دمشق [[عثماني سلطنت]] جي انتظام هيٺ هو ۽ شام جي سياسي، مذهبي، واپاري ۽ ثقافتي زندگيءَ جو اهم مرڪز هو. برٽن جي دمشق واري مقرري سندس سفارتي زندگيءَ جي سڀ کان وڌيڪ تڪراري مرحلن مان هڪ بڻجي وئي.<ref name="Lovell1998"/><ref name="Rice1990"/> === شام جو سياسي ۽ مذهبي ماحول === اڻويهين صديءَ جي پوئين اڌ ۾ شام ۾ مختلف مذهبي برادريون، واپاري گروهه ۽ مقامي سياسي قوتون موجود هيون. برٽن پنهنجي سفارتي ذميوارين دوران مقامي حڪمرانن، مذهبي اڳواڻن، واپارين ۽ مختلف برادرين سان رابطا رکيا. هن شام جي تاريخ، ٻولين، مذهبي روايتن ۽ سماجي زندگيءَ بابت پڻ معلومات گڏ ڪئي. === ازابيل برٽن جو ڪردار === دمشق ۾ ازابيل برٽن پڻ پنهنجي مڙس سان گڏ رهي. هن مقامي سماجي زندگيءَ ۾ حصو ورتو ۽ مختلف ماڻهن سان ملاقاتون ڪيون. ازابيل پنهنجي لکڻين ۾ شام، فلسطين ۽ ڀرپاسي جي علائقن بابت سفرن ۽ مشاهدن جو احوال ڏنو.<ref name="IsabelInnerLife1893"/> === سفارتي تڪرار === برٽن جي دمشق واري مقرري دوران مقامي سياسي ۽ مذهبي معاملن بابت سندس روين ۽ فيصلن سبب اختلاف پيدا ٿيا. انهن اختلافن ۾ عثماني اختيارين، مقامي برادرين ۽ برطانوي سفارتي انتظام سان لاڳاپيل مسئلا شامل هئا. برٽن جي ڪجهه قدمن ۽ بيانن بابت شڪايتون ٿيون، جنهن کان پوءِ 1871ع ۾ کيس دمشق جي عهدي تان هٽايو ويو.<ref name="Lovell1998"/><ref name="Kennedy2005"/> سندس برطرفيءَ جي سببن بابت سوانح نگارن ۾ مختلف تشريحون ملن ٿيون. انهن کي ڪنهن هڪ مذهبي يا نسلي برادريءَ جي سازش طور بيان ڪرڻ تاريخي لحاظ کان غيرمحتاط ٿيندو. === شام بابت تصنيفون === برٽن ۽ ازابيل جي شام واري دور سان ڪيترائي سفرناما ۽ تحقيقي ڪتاب لاڳاپيل آهن. 1872ع ۾ ''Unexplored Syria'' (اڻڳوليل شام) نالي ڪتاب شايع ٿيو، جنهن ۾ برٽن ۽ چارلس فريڊرڪ ٽائر ويڪ ڊريڪ جي تحقيق شامل هئي.<ref name="BurtonSyria1872">{{cite book |last1=Burton |first1=Richard F. |last2=Drake |first2=Charles F. Tyrwhitt |title=Unexplored Syria |volume=1–2 |publisher=Tinsley Brothers |location=London |year=1872 |language=en }}</ref> ڪتاب ۾ شام ۽ فلسطين جي جاگرافي، آثار قديمه، مقامي روايتن ۽ سفرن بابت معلومات موجود آهي. == ٽريسٽي ۾ آخري سفارتي مقرري (1872ع–1890ع) == [[فائل:Panorama di Trieste - 1869.jpg|thumb|260px|[[ٽريسٽي]] شهر جو 1869ع وارو تاريخي منظر. رچرڊ فرانسس برٽن 1872ع کان 1890ع تائين هتي برطانوي قونصل طور مقرر رهيو ۽ پنهنجي زندگيءَ جا آخري سال گذاريائين.]] 1872ع ۾ برٽن کي [[ٽريسٽي]] ۾ برطانوي قونصل مقرر ڪيو ويو. ان وقت ٽريسٽي [[آسٽريا-هنگري]] جي سلطنت جو هڪ اهم بندرگاهه هو. موجوده دور ۾ هي شهر [[اٽلي]] جو حصو آهي. برٽن پنهنجي زندگيءَ جا آخري ارڙهن سال هن شهر ۾ گذاريا ۽ وفات تائين برطانوي قونصل جي عهدي تي رهيو.<ref name="Wright1906"/> === ٽريسٽي ۾ ادبي ۽ علمي سرگرميون === ٽريسٽي ۾ برٽن کي نسبتاً مستحڪم رهائش ۽ مطالعي جو ماحول مليو. هن پنهنجي اڳوڻن سفرن بابت مواد ترتيب ڏنو، ٻولين جو مطالعو جاري رکيو ۽ مختلف ادبي ۽ تاريخي تصنيفن تي ڪم ڪيو. هن دور ۾ سندس ڌيان خاص طور مشرقي ادب، ترجمن، تاريخي ڪتابن ۽ ثقافتي تحقيق ڏانهن وڌيو.<ref name="Kennedy2005"/> === عربي، فارسي ۽ هندستاني ادب جو مطالعو === برٽن کي عربي، فارسي، هندستاني ۽ ٻين ٻولين جي ادب سان ڊگهي عرصي کان دلچسپي هئي. ٽريسٽي ۾ هن انهن ادبي روايتن بابت پنهنجي مطالعي کي جاري رکيو ۽ ڪيترن اهم ڪتابن جا انگريزي ترجما يا ترتيب ڏنل نسخا شايع ڪيا. انهن ۾ ''The Kama Sutra of Vatsyayana''، ''The Book of the Thousand Nights and a Night'' ۽ ٻين تصنيفن جا نالا شامل آهن. انهن ترجمن جي تياريءَ ۾ ٻين عالمن، مترجمن ۽ ساٿين جي ڪردار کي پڻ تسليم ڪرڻ ضروري آهي؛ سڀني ڪتابن کي برٽن جا اڪيلا ۽ سڌا اصل ٻولين مان ڪيل ترجما سمجهڻ درست نه آهي.<ref name="Kennedy2005"/> === برطانوي اعزاز === 1886ع ۾ برٽن کي برطانوي سلطنت طرفان [[آرڊر آف سينٽ مائيڪل ۽ سينٽ جارج]] جو نائيٽ ڪمانڊر (''Knight Commander of the Order of St Michael and St George''، مختصر ''KCMG'') مقرر ڪيو ويو.<ref name="LondonGazette1886"/> ان اعزاز کان پوءِ کيس '''سر رچرڊ فرانسس برٽن''' چيو وڃڻ لڳو. === آخري سال === ٽريسٽي ۾ برٽن جي صحت عمر وڌڻ سان متاثر ٿيڻ لڳي، پر هن ادبي ۽ علمي سرگرميون جاري رکيون. سندس گهرواري ازابيل سندس ڪم، خط و ڪتابت ۽ ذاتي معاملن ۾ ساٿ ڏيندي رهي. برٽن 20 آڪٽوبر 1890ع تي ٽريسٽي ۾ وفات ڪئي.<ref name="Lovell1998"/> == سفارتي دور ۾ اهم تصنيفون == برٽن جي سفارتي ملازمت دوران مختلف ملڪن بابت ڪيترائي ڪتاب شايع ٿيا. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border:1px solid #91abc4;" ! style="background:#194d72;color:white;" | سال ! style="background:#194d72;color:white;" | اصل عنوان ! style="background:#194d72;color:white;" | سنڌي ترجمو ! style="background:#194d72;color:white;" | موضوع |- | style="background:#eaf3fb;" | 1861ع | ''The City of the Saints, and Across the Rocky Mountains to California'' | '''بزرگن جو شهر ۽ راڪي جبلن کان ڪيليفورنيا تائين''' | آمريڪا، مورمن برادري ۽ اولهه وارن علائقن جو سفر |- | style="background:#edf6eb;" | 1863ع | ''Wanderings in West Africa'' | '''اولهه آفريڪا ۾ رولاڪيون''' | اولهه آفريڪا، فرنانڊو پو ۽ سامونڊي علائقا |- | style="background:#fff2e4;" | 1864ع | ''A Mission to Gelele, King of Dahome'' | '''داهومي جي بادشاهه گليلي ڏانهن هڪ مشن''' | داهومي جي سياسي، سماجي ۽ فوجي زندگي |- | style="background:#f3eafa;" | 1869ع | ''Explorations of the Highlands of the Brazil'' | '''برازيل جي بلند علائقن جي ڳولا''' | برازيل جي جاگرافي، معيشت ۽ سماج |- | style="background:#eaf3fb;" | 1870ع | ''Letters from the Battle-Fields of Paraguay'' | '''پيراگوئي جي جنگ جي ميدانن مان خط''' | پيراگوئي جي جنگ ۽ ڏکڻ آمريڪا |- | style="background:#edf6eb;" | 1872ع | ''Unexplored Syria'' | '''اڻڳوليل شام''' | شام، فلسطين، جاگرافي ۽ آثار قديمه |- | style="background:#fff2e4;" | 1877ع | ''Sind Revisited'' | '''سنڌ جو ٻيهر سفر''' | سنڌ، ريلوي، فوج ۽ سماجي تبديليون |} == برٽن جي سفارتي ۽ علمي زندگيءَ جو جائزو == رچرڊ فرانسس برٽن جي سفارتي زندگيءَ ۾ سفر، تحقيق ۽ سرڪاري ذميواريون هڪٻئي سان ڳنڍيل رهيون. فرنانڊو پو ۾ هن اولهه آفريڪا بابت لکيو؛ برازيل ۾ ڏکڻ آمريڪا جي جاگرافي ۽ سماج جو مطالعو ڪيو؛ دمشق ۾ شام ۽ فلسطين جي تاريخي ۽ مذهبي ماحول بابت معلومات گڏ ڪئي؛ ۽ ٽريسٽي ۾ پنهنجي ادبي ۽ ترجمي واري ڪم کي وڌيڪ وقت ڏنو. سندس سفارتي خدمتون هميشه تڪرارن کان پاڪ نه رهيون. خاص طور دمشق واري مقرريءَ دوران سندس رويي ۽ فيصلن بابت اختلاف پيدا ٿيا. برٽن جي تصنيفن جي تاريخي اهميت سندس سفرن جي وسعت، ٻولين سان دلچسپي ۽ مختلف سماجن بابت محفوظ ڪيل معلومات ۾ آهي. ساڳئي وقت سندس لکڻين ۾ برطانوي سامراجي مفادن، ذاتي تعبيرن ۽ اڻويهين صديءَ جي يورپي سماجي سوچ جا اثر پڻ موجود آهن.<ref name="Ghose2006"/><ref name="Kennedy2005"/> انهيءَ ڪري سندس سفارتي ۽ تحقيقي زندگيءَ جو مطالعو ٻنهي پهلوئن، يعني علمي خدمتن ۽ تاريخي حدن، کي نظر ۾ رکي ڪرڻ گهرجي. == ادبي تصنيفون ۽ ترجما == رچرڊ فرانسس برٽن پنهنجي سفرنامن، جاگرافيائي تحقيق ۽ سفارتي خدمتن سان گڏ هڪ گهڻ رخي ليکڪ ۽ مترجم پڻ هو. سندس علمي دلچسپين ۾ [[عربي ادب]]، [[فارسي ادب]]، [[سنسڪرت ادب]]، [[پرتگالي ادب]]، مذهبي روايتون، لوڪ ڪهاڻيون، شاعري، انساني سماج ۽ تاريخي هٿيار شامل هئا.<ref name="Kennedy2005"/><ref name="Rice1990"/> برٽن جي نالي سان پنجاهه کان وڌيڪ ڪتاب ۽ ٻيون تصنيفون منسوب ڪيون وڃن ٿيون، جيتوڻيڪ صحيح تعداد جو دارومدار انهيءَ ڳالهه تي آهي ته مختلف جلدن، ٻيهر ڇپيل نسخن، ترجمن ۽ گڏيل تصنيفن کي ڪيئن ڳڻيو وڃي.<ref name="BurtonBibliography"/> سندس ادبي زندگيءَ جي اهم خصوصيت اها هئي ته هن مختلف ٻولين جي ادب کي انگريزي پڙهندڙن تائين پهچائڻ جي ڪوشش ڪئي. البت سندس ڪيترن ترجمن ۾ ٻين عالمن ۽ ساٿين جي مدد شامل هئي، ۽ ڪجهه ڪتاب اصل ٻوليءَ مان سڌي ترجمي بدران اڳوڻن ترجمن ۽ نسخن تي ٻڌل هئا. === ترجمي جو انداز === برٽن جا ترجما اڪثر روايتي وڪٽورين انگريزيءَ کان مختلف انداز ۾ لکيل آهن. هن پراڻن لفظن، غيرمعمولي اصطلاحن، عربي ۽ فارسي لفظن جي نقل، تفصيلي حاشين ۽ ثقافتي تشريحن کي وڏي اهميت ڏني. هن جو مقصد صرف ڪهاڻين يا شعرن جو مطلب منتقل ڪرڻ نه هو، پر انهن سان لاڳاپيل سماجي، مذهبي، لساني ۽ تاريخي پسمنظر پڻ پيش ڪرڻ هو.<ref name="Kennedy2005"/> تنهن هوندي به سندس ترجمن ۾ ڪڏهن ڪڏهن اهڙا اضافا، تشريحون ۽ ذاتي تبصرا ملن ٿا، جيڪي اصل متن جو سڌو حصو نه آهن. انهيءَ ڪري برٽن جي ترجمن کي ادبي ۽ تاريخي اهميت حاصل هجڻ باوجود جديد تنقيدي ترجمن سان ڀيٽي پڙهڻ گهرجي. == وڪرم ۽ ويمپائر (1870ع) == 1870ع ۾ برٽن ''Vikram and the Vampire; or, Tales of Hindu Devilry'' نالي ڪتاب شايع ڪيو. ڪتاب جو سنڌي عنوان '''وڪرم ۽ ويمپائر، يا هندو ڏندڪٿائن جون ڪهاڻيون''' ڪري سگهجي ٿو.<ref name="BurtonVikram1870">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Vikram and the Vampire; or, Tales of Hindu Devilry |publisher=Longmans, Green, and Co. |location=London |year=1870 |language=en }}</ref> هي ڪتاب هندستان جي مشهور [[ويتال پنچويشتي]] يا ''بيتـال پچيسي'' جي قصن سان لاڳاپيل آهي. انهن ڪهاڻين ۾ راجا وڪرمادتيه ۽ هڪ وِيتال يا مافوق الفطرت هستيءَ جي وچ ۾ سوالن ۽ جوابن جو سلسلو بيان ٿئي ٿو. === ڪهاڻين جو پسمنظر === هندستاني روايت ۾ راجا وڪرمادتيه کي دانائي، بهادري ۽ انصاف سان لاڳاپيل هڪ مثالي حڪمران طور پيش ڪيو ويندو آهي. ويتال جي ڪهاڻين ۾ اخلاقي سوال، ذهانت جا امتحان، انصاف، انساني رويي ۽ فيصلي ڪرڻ بابت مسئلا شامل آهن. برٽن انهن قصن کي انگريزي پڙهندڙن لاءِ پنهنجي مخصوص ادبي انداز ۾ پيش ڪيو. === ترجمي جي نوعيت === ''Vikram and the Vampire'' کي سنسڪرت جي ڪنهن هڪ قديم متن جو مڪمل لفظي ترجمو سمجهڻ درست نه آهي. برٽن اڳوڻين هندستاني روايتن ۽ دستياب متنن کي بنياد بڻائي ڪهاڻين کي ترتيب ڏنو ۽ انهن ۾ پنهنجو ادبي انداز شامل ڪيو.<ref name="Kennedy2005"/> ڪتاب هندستاني قصه گوئيءَ جي يورپي ادبي قبوليت جي تاريخ ۾ اهم جاءِ رکي ٿو. == ڪاسيده (1880ع) == 6 1880ع ۾ برٽن ''The Kasidah of Haji Abdu El-Yezdi'' شايع ڪيو. ان جو سنڌي عنوان '''حاجي عبدو اليزدي جو قصيدو''' آهي.<ref name="BurtonKasidah1880">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=The Kasidah of Haji Abdu El-Yezdi |publisher=Bernard Quaritch |location=London |year=1880 |language=en }}</ref> هي ڪتاب هڪ فلسفياڻي نظم آهي، جنهن ۾ انساني زندگي، موت، تقدير، اخلاق، مذهب ۽ علم بابت خيالن جو اظهار ڪيو ويو آهي. === حاجي عبدو اليزدي جي ادبي شخصيت === برٽن نظم کي حاجي عبدو اليزدي نالي هڪ فرضي شاعر جي تصنيف طور پيش ڪيو ۽ پاڻ کي ان جو مترجم ڄاڻايو. حقيقت ۾ هي نظم برٽن جي پنهنجي ادبي تخليق سمجهيو وڃي ٿو. حاجي عبدو اليزدي ان نظم لاءِ اختيار ڪيل ادبي شخصيت هئي.<ref name="Rice1990"/> انهيءَ ڪري ''The Kasidah'' کي ڪنهن تاريخي فارسي شاعر جو مستند ترجمو قرار ڏيڻ درست نه آهي. === فلسفياڻو موضوع === نظم ۾ مختلف مذهبي ۽ فلسفياڻن خيالن جي ڀيٽ ڪئي وئي آهي. برٽن زندگيءَ جي غيريقيني، انساني عقل جي حدن، اخلاقي ذميوارين ۽ موت بابت سوال اٿاريا. ''The Kasidah'' سندس سفرنامن کان مختلف ادبي حيثيت رکي ٿو، ڇاڪاڻ ته اهو بنيادي طور هڪ تخليقي فلسفياڻو نظم آهي. == پورچوگالي شاعر ڪاموئش جا ترجما == برٽن کي پورچوگالي ادب، خاص طور شاعر [[لوئس دي ڪاموئش]] (''Luís de Camões'') سان گهري دلچسپي هئي. هن ڪاموئش جي مشهور رزميه نظم ''Os Lusíadas'' جو انگريزي ترجمو تيار ڪيو. === لوزيئڊس (1880ع) === 1880ع ۾ برٽن جو ترجمو ''The Lusiads'' شايع ٿيو.<ref name="BurtonLusiads1880">{{cite book |last=Camões |first=Luís de |translator-last=Burton |translator-first=Richard F. |title=The Lusiads |publisher=Bernard Quaritch |location=London |year=1880 |language=en }}</ref> ڪتاب جو سنڌي عنوان '''لوزيئڊس''' يا '''پورچوگالين جو رزميه نظم''' ڪري سگهجي ٿو. اصل پورچوگالي نظم 1572ع ۾ شايع ٿيو هو ۽ ان ۾ پورچوگالي سامونڊي سفرن، خاص طور [[واسڪو ڊي گاما]] جي هندستان ڏانهن سفر، کي رزميه انداز ۾ پيش ڪيو ويو آهي. برٽن پنهنجي ترجمي ۾ اصل نظم جي ادبي صورت، تاريخي اشارن ۽ پرتگالي قومي روايتن کي انگريزيءَ ۾ منتقل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. === ڪاموئش جي زندگي ۽ ادبي تحقيق === برٽن ڪاموئش جي زندگي، ادبي پسمنظر ۽ سندس تصنيفن بابت پڻ لکيو. هن پرتگالي شاعر جي زندگيءَ کي يورپي سامونڊي توسيع ۽ هندستان سان پورچوگالي لاڳاپن جي تاريخي پسمنظر ۾ سمجهڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="Kennedy2005"/> ڪاموئش بابت سندس ڪم برٽن جي ادبي دلچسپين جي وسعت کي ظاهر ڪري ٿو. == ڪاما شاسترا سوسائٽي == 1880ع واري ڏهاڪي ۾ برٽن ۽ سندس ساٿي [[فورسٽر فٽزجيرالڊ آربٿناٽ]] (''Forster Fitzgerald Arbuthnot'') هندستاني ۽ مشرقي جنسيات سان لاڳاپيل قديم ادبي متنن جي اشاعت لاءِ هڪ نجي اشاعتي انتظام قائم ڪيو، جيڪو '''ڪاما شاسترا سوسائٽي''' (''Kama Shastra Society'') جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref name="Kennedy2005"/><ref name="Lovell1998"/> ان جو مقصد اهڙا متن محدود خانگي اشاعت ذريعي انگريزي پڙهندڙن تائين پهچائڻ هو، جن جي عام اشاعت وڪٽورين برطانيا ۾ فحاشيءَ بابت قانونن ۽ سماجي پابندين سبب ڏکي ٿي سگهي ٿي. === قانوني ۽ سماجي پسمنظر === 1857ع ۾ برطانيا ۾ ''Obscene Publications Act'' لاڳو ٿيو، جنهن تحت ڪجهه قسم جي اشاعتي مواد تي قانوني ڪارروائي ٿي سگهي ٿي. وڪٽورين دور ۾ جنسيات بابت ادبي ۽ علمي متنن جي اشاعت حساس مسئلو هو. برٽن ۽ آربٿناٽ ڪجهه ڪتابن کي محدود نجي ڇپائيءَ ۽ مخصوص رڪنن تائين ورهائڻ جو طريقو اختيار ڪيو.<ref name="Kennedy2005"/> اهڙي اشاعتي صورت انهن ڪتابن کي قانوني جاچ کان مڪمل ڇوٽ نه ڏيندي هئي، پر عام تجارتي اشاعت کان مختلف انتظام فراهم ڪندي هئي. === آربٿناٽ جو ڪردار === فورسٽر فٽزجيرالڊ آربٿناٽ هندستاني ٻولين ۽ ادب ۾ دلچسپي رکندڙ برطانوي محقق هو. هن برٽن سان گڏ هندستاني جنسيات بابت متنن جي اشاعت ۽ ترجمي ۾ ڪم ڪيو. ڪاما شاسترا سوسائٽيءَ جي ڪتابن کي صرف برٽن جي ذاتي علمي محنت جو نتيجو سمجهڻ درست نه آهي؛ انهن جي تياريءَ ۾ آربٿناٽ ۽ ٻين هندستاني عالمن جو پڻ ڪردار هو.<ref name="Kennedy2005"/> == ڪام سوترا جو انگريزي ترجمو (1883ع) == [[فائل:Richard Burton's edition of Kamasutra 1883 edition.jpg|thumb|260px|''The Kama Sutra of Vatsyayana'' جي 1883ع واري انگريزي اشاعت جو عنواني صفحو، جيڪا رچرڊ فرانسس برٽن جي نالي سان مشهور ٿي. ترجمي جي تياريءَ ۾ هندستاني عالمن ۽ ٻين ساٿين جو پڻ اهم ڪردار هو.]] 1883ع ۾ ''The Kama Sutra of Vatsyayana'' نالي انگريزي ڪتاب شايع ٿيو. هي ڪتاب قديم هندستاني مصنف [[واتسياين]] سان منسوب [[ڪام سوترا]] جي انگريزي ترجمي جي صورت ۾ پيش ڪيو ويو.<ref name="KamaSutra1883">{{cite book |author=Vatsyayana |title=The Kama Sutra of Vatsyayana |publisher=Kama Shastra Society |location=London and Benares |year=1883 |language=en }}</ref> === اصل ڪتاب جو موضوع === ''ڪام سوترا'' قديم هندستاني ادب جو هڪ مشهور متن آهي، جنهن ۾ محبت، ازدواجي لاڳاپن، انساني خواهشن، سماجي زندگيءَ ۽ جنسي روين بابت بحث موجود آهي. اصل ڪتاب کي صرف جنسي عملن جي هدايتن جو مجموعو سمجهڻ نامڪمل آهي، ڇاڪاڻ ته ان ۾ ان دور جي سماجي ۽ ثقافتي زندگيءَ بابت پڻ مواد شامل آهي. === ترجمي ۾ برٽن جو اصل ڪردار === 1883ع واري انگريزي اشاعت کي عام طور برٽن جي نالي سان مشهور ڪيو ويندو آهي، پر جديد تحقيق موجب برٽن ان جو اڪيلو يا سڌو سنسڪرت مان ترجمو ڪندڙ نه هو. ترجمي جي تياريءَ ۾ هندستاني عالمن ۽ مترجمن، خاص طور [[ڀڳوان لال اندراجي]]، شيوارام پرشورام ڀيڙي ۽ ٻين ساٿين جو ڪردار هو. آربٿناٽ پڻ منصوبي سان لاڳاپيل هو، جڏهن ته برٽن متن جي تدوين، اشاعت ۽ انگريزي پڙهندڙن لاءِ پيشڪش ۾ حصو ورتو.<ref name="DonigerKakar2002">{{cite book |author1=Vatsyayana |translator-last1=Doniger |translator-first1=Wendy |translator-last2=Kakar |translator-first2=Sudhir |title=Kamasutra |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |year=2002 |language=en |isbn=978-0-19-283982-4 }}</ref> انهيءَ ڪري انسائيڪلوپيڊيا ۾ هن ڪتاب کي «برٽن سان لاڳاپيل انگريزي ترجمو» چوڻ وڌيڪ درست آهي. === اشاعت جي اهميت === 1883ع واري اشاعت انگريزي پڙهندڙن ۾ ڪام سوترا جي شهرت وڌائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. تنهن هوندي به ترجمي جي زبان، تشريح ۽ اصل سنسڪرت متن سان مطابقت بابت جديد محققن مختلف سوال اٿاريا آهن. اصل متن جي جديد مطالعي لاءِ سنسڪرت مان تيار ڪيل جديد علمي ترجما پڻ استعمال ڪيا وڃن ٿا. == الف ليليٰ جا ترجما (1885ع–1888ع) == [[فائل:Frontispiece of Burton's Arabian Nights, volume 1.png|thumb|260px|''[[الف ليليٰ]]'' جي رچرڊ فرانسس برٽن پاران 1885ع ۾ شايع ڪيل انگريزي ترجمي ''The Book of the Thousand Nights and a Night'' جي پهرئين جلد جي تاريخي تصوير، مصور [[فرنان ڪورمون]].]] برٽن جي مشهور ادبي ڪمن مان هڪ عربي قصن جي مجموعي [[الف ليليٰ]] جو انگريزي ترجمو آهي. هن اهو ترجمو ''The Book of the Thousand Nights and a Night'' جي عنوان سان شايع ڪيو.<ref name="BurtonNights1885">{{cite book |translator-last=Burton |translator-first=Richard F. |title=The Book of the Thousand Nights and a Night |volume=1–10 |publisher=Kama Shastra Society |year=1885 |language=en }}</ref> === ڏهن جلدن واري اشاعت === 1885ع ۾ برٽن جو ''الف ليليٰ'' وارو بنيادي ترجمو ڏهن جلدن ۾ شايع ٿيو. ان کان پوءِ 1886ع کان 1888ع تائين ڇهن اضافي جلدن ۾ وڌيڪ قصا ۽ مواد شايع ڪيو ويو.<ref name="BurtonSupplementalNights">{{cite book |translator-last=Burton |translator-first=Richard F. |title=Supplemental Nights to the Book of the Thousand Nights and a Night |volume=1–6 |year=1886–1888 |language=en }}</ref> انهيءَ ريت برٽن جي هن اشاعتي منصوبي جا مجموعي طور سورهن جلد ٿيا. === عربي قصن جي ادبي روايت === ''الف ليليٰ'' عربي، فارسي، هندستاني ۽ ٻين علائقائي قصه گوئيءَ جي روايتن سان لاڳاپيل ڪهاڻين جو مجموعو آهي. ان ۾ [[شهريار]]، [[شهرزاد]] ۽ ٻين ڪردارن ذريعي محبت، سياست، اخلاق، حڪمت، سفر، جادو ۽ انساني زندگيءَ بابت قصا بيان ٿين ٿا. ڪهاڻين جا مختلف عربي نسخا ۽ تاريخي روايتون موجود آهن؛ تنهنڪري ''الف ليليٰ'' کي ڪنهن هڪ دور يا هڪ مصنف جي مڪمل تصنيف قرار ڏيڻ درست نه آهي. === برٽن جو ترجمي وارو انداز === برٽن پنهنجي ترجمي ۾ قديم ۽ غيرمعمولي انگريزي لفظن، عربي اصطلاحن ۽ تفصيلي حاشين کي استعمال ڪيو. هن ڪجهه اهڙن حصن کي پڻ برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي، جيڪي ٻين وڪٽورين انگريزي ترجمن ۾ نرم يا حذف ڪيا ويندا هئا.<ref name="Kennedy2005"/> انهيءَ ڪري سندس ترجمو ادبي شهرت سان گڏ تڪرار جو موضوع پڻ بڻيو. === ايڊورڊ وليم لين ۽ جان پين سان ڀيٽ === برٽن کان اڳ [[ايڊورڊ وليم لين]] ''الف ليليٰ'' جو انگريزي ترجمو تيار ڪيو هو. برٽن جي دور ۾ [[جان پين]] پڻ هن مجموعي جو انگريزي ترجمو شايع ڪيو. برٽن جي ترجمي ۽ جان پين جي ڪم جي وچ ۾ متن جي چونڊ، زبان ۽ اڳوڻن ترجمن مان فائدي وٺڻ بابت علمي بحث موجود آهي.<ref name="Kennedy2005"/> برٽن جي ترجمي کي ٻين سڀني نسخن کان وڌيڪ صحيح قرار ڏيڻ مناسب نه آهي، ڇاڪاڻ ته مختلف ترجمن جا متن، مقصد ۽ ادبي طريقا هڪجهڙا نه آهن. === حاشيا ۽ ثقافتي تبصرا === برٽن جي ''الف ليليٰ'' واري ترجمي ۾ ڊگها حاشيا ۽ تشريحي نوٽس شامل آهن. انهن ۾ تاريخ، جاگرافي، مذهبي روايتن، جنسيات، ٻولين ۽ سماجي رسمن بابت سندس رايا ملن ٿا. اهي حاشيا برٽن جي مطالعي ۽ سوچ بابت اهم مواد فراهم ڪن ٿا، پر انهن ۾ ڪجهه اهڙا نظريا پڻ موجود آهن، جيڪي جديد علمي معيارن موجب غيرثابت ٿيل يا تعصب تي ٻڌل سمجهيا وڃن ٿا. == سوٽاڊڪ زون جو نظريو == برٽن ''الف ليليٰ'' جي ترجمي سان لاڳاپيل هڪ مضمون ۾ ''Sotadic Zone'' يا '''سوٽاڊڪ خطي''' جو نظريو پيش ڪيو. هن نظريي موجب دنيا جي ڪجهه جاگرافيائي علائقن ۾ هم جنس جنسي روين جي موجودگيءَ کي آبهوا ۽ جاگرافيءَ سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي وئي.<ref name="BurtonNights1885"/> === نظريي جو تاريخي پسمنظر === برٽن جو هي نظريو اڻويهين صديءَ جي يورپي جنسيات ۽ انسانيات جي ابتدائي بحثن سان لاڳاپيل هو. هن مختلف ملڪن بابت پنهنجي سفرن ۽ پڙهيل مواد مان عام نتيجا اخذ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. بهرحال، جديد انسانيات، نفسيات ۽ جنسيات جي تحقيق ۾ هن جاگرافيائي نظريي کي سائنسي طور ثابت ٿيل وضاحت تسليم نٿو ڪيو وڃي. === جديد علمي جائزو === برٽن جي سوٽاڊڪ خطي واري تصور کي سندس دور جي سماجي ۽ علمي تاريخ جي حصي طور پڙهڻ گهرجي. ان کي انساني جنسي رجحانن جي جديد سائنسي وضاحت يا ڪنهن مخصوص قوم يا علائقي بابت ثابت ٿيل حقيقت طور پيش ڪرڻ درست نه آهي. == عطر وارو باغ (1886ع) == 1886ع ۾ برٽن ''The Perfumed Garden of the Cheikh Nefzaoui'' نالي ڪتاب جو انگريزي ترجمو شايع ڪيو. هن ڪتاب جو سنڌي عنوان '''شيخ نفزاويءَ جو عطر وارو باغ''' ڪري سگهجي ٿو.<ref name="BurtonPerfumedGarden1886">{{cite book |author=Nefzaoui |translator-last=Burton |translator-first=Richard F. |title=The Perfumed Garden of the Cheikh Nefzaoui |year=1886 |language=en }}</ref> هي ڪتاب اتر آفريڪا جي عربي ادبي روايت سان لاڳاپيل آهي ۽ محبت، ازدواجي زندگي ۽ جنسيات بابت مواد تي مشتمل آهي. === اصل تصنيف === ''عطر وارو باغ'' عربي ادب جي هڪ تاريخي تصنيف آهي، جيڪا عام طور محمد بن محمد النفزاوي سان منسوب ڪئي وڃي ٿي. ڪتاب جي تصنيف ۽ نسخن جي تاريخ بابت مختلف علمي رايا موجود آهن. برٽن جو انگريزي نسخو عربي متن جي هڪ سڌي ۽ مڪمل جديد تنقيدي اشاعت نه هو؛ سندس ڪم ۾ اڳوڻن يورپي ترجمن ۽ دستياب متنن جو اثر موجود هو.<ref name="Kennedy2005"/> === وسيع نسخي تي ڪم === برٽن پنهنجي زندگيءَ جي آخري سالن ۾ هن ڪتاب جي هڪ وڌيڪ وسيع انگريزي نسخي تي ڪم ڪري رهيو هو. سوانحي احوالن موجب، هن نسخي ۾ اضافي مواد ۽ وڌيڪ تفصيلي تشريحون شامل ڪرڻ جو ارادو هو.<ref name="Lovell1998"/> برٽن جي وفات کان پوءِ سندس گهرواري ازابيل سندس ڪجهه غيرشايع ٿيل مسودا تباهه ڪيا. انهن ۾ ''عطر وارو باغ'' جي وسيع نسخي سان لاڳاپيل مواد پڻ شامل هجڻ جو ذڪر ملي ٿو. === مسودن جي تباهيءَ بابت اختلاف === ازابيل برٽن جي بيانن موجب، هن ڪجهه مسودا مذهبي ۽ اخلاقي سببن جي ڪري تباهه ڪيا. سوانح نگارن ۾ ان ڳالهه بابت اختلاف آهي ته ڪهڙا مسودا تباهه ٿيا، انهن جي اصل مواد جي نوعيت ڪهڙي هئي ۽ ان نقصان جو اندازو ڪيترو ٿي سگهي ٿو.<ref name="Lovell1998"/><ref name="Rice1990"/> انهيءَ ڪري ڪنهن غيرموجود مسودي جي مڪمل مواد بابت يقيني دعويٰ ڪرڻ مناسب نه آهي. == تلوار جو ڪتاب (1884ع) == 1884ع ۾ برٽن ''The Book of the Sword'' نالي ڪتاب شايع ڪيو. ان جو سنڌي عنوان '''تلوار جو ڪتاب''' آهي.<ref name="BurtonSword1884">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=The Book of the Sword |publisher=Chatto and Windus |location=London |year=1884 |language=en }}</ref> هي ڪتاب تلوار جي تاريخ، هٿيارن جي ارتقا، مختلف قومن جي جنگي روايتن ۽ ڌاتوءَ مان هٿيار ٺاهڻ جي تاريخ بابت آهي. === هٿيارن جي تاريخ === برٽن مختلف تهذيبن ۾ تلوارن جي استعمال، بناوت ۽ تاريخي اهميت بابت مواد گڏ ڪيو. هن تلوار کي صرف جنگي هٿيار نه، پر سماجي، ثقافتي ۽ تاريخي شئي طور پڻ ڏٺو. ڪتاب ۾ قديم هٿيارن، ڌاتوءَ جي ڪم ۽ مختلف علائقن جي جنگي روايتن بابت بحث موجود آهي. === اڻپورو منصوبو === برٽن جو ارادو تلوار ۽ هٿيارن جي تاريخ بابت وڌيڪ وسيع ڪم ڪرڻ جو هو. ''The Book of the Sword'' ان منصوبي جو پهريون جلد هو، پر رٿيل وڌيڪ جلد سندس زندگيءَ ۾ مڪمل نه ٿيا.<ref name="Wright1906"/> == برٽن جي ترجمن بابت علمي بحث == رچرڊ فرانسس برٽن جي ادبي ڪم کي اڻويهين صديءَ جي ترجمي ۽ مشرقيات جي تاريخ ۾ اهم جاءِ حاصل آهي. هن ڪيترن اهڙن متنن کي انگريزي پڙهندڙن تائين پهچايو، جيڪي ان وقت محدود حلقن ۾ مشهور هئا. تنهن هوندي به سندس ترجمن بابت ڪيترائي علمي سوال موجود آهن. === اصل ٻولين مان ترجمي جو سوال === برٽن ڪيترين ٻولين جي ڄاڻ رکندو هو، پر سندس نالي سان شايع ٿيل هر ڪتاب لازمي طور اصل ٻوليءَ مان سندس اڪيلي سر ڪيل ترجمو نه هو. ڪجهه تصنيفن ۾ هن اڳوڻن ترجمن، مقامي عالمن جي مدد، گڏيل مسودن يا ٻين موجود نسخن کي استعمال ڪيو. خاص طور ''ڪام سوترا'' جي 1883ع واري اشاعت ۾ هندستاني عالمن ۽ آربٿناٽ جي ڪردار کي نظرانداز ڪرڻ تاريخي طور غلط ٿيندو.<ref name="DonigerKakar2002"/> === ترجمي ۾ اضافا ۽ تبديليون === برٽن جي ترجمن ۾ حاشيا، تشريحون، ذاتي تبصرا ۽ غيرمعمولي انگريزي اصطلاح گهڻي تعداد ۾ موجود آهن. انهن مان ڪجهه سندس ڪتابن کي تاريخي ۽ ثقافتي معلومات سان مالا مال ڪن ٿا، جڏهن ته ٻيا اصل متن جي مفهوم ۽ ادبي انداز بابت اختلاف پيدا ڪن ٿا. انهيءَ ڪري جديد تحقيق ۾ سندس ترجمن کي اصل متنن ۽ ٻين ترجمن سان ڀيٽي پڙهيو وڃي ٿو. === مشرقيات ۽ نوآبادياتي پسمنظر === برٽن جي ادبي ۽ ثقافتي تحقيق برطانوي سامراجي دور ۾ ٿي. هن ڪيترن غيريورپي سماجن بابت معلومات گڏ ڪئي، پر سندس لکڻين ۾ ڪڏهن ڪڏهن يورپي برتريءَ جا مفروضا، نسلي درجابنديون ۽ ثقافتي عام نتيجا پڻ ملن ٿا.<ref name="Ghose2006"/><ref name="Kennedy2005"/> تنهنڪري سندس ڪم جي اهميت کي تسليم ڪرڻ سان گڏ ان جي تاريخي ۽ نظرياتي حدن جو تنقيدي جائزو وٺڻ پڻ ضروري آهي. == ادبي تصنيفن ۽ ترجمن جي تاريخوار فهرست == {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border:1px solid #9ab3c8;" ! style="background:#174a73;color:white;" | سال ! style="background:#174a73;color:white;" | اصل عنوان ! style="background:#174a73;color:white;" | سنڌي عنوان ! style="background:#174a73;color:white;" | نوعيت |- | style="background:#eaf3fb;" | 1870ع | ''Vikram and the Vampire'' | '''وڪرم ۽ ويمپائر''' | هندستاني لوڪ ڪهاڻين جي انگريزي ترتيب |- | style="background:#edf6eb;" | 1880ع | ''The Kasidah of Haji Abdu El-Yezdi'' | '''حاجي عبدو اليزدي جو قصيدو''' | برٽن جو فلسفياڻو نظم |- | style="background:#fff2e4;" | 1880ع | ''The Lusiads'' | '''لوزيئڊس''' | ڪاموئش جي پرتگالي رزميه نظم جو ترجمو |- | style="background:#f3eafa;" | 1883ع | ''The Kama Sutra of Vatsyayana'' | '''واتسياين جو ڪام سوترا''' | گڏيل علمي ڪم سان تيار ڪيل انگريزي ترجمو |- | style="background:#eaf3fb;" | 1884ع | ''The Book of the Sword'' | '''تلوار جو ڪتاب''' | هٿيارن جي تاريخ بابت تحقيق |- | style="background:#edf6eb;" | 1885ع | ''The Book of the Thousand Nights and a Night'' | '''الف ليليٰ''' | عربي قصن جو انگريزي ترجمو، ڏهه جلد |- | style="background:#fff2e4;" | 1886ع | ''The Perfumed Garden of the Cheikh Nefzaoui'' | '''شيخ نفزاويءَ جو عطر وارو باغ''' | عربي جنسياتي ادب سان لاڳاپيل ترجمو |- | style="background:#f3eafa;" | 1886ع–1888ع | ''Supplemental Nights to the Book of the Thousand Nights and a Night'' | '''الف ليليٰ جا اضافي قصا''' | ڇهه اضافي جلد |} == برٽن جي ادبي ورثي جي اهميت == رچرڊ فرانسس برٽن جو ادبي ورثو سفرنامن، تاريخي تحقيق، ترجمن، شاعريءَ ۽ ثقافتي مطالعي تي مشتمل آهي. هن عربي، فارسي، هندستاني ۽ ٻين ادبي روايتن کي انگريزي پڙهندڙن تائين پهچائڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو. سندس ڪتابن ۾ وڏي مقدار ۾ تاريخي، لساني ۽ سماجي معلومات محفوظ ٿيل آهي، جيڪا اڻويهين صديءَ جي علمي تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم آهي. ان سان گڏ سندس ڪم ۾ غيريورپي ثقافتن بابت ذاتي تشريحون، نوآبادياتي دور جا تعصب ۽ ڪجهه غيرثابت ٿيل نظريا پڻ موجود آهن. انهيءَ ڪري برٽن جي ادبي خدمتن جو جائزو سندس تصنيفن جي اهميت ۽ انهن جي علمي حدن، ٻنهي کي نظر ۾ رکي ڪرڻ گهرجي. == وفات ۽ آخري ڏينهن == سر رچرڊ فرانسس برٽن 20 آڪٽوبر 1890ع تي [[ٽريسٽي]] ۾ وفات ڪئي. ان وقت سندس عمر 69 سال هئي. سندس وفات جو عام طور بيان ڪيل سبب دل جو دورو هو. زندگيءَ جي آخري سالن ۾ هو مختلف بيمارين ۽ ڪمزور ٿيندڙ صحت سبب تڪليف ۾ رهيو، پر ادبي ۽ تحقيقي سرگرميون جاري رکيائين.<ref name="DNB"/><ref name="Lovell1998"/> برٽن جي آخري ڏينهن ۾ سندس گهرواري [[ازابيل برٽن]] سندس سنڀال ڪندي رهي. برٽن جي وفات وقت رومن ڪيٿولڪ پادريءَ جي موجودگي ۽ آخري مذهبي رسمن جي ادائيگيءَ بابت مختلف سوانحي بيان موجود آهن. ازابيل جي بيانن ۽ برٽن جي ٻين ساٿين جي راءِ ۾ اختلاف سبب اهو واقعو سندس مذهبي سڃاڻپ بابت بحث جو حصو بڻيو.<ref name="Rice1990"/> === آخري مذهبي رسمون === ازابيل برٽن رومن ڪيٿولڪ عقيدي جي پيروڪار هئي. برٽن جي وفات وقت هن پادريءَ کي گهرايو ته جيئن آخري مذهبي رسمون ادا ڪري سگهي. ڪجهه سوانحي احوالن موجب، برٽن جي وفات ۽ انهن رسمن جي ادائيگيءَ جي صحيح ترتيب بابت اختلاف آهي. تنهنڪري هن واقعي کي برٽن جي زندگيءَ ۾ رومن ڪيٿولڪ مذهب قبول ڪرڻ جو حتمي ثبوت قرار ڏيڻ مناسب نه آهي.<ref name="Lovell1998"/> برٽن جي مذهبي خيالن بابت سندس پنهنجين لکڻين ۽ ٻين همعصر بيانن ۾ پڻ مختلف اظهار ملن ٿا. == تدفين ۽ مقبرو == [[فائل:Richard Burton's tomb, Mortlake.jpg|thumb|برٽن جي مقبري جي تصوير؛ اصل فائيل نالو وڪيميڊيا ڪامنز تي جانچڻ گهرجي.]] برٽن جو لاش ٽريسٽي مان انگلينڊ آندو ويو. کيس 15 جون 1891ع تي ڏکڻ اولهه [[لنڊن]] جي [[مورٽليڪ]] واري علائقي ۾ سينٽ ميري مئگڊلين رومن ڪيٿولڪ چرچ جي قبرستان ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="DNB"/> سندس مقبرو هڪ عرب بدوي خيمي جي شڪل ۾ تعمير ڪيو ويو. مقبري جي ڊزائن ۽ تعمير ۾ ازابيل برٽن جو اهم ڪردار هو.<ref name="BurtonTomb">{{cite web |title=The Burton Tomb |url=https://burtoniana.org/tomb/ |website=Burtoniana |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> === بدوي خيمي جي شڪل وارو مقبرو === برٽن جي مقبري جي خاص ڳالهه ان جي بناوت آهي. اهو پٿر ۽ سنگ مرمر مان ٺهيل آهي، پر ظاهري شڪل ۾ عرب بدوين جي خيمي سان مشابهت رکي ٿو. مقبري جي هن بناوت کي برٽن جي عربستان ۽ اسلامي دنيا جي سفرن سان لاڳاپيل يادگار طور سمجهيو ويندو آهي. مقبري جي پوئين حصي ۾ هڪ دري آهي، جنهن مان اندر رکيل تابوت ڏسي سگهجن ٿا.<ref name="BurtonTomb"/> === ازابيل برٽن جي تدفين === ازابيل برٽن 1896ع ۾ وفات ڪئي. کيس پڻ پنهنجي مڙس سان گڏ مورٽليڪ جي ساڳئي مقبري ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="RASBurton">{{cite web |title=Richard Francis Burton (1821–1890) |url=https://royalasiaticsociety.org/richard-francis-burton-1821-1890/ |website=Royal Asiatic Society |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> مقبرو ٻنهي جي زندگيءَ ۽ سندن گڏيل سفرن جي يادگار طور مشهور آهي. == ازابيل برٽن ۽ مسودن جي تباهي == برٽن جي وفات کان پوءِ ازابيل برٽن سندس ادبي ورثي جي حفاظت، ترتيب ۽ اشاعت ۾ مصروف ٿي وئي. تنهن هوندي به سندس هڪ عمل، يعني برٽن جي ڪجهه اڻڇپيل مسودن ۽ ڪاغذن کي ساڙڻ، تاريخي ۽ ادبي تڪرار جو سبب بڻيو.<ref name="Lovell1998"/> === عطر واري باغ جو اڻڇپيل نسخو === برٽن پنهنجي آخري سالن ۾ عربي ڪتاب ''The Perfumed Garden'' جي وڌيڪ وسيع انگريزي نسخي تي ڪم ڪري رهيو هو. ان منصوبي کي ''The Scented Garden'' جي عنوان سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو. برٽن جي وفات کان پوءِ ازابيل انهيءَ ڪم سان لاڳاپيل مسودو ساڙي ڇڏيو. سندس خيال ۾ اهڙي مواد جي اشاعت برٽن جي اخلاقي ۽ سماجي شهرت کي نقصان پهچائي سگهي ٿي.<ref name="DNB"/><ref name="Lovell1998"/> === مسودن جي نقصان بابت اختلاف === ازابيل جي عمل تي برٽن جي ڪجهه دوستن ۽ پوءِ جي سوانح نگارن سخت تنقيد ڪئي. سندن خيال ۾ مسودن جي تباهيءَ سبب ادبي ۽ علمي تاريخ جو اهم مواد ضايع ٿيو. ٻئي طرف ازابيل پنهنجي عمل کي مڙس جي شهرت جي حفاظت ۽ مذهبي ذميواريءَ سان ڳنڍيو. تباهه ٿيل مواد جي مڪمل فهرست موجود نه هجڻ سبب ان جي اصل علمي اهميت ۽ مواد بابت يقيني نتيجا ڪڍڻ ممڪن نه آهن.<ref name="Rice1990"/> === محفوظ ٿيل مسودا ۽ خط === ازابيل طرفان ڪجهه مواد ساڙڻ باوجود برٽن جا ڪيترائي خط، مسودا، نوٽس ۽ ڪتاب محفوظ رهيا. انهن مان هڪ اهم مجموعو آمريڪا جي رياست ڪيليفورنيا ۾ واقع [[هنٽنگٽن لائبريري]] وٽ موجود آهي.<ref name="HuntingtonBurton">{{cite web |title=Richard Francis Burton Library Manuscripts Collection |url=https://www.huntington.org/collections/lib-mssrbl |website=The Huntington |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> هن مجموعي ۾ برٽن جي خط و ڪتابت، ذاتي ڪاغذن، ڪتابن ۽ ٻين علمي مواد جا اهم حصا شامل آهن. == برٽن جا مذهبي خيال == رچرڊ فرانسس برٽن جي مذهبي سڃاڻپ ۽ عقيدن بابت سوانح نگارن ۾ اختلاف موجود آهن. هن پنهنجي زندگيءَ دوران اسلام، عيسائيت، هندومت، صوفي فڪر ۽ ٻين مذهبي روايتن جو مطالعو ڪيو. برٽن جي لکڻين مان ظاهر ٿئي ٿو ته هو مذهبي عقيدن ۽ رسمن کي تاريخي، لساني ۽ سماجي نقطه نظر سان پڻ سمجهڻ چاهيندو هو.<ref name="Kennedy2005"/> === اسلام سان لاڳاپو === برٽن عربي ٻولي، اسلامي تاريخ، حج ۽ مسلمان سماجن بابت تفصيلي تحقيق ڪئي. 1853ع ۾ هن مسلمان مسافر جي سڃاڻپ اختيار ڪري مڪي ۽ مديني جو سفر ڪيو ۽ حج جا مناسڪ ادا ڪيا. تنهن هوندي به سندس حج جي ادائيگيءَ مان اهو لازمي نتيجو نٿو نڪري ته هو باقي زندگيءَ لاءِ اسلام جو پيروڪار بڻجي ويو هو. سندس مذهبي عقيدن بابت مختلف وقتن تي ڏنل بيان هڪجهڙا نه آهن.<ref name="BurtonPilgrimage1855"/><ref name="Rice1990"/> === عيسائيت سان لاڳاپو === برٽن جو خانداني پسمنظر انگريزي عيسائي سماج سان لاڳاپيل هو. سندس گهرواري ازابيل رومن ڪيٿولڪ هئي، پر برٽن جي ذاتي مذهبي عقيدن کي ازابيل جي عقيدي سان هڪجهڙو سمجهڻ درست نه آهي. برٽن پنهنجي ڪجهه بيانن ۾ مذهبي شڪ، آزاد خيالي ۽ الحاد سان لاڳاپيل موقف پڻ اختيار ڪيا.<ref name="Kennedy2005"/> === صوفي فڪر ۽ مشرقي فلسفو === برٽن کي صوفي شاعري، فارسي ادب ۽ مشرقي فلسفي سان خاص دلچسپي هئي. سندس تصنيف ''The Kasidah of Haji Abdu El-Yezdi'' ۾ زندگي، موت، اخلاق ۽ مذهبي عقيدن بابت فلسفياڻا سوال اٿاريا ويا آهن. هي نظم برٽن جي ذاتي فڪري جستجوءَ جو اهم مثال آهي، پر ان کي ڪنهن هڪ مذهبي مذهب نامي جي صورت ۾ پڙهڻ مناسب نه آهي. == شخصيت ۽ علمي شهرت == برٽن پنهنجي دور جي مشهور سياحن، ٻولين جي ڄاڻ رکندڙن، ليکڪن ۽ مترجمن مان هو. سندس شهرت جو بنياد سنڌ ۽ هندستان ۾ ملازمت، مڪي ۽ مديني جو سفر، آفريڪا جي مهمن، مختلف ملڪن ۾ سفارتي خدمتن ۽ ادبي ترجمن تي هو.<ref name="DNB"/> سوانح نگارن سندس غيرمعمولي ٻولي سکڻ جي صلاحيت، جسماني همت، تجسس ۽ وسيع مطالعي جو ذڪر ڪيو آهي. تنهن هوندي به سندس شخصيت ۾ سخت مزاجي، تڪراري تبصرا ۽ ٻين محققن سان اختلاف پڻ موجود هئا. === ٻولين جي ڄاڻ === برٽن ڪيترين يورپي، ايشيائي ۽ آفريڪي ٻولين جو مطالعو ڪيو. سندس سوانحي احوالن ۾ ٻولين جو تعداد مختلف ڄاڻايو ويو آهي. ڪڏهن کيس ڪيترين ڏهاڪن ٻولين ۽ لهجن جو ڄاڻو چيو وڃي ٿو، پر انهن سڀني ۾ سندس مهارت هڪجهڙي يا آزاد نموني تصديق ٿيل نه آهي. انهيءَ ڪري «فلاڻين ٻولين تي مڪمل عبور» جهڙي دعويٰ ڪرڻ بدران اهو چوڻ وڌيڪ درست آهي ته برٽن ڪيترين ٻولين جو مطالعو ڪيو ۽ مختلف سطحن تي انهن کي استعمال ڪندو هو.<ref name="McLynn1990"/> === جسماني همت ۽ سفر === برٽن پنهنجي زندگيءَ ۾ ڏکين زميني ۽ سامونڊي سفرن ۾ حصو ورتو. بربرا واري حملي ۾ زخمي ٿيڻ، آفريڪا جي اندرين علائقن ۾ بيمارين کي منهن ڏيڻ ۽ ڊگهن سفرن جي باوجود تحقيق جاري رکڻ سندس زندگيءَ جا اهم واقعا آهن. انهن واقعن سندس همعصر شهرت کي وڌايو، پر سفرن جي ڪاميابيءَ ۾ مقامي رهنمائن، مترجمن ۽ ساٿين جو ڪردار پڻ بنيادي هو. == تاريخي تڪرار ۽ تنقيدي جائزو == برٽن جي زندگيءَ ۽ تصنيفن سان ڪيترائي تڪرار لاڳاپيل آهن. انهن ۾ برطانوي سامراجي نظام سان سندس لاڳاپا، مقامي ماڻهن بابت تعبيرون، جنسيات بابت تحقيق، مذهبي عقيدا، نسلي درجابنديون ۽ ڪجهه غيرتصديق ٿيل ذاتي قصا شامل آهن. جديد تاريخي مطالعي ۾ انهن موضوعن کي سندس علمي خدمتن کان الڳ ڪرڻ بدران ساڳئي تاريخي پسمنظر ۾ ڏٺو وڃي ٿو. === نوآبادياتي دور جي نسلي درجابندي === برٽن جي سنڌ، هندستان ۽ آفريڪا بابت تصنيفن ۾ اڻويهين صديءَ جي يورپي علمي اصطلاحن جو استعمال ملي ٿو. انهن ۾ ''race''، ''tribe'' ۽ ٻين سماجي درجابندين جا اهڙا تصور شامل آهن، جيڪي جديد انسانيات ۽ تاريخ جي معيارن سان هميشه مطابقت نٿا رکن. برٽن جي ڪجهه بيانن ۾ مقامي ماڻهن بابت عام نتيجا ۽ نسلي تعصب پڻ موجود آهن.<ref name="Ghose2006"/><ref name="Kennedy2005"/> انهيءَ ڪري سندس لکڻين کي تاريخي ماخذ طور استعمال ڪندي انهن جي نوآبادياتي پسمنظر کي واضح ڪرڻ ضروري آهي. === جنسيات بابت تحقيق === برٽن انساني جنسي روين، ازدواجي روايتن ۽ جنسيات سان لاڳاپيل ادبي متنن بابت وڏي دلچسپي رکندو هو. سندس ''الف ليليٰ'' جي ترجمي جا حاشيا، ''ڪام سوترا'' سان لاڳاپيل اشاعت ۽ ''عطر واري باغ'' جو ترجمو انهيءَ دلچسپيءَ جا مثال آهن. انهن ڪمن وڪٽورين برطانيا ۾ ادبي ۽ اخلاقي تڪرار پيدا ڪيا. جديد مطالعي ۾ انهن تصنيفن کي جنسيات جي تاريخ ۽ وڪٽورين دور جي ثقافتي روين جي مطالعي لاءِ استعمال ڪيو وڃي ٿو. === سوٽاڊڪ خطي جو غيرثابت ٿيل نظريو === برٽن پنهنجي هڪ مشهور مضمون ۾ دنيا جي ڪجهه علائقن جي آبهوا ۽ جاگرافيءَ کي هم جنس جنسي روين سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي. اهو تصور ''Sotadic Zone'' جي نالي سان مشهور ٿيو. هي نظريو جديد سائنسي تحقيق ۾ ثابت ٿيل وضاحت طور قبول نٿو ڪيو وڃي. ان کي برٽن جي دور جي جنسيات ۽ انسانيات جي تاريخي نظريي طور بيان ڪرڻ گهرجي، نه ته ڪنهن قوم يا علائقي بابت ثابت ٿيل حقيقت طور. === دمشق ۾ يهودين بابت سامي مخالف بيان === برٽن جي دمشق واري سفارتي دور ۽ ان کان پوءِ جي لکڻين ۾ يهودين بابت سخت تعصب ۽ سامي مخالف بيان موجود آهن. سندس وفات کان پوءِ 1898ع ۾ ''The Jew, the Gipsy and El-Islam'' نالي ڪتاب شايع ٿيو. هن ڪتاب ۾ شامل مواد بابت محقق اينڊريو ونسنٽ تفصيلي اڀياس ڪيو آهي. سندس تحقيق موجب، برٽن جي ڪجهه اڻڇپيل لکڻين ۾ يهودين خلاف انتهائي جارحاڻيون دعوائون موجود هيون.<ref name="Vincent1985">{{cite journal |last=Vincent |first=Andrew |title=The Jew, the Gipsy and El-Islam: An Examination of Richard Burton's Consulship in Damascus and His Premature Recall, 1868–1871 |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |volume=117 |issue=2 |pages=155–173 |year=1985 |doi=10.1017/S0035869X00138377 |language=en }}</ref> برٽن سان منسوب انهن بيانن ۾ يهودين خلاف رت جي ڪوڙي الزام واري تاريخي بدناميءَ جو ذڪر پڻ ملي ٿو. اهو الزام هڪ بي بنياد ۽ سامي مخالف سازشي روايت آهي؛ ان جي حق ۾ ڪو معتبر تاريخي ثبوت موجود نه آهي. برٽن جي اهڙين لکڻين کي سندس تعصب جي تاريخي شاهدي طور پڙهڻ گهرجي، نه ته انهن الزامن جي سچائيءَ جي شاهدي طور. === دمشق مان واپسيءَ بابت اختلاف === برٽن کي 1871ع ۾ دمشق جي قونصل واري عهدي تان هٽايو ويو. سندس برطرفيءَ جا سبب مقامي سياسي حالتن، سفارتي اختلافن، مذهبي ۽ سماجي تڪرارن ۽ سندس پنهنجي رويي سان لاڳاپيل هئا. اينڊريو ونسنٽ جي تحقيق ۾ برٽن جي دمشق واري مقرريءَ ۽ وقت کان اڳ واپسيءَ جو تنقيدي جائزو ورتو ويو آهي.<ref name="Vincent1985"/> انهيءَ واقعي کي ڪنهن هڪ مذهبي برادريءَ جي سازش جو نتيجو قرار ڏيڻ تاريخي لحاظ کان غيرمحتاط آهي. === هندستان ۾ مبينا ڳجهي تحقيق === برٽن جي هندستان ۽ سنڌ واري فوجي دور بابت ڪجهه سوانحي احوالن ۾ هڪ مبينا ڳجهي تحقيق جو ذڪر ملي ٿو، جيڪا ڪراچيءَ ۾ مردن جي جنسي سرگرمين سان لاڳاپيل هنڌن بابت هئي. ان واقعي جي تفصيلن، سرڪاري حڪمن ۽ برٽن جي سڌي شرڪت بابت دستاويزي ثبوت محدود ۽ اختلاف جوڳا آهن.<ref name="McLynn1990"/><ref name="Lovell1998"/> تنهنڪري هن قصي کي ثابت ٿيل سرڪاري مهم يا برٽن جي فوجي ملازمت ختم ٿيڻ جو يقيني سبب قرار ڏيڻ مناسب نه آهي. === حج واري سفر ۾ مبينا قتل === برٽن جي حج واري سفر بابت ڪجهه روايتن ۾ سندس سڃاڻپ ظاهر ٿيڻ جي خطري ۽ مبينا قتل جو ذڪر ڪيو ويو آهي. ان واقعي جي آزاد ۽ معتبر تاريخي تصديق موجود نه آهي. انهيءَ ڪري اهڙي دعويٰ کي برٽن جي زندگيءَ سان لاڳاپيل غيرتصديق ٿيل قصي طور ئي بيان ڪرڻ گهرجي. == برٽن بابت سوانحي تحقيق == برٽن جي وفات کان پوءِ سندس زندگيءَ بابت ڪيترائي سوانحي ڪتاب ۽ تحقيقي مقالا شايع ٿيا. انهن ۾ ڪجهه ڪتاب سندس همعصر ماڻهن جي لکڻين تي ٻڌل آهن، جڏهن ته جديد تحقيق ۾ سندس خط، مسودا، سفارتي رڪارڊ ۽ ٻين تاريخي ماخذن جو استعمال ڪيو ويو آهي. === ازابيل برٽن جي سوانح === 1893ع ۾ ازابيل برٽن پنهنجي مڙس جي زندگيءَ بابت ٻن جلدن ۾ ''The Life of Captain Sir Richard F. Burton'' شايع ڪيو.<ref name="IsabelInnerLife1893"/> هي ڪتاب برٽن جي گهريلو زندگيءَ، سفرن ۽ شخصيت بابت اهم معلومات فراهم ڪري ٿو. تنهن هوندي به ازابيل پنهنجي مڙس جي حمايت ۾ لکيو، تنهنڪري سندس سوانح کي مڪمل طور غيرجانبدار ماخذ نٿو سمجهي سگهجي. === ٿامس رائيٽ جي سوانح === 1906ع ۾ [[ٿامس رائيٽ]] برٽن بابت ''The Life of Sir Richard Burton'' شايع ڪيو.<ref name="Wright1906"/> هن ڪتاب ۾ برٽن جي سفرن، تصنيفن، شخصيت ۽ ازابيل جي بيانن بابت تفصيل موجود آهن. رائيٽ جو ڪم برٽن بابت شروعاتي تفصيلي سوانحي تحقيقن مان هڪ آهي. === جديد سوانح نگار === ويهين ۽ ايڪويهين صديءَ ۾ برٽن بابت ڪيترن محققن نئين سر تحقيق ڪئي. انهن ۾ ايف. ايم. بروڊي، بائرن فارويل، ايڊورڊ رائس، فرينڪ ميڪلن، ميري ايس. لوويل، ڊين ڪينيڊي ۽ ٻين جا ڪتاب شامل آهن. انهن محققن برٽن جي زندگيءَ جي مختلف پهلوئن، سندس سفرن، مذهبي خيالن، جنسيات بابت تحقيق، نوآبادياتي پسمنظر ۽ ادبي ورثي جو جائزو ورتو. == علمي ادارن ۾ محفوظ ورثو == برٽن جا ڪتاب، خط، مسودا، نقشا ۽ ٻيا تاريخي ڪاغذ مختلف علمي ادارن ۽ مجموعن ۾ محفوظ آهن. === هنٽنگٽن لائبريري === [[هنٽنگٽن لائبريري]]، سين مارينو، ڪيليفورنيا، برٽن جي محفوظ ٿيل مسودن ۽ ذاتي لائبريريءَ جو هڪ اهم مجموعو رکي ٿي. ان مجموعي ۾ برٽن جي خط و ڪتابت، مسودن ۽ ڪتابن سان گڏ ٻين محققن ۽ ناشرن سان سندس لاڳاپن بابت مواد شامل آهي.<ref name="HuntingtonBurton"/> === رائل ايشياٽڪ سوسائٽي === [[رائل ايشياٽڪ سوسائٽي]] وٽ پڻ برٽن سان لاڳاپيل ڪتاب ۽ تاريخي مواد موجود آهي. سوسائٽيءَ جي مجموعي ۾ برٽن جي لکڻين ۽ سندس علمي لاڳاپن بابت دستاويز شامل آهن.<ref name="RASBurton"/> === اورلينز هائوس گيلري === [[ٽوئڪنهم]] ۾ واقع [[اورلينز هائوس گيلري]] سان پڻ برٽن جي ذاتي شين، تصويرن ۽ يادگارن جو هڪ مجموعو لاڳاپيل آهي. اهي مجموعا برٽن جي زندگيءَ ۽ سفرن بابت تحقيق لاءِ اهم آهن. == ادب ۾ رچرڊ فرانسس برٽن == رچرڊ فرانسس برٽن جي غيرمعمولي زندگيءَ سبب کيس ڪيترن ناولن، ڪهاڻين ۽ ٻين ادبي تصنيفن ۾ ڪردار طور پيش ڪيو ويو آهي. انهن ادبي تصويرن ۾ سندس حقيقي تاريخي زندگيءَ سان گڏ تخيلاتي عنصر پڻ شامل هوندا آهن. === بورخيس جي ڪهاڻي «الف» === ارجنٽائن جي مشهور ليکڪ [[خورخي لوئس بورخيس]] جي ڪهاڻي ''The Aleph'' (الف) ۾ برٽن جي نالي ۽ مشرقي ادب بابت سندس علم سان لاڳاپيل حوالو ملي ٿو. بورخيس پنهنجي ادبي تخليقن ۾ تاريخي ڪتابن، فرضي حوالن ۽ علمي شخصيتن کي گڏ ڪرڻ لاءِ مشهور هو. === ريورورلڊ ناولن جو سلسلو === آمريڪي سائنس فڪشن ليکڪ [[فلپ خوسيه فارمر]] جي ''Riverworld'' (درياهي دنيا) ناولن ۾ رچرڊ فرانسس برٽن هڪ اهم ڪردار آهي. هن تخيلاتي دنيا ۾ مختلف تاريخي دورن جا ماڻهو هڪ غيرمعمولي درياهي جهان ۾ ٻيهر جيئرا ٿين ٿا. برٽن کي اتي هڪ تجسس رکندڙ، مهم جو ۽ علم جي ڳولا ڪندڙ شخصيت طور پيش ڪيو ويو آهي. === برٽن ۽ اسپيڪ === وليم هيريسن جو تاريخي ناول ''Burton and Speke'' برٽن ۽ جان هيننگ اسپيڪ جي آفريڪي مهمن ۽ سندن اختلافن تي ٻڌل آهي. هن ناول کي پوءِ فلم ''Mountains of the Moon'' جي ڪهاڻيءَ لاءِ بنياد بڻايو ويو. === دنيا جو گڏ ڪندڙ === جرمن ٻوليءَ جي ليکڪ [[اليا ٽرويانوف]] جو ناول ''Der Weltensammler''، جنهن جو انگريزي عنوان ''The Collector of Worlds'' آهي، برٽن جي سفرن ۽ مختلف ثقافتن سان سندس لاڳاپن کي ادبي انداز ۾ پيش ڪري ٿو. هن ناول ۾ هندستان، عربستان ۽ آفريڪا سان لاڳاپيل برٽن جي زندگيءَ جا پهلو نمايان آهن. === دي رومانٽڪ === انگريز ناول نگار [[وليم بوئڊ]] جي 2022ع واري ناول ''The Romantic'' ۾ پڻ برٽن ۽ اسپيڪ تاريخي ڪردارن طور ظاهر ٿين ٿا. == فلمن ۽ ٽيليويزن ۾ برٽن == برٽن جي زندگيءَ، خاص طور آفريڪا جي مهمن ۽ اسپيڪ سان اختلافن، ڪيترن فلمن ۽ ٽيليويزن پروگرامن کي متاثر ڪيو آهي. {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#194d72;color:white;" | سال ! style="background:#194d72;color:white;" | عنوان ! style="background:#194d72;color:white;" | نوعيت ! style="background:#194d72;color:white;" | برٽن سان لاڳاپو |- | style="background:#eaf3fb;" | 1971ع | ''The Search for the Nile'' | بي بي سي ٽيليويزن سلسلو | نيل درياهه جي سرچشمي جي ڳولا؛ ڪينيٿ هيگ برٽن جو ڪردار ادا ڪيو |- | style="background:#edf6eb;" | 1990ع | ''Mountains of the Moon'' | تاريخي سوانحي فلم | برٽن ۽ اسپيڪ جون آفريڪي مهمون؛ پيٽرڪ برگن برٽن جو ڪردار ادا ڪيو |- | style="background:#fff2e4;" | 1993ع | ''Zero Patience'' | موسيقيءَ تي ٻڌل تخيلاتي فلم | برٽن جي تاريخي شخصيت جو فرضي ۽ طنزيه استعمال |- | style="background:#f3eafa;" | 2008ع | ''The Victorian Sex Explorer'' | دستاويزي پروگرام | برٽن جي سفرن ۽ جنسيات بابت تحقيق جو جائزو |} === مائونٽنز آف دي مون (1990ع) === 1990ع ۾ هدايتڪار [[باب رافيلسن]] جي فلم ''Mountains of the Moon'' (چنڊ جا جبل) رليز ٿي. فلم ۾ [[پيٽرڪ برگن]] رچرڊ فرانسس برٽن ۽ [[آئين گلين]] جان هيننگ اسپيڪ جو ڪردار ادا ڪيو. ڪهاڻيءَ جو بنياد ٻنهي مهم جوئن جي آفريڪي سفرن، نيل درياهه جي سرچشمي بابت تحقيق ۽ سندن ذاتي اختلافن تي آهي.<ref name="MountainsFilm">{{cite web |title=Mountains of the Moon |url=https://www.imdb.com/title/tt0100196/ |website=IMDb |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> فلم تاريخي واقعن مان متاثر آهي، پر ان کي مڪمل دستاويزي تاريخ بدران ڊرامائي تخليق طور سمجهڻ گهرجي. == تاريخي اهميت ۽ ورثو == رچرڊ فرانسس برٽن جي زندگي اڻويهين صديءَ جي عالمي سفرن، برطانوي سامراجي توسيع، لساني تحقيق ۽ ادبي ترجمن جي تاريخ سان ڳنڍيل آهي. هن سنڌ، هندستان، عربستان، آفريڪا، آمريڪا، برازيل ۽ ٻين علائقن بابت ڪتاب لکيا. سندس اهم خدمتن ۾ سنڌ بابت شروعاتي سماجي ۽ لساني تحقيق، مڪي ۽ مديني جو سفر، هرر ۽ آفريڪا جي وڏين ڍنڍن بابت مهمون ۽ عربي ۽ هندستاني ادب جي انگريزي اشاعت شامل آهن. تنهن هوندي به برٽن جي تاريخي حيثيت صرف سندس ڪاميابين تائين محدود نه آهي. سندس تصنيفن ۾ نوآبادياتي سوچ، نسلي تعصب، مذهبي اختلاف ۽ غيرثابت ٿيل سماجي نظريا پڻ موجود آهن. جديد تحقيق ۾ سندس ڪم کي تاريخي اهميت ۽ تنقيدي احتياط، ٻنهي سان پڙهيو وڃي ٿو. === سنڌ جي تاريخ لاءِ اهميت === سنڌ جي تاريخ جي حوالي سان برٽن جي اهميت خاص طور سندس 1847ع ۽ 1848ع وارين رپورٽن، 1849ع جي لساني مقالن، 1851ع جي ڪتابن، 1852ع جي بازداري بابت تصنيف ۽ 1877ع جي ''Sind Revisited'' ۾ آهي. اهي تصنيفون سنڌ جي ٻولين، سماجي روايتن، مذهبي زندگي، شهرن، آمدرفت ۽ برطانوي دور جي تبديلين بابت همعصر معلومات فراهم ڪن ٿيون. سندس لکڻين ۾ موجود تعصب ۽ نوآبادياتي تشريحن باوجود اهي سنڌ جي اڻويهين صديءَ واري تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم ابتدائي ماخذ آهن. == چونڊ سوانحي ۽ تحقيقي ڪتاب == * Brodie, Fawn M. (1967). ''The Devil Drives: A Life of Sir Richard Burton''. New York: W. W. Norton. * Farwell, Byron (1963). ''Burton: A Biography of Sir Richard Francis Burton''. London: Longmans. * Kennedy, Dane (2005). ''The Highly Civilized Man: Richard Burton and the Victorian World''. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press. * Lovell, Mary S. (1998). ''A Rage to Live: A Biography of Richard and Isabel Burton''. London: Little, Brown. * McLynn, Frank (1990). ''Burton: Snow upon the Desert''. London: John Murray. * Rice, Edward (1990). ''Captain Sir Richard Francis Burton: The Secret Agent Who Made the Pilgrimage to Mecca, Discovered the Kama Sutra, and Brought the Arabian Nights to the West''. New York: Charles Scribner's Sons. * Wright, Thomas (1906). ''The Life of Sir Richard Burton''. London: Everett & Co. * Jeal, Tim (2011). ''Explorers of the Nile: The Triumph and Tragedy of a Great Victorian Adventure''. New Haven: Yale University Press. * Vincent, Andrew (1985). “The Jew, the Gipsy and El-Islam: An Examination of Richard Burton's Consulship in Damascus and His Premature Recall, 1868–1871”. ''Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland''. 117 (2): 155–173. == وڌيڪ پڙهڻ لاءِ == * {{cite book |last=Burton |first=Isabel |title=The Life of Captain Sir Richard F. Burton |volume=1–2 |publisher=Chapman and Hall |location=London |year=1893 |language=en }} * {{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus |publisher=W. H. Allen & Co. |location=London |year=1851 |language=en |url=https://archive.org/details/sindhadnracestha00rich }} * {{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Sind Revisited |volume=1–2 |publisher=Richard Bentley and Son |location=London |year=1877 |language=en }} * {{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://burtoniana.org/ Burtoniana] — برٽن جي ڪتابن، سوانحن ۽ تاريخي دستاويزن جو مجموعو * [https://www.huntington.org/collections/lib-mssrbl هنٽنگٽن لائبريريءَ ۾ برٽن جا مسودا] * [https://royalasiaticsociety.org/richard-francis-burton-1821-1890/ رائل ايشياٽڪ سوسائٽيءَ ۾ برٽن بابت معلومات] * [https://www.gutenberg.org/ebooks/author/898 پروجيڪٽ گٽنبرگ تي برٽن جا ڪتاب] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Richard_Francis_Burton وڪيميڊيا ڪامنز تي رچرڊ فرانسس برٽن جون تصويرون] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:1821ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:1890ع ۾ وفات ڪيل]] [[زمرو:برطانوي سياح]] [[زمرو:برطانوي ليکڪ]] [[زمرو:برطانوي مترجم]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:سنڌ جا سفرناما]] [[زمرو:مشرقيات جا ماهر]] [[زمرو:آفريڪا جا محقق]] 6ze6iubucqkivgxs59jpmuegotcue5i 422562 422561 2026-10-18T00:21:16Z Intisar Ali 8681 422562 wikitext text/x-wiki {{Short description|برطانوي سياح، فوجي آفيسر، محقق، لسانيات جو ماهر، مترجم ۽ سفارتڪار (1821ع–1890ع)}} {{Infobox officeholder | honorific_prefix = سر | name = رچرڊ فرانسس برٽن | native_name = Richard Francis Burton | honorific_suffix = KCMG، FRGS، FRAS | image = Richard Francis Burton by Rischgitz, 1864.jpg | image_size = 240px | caption = رچرڊ فرانسس برٽن، 1864ع | office = برطانوي قونصل، فرنانڊو پو | office2 = برطانوي قونصل، سانتوس | office3 = برطانوي قونصل، دمشق | office4 = برطانوي قونصل، ٽريسٽي | birth_date = {{Birth date|1821|3|19|df=yes}} | birth_place = [[ٽورڪي]]، ڊيون، انگلينڊ | death_date = {{Death date and age|1890|10|20|1821|3|19|df=yes}} | death_place = [[ٽريسٽي]]، آسٽريا-هنگري | resting_place = سينٽ ميري مئگڊلين رومن ڪيٿولڪ چرچ جو قبرستان، مورٽليڪ، لنڊن | nationality = برطانوي | education = [[ٽرنٽي ڪاليج، آڪسفرڊ]] | spouse = [[ازابيل برٽن]] (شادي: 22 جنوري 1861ع) | occupation = سياح، فوجي آفيسر، محقق، لسانيات جو ماهر، مترجم، ليکڪ ۽ سفارتڪار | known_for = سنڌ بابت تاريخي ۽ سماجي تحقيق، مڪي ۽ مديني جو سفر، آفريڪا جون جاگرافيائي مهمون ۽ عربي ادب جا ترجما | notable_works = ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus''؛ ''Sind Revisited''؛ ''Personal Narrative of a Pilgrimage to Al-Madinah and Meccah''؛ ''The Book of the Thousand Nights and a Night''؛ ''The Kasidah'' | pen_name = مرزا عبدالله البشري؛ حاجي عبدو اليزدي؛ فرينڪ بيڪر | allegiance = [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] | branch = بمبئي فوج | unit = 18هين مقامي پيادل فوجي ريجمينٽ | nickname = رفئين ڊڪ (Ruffian Dick) | service_years = 1842ع–1861ع | rank = ڪئپٽن | battles = [[ڪريميا جي جنگ]] | awards = نائٽ ڪمانڊر آف دي آرڊر آف سينٽ مائيڪل اينڊ سينٽ جارج؛ ڪريميا ميڊل | signature = Richard Francis Burton signature.svg }} '''سر رچرڊ فرانسس برٽن''' (انگريزي: ''Sir Richard Francis Burton''؛ 19 مارچ 1821ع – 20 آڪٽوبر 1890ع) هڪ مشهور [[برطانيا|برطانوي]] سياح، جاگرافيدان، فوجي آفيسر، [[لسانيات|لسانيات جو ماهر]]، محقق، [[مترجم]]، ليکڪ، [[بشرشناسي|بشرشناس]] ۽ سفارتڪار هو. هن [[ايشيا]]، [[آفريڪا]]، [[ڏکڻ آمريڪا]] ۽ ٻين علائقن جا سفر ڪيا ۽ مختلف قومن جي ٻولين، ثقافتن، مذهبي عقيدن، سماجي رسمن، تاريخ ۽ جاگرافيءَ بابت وسيع تحقيق ڪئي.<ref name="Kennedy2005">{{cite book |last=Kennedy |first=Dane |title=The Highly Civilized Man: Richard Burton and the Victorian World |publisher=Harvard University Press |location=Cambridge, Massachusetts |year=2005 |isbn=9780674018624 |language=en }}</ref><ref name="Young2006">{{cite book |last=Young |first=S. |title=Richard Francis Burton: Explorer, Scholar, Spy |publisher=Marshall Cavendish |location=New York |year=2006 |isbn=9780761422228 |language=en }}</ref> برٽن پنهنجي غيرمعمولي لساني صلاحيتن سبب مشهور هو. سندس سوانح نگارن موجب، هو ڪيترين يورپي، ايشيائي ۽ آفريقي ٻولين ۽ لهجن کان واقف هو. سندس ڄاڻ ۾ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]، [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]، [[اطالوي ٻولي|اطالوي]]، [[عربي ٻولي|عربي]]، [[فارسي ٻولي|فارسي]]، [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]]، [[هندوستاني ٻولي|هندوستاني]]، [[گجراتي ٻولي|گجراتي]]، [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] ۽ ٻيون ٻوليون شامل هيون. سندس ٻولين جي ڄاڻ بابت سوانح نگارن جا انگ مختلف آهن، ڇاڪاڻ ته ڪجهه ليکڪ جدا جدا لهجن کي به مستقل ٻولين طور شمار ڪن ٿا.<ref name="McLynn1990">{{cite book |last=McLynn |first=Frank |title=Of No Country: An Anthology of the Works of Sir Richard Burton |publisher=Charles Scribner's Sons |location=New York |year=1990 |language=en }}</ref> برٽن 1842ع ۾ [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي بمبئي فوج ۾ شامل ٿيو. سندس فوجي زندگيءَ جو اهم حصو هندستان ۽ [[سنڌ]] ۾ گذريو، جتي هن مقامي ٻولين، قومن، مذهبي روايتن ۽ سماجي زندگيءَ جو مطالعو ڪيو. هن سنڌ بابت ڪيترائي ڪتاب لکيا، جن مان ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' (1851ع) ۽ ''Sind Revisited'' (1877ع) سنڌ جي اڻويهين صديءَ جي تاريخ جا اهم ماخذ سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="Burton1851">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus: With Notices of the Topography and History of the Province |publisher=W. H. Allen & Co. |location=London |year=1851 |language=en |url=https://archive.org/details/sindhadnracestha00rich }}</ref><ref name="Burton1877">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Sind Revisited: With Notices of the Anglo-Indian Army; Railroads; Past, Present, and Future, etc. |volume=1–2 |publisher=Richard Bentley and Son |location=London |year=1877 |language=en |url=https://books.google.com/books?id=GwREAQAAMAAJ }}</ref> برٽن جي شهرت جو هڪ اهم سبب 1853ع ۾ مسلمان حاجيءَ جو ويس اختيار ڪري [[مڪو|مڪي]] ۽ [[مدينو|مديني]] جو سفر ڪرڻ هو. ان کان پوءِ هن [[جان هيننگ اسپيڪ]] سان گڏ اوڀر آفريڪا جي جاگرافيائي مهمن ۾ حصو ورتو ۽ 1858ع ۾ [[ڍنڍ ٽانگانيڪا]] تائين پهتو. هو [[رائل جاگرافيائي سوسائٽي]] جو فيلو پڻ هو.<ref name="BBCBurton">{{cite web |title=Historic Figures: Sir Richard Burton |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/burton_sir_richard.shtml |website=BBC History |publisher=BBC |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> سندس ٻين مشهور علمي ۽ ادبي خدمتن ۾ عربي داستانن جي مجموعي ''The Book of the Thousand Nights and a Night'' جو انگريزي ترجمو، ''The Perfumed Garden'' جو ترجمو ۽ ''Kama Sutra'' جي انگريزي اشاعت سان وابستگي شامل آهن. هن سفرنامن، تاريخ، انساني روين، تلواربازي، بازداري، مذهبي مطالعي ۽ بشرشناسيءَ بابت پڻ لکيو.<ref name="Kennedy2005"/> 1861ع کان پوءِ برٽن برطانوي سفارتي ملازمت ۾ رهيو ۽ فرنانڊو پو، برازيل جي سانتوس، [[دمشق]] ۽ ٽريسٽي ۾ قونصل طور خدمتون سرانجام ڏنيون. 1886ع ۾ [[راڻي وڪٽوريا]] کيس نائٽ ڪمانڊر آف دي آرڊر آف سينٽ مائيڪل اينڊ سينٽ جارج جو اعزاز عطا ڪيو.<ref name="LondonGazette1886">{{cite journal |title=The London Gazette |issue=25559 |date=16 February 1886 |page=743 |language=en }}</ref> سنڌي ادب جي محقق [[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع) ۾ برٽن جو ذڪر ڪيو آهي. جوتواڻيءَ موجب، برٽن پنجاهه کان وڌيڪ تصنيفن جو ليکڪ هو، جن مان گهڻيون سفرنامن سان لاڳاپيل هيون.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> == سوانح عمري == === شروعاتي زندگي ۽ خاندان === رچرڊ فرانسس برٽن 19 مارچ 1821ع تي انگلينڊ جي ڊيون علائقي جي سامونڊي شهر [[ٽورڪي]] ۾ ڄائو. سندس ڄمڻ جي هنڌ بابت تاريخي ماخذن ۾ اختلاف ملي ٿو. برٽن پنهنجي سوانحي بيانن ۾ هارٽفورڊشائر جي ايلسٽري ۾ واقع خانداني گهر ''Barham House'' کي پنهنجي ڄمڻ جو هنڌ ڄاڻايو، پر سندس جديد سوانح نگار [[ميري ايس. لوويل]] جي تحقيق موجب، سندس اصل ڄمڻ جو هنڌ ٽورڪي هو.<ref name="Lovell1998">{{cite book |last=Lovell |first=Mary S. |title=A Rage to Live: A Biography of Richard and Isabel Burton |publisher=W. W. Norton & Company |location=New York |year=1998 |isbn=9780393046724 |language=en }}</ref> سندس بپتسما 2 سيپٽمبر 1821ع تي هارٽفورڊشائر جي ايلسٽري چرچ ۾ ٿي.<ref name="HertfordHistory">{{cite book |last=Page |first=William |title=A History of the County of Hertford |volume=2 |publisher=Constable |year=1908 |pages=349–351 |language=en |url=https://www.british-history.ac.uk/vch/herts/vol2/pp349-351 }}</ref> برٽن جو پيءُ ليفٽيننٽ ڪرنل '''جوزف نيٽروِل برٽن''' (Joseph Netterville Burton) اينگلو-آئرش نسل جو برطانوي فوجي آفيسر هو، جيڪو برطانوي فوج جي 36هين پيادل ريجمينٽ سان لاڳاپيل رهيو. سندس ماءُ '''مارٿا بيڪر''' (Martha Baker) هارٽفورڊشائر جي مالدار زميندار رچرڊ بيڪر جي ڌيءَ ۽ وارثن مان هڪ هئي. برٽن جو نالو پڻ سندس ناني واري خاندان جي رچرڊ بيڪر جي نسبت سان رکيو ويو.<ref name="Wright1906">{{cite book |last=Wright |first=Thomas |title=The Life of Sir Richard Burton |volume=1–2 |publisher=Everett & Co. |location=London |year=1906 |language=en |url=https://burtoniana.org/biography/1906-The%20Life%20of%20Sir%20Richard%20Burton%20-%20Wright/HTML/index.html }}</ref> برٽن کي ٻه ڀائر ڀينر هئا: '''ماريا ڪيٿرين ايلزبيٿ برٽن''' ۽ '''ايڊورڊ جوزف نيٽروِل برٽن'''. سندس ڀيڻ ماريا بعد ۾ برطانوي فوجي آفيسر سر هينري وليم اسٽسٽڊ سان شادي ڪئي.<ref name="Wright1906"/> === يورپ ۾ ننڍپڻ ۽ پرورش === برٽن جي ننڍپڻ جو وڏو حصو انگلينڊ، فرانس ۽ اٽليءَ جي مختلف شهرن ۾ گذريو. سندس پيءُ دم جي بيماريءَ سبب نسبتاً سازگار آبهوا جي ڳولا ۾ خاندان کي يورپ جي مختلف علائقن ۾ منتقل ڪندو رهيو.<ref name="Wright1906"/> شروعات ۾ برٽن جو خاندان انگلينڊ جي ايلسٽري ۽ فرانس جي [[ٽورز]] شهر جي وچ ۾ رهندو هو. ٽورز ۾ برٽن ۽ سندس ڀاءُ جي سنڀال هڪ انگريز عورت مسز لنگ ڪندي هئي. سندن شروعاتي تعليم هڪ آئرش استاد ڪلاف جي نگرانيءَ ۾ ٿي. ان کان پوءِ خاندان ٽورز جي ''Rue de l'Archevêché'' واري علائقي ۾ منتقل ٿيو، جتي ٻارن کي جان گلڪرسٽ جي تعليمي اداري ۾ داخل ڪرايو ويو. اتي برٽن کي [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] ۽ [[قديم يوناني ٻولي|قديم يوناني]] ٻولين جي ابتدائي تعليم ملي.<ref name="Wright1906"/> 1829ع ۾ خاندان انگلينڊ موٽيو ۽ برٽن ۽ سندس ڀاءُ کي رچمنڊ گرين جي هڪ ابتدائي اسڪول ۾ داخل ڪرايو ويو. اهو اسڪول ريورنڊ چارلس ڊيلافوس هلائيندو هو. سوانح نگار ٿامس رائيٽ موجب، اسڪول ۾ تعليم ۽ شاگردن جي رهائش جا انتظام اطمينان بخش نه هئا.<ref name="Wright1906"/> بعد ۾ خاندان فرانس جي [[بلوا]] شهر ۾ منتقل ٿيو، جتي ٻارن جي تعليم لاءِ خانگي استادن جو بندوبست ڪيو ويو. برٽن ۽ سندس ڀاءُ کي ريورنڊ ايڇ. آر. ڊو پري پڙهائيندو هو. خاندان ڪجهه عرصي کان پوءِ فرانس مان اٽليءَ ڏانهن ويو. هنن [[مارسي]]، [[ليورنو]]، [[پيسا]]، [[سيئنا]]، [[پيروگيا]]، [[فلورينس]]، [[روم]]، [[نيپلز]]، [[سورينٽو]] ۽ [[ڪاپري]] جهڙن هنڌن تي وقت گذاريو.<ref name="Wright1906"/> اٽليءَ ۾ رهائش دوران برٽن کي اطالوي ٻولي، مصوري ۽ موسيقيءَ سان واقفيت حاصل ٿي. سندس ڀاءُ ايڊورڊ وائلن وڄائڻ ۾ دلچسپي ورتي، جڏهن ته رچرڊ جي دلچسپي ٻولين، سفرن ۽ جسماني سرگرمين ۾ وڌيڪ هئي. 1836ع ۾ خاندان فرانس جي ڏاکڻي شهر [[پو، فرانس|پو]] ڏانهن منتقل ٿيو ۽ پوءِ وري اٽليءَ جي پيسا ۽ لوڪا شهرن ۾ رهيو. هن عرصي ۾ برٽن مختلف يورپي سماجي ۽ ثقافتي ماحولن سان واقفيت حاصل ڪئي.<ref name="Wright1906"/> === ٻولين سان شروعاتي دلچسپي === برٽن ننڍپڻ کان ئي ٻولين سکڻ جي غيرمعمولي صلاحيت ڏيکاري. يورپ جي مختلف علائقن ۾ رهائش سبب هن فرانسيسي، اطالوي ۽ جديد يوناني ٻوليون سکڻ جا موقعا حاصل ڪيا. هن لاطيني ۽ قديم يوناني ٻولين جي تعليم پڻ حاصل ڪئي. سوانح نگار ايڊورڊ رائس موجب، برٽن کي ٻولين جي آوازن، لهجن ۽ تلفظن ۾ فرق سڃاڻڻ جي خاص صلاحيت هئي. هو يورپي ٻولين جي مختلف لهجن جي نقل ڪرڻ ۽ انهن کي ڳالهائڻ ۾ مهارت حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪندو هو.<ref name="Rice1990">{{cite book |last=Rice |first=Edward |title=Captain Sir Richard Francis Burton: The Secret Agent Who Made the Pilgrimage to Mecca, Discovered the Kama Sutra, and Brought the Arabian Nights to the West |publisher=Charles Scribner's Sons |location=New York |year=1990 |isbn=9780684191379 |language=en }}</ref> برٽن جي شروعاتي لساني تعليم سندس مستقبل جي سفرن، فوجي خدمتن ۽ مختلف سماجن بابت تحقيق ۾ مددگار ثابت ٿي. === آڪسفرڊ يونيورسٽيءَ ۾ تعليم === آڪٽوبر 1840ع ۾ برٽن [[آڪسفرڊ يونيورسٽي]] جي [[ٽرنٽي ڪاليج، آڪسفرڊ|ٽرنٽي ڪاليج]] ۾ داخل ٿيو. يونيورسٽيءَ ۾ داخلا کان اڳ هن وليم اليگزينڊر گرينهل ۽ ڊاڪٽر اوگل کان تعليمي رهنمائي حاصل ڪئي هئي.<ref name="Wright1906"/> آڪسفرڊ ۾ برٽن جي دلچسپي روايتي نصابي تعليم کان وڌيڪ ٻولين، تلواربازي، ٻيڙين هلائڻ، شڪار ۽ ٻين جسماني سرگرمين ۾ هئي. هو عربي ۽ ٻين مشرقي ٻولين جي تعليم حاصل ڪرڻ جو خواهشمند هو. هن عربي سکڻ لاءِ يونيورسٽيءَ ۾ موجود ماهرن سان رابطو ڪيو، پر سندس خواهش مطابق انفرادي تعليم جو بندوبست نه ٿي سگهيو. ان کان پوءِ هن پنهنجي ڪوششن سان عربي پڙهڻ شروع ڪئي ۽ اسپيني مستشرق پاسڪوال ڊي گايانگوس کان ڪجهه رهنمائي حاصل ڪئي.<ref name="Wright1906"/> برٽن آڪسفرڊ جي تعليمي نظام ۽ ضابطن تي تنقيد ڪندو هو. سندس خيال ۾ يونيورسٽيءَ جي روايتي تعليم عملي ڄاڻ ۽ آزاد تحقيق جي تقاضائن کي پورو نه ڪندي هئي. اپريل 1842ع ۾ برٽن يونيورسٽيءَ جي منع باوجود گهوڙن جي هڪ مقابلي ۾ شرڪت ڪئي. جڏهن ضابطن جي ڀڃڪڙي ڪندڙ شاگردن خلاف ڪارروائي ڪئي وئي، تڏهن برٽن يونيورسٽيءَ جي اختيارين سان بحث ڪيو. ٻين شاگردن کي عارضي طور ڪاليج مان معطل ڪيو ويو، پر برٽن کي مستقل طور خارج ڪيو ويو.<ref name="Wright1906"/> آڪسفرڊ مان نيڪالي سندس زندگيءَ جو اهم موڙ ثابت ٿي. ان کان پوءِ هن فوجي ملازمت اختيار ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. === بمبئي فوج ۾ شموليت === 1842ع ۾ برٽن [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي بمبئي فوج ۾ آفيسر طور شامل ٿيو. کيس بمبئي فوج جي '''18هين مقامي پيادل فوجي ريجمينٽ''' ۾ مقرر ڪيو ويو. برٽن شروعات ۾ پهرين اينگلو-افغان جنگ ۾ حصو وٺڻ جو خواهشمند هو، پر سندس هندستان پهچڻ تائين اها جنگ ختم ٿي چڪي هئي.<ref name="Rice1990"/> هن کي [[گجرات]] ۾ مقرر ڪيو ويو، جتي سندس فوجي دستو جنرل [[چارلس جيمس نيپيئر]] جي ڪمانڊ هيٺ هو. فوجي ملازمت دوران برٽن مقامي ٻولين، مذهبي روايتن ۽ سماجي زندگيءَ جي مطالعي ۾ گهري دلچسپي ورتي.<ref name="Ghose2006">{{cite book |last=Ghose |first=Indira |chapter=Imperial Player: Richard Burton in Sindh |title=Travel Writing in the Nineteenth Century |editor-last=Youngs |editor-first=Tim |publisher=Anthem Press |year=2006 |pages=71–86 |isbn=9781843317692 |doi=10.7135/upo9781843317692.005 |language=en }}</ref> سندس غيرروايتي روين، تلواربازيءَ جي مهارت ۽ جرئتمند طبيعت سبب کيس '''رفئين ڊڪ''' (''Ruffian Dick'') جي لقب سان پڻ سڏيو ويندو هو.<ref name="Rice1990"/> === هندستان ۾ لساني ۽ ثقافتي مطالعو === هندستان ۾ رهائش دوران برٽن مقامي ٻولين سکڻ لاءِ باقاعدي محنت ڪئي. هن هندوستاني، فارسي، عربي، گجراتي، مراٺي، پنجابي، سنڌي ۽ سرائڪي ٻولين جو مطالعو ڪيو. سندس لساني مهارت بابت مختلف سوانح نگارن جا بيان ملن ٿا. ايڊورڊ رائس موجب، برٽن ڪيترن سرڪاري لساني امتحانن ۾ ڪاميابي حاصل ڪئي هئي ۽ وڌيڪ امتحانن جي تياري پڻ ڪري رهيو هو.<ref name="Rice1990"/> برٽن مقامي ماڻهن سان سڌي رابطي کي ٻولين ۽ ثقافتن جي مطالعي جو اهم ذريعو سمجهندو هو. هو مقامي لباس، ڳالهائڻ جي انداز، رسمن ۽ سماجي آداب جو مشاهدو ڪندو هو. هن هندو، مسلمان ۽ ٻين مذهبي برادرين جي عقيدن ۽ رسمن بابت پڻ ڄاڻ حاصل ڪئي. سندس مذهبي تجربن بابت سوانح نگارن جا مختلف بيان ملن ٿا، جن ۾ هندو مذهبي رسمن ۾ شرڪت، سک روايتن جو مطالعو ۽ صوفي طريقن سان واقفيت شامل آهي.<ref name="Rice1990"/> بهرحال، برٽن جي ذاتي مذهبي وابستگيءَ بابت مختلف روايتن کي هڪجهڙو معتبر نٿو سمجهي سگهجي. سندس ڪجهه دعوائون ذاتي بيانن تي ٻڌل آهن ۽ انهن جي آزاد تاريخي تصديق محدود آهي. === سنڌ ۾ آمد ۽ فوجي خدمتون === [[سنڌ تي انگريزن جو قبضو|1843ع ۾ سنڌ تي برطانوي قبضي]] کان پوءِ علائقي ۾ برطانوي فوجي ۽ انتظامي سرگرميون وڌيون. انهيءَ پسمنظر ۾ 1844ع ۾ برٽن کي سنڌ موڪليو ويو. سنڌ ۾ سندس فوجي خدمتن جو تعلق برطانوي فوج جي مقامي انتظام، جاگرافيائي ڄاڻ ۽ سروي سان هو. هن فوجي ذميوارين سان گڏ سنڌ جي ماڻهن، ٻولين، تاريخ، مذهب ۽ سماجي روايتن بابت معلومات گڏ ڪرڻ شروع ڪئي.<ref name="Ghose2006"/> سنڌ ۾ برٽن جي رهائش سندس علمي ۽ ادبي زندگيءَ جو اهم مرحلو ثابت ٿي. هن سنڌي ٻولي، مقامي برادرين، مذهبي ادارن ۽ سماجي رسمن جو مشاهدو ڪيو. برٽن سنڌ جي مختلف علائقن ۾ سفر ڪندي مقامي ماڻهن سان رابطا قائم ڪيا ۽ سنڌ جي روزمره زندگيءَ بابت نوٽس تيار ڪيا. انهن مشاهدن جي بنياد تي هن بعد ۾ سنڌ بابت ڪيترائي ڪتاب لکيا.<ref name="Burton1851"/> سندس ڪتاب ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' جي مهاڳ موجب، سنڌ ۾ لڳ ڀڳ پنجن سالن جي رهائش دوران کيس اهڙي جامع ڪتاب جي کوٽ محسوس ٿي، جنهن ۾ مقامي ماڻهن جي گهريلو زندگي، مذهبي عقيدن، رسم و رواج ۽ سماجي حالتن بابت تفصيلي ڄاڻ موجود هجي.<ref name="Burton1851"/> برٽن جي سنڌ بابت تحقيق کي جديد تاريخنگاريءَ ۾ نوآبادياتي علم جي پيداوار جي پسمنظر ۾ پڻ ڏٺو ويو آهي. محقق اندرا گهوش پنهنجي مطالعي ''Imperial Player: Richard Burton in Sindh'' ۾ برٽن جي سنڌ واري تجربي ۽ سندس سفرنامن کي برطانوي سامراجي طاقت، ثقافتي مشاهدي ۽ ليکڪ جي شخصيت جي لاڳاپن جي روشنيءَ ۾ بحث هيٺ آندو آهي.<ref name="Ghose2006"/> === سنڌ مان واپسي ۽ ابتدائي تصنيفون === برٽن 1848ع ۾ سنڌ ڇڏي. سنڌ ۾ رهائش دوران گڏ ڪيل مواد بعد ۾ سندس ڪيترين تصنيفن جو بنياد بڻيو. 1851ع ۾ سندس سنڌ بابت ٻه اهم ڪتاب شايع ٿيا: * ''Scinde; or, The Unhappy Valley'' (سنڌ يا ڏکويل وادي)، ٻن جلدن ۾؛ * ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' (سنڌ ۽ سنڌو ماٿريءَ ۾ رهندڙ قومون). 1852ع ۾ سندس ڪتاب ''Falconry in the Valley of the Indus'' (سنڌو ماٿريءَ ۾ بازن سان شڪار) شايع ٿيو، جنهن ۾ بازداري ۽ شڪار سان لاڳاپيل روايتن جو احوال ڏنل آهي.<ref name="BurtonBibliography">{{cite web |title=Major Works of Richard Francis Burton |url=https://static.burtoniana.org/books/index.htm |website=Burtoniana |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> اهي ڪتاب سنڌ جي اڻويهين صديءَ جي سماجي، لساني ۽ ثقافتي تاريخ بابت اهم ابتدائي ماخذ آهن. انهن جي مطالعي وقت برٽن جي ذاتي مشاهدن، ٻڌل روايتن ۽ نوآبادياتي تعبيرن جي وچ ۾ فرق رکڻ ضروري آهي. == سنڌ بابت علمي ۽ تحقيقي خدمتون == [[فائل:Richard-Francis-Burton-by-Lock-&-Whitfield,-1876.png|thumb|upright|رچرڊ فرانسس برٽن جي 1876ع واري تصوير، جيڪا لاڪ ۽ وِٽفيلڊ جي فوٽوگرافي اسٽوڊيو ۾ ورتي وئي.]] [[سنڌ]] ۾ رهائش دوران رچرڊ فرانسس برٽن فوجي ذميوارين سان گڏ تاريخ، جاگرافي، ٻولين، مقامي ادب، مذهبي عقيدن، سماجي رسمن ۽ ماڻهن جي روزمره زندگيءَ بابت مواد گڏ ڪيو. سندس سنڌ بابت تحقيق جا نتيجا سرڪاري رپورٽن، علمي مقالن ۽ سفرنامن جي صورت ۾ شايع ٿيا. برٽن جي سنڌ بابت لکڻين ۾ ٻن قسمن جو مواد نمايان آهي: پهريون، سندس ذاتي سفرن ۽ مشاهدن تي ٻڌل احوال؛ ٻيو، مقامي ماڻهن، عالمن، استادن ۽ ٻين ڄاڻ رکندڙ شخصيتن کان حاصل ڪيل روايتون ۽ معلومات. انهيءَ ڪري سندس تصنيفون تاريخي ماخذ هجڻ سان گڏ برطانوي نوآبادياتي دور جي علمي سوچ جو پڻ اظهار ڪن ٿيون.<ref name="Ghose2006"/><ref name="Kennedy2005"/> === سنڌ بابت شروعاتي سرڪاري رپورٽون === برٽن جي سنڌ بابت تحقيق صرف سندس مشهور ڪتابن تائين محدود نه هئي. 1847ع ۽ 1848ع ۾ هن سنڌ جي آبادي، رسم و رواج، ٻولين، ادب، زراعت ۽ وقت جي حساب بابت ٻه اهم رپورٽون پڻ تيار ڪيون، جيڪي بمبئي حڪومت جي سرڪاري رڪارڊن ۾ شايع ٿيون.<ref name="BurtonMinorWorks">{{cite web |title=Shorter Works by Richard Francis Burton |url=https://burtoniana.org/minor/by-year/index.htm |website=Burtoniana |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> ==== سنڌ جي آبادي، رسم و رواج، ٻولي ۽ ادب بابت نوٽس (1847ع) ==== 1847ع ۾ برٽن جو مقالو ''Notes Relative to the Population of the Sind; and the Customs, Language, and Literature of the People'' (سنڌ جي آبادي، ماڻهن جي رسم و رواج، ٻولي ۽ ادب بابت نوٽس) شايع ٿيو. هي مقالو ''Bombay Government Records'' جي نئين سلسلي جي سترهين نمبر، ٻئي حصي، صفحن 637 کان 657 تائين شايع ٿيو.<ref name="Burton1847">{{cite report |last=Burton |first=Richard F. |title=Notes Relative to the Population of the Sind; and the Customs, Language, and Literature of the People |work=Bombay Government Records |series=New Series |number=17 |volume=Part 2 |pages=637–657 |year=1847 |language=en }}</ref> هن رپورٽ جو موضوع سنڌ جي آبادي ۽ ماڻهن جي سماجي ۽ لساني زندگي هو. ان ۾ مقامي ماڻهن جي روايتن، ٻوليءَ ۽ ادب بابت گڏ ڪيل معلومات پيش ڪئي وئي. اها رپورٽ برٽن جي پوءِ شايع ٿيل ڪتاب ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' جي موضوعاتي پسمنظر کي سمجهڻ لاءِ اهم آهي. ==== سنڌ ۾ وقت جي ورهاست، زراعت ۽ نشي آور شين بابت نوٽس (1848ع) ==== 1848ع ۾ برٽن جو ٻيو مقالو ''Brief Notes Relative to the Division of Time, and Articles of Cultivation in Sind; to Which Are Appended Remarks on the Modes of Intoxication in That Province'' شايع ٿيو. ان جي عنوان جو سنڌي ترجمو '''سنڌ ۾ وقت جي ورهاست، پوکيل فصلن ۽ نشي جي طريقن بابت مختصر نوٽس''' ڪري سگهجي ٿو. هي مقالو ''Bombay Government Records'' جي نئين سلسلي جي سترهين نمبر، ٻئي حصي، صفحن 613 کان 636 تائين شايع ٿيو.<ref name="Burton1848">{{cite report |last=Burton |first=Richard F. |title=Brief Notes Relative to the Division of Time, and Articles of Cultivation in Sind; to Which Are Appended Remarks on the Modes of Intoxication in That Province |work=Bombay Government Records |series=New Series |number=17 |volume=Part 2 |pages=613–636 |year=1848 |language=en }}</ref> هن رپورٽ ۾ سنڌ ۾ وقت جي روايتي حساب، زراعت سان لاڳاپيل موضوعن ۽ نشي آور شين جي استعمال بابت احوال ڏنو ويو. رپورٽ جي تياريءَ سان اسسٽنٽ سرجن جان ايلرٽن اسٽاڪس جو نالو پڻ لاڳاپيل آهي. تحقيق موجب، رپورٽ جي ڪجهه حصن ۾ اسٽاڪس جي شرڪت هئي، جڏهن ته نشي جي طريقن بابت اضافي تبصرا برٽن جي ڪم سان منسوب ڪيا ويا آهن.<ref name="BurtonMinorWorks"/> === سنڌي ٻولي ۽ مقامي لساني روايتون === برٽن کي سنڌي ٻولي ۽ ان جي پاڙيسري ٻولين سان لاڳاپن ۾ خاص دلچسپي هئي. هن سنڌ ۾ رهائش دوران مقامي ماڻهن جي ڳالهائڻ جا طريقا، مختلف لهجا، ٻولين جا لفظ ۽ ادبي روايتون سمجهڻ جي ڪوشش ڪئي. سندس 1851ع واري ڪتاب ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' ۾ سنڌ جي ٻولين ۽ ادب بابت بحث موجود آهي. هن مقامي سماجي ۽ مذهبي زندگيءَ کي سمجهڻ لاءِ ٻوليءَ جي ڄاڻ کي اهميت ڏني.<ref name="Burton1851"/> برٽن جو لساني ڪم اڻويهين صديءَ جي وچ ڌاري سنڌ ۽ ڀرپاسي جي علائقن جي ٻولين بابت يورپي تحقيق جي شروعاتي مثالن مان هڪ آهي. البت سندس دور جي ٻولين جي درجابندي ۽ اصطلاحن کي جديد لسانيات جي درجابنديءَ کان الڳ سمجهڻ گهرجي. === جتڪي، ملتاني ۽ پشتو بابت مقالا === 1849ع ۾ برٽن جا لسانيات بابت مقالا بمبئي شاخ جي رائل ايشياٽڪ سوسائٽيءَ جي رسالي ''Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society'' ۾ شايع ٿيا. انهن ۾ جتڪي يا بيلوچڪي لهجي جي گرامر، ملتاني ٻوليءَ جي گرامر ۽ پشتو ٻوليءَ جي هڪ درسي مجموعي بابت تنقيدي اڀياس شامل هئا.<ref name="DNB"/> ==== جتڪي يا بيلوچڪي لهجي جي گرامر ==== ''A Grammar of the Jataki or Belochki Dialect'' (جتڪي يا بيلوچڪي لهجي جي گرامر) جنوري 1849ع ۾ شايع ٿيو. هي مقالو ''Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society'' جي ٽئين جلد، ٻارهين شماري، صفحن 84 کان 125 تائين شايع ٿيو.<ref name="BurtonJataki1849">{{cite journal |last=Burton |first=Richard F. |title=A Grammar of the Jataki or Belochki Dialect |journal=Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society |volume=3 |issue=12 |pages=84–125 |date=January 1849 |language=en }}</ref> مقالي جي عنوان ۾ استعمال ٿيل ''Jataki'' ۽ ''Belochki'' تاريخي لساني اصطلاح آهن. انهن کي جديد ٻولين جي نالن يا حدن سان بنا تحقيق جي هڪجهڙو سمجهڻ مناسب نه آهي. ==== ملتاني ٻوليءَ جي گرامر ==== برٽن جي شروعاتي تصنيفن بابت ''Dictionary of National Biography'' ۾ ''A Grammar of the Multani Language'' (ملتاني ٻوليءَ جي گرامر) جو ذڪر ملي ٿو ۽ ان کي 1849ع جي لساني مقالن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.<ref name="DNB"/> ملتاني ٻوليءَ جو تعلق موجوده سرائڪي لساني روايت سان آهي. تنهن هوندي به برٽن جي اصل مقالي ۾ استعمال ٿيل اصطلاحن ۽ درجابنديءَ کي انهيءَ دور جي لساني ماحول جي روشنيءَ ۾ سمجهڻ گهرجي. ==== پشتو بابت تنقيدي نوٽس ==== ''Notes and Remarks on Dr. Dorn's Chrestomathy of the Pushtu or Afghan Language'' (ڊاڪٽر ڊورن جي پشتو يا افغان ٻوليءَ جي درسي مجموعي بابت نوٽس ۽ تبصرا) جنوري 1849ع ۾ شايع ٿيو. هي مقالو ''Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society'' جي ٽئين جلد، ٻارهين شماري، صفحن 58 کان 69 تائين موجود آهي.<ref name="BurtonPushtu1849">{{cite journal |last=Burton |first=Richard F. |title=Notes and Remarks on Dr. Dorn's Chrestomathy of the Pushtu or Afghan Language |journal=Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society |volume=3 |issue=12 |pages=58–69 |date=January 1849 |language=en }}</ref> هن مقالي ۾ برٽن پشتو ٻوليءَ بابت ڊاڪٽر ڊورن جي علمي ڪم جو جائزو ورتو. === سنڌي ادب ۽ زباني روايتون === برٽن جي سنڌ بابت ڪتابن ۾ مقامي ٻولين ۽ ادب سان گڏ زباني روايتن، قصن، مذهبي بيانن ۽ سماجي رسمن بابت مواد پڻ موجود آهي. سندس تحقيق جو هڪ اهم پهلو اهو هو ته هن صرف سياسي واقعن يا حڪمرانن جي تاريخ تائين پاڻ کي محدود نه رکيو، پر ماڻهن جي روزمره زندگيءَ، ٻوليءَ ۽ ثقافتي اظهار کي پڻ موضوع بڻايو.<ref name="Burton1851"/> ''Sind Revisited'' ۾ پڻ مقامي قصن ۽ ڏندڪٿائن جا احوال، شاعريءَ جا ترجما ۽ مذهبي روايتن جا بيان ملن ٿا.<ref name="Burton1877"/> انهن لکڻين کي سنڌ جي لوڪ ادب ۽ ثقافتي تاريخ جي مطالعي ۾ مددگار مواد طور استعمال ڪري سگهجي ٿو، پر برٽن جي ترجمن ۽ تشريحن کي اصل سنڌي متنن جو مڪمل متبادل نٿو سمجهي سگهجي. === سنڌ جون قومون، برادريون ۽ سماجي بناوت === برٽن پنهنجي 1851ع واري ڪتاب ۾ سنڌ جي آباديءَ جي مختلف گروهن، مذهبي برادرين ۽ سماجي رسمن بابت معلومات گڏ ڪئي. سندس تحقيق ۾ سنڌ جي ماڻهن جي لباس، رهڻي ڪهڻي، پيشَن، مذهبي روايتن ۽ روزمره لاڳاپن بابت احوال موجود آهن.<ref name="Burton1851"/> ڪتاب جي عنوان ۾ استعمال ٿيل لفظ ''Races'' اڻويهين صديءَ جي يورپي علمي اصطلاحات جو حصو هو. جديد علمي مطالعي ۾ ان کي حياتياتي نسلن جي ثابت ٿيل درجابنديءَ بدران تاريخي ۽ نوآبادياتي اصطلاح طور پڙهڻ ضروري آهي. برٽن جي بيانن ۾ ڪڏهن ڪڏهن ماڻهن ۽ برادرين بابت اهڙا عام نتيجا ۽ قدرائتا فيصلا ملن ٿا، جيڪي سندس دور جي برطانوي سامراجي سوچ سان لاڳاپيل هئا. تنهنڪري سندس لکڻين کي ٻين مقامي ۽ تاريخي ماخذن سان ڀيٽي استعمال ڪرڻ گهرجي.<ref name="Kennedy2005"/><ref name="Ghose2006"/> === سنڌ جي مذهبي زندگي === برٽن سنڌ جي مسلمانن ۽ هندن جي مذهبي روايتن، عبادتگاهن، مذهبي شخصيتن ۽ سماجي رسمن بابت لکيو. هن جي مشاهدي ۾ مذهبي عقيدن سان گڏ انهن جو روزمره زندگيءَ، سماجي لاڳاپن ۽ مقامي ثقافت تي اثر پڻ شامل هو.<ref name="Burton1851"/> سنڌ بابت سندس تصنيفون اڻويهين صديءَ ۾ مذهبي زندگيءَ جي مطالعي لاءِ هڪ همعصر برطانوي ليکڪ جو احوال فراهم ڪن ٿيون. انهن ۾ موجود مذهبي تعبيرون ۽ مختلف برادرين بابت تبصرا برٽن جا ذاتي يا ٻڌل بيان ٿي سگهن ٿا؛ تنهنڪري انهن کي سمورن سنڌ واسين جي گڏيل راءِ يا ثابت ٿيل تاريخي حقيقت طور پيش ڪرڻ مناسب نه آهي. == سنڌ بابت اهم ڪتاب == برٽن سنڌ جي سفرن ۽ تحقيق تي ٻڌل گهٽ ۾ گهٽ چار اهم ڪتاب شايع ڪيا. انهن مان ٽي 1851ع ۽ 1852ع ۾، جڏهن ته چوٿون 1877ع ۾ شايع ٿيو.<ref name="BurtonBibliography"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border:1px solid #8aaac5;" ! style="background:#194d72;color:white;" | سال ! style="background:#194d72;color:white;" | اصل عنوان ۽ سنڌي ترجمو ! style="background:#194d72;color:white;" | بنيادي موضوع ! style="background:#194d72;color:white;" | اشاعتي تفصيل |- | style="background:#e9f3fc;" | 1851ع | ''Scinde; or, The Unhappy Valley'' '''سنڌ يا ڏکويل وادي''' | سنڌ جا سفر، جاگرافي، شهر، سماج ۽ برطانوي انتظام | رچرڊ بينٽلي، لنڊن؛ ٻه جلد |- | style="background:#edf6eb;" | 1851ع | ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' '''سنڌ ۽ سنڌو ماٿريءَ ۾ رهندڙ قومون''' | سنڌ جي آبادي، تاريخ، ٻوليون، مذهبي روايتون ۽ رسم و رواج | ڊبليو. ايڇ. ايلن اينڊ ڪمپني، لنڊن |- | style="background:#fff2e4;" | 1852ع | ''Falconry in the Valley of the Indus'' '''سنڌو ماٿريءَ ۾ بازن سان شڪار''' | بازداري، شڪار جا طريقا ۽ انهن سان لاڳاپيل روايتون | جان وان وورسٽ، لنڊن |- | style="background:#f2eafb;" | 1877ع | ''Sind Revisited'' '''سنڌ جو ٻيهر سفر''' | سنڌ جو ٻيهر مشاهدو، شهر، ريلوي، فوج ۽ سماجي تبديليون | رچرڊ بينٽلي اينڊ سن، لنڊن؛ ٻه جلد |} === سنڌ يا ڏکويل وادي (1851ع) === ''Scinde; or, The Unhappy Valley'' برٽن جي سنڌ بابت شروعاتي سفرنامن مان هڪ آهي. اهو 1851ع ۾ لنڊن مان رچرڊ بينٽليءَ ٻن جلدن ۾ شايع ڪيو.<ref name="BurtonUnhappy">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Scinde; or, The Unhappy Valley |volume=1–2 |publisher=Richard Bentley |location=London |year=1851 |language=en |url=https://burtoniana.org/books/1851-Scinde%20or%20the%20Unhappy%20Valley/index.htm }}</ref> ڪتاب ۾ برٽن سنڌ ۾ پنهنجي رهائش ۽ سفرن دوران ڏٺل جاگرافيائي، سماجي ۽ انتظامي حالتن بابت لکيو. ان ۾ سنڌ جي شهرن، [[سنڌو درياهه]]، مقامي ماڻهن جي رهڻي ڪهڻي، برطانوي فوجي ۽ انتظامي ماحول ۽ علائقي بابت سندس ذاتي مشاهدن جو احوال ملي ٿو. ڪتاب جو عنوان ''The Unhappy Valley'' يعني «ڏکويل وادي» برٽن جي ادبي انداز ۽ سنڌ بابت سندس ذاتي تاثر کي ظاهر ڪري ٿو. ان کي سنڌ جي ماڻهن يا تاريخ بابت غيرجانبدار علمي فيصلو سمجهڻ بدران سفرنامي جي عنوان طور پڙهڻ گهرجي. برٽن جي سفرنامن ۾ واقعاتي بيان سان گڏ ذاتي تبصرا، طنز ۽ ثقافتي مقابلا به ملن ٿا. اهو انداز سندس ٻين سفرنامن ۾ پڻ نمايان آهي.<ref name="Ghose2006"/> === سنڌ ۽ سنڌو ماٿريءَ ۾ رهندڙ قومون (1851ع) === ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus: With Notices of the Topography and History of the Province'' برٽن جي سنڌ بابت مشهور ۽ تفصيلي تصنيفن مان هڪ آهي. هي ڪتاب 1851ع ۾ لنڊن جي ناشر ڊبليو. ايڇ. ايلن اينڊ ڪمپني شايع ڪيو.<ref name="Burton1851"/> ڪتاب جو عنوان سنڌيءَ ۾ '''سنڌ ۽ سنڌو ماٿريءَ ۾ رهندڙ قومون: صوبي جي جاگرافي ۽ تاريخ بابت احوال''' ترجمو ڪري سگهجي ٿو. هن ڪتاب ۾ سنڌ جي جاگرافي، تاريخ، آبادي، ٻولين، سماجي زندگيءَ، مذهبي عقيدن، رسمن ۽ مقامي ثقافت بابت معلومات گڏ ڪئي وئي آهي. برٽن ڪتاب جي مهاڳ ۾ سنڌ بابت اهڙي تصنيف جي ضرورت بيان ڪئي، جيڪا مقامي ماڻهن جي روزمره زندگيءَ ۽ سماجي روايتن بابت جامع معلومات مهيا ڪري. هن ڪتاب جي اهميت جو هڪ سبب اهو آهي ته اهو سنڌ تي برطانوي قبضي کان ٿوري ئي عرصي پوءِ تيار ٿيو، جڏهن علائقي جي سياسي ۽ انتظامي نظام ۾ تبديليون اچي رهيون هيون. ==== ڪتاب جا اهم موضوع ==== ڪتاب ۾ هيٺيان موضوع نمايان آهن: * سنڌ جي جاگرافي ۽ تاريخي پسمنظر؛ * سنڌ جي آبادي ۽ مقامي برادريون؛ * سنڌي ۽ ڀرپاسي جي ٻولين بابت معلومات؛ * ماڻهن جي روزمره زندگي ۽ گهريلو رسمون؛ * مسلمانن ۽ هندن جون مذهبي روايتون؛ * مقامي سماجي ۽ ثقافتي رواج؛ * سنڌ جي ماڻهن بابت برٽن جا مشاهدا ۽ تعبيرون. برٽن جي هن تصنيف کي سنڌ جي تاريخ لاءِ ابتدائي ماخذ طور استعمال ڪري سگهجي ٿو. تنهن هوندي به ڪتاب ۾ پيش ڪيل قومن ۽ برادرين جي درجابندي، مذهبي بيانن ۽ سماجي تبصرن کي جديد تاريخي تحقيق سان ڀيٽڻ ضروري آهي.<ref name="Ghose2006"/> === سنڌو ماٿريءَ ۾ بازن سان شڪار (1852ع) === ''Falconry in the Valley of the Indus'' برٽن جو بازداري ۽ شڪار بابت ڪتاب آهي، جيڪو 1852ع ۾ لنڊن جي ناشر جان وان وورسٽ شايع ڪيو.<ref name="BurtonFalconry1852">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Falconry in the Valley of the Indus |publisher=John Van Voorst |location=London |year=1852 |language=en |url=https://archive.org/details/falconryinvalley00burt }}</ref> [[بازداري]] شڪاري پکين، خاص طور بازن ۽ شاهينن، کي تربيت ڏئي شڪار ڪرڻ جي روايتي فن کي چيو ويندو آهي. برٽن هن ڪتاب ۾ سنڌو ماٿريءَ جي بازداريءَ سان لاڳاپيل تجربن، شڪار جي طريقن ۽ شڪاري پکين بابت معلومات پيش ڪئي. ڪتاب سنڌ جي تاريخي سماج ۾ شڪار ۽ تفريحي سرگرمين جي مطالعي لاءِ مددگار ماخذ آهي. ان سان گڏ اهو برٽن جي دلچسپين جي وسعت کي پڻ ظاهر ڪري ٿو، ڇاڪاڻ ته سندس تحقيق صرف ٻولين، مذهب يا جاگرافيءَ تائين محدود نه هئي. === سنڌ جو ٻيهر سفر (1877ع) === [[فائل:Richard-Francis-Burton-by-Lock-&-Whitfield,-1876 (cropped).png|thumb|upright|رچرڊ فرانسس برٽن، 1876ع. انهيءَ عرصي ۾ هن سنڌ جو ٻيهر سفر ڪيو.]] برٽن سنڌ ڇڏڻ کان لڳ ڀڳ ٽن ڏهاڪن پوءِ 1875ع–1876ع جي سفر دوران پنهنجي گهرواري [[ازابيل برٽن]] سان گڏ سنڌ واپس آيو. هن سفر جا مشاهدا سندس ڪتاب ''Sind Revisited: With Notices of the Anglo-Indian Army; Railroads; Past, Present, and Future, etc.'' ۾ شامل آهن، جيڪو 1877ع ۾ لنڊن مان رچرڊ بينٽلي اينڊ سن ٻن جلدن ۾ شايع ڪيو.<ref name="Burton1877"/> ڪتاب جو عنوان سنڌيءَ ۾ '''سنڌ جو ٻيهر سفر: اينگلو-انڊين فوج، ريلوي، ماضي، حال ۽ مستقبل بابت احوال''' ترجمو ڪري سگهجي ٿو. برٽن هن ڪتاب ۾ سنڌ جي پنهنجي اڳوڻي تجربن کي نئين سفر دوران ڏٺل حالتن سان ڀيٽيو. سندس مشاهدي ۾ شهرن جي ترقي، آمدرفت، ريلوي، فوجي انتظام ۽ سماجي تبديليون شامل هيون. ==== سنڌ جي شهرن جو احوال ==== ''Sind Revisited'' ۾ [[ڪراچي]]، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۽ سنڌ جي ٻين شهرن ۽ علائقن جو ذڪر ملي ٿو. ڪتاب ۾ [[ڪوٽڙي]]، [[سيوهڻ]]، [[روهڙي]]، [[سکر]]، [[شڪارپور]]، [[خيرپور ميرس|خيرپور]] ۽ سنڌو درياهه سان لاڳاپيل سفرن جا احوال پڻ موجود آهن.<ref name="Burton1877"/> برٽن انهن هنڌن جي جاگرافيائي حالتن، تاريخي اهميت، آمدرفت ۽ ماڻهن جي سماجي زندگيءَ بابت پنهنجا مشاهدا پيش ڪيا. هن خاص طور انهن تبديلين تي ڌيان ڏنو، جيڪي سندس پهرين سنڌ واري رهائش کان پوءِ برطانوي انتظام هيٺ آيون هيون. ==== ڪراچي ۽ حيدرآباد ==== برٽن جي ٻيهر سنڌ واري سفر ۾ ڪراچي ۽ حيدرآباد اهم موضوع آهن. ڪراچي بابت سندس لکڻين ۾ بندرگاهه واري شهر جي اهميت، آمدرفت ۽ برطانوي دور جي تبديل ٿيندڙ شهري حالتن جو ذڪر ملي ٿو. حيدرآباد بابت هن تاريخي ۽ سماجي ماحول، مقامي آبادي ۽ شهر جي اهميت تي تبصرا ڪيا.<ref name="Burton1877"/> اهي بيان اڻويهين صديءَ جي پوئين اڌ ۾ سنڌ جي شهري تاريخ جي مطالعي لاءِ هڪ همعصر ماخذ فراهم ڪن ٿا. ==== سنڌو درياهه ۽ ڦليلي ==== برٽن جي ڪتاب ۾ [[سنڌو درياهه]] سان لاڳاپيل سفرن ۽ آبي رستن جو احوال پڻ شامل آهي. ٻئي جلد ۾ [[ڦليلي واهه|ڦليلي]] جي رستي سفر ۽ [[ڪوٽڙي]] ڏانهن سنڌو درياهه ذريعي واپسيءَ بابت جدا عنوان موجود آهن.<ref name="Burton1877"/> انهن احوالن مان سنڌ جي درياهي آمدرفت، آبي جاگرافي ۽ سفر جي روايتي طريقن بابت معلومات حاصل ٿئي ٿي. ==== سنڌو ماٿريءَ جي ريلوي ==== ''Sind Revisited'' جو هڪ اهم موضوع برطانوي دور جي ريلوي ۽ آمدرفت جو نظام آهي. برٽن سنڌ ۾ ريلوي جي ترقي، ان جي موجوده حالت ۽ مستقبل بابت تبصرا ڪيا. هن ريلويءَ کي سنڌ جي شهرن، فوجي ضرورتن ۽ آمدرفت جي نظام سان لاڳاپيل تبديليءَ جي هڪ اهم صورت طور ڏٺو.<ref name="Burton1877"/> برٽن جي ريلوي بابت لکڻين کي ان دور جي برطانوي انتظامي ۽ فوجي مفادن جي پسمنظر ۾ پڻ پڙهڻ گهرجي. ==== اينگلو-انڊين فوج ==== ڪتاب جي مڪمل عنوان مان ئي ظاهر ٿئي ٿو ته برٽن سنڌ جي سفر سان گڏ برطانوي هندستان جي فوج بابت به لکيو. هن فوجي تنظيم، سپاهين، انتظامي ضرورتن ۽ برطانوي فوجي نظام جي مختلف پهلوئن بابت پنهنجا مشاهدا پيش ڪيا.<ref name="Burton1877"/> سندس اڳوڻي فوجي ملازمت سبب اهي تبصرا ذاتي تجربي سان پڻ لاڳاپيل هئا. ==== مذهبي برادريون ۽ سماجي لاڳاپا ==== برٽن پنهنجي ٻيهر سفر واري ڪتاب ۾ سنڌ جي مسلمانن ۽ هندن جي سماجي لاڳاپن، مذهبي روايتن ۽ باهمي تعلقن بابت پڻ لکيو. ڪتاب ۾ مذهبي تبديليءَ ۽ مختلف برادرين جي سماجي حيثيت بابت سندس بيان ملن ٿا.<ref name="Burton1877"/> انهن بيانن کي برٽن جي ذاتي مشاهدي ۽ نوآبادياتي دور جي مذهبي ۽ سماجي تعبيرن طور پڙهڻ ضروري آهي؛ انهن مان ڪنهن به برادريءَ بابت غيرجانبدار ۽ حتمي نتيجا اخذ نٿا ڪري سگهجن. ==== مقامي قصا، ڏندڪٿائون ۽ شاعري ==== ''Sind Revisited'' ۾ مقامي قصن، روايتن، شاعريءَ جي ترجمن ۽ مذهبي ڏندڪٿائن جا احوال پڻ موجود آهن. انهن ۾ «ستن بي سر نبين» بابت هڪ مقامي روايت جو ذڪر پڻ اچي ٿو.<ref name="Burton1877"/> اهڙا بيان سنڌ جي زباني روايتن بابت تاريخي مواد فراهم ڪن ٿا. البت ڏندڪٿائن ۽ مذهبي روايتن کي ثابت ٿيل تاريخي واقعن کان الڳ رکڻ گهرجي. ==== جان بُل جو ادبي ڪردار ==== برٽن پنهنجي ڪتاب ۾ '''مسٽر جان بُل''' (''Mr. John Bull'') نالي هڪ خيالي همسفر کي ادبي وسيلي طور استعمال ڪيو. هو هن ڪردار سان مخاطب ٿي مختلف واقعن، ماڻهن ۽ حالتن بابت تبصرا ڪندو آهي.<ref name="Burton1877"/> جان بُل برطانوي قومي شخصيت جي هڪ روايتي علامت پڻ آهي. ڪتاب ۾ هن ڪردار جي استعمال سان برٽن پنهنجي مشاهدن کي گفتگو ۽ طنزيه تبصرن جي صورت ۾ پيش ڪري سگهيو. ==== برطانوي حڪومت بابت برٽن جا رايا ==== ''Sind Revisited'' جي پڇاڙيءَ ۾ برٽن سنڌ ۾ برطانوي حڪومت جي اثرن بابت پنهنجي راءِ پيش ڪئي. هن صحت ۽ تعليم جي ڪجهه سهولتن ۾ سڌارن کي برطانوي راڄ جي مثبت اثرن طور بيان ڪيو.<ref name="Burton1877"/> بهرحال، اهو برٽن جو تاريخي ۽ سياسي موقف هو. سنڌ ۾ برطانوي قبضي، معاشي تبديلين، سياسي اختيارن جي منتقلي ۽ مقامي آباديءَ تي پوندڙ اثرن جو جامع جائزو وٺڻ لاءِ ٻين تاريخي ماخذن کي پڻ نظر ۾ رکڻ ضروري آهي. == سنڌ بابت تصنيفن ۽ مقالن جي تاريخوار فهرست == {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#174a73;color:#ffffff;" | سال ! style="background:#174a73;color:#ffffff;" | تصنيف يا مقالو ! style="background:#174a73;color:#ffffff;" | موضوع ! style="background:#174a73;color:#ffffff;" | اشاعت |- | style="background:#eaf3fb;" | 1847ع | ''Notes Relative to the Population of the Sind; and the Customs, Language, and Literature of the People'' | سنڌ جي آبادي، رسم و رواج، ٻولي ۽ ادب | ''Bombay Government Records''، نئون سلسلو، نمبر 17، حصو 2، ص 637–657 |- | style="background:#f0f7ed;" | 1848ع | ''Brief Notes Relative to the Division of Time, and Articles of Cultivation in Sind'' | وقت جي حساب، زراعت ۽ نشي جي طريقن بابت نوٽس | ''Bombay Government Records''، نئون سلسلو، نمبر 17، حصو 2، ص 613–636 |- | style="background:#fff3e5;" | 1849ع | ''A Grammar of the Jataki or Belochki Dialect'' | جتڪي يا بيلوچڪي لهجي جي گرامر | ''Journal of the Bombay Branch of the Royal Asiatic Society''، جلد 3، شمارو 12، ص 84–125 |- | style="background:#f3eafa;" | 1849ع | ''A Grammar of the Multani Language'' | ملتاني ٻوليءَ جي گرامر | ابتدائي سوانحي ماخذن ۾ ذڪر؛ مڪمل اصل اشاعتي تفصيلن جي وڌيڪ تصديق گهربل |- | style="background:#eaf3fb;" | 1849ع | ''Notes and Remarks on Dr. Dorn's Chrestomathy of the Pushtu or Afghan Language'' | پشتو بابت تنقيدي لساني اڀياس | ساڳيو رسالو، جلد 3، شمارو 12، ص 58–69 |- | style="background:#f0f7ed;" | 1851ع | ''Scinde; or, The Unhappy Valley'' | سنڌ جو سفرنامو ۽ سماجي مشاهدا | رچرڊ بينٽلي، لنڊن؛ ٻه جلد |- | style="background:#fff3e5;" | 1851ع | ''Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus'' | سنڌ جي قومن، تاريخ، جاگرافي، ٻولين ۽ ثقافت جو مطالعو | ڊبليو. ايڇ. ايلن اينڊ ڪمپني، لنڊن |- | style="background:#f3eafa;" | 1852ع | ''Falconry in the Valley of the Indus'' | بازداري ۽ شڪار جون روايتون | جان وان وورسٽ، لنڊن |- | style="background:#eaf3fb;" | 1877ع | ''Sind Revisited'' | سنڌ جو ٻيهر سفر، ريلوي، فوج ۽ سماجي تبديليون | رچرڊ بينٽلي اينڊ سن، لنڊن؛ ٻه جلد |} == سنڌ جي تاريخ ۽ ادب ۾ برٽن جي اهميت == رچرڊ فرانسس برٽن جي سنڌ بابت تصنيفن جي اهميت ان ڪري آهي جو انهن ۾ اڻويهين صديءَ جي وچ ۽ پوئين اڌ ۾ سنڌ جي سماجي، لساني ۽ ثقافتي زندگيءَ بابت همعصر مواد محفوظ ٿيل آهي. سندس 1847ع ۽ 1848ع جون رپورٽون، 1849ع جا لساني مقالا، 1851ع ۽ 1852ع جا ڪتاب ۽ 1877ع جو سفرنامو گڏجي سنڌ بابت سندس تحقيق جي مختلف مرحلن کي ظاهر ڪن ٿا. سنڌ جي تاريخ ۽ ادب جي مطالعي ۾ برٽن جي ڪم مان خاص طور هيٺين موضوعن بابت مواد حاصل ٿئي ٿو: * اڻويهين صديءَ ۾ سنڌ جي آبادي ۽ سماجي بناوت؛ * سنڌي ٻولي، مقامي لهجا ۽ پاڙيسري ٻولين جا لاڳاپا؛ * سنڌ جي زباني روايتن، قصن ۽ شاعريءَ جا احوال؛ * مذهبي عقيدا، رسمون ۽ سماجي لاڳاپا؛ * سنڌ جي شهرن، درياهن ۽ آمدرفت جي تاريخ؛ * زراعت، شڪار ۽ بازداريءَ جون روايتون؛ * برطانوي قبضي کان پوءِ فوجي ۽ انتظامي تبديليون؛ * ريلوي ۽ جديد آمدرفت جي شروعاتي ترقي. سنڌي ادب جي محقق موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ برٽن کي شامل ڪيو ۽ سندس سنڌ بابت تصنيفن جو ذڪر ڪيو.<ref name="Jotwani1996"/> === تاريخي ماخذ طور حدون === برٽن جون لکڻيون پنهنجي دور بابت قيمتي معلومات فراهم ڪن ٿيون، پر انهن کي مڪمل طور غيرجانبدار يا حتمي ماخذ نٿو سمجهي سگهجي. برٽن برطانوي فوج ۽ سفارتي نظام سان لاڳاپيل هو. سندس ڪتابن ۾ سنڌ جي ماڻهن، قومن، مذهبي برادرين ۽ برطانوي انتظام بابت ذاتي رايا ۽ اڻويهين صديءَ جي يورپي سوچ جا اثر موجود آهن.<ref name="Ghose2006"/><ref name="Kennedy2005"/> انهيءَ ڪري جديد تحقيق ۾ سندس تصنيفن کي سنڌي، فارسي، اردو ۽ ٻين مقامي ماخذن سان ڀيٽي پڙهڻ ضروري آهي. برٽن جي ڪتابن جي تاريخي اهميت سندس هر نتيجي جي درست هجڻ ۾ نه، پر ان ڳالهه ۾ آهي ته انهن ۾ سنڌ جي هڪ مخصوص دور بابت مشاهدا، بيان ۽ معلومات محفوظ ٿيل آهن. == عربستان جو سفر ۽ حج (1853ع) == سنڌ ۽ هندستان ۾ رهائش دوران رچرڊ فرانسس برٽن عربي، فارسي، هندستاني ٻولين ۽ اسلامي روايتن بابت ڄاڻ حاصل ڪئي. انهيءَ مطالعي سندس عربستان جي سفر ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1853ع ۾ هن [[مدينو|مديني]] ۽ [[مڪو|مڪي]] جو سفر ڪيو ۽ [[حج]] جا مناسڪ ادا ڪيا.<ref name="Kennedy2005"/><ref name="Lovell1998"/> ان وقت مڪي ۽ مديني جي مقدس مذهبي علائقن ۾ غيرمسلمانن جي داخلا تي پابندي هئي. برٽن پنهنجي سڃاڻپ لڪائي مسلمان مسافر جي حيثيت سان سفر ڪيو. سندس هن سفر کي اڻويهين صديءَ جي يورپي سفرناما نگاريءَ ۾ خاص شهرت حاصل ٿي.<ref name="BurtonPilgrimage1855">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Personal Narrative of a Pilgrimage to El-Medinah and Meccah |volume=1–3 |publisher=Longman, Brown, Green, and Longmans |location=London |year=1855–1856 |language=en |url=https://www.gutenberg.org/ebooks/4657 }}</ref> === سفر جي تياري === برٽن عربستان جي سفر کان اڳ عربي ٻوليءَ، اسلامي عبادتن، مذهبي اصطلاحن، لباس، سماجي آداب ۽ سفر جي روايتن جو مطالعو ڪيو. هن هندستان ۾ رهڻ دوران حاصل ڪيل ٻولين ۽ مذهبي رسمن جي ڄاڻ کي سفر جي تياريءَ ۾ استعمال ڪيو. سندس مقصد صرف مقدس شهرن جو دورو ڪرڻ نه، پر انهن جي مذهبي، سماجي ۽ ثقافتي زندگيءَ جو تفصيلي مشاهدو پڻ هو.<ref name="Rice1990"/><ref name="BurtonPilgrimage1855"/> برٽن پنهنجي سفر ۾ مختلف وقتن تي فارسي نسل جي مسلمان مسافر ۽ درويش يا شيخ جهڙيون سڃاڻپون اختيار ڪيون. سندس سفرنامي موجب، هن اهڙي لباس ۽ طرزِ گفتگو اختيار ڪئي، جيڪا مقامي ماحول ۾ سندس غيرملڪي هجڻ کي لڪائڻ ۾ مددگار ٿي سگهي.<ref name="BurtonPilgrimage1855"/> === مصر کان عربستان تائين === 1853ع ۾ برٽن انگلينڊ مان نڪري [[مصر]] پهتو. هن [[اسڪندريه]] ۽ [[قاهره]] ۾ وقت گذاريو ۽ پوءِ [[سوئيز]] جي رستي [[ڳاڙهو سمنڊ|ڳاڙهي سمنڊ]] ڏانهن روانو ٿيو. سفر دوران هن مسلمان مسافرن، واپارين ۽ حج تي ويندڙ ماڻهن سان گڏ سفر ڪيو. عربستان پهچڻ کان پوءِ هن [[ينبع]] جي رستي مديني ڏانهن سفر جاري رکيو.<ref name="BurtonPilgrimage1855"/> برٽن پنهنجي سفرنامي ۾ قافلن، رهائش، کاڌي، سفر جي ڏکيائين، رستن ۽ مقامي ماڻهن جي رسم و رواج بابت تفصيلي احوال ڏنو. === مديني جو سفر === برٽن جولاءِ 1853ع ۾ مديني پهتو. هن شهر ۾ رهائش دوران [[مسجد نبوي]]، مذهبي زندگيءَ، زيارت جي روايتن ۽ شهر جي سماجي حالتن جو مشاهدو ڪيو. سندس سفرنامي ۾ مديني جي گهٽين، بازارن، رهائشي علائقن، مذهبي عمارتن ۽ مقامي ماڻهن بابت تفصيل ملن ٿا.<ref name="BurtonPilgrimage1855"/> هن مديني جي تاريخي ۽ مذهبي اهميت سان گڏ شهر جي جاگرافي ۽ آباديءَ بابت پڻ لکيو. برٽن جا اهي بيان اڻويهين صديءَ جي وچ ڌاري مديني جي شهري ۽ سماجي تاريخ جي مطالعي لاءِ هڪ همعصر سفرنامي جو مواد فراهم ڪن ٿا. === مڪي جو سفر ۽ حج جا مناسڪ === مديني کان پوءِ برٽن حج جي قافلي سان گڏ مڪي ڏانهن روانو ٿيو. سيپٽمبر 1853ع ۾ هو مڪي پهتو. هن [[ڪعبو|ڪعبي]] جو طواف ڪيو ۽ حج جي ٻين مناسڪن ۾ شرڪت ڪئي. پنهنجي سفرنامي ۾ هن [[مسجد الحرام]]، ڪعبي، [[صفا ۽ مروه]]، [[عرفات]]، [[مزدلفه]] ۽ [[منى]] بابت تفصيلي بيان پيش ڪيا.<ref name="BurtonPilgrimage1855"/> برٽن مذهبي عبادتن سان گڏ حج جي انتظام، حاجين جي آمدرفت، مختلف علائقن مان ايندڙ ماڻهن، بازارن، رهائش ۽ سماجي ماحول بابت پڻ لکيو. سندس سفرنامي جي هڪ خاص ڳالهه اها آهي ته هن مقدس شهرن کي صرف مذهبي مرڪزن طور نه، پر رهائشي، واپاري ۽ ثقافتي شهرن طور پڻ بيان ڪيو. === ڇا برٽن مڪي پهچندڙ پهريون غيرمسلمان يورپي هو؟ === برٽن کي ڪڏهن ڪڏهن مڪي ۾ داخل ٿيندڙ پهريون غيرمسلمان يورپي چيو ويندو آهي، پر اها دعويٰ تاريخي طور درست نه آهي. هن کان اڳ اطالوي مسافر [[لودووڪو دي وارٿيما]] سورهين صديءَ جي شروعات ۾ مڪي پهتو هو. سوئس محقق [[يوهان لڊوگ برڪهارٽ]] پڻ 1814ع ۾ مڪي جو سفر ڪيو ۽ 1815ع ۾ حج ادا ڪيو.<ref name="Burckhardt1829">{{cite book |last=Burckhardt |first=John Lewis |title=Travels in Arabia: Comprehending an Account of Those Territories in Hedjaz Which the Mohammedans Regard as Sacred |publisher=Henry Colburn |location=London |year=1829 |language=en }}</ref> انهيءَ ڪري برٽن جي اهميت مڪي پهچندڙ پهريون غيرمسلمان هجڻ ۾ نه، پر سندس سفرنامي جي تفصيل، مشاهدي جي انداز ۽ يورپي پڙهندڙن ۾ ان جي اثر ۾ آهي. === سفرنامي جي اشاعت === برٽن عربستان جي سفر بابت ''Personal Narrative of a Pilgrimage to El-Medinah and Meccah'' (مديني ۽ مڪي جي زيارت جو ذاتي سفرنامو) لکيو. هي ڪتاب 1855ع ۽ 1856ع ۾ ٽن جلدن ۾ شايع ٿيو ۽ سندس مشهور تصنيفن مان هڪ بڻيو.<ref name="BurtonPilgrimage1855"/> ڪتاب ۾ عربستان جي جاگرافي، مذهبي زندگي، قافلن، سماجي روايتن، مقامي ماڻهن ۽ سفر جي مشڪلاتن بابت تفصيلي احوال موجود آهي. برٽن جي سفرنامي کي اڻويهين صديءَ جي عربستان بابت يورپي علمي ادب ۾ اهم جاءِ حاصل ٿي، جيتوڻيڪ ان ۾ سندس ذاتي رايا ۽ ان دور جون ثقافتي تعبيرون پڻ شامل آهن.<ref name="Kennedy2005"/> === سفر سان لاڳاپيل تڪراري دعوائون === برٽن جي حج واري سفر بابت ڪجهه سوانحي ڪتابن ۾ اهڙا قصا ملن ٿا، جن ۾ سندس سڃاڻپ ظاهر ٿيڻ جي خطري ۽ مبينا تشدد جو ذڪر ڪيو ويو آهي. انهن مان هڪ دعويٰ اها آهي ته هن پنهنجي سڃاڻپ بچائڻ لاءِ ڪنهن ماڻهوءَ کي قتل ڪيو. اهڙي واقعي جي آزاد ۽ قابلِ اعتماد تاريخي تصديق موجود نه آهي؛ برٽن پاڻ به اهڙي الزام کي رد ڪيو هو.<ref name="Lovell1998"/><ref name="Rice1990"/> تنهنڪري هن دعويٰ کي ثابت ٿيل واقعي بدران برٽن جي زندگيءَ سان لاڳاپيل هڪ غيرتصديق ٿيل روايت طور سمجهڻ گهرجي. == صوماليا ۽ هرر جون مهمون (1854ع–1855ع) == [[فائل:Old City (Jugal) Top view of Jugol 10.jpg|thumb|260px|[[هرر]] جي تاريخي قلعي بند شهر جو مٿان کان منظر، جنهن جو رچرڊ فرانسس برٽن 1855ع ۾ دورو ڪيو.]] عربستان جي سفر کان پوءِ برٽن جي دلچسپي آفريڪا جي اتر اوڀر وارن علائقن ڏانهن وڌي. هن [[صوماليا]]، [[جبوتي]] ۽ موجوده [[ايٿوپيا]] جي اوڀر وارن علائقن ۾ سفر ۽ تحقيق ڪئي. انهن سفرن ۾ [[هرر]] جو دورو سندس اهم ڪاميابين مان هڪ هو. برٽن پنهنجي سفرن جا احوال ''First Footsteps in East Africa'' نالي ڪتاب ۾ شايع ڪيا.<ref name="BurtonFirstFootsteps1856">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=First Footsteps in East Africa; or, An Exploration of Harar |publisher=Longman, Brown, Green, and Longmans |location=London |year=1856 |language=en }}</ref> === مهم جو پسمنظر === اڻويهين صديءَ جي وچ ڌاري يورپي جاگرافيدانن ۽ برطانوي اختيارين کي اوڀر آفريڪا جي اندرين علائقن بابت محدود سڌي ڄاڻ هئي. برٽن کي هن علائقي جي ٻولين، واپاري رستن، شهرن، سياسي حالتن ۽ جاگرافيءَ بابت معلومات گڏ ڪرڻ ۾ دلچسپي هئي. انهيءَ سلسلي ۾ هن [[عدن]] کي پنهنجي سفرن جو هڪ اهم مرڪز بڻايو.<ref name="Rice1990"/> === زيلع کان هرر تائين === 1854ع جي آخر ۾ برٽن [[زيلع]] کان هرر ڏانهن روانو ٿيو. سندس سفر ۾ مقامي رهنمائن، مترجمن، قافلي جي ماڻهن ۽ ٻين مددگارن جو اهم ڪردار هو. هو جنوري 1855ع ۾ هرر پهتو، جيڪو ان وقت هڪ اهم اسلامي، واپاري ۽ ثقافتي شهر هو.<ref name="BurtonFirstFootsteps1856"/> برٽن شهر جي حڪمران، بازارن، مذهبي زندگي، آبادي ۽ واپاري لاڳاپن بابت معلومات گڏ ڪئي. هن هرر جي سماجي ۽ سياسي حالتن کي پنهنجي سفرنامي ۾ بيان ڪيو ۽ شهر جي اهميت کي يورپي پڙهندڙن تائين پهچايو. === هرر پهچڻ جي تاريخي اهميت === برٽن کي عام طور هرر ۾ داخل ٿيندڙ اوائلي يورپي سياحن مان هڪ طور ياد ڪيو ويندو آهي. بهرحال، هرر اڳ ئي مقامي ۽ علائقائي مسلمان واپارين، عالمن ۽ مسافرن جي ڄاتل سڃاتل شهرن مان هو. تنهنڪري برٽن جي سفر کي شهر جي «دريافت» چوڻ بدران هڪ يورپي مسافر جي دستاويزي دوري طور بيان ڪرڻ وڌيڪ درست آهي. برٽن جي هرر بابت لکڻين جي اهميت سندس مشاهدي، جاگرافيائي بيان ۽ ان دور جي شهر بابت محفوظ ڪيل معلومات ۾ آهي.<ref name="Ghose2006"/> === بربرا واري مهم === 1855ع ۾ برٽن ٻين يورپي مهم جوئن سان گڏ [[بربرا]] واري علائقي ۾ هڪ نئين مهم ۾ شامل ٿيو. هن مهم ۾ [[جان هيننگ اسپيڪ]]، ليفٽيننٽ جي. اي. هرن ۽ وليم اسٽرويان پڻ شامل هئا. مهم دوران سندن ڪئمپ تي هٿياربند حملو ٿيو. وليم اسٽرويان مارجي ويو، جڏهن ته برٽن ۽ اسپيڪ زخمي ٿيا.<ref name="McLynn1990"/><ref name="Lovell1998"/> === برٽن جي چهري تي زخم === بربرا واري حملي دوران هڪ نيزو برٽن جي چهري مان گذريو ۽ کيس سخت زخم رسيو. هن زخم جو نشان سندس چهري تي باقي زندگي موجود رهيو. سندس پوءِ واري تصويرن ۽ سوانحي احوالن ۾ انهيءَ زخم جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Rice1990"/> حملي کان پوءِ مهم ختم ٿي وئي ۽ بچيل مهم جو واپس موٽيا. === پهريان قدم اوڀر آفريڪا ۾ === 1856ع ۾ برٽن ''First Footsteps in East Africa; or, An Exploration of Harar'' (اوڀر آفريڪا ۾ پهريان قدم، يا هرر جي ڳولا) شايع ڪيو. ڪتاب ۾ زيلع، هرر، صومالي علائقن، مقامي ماڻهن، ٻولين، واپار، مذهبي زندگي ۽ سفر جي حالتن بابت معلومات شامل آهي.<ref name="BurtonFirstFootsteps1856"/> هي ڪتاب برٽن جي آفريڪي سفرنامن جي سلسلي ۾ اهم جاءِ رکي ٿو. ان جي باوجود، مقامي ماڻهن ۽ سماجي گروهن بابت سندس ڪجهه بيان نوآبادياتي دور جي تعصبن کان آزاد نه آهن؛ تنهنڪري انهن کي جديد آفريڪي تاريخ ۽ انسانيات جي تحقيق سان ڀيٽڻ ضروري آهي. == ڪريميا جي جنگ سان لاڳاپو == 1850ع واري ڏهاڪي ۾ برٽن جي فوجي زندگيءَ جو هڪ ٻيو مرحلو [[ڪريميا جي جنگ]] سان لاڳاپيل هو. هن [[بيشي بازوق]] (''Bashi-bazouks'') نالي عثماني غيرباقاعده فوجي دستن سان لاڳاپيل ذميوارين ۾ حصو ورتو. اهي دستا عثماني فوجي نظام جو حصو هئا، پر سندن تنظيم ۽ نظم و ضبط باقاعده فوج کان مختلف هو.<ref name="Wright1906"/><ref name="McLynn1990"/> برٽن جي هن فوجي وابستگيءَ جو عرصو نسبتاً مختصر رهيو. انتظامي اختلافن ۽ تنظيم سان لاڳاپيل مسئلن سبب سندس خدمتون ڊگهي عرصي تائين جاري نه رهيون. سندس فوجي زندگيءَ ۾ هندستان ۽ سنڌ جي ملازمت کان پوءِ هي مرحلو اهم هو، ڇاڪاڻ ته ان کان پوءِ سندس ڌيان وڏي پيماني تي جاگرافيائي سفرن ۽ تحقيق ڏانهن وڌيو. == آفريڪا جي وڏين ڍنڍن جي ڳولا (1856ع–1859ع) == [[فائل:Lake Tanganyika.jpg|thumb|[[ڍنڍ ٽانگانيڪا]]، جنهن تائين برٽن ۽ اسپيڪ جي مهم فيبروري 1858ع ۾ پهتي.]] 1850ع واري ڏهاڪي ۾ آفريڪا جي اندروني جاگرافي ۽ [[نيل درياهه]] جي سرچشمي بابت يورپي جاگرافيدانن ۾ وڏي دلچسپي هئي. برٽن ۽ [[جان هيننگ اسپيڪ]] اوڀر آفريڪا جي اندرين علائقن ڏانهن هڪ مهم ڪئي، جنهن جو مقصد وڏين ڍنڍن، واپاري رستن ۽ نيل درياهه جي سرچشمي بابت معلومات حاصل ڪرڻ هو.<ref name="BurtonLakeRegions1860">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=The Lake Regions of Central Africa: A Picture of Exploration |volume=1–2 |publisher=Longman, Green, Longman, and Roberts |location=London |year=1860 |language=en }}</ref> === رائل جاگرافيائي سوسائٽيءَ جي مدد === برٽن جي آفريڪي مهم کي [[رائل جاگرافيائي سوسائٽي]] جي حمايت حاصل هئي. مهم ۾ برٽن اڳواڻ ۽ اسپيڪ سندس ساٿي هو. ٻنهي کي جاگرافيائي مشاهدي، سفر، رستن جي سڃاڻپ ۽ آفريڪا جي اندرين علائقن بابت معلومات گڏ ڪرڻ جي ذميواري هئي.<ref name="McLynn1990"/> ان وقت يورپي نقشن ۾ آفريڪا جي ڪيترن اندرين علائقن بابت معلومات نامڪمل هئي، جيتوڻيڪ اهي علائقا مقامي آباديءَ، واپارين ۽ مسافرن کي اڳ ئي ڄاتل هئا. === زنجبار کان اندروني آفريڪا ڏانهن === مهم جو اهم سامونڊي مرڪز [[زنجبار]] هو. برٽن ۽ اسپيڪ اوڀر آفريڪا جي ساحلي علائقي کان اندرين حصن ڏانهن روانا ٿيا. سندن سفر ۾ آفريڪي رهنمائن، باربردارن، واپارين، مترجمن ۽ قافلي جي ٻين ماڻهن اهم ڪردار ادا ڪيو. مقامي رستن، پاڻيءَ جي هنڌن، رهائش ۽ واپار بابت انهن ماڻهن جي ڄاڻ کان سواءِ اهڙو سفر ممڪن نه هو.<ref name="BurtonLakeRegions1860"/> === سيدي مبارڪ بمبئي ۽ مقامي ساٿي === [[سيدي مبارڪ بمبئي]] اوڀر آفريڪا جي مشهور رهنمائن مان هڪ هو، جنهن برٽن ۽ اسپيڪ جي مهم ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هو اڳتي هلي آفريڪا جي ٻين يورپي مهمن سان پڻ لاڳاپيل رهيو. برٽن ۽ اسپيڪ جي مهم جي تاريخ کي صرف ٻن يورپي سياحن جي ڪاميابيءَ طور پيش ڪرڻ نامڪمل آهي، ڇاڪاڻ ته ان ۾ مقامي آفريڪي ماڻهن جي ڄاڻ، محنت ۽ رهنمائي بنيادي اهميت رکي ٿي.<ref name="Jeal2011">{{cite book |last=Jeal |first=Tim |title=Explorers of the Nile: The Triumph and Tragedy of a Great Victorian Adventure |publisher=Yale University Press |location=New Haven |year=2011 |language=en |isbn=978-0-300-14935-7 }}</ref> === سفر جون ڏکيائون === آفريڪا جي اندروني سفر دوران برٽن ۽ اسپيڪ کي بيمارين، ٿڪاوٽ، موسمي حالتن، رسد جي مسئلن ۽ ٻين ڏکيائين کي منهن ڏيڻو پيو. ٻئي مهم جو مختلف وقتن تي سخت بيمار ٿيا. انهن حالتن سندن سفر جي رفتار ۽ جاگرافيائي مشاهدي جي صلاحيت تي اثر وڌو.<ref name="BurtonLakeRegions1860"/> مهم جي ڪاميابيءَ ۾ مقامي ماڻهن جي مدد، رستن بابت معلومات ۽ قافلي جي تنظيم اهم هئي. == ڍنڍ ٽانگانيڪا تائين پهچڻ (1858ع) == فيبروري 1858ع ۾ برٽن ۽ اسپيڪ جي مهم [[ڍنڍ ٽانگانيڪا]] تائين پهتي. هيءَ اوڀر آفريڪا جي وڏين ڍنڍن مان هڪ آهي ۽ موجوده تنزانيا، ڪانگو جي جمهوري جمهوريه، برونڊي ۽ زامبيا جي سرحدي علائقن سان لاڳاپيل آهي. برٽن ۽ اسپيڪ يورپي جاگرافيائي ادب ۾ ڍنڍ بابت تفصيلي مشاهدا پيش ڪندڙ اوائلي مهم جوئن مان هئا.<ref name="BurtonLakeRegions1860"/> === ڍنڍ جي جاگرافي === برٽن ڍنڍ ٽانگانيڪا جي پاڻيءَ، ڀرپاسي جي زمين، آباديءَ ۽ سفر جي رستن بابت معلومات گڏ ڪئي. هن ڍنڍ جي اهميت کي نيل درياهه جي سرچشمي بابت هلندڙ بحث سان ڳنڍيو. بهرحال، ان وقت موجود معلومات جي بنياد تي ڍنڍ ۽ نيل درياهه جي آبي نظام جو صحيح لاڳاپو طئي ڪرڻ آسان نه هو. === مقامي ڄاڻ جي اهميت === ڍنڍ ٽانگانيڪا برٽن ۽ اسپيڪ جي اچڻ کان اڳ ئي مقامي ماڻهن، واپارين ۽ علائقائي مسافرن کي معلوم هئي. انهيءَ ڪري «ڍنڍ جي دريافت» وارو اصطلاح صرف يورپي نقشن ۽ جاگرافيائي علم ۾ ان جي داخلا جي مخصوص معنيٰ ۾ استعمال ڪري سگهجي ٿو. جديد تاريخي مطالعي ۾ مقامي آفريڪي آباديءَ جي اڳوڻي ڄاڻ ۽ سفرن ۾ سندن ڪردار کي تسليم ڪيو وڃي ٿو.<ref name="Jeal2011"/> == جان هيننگ اسپيڪ ۽ ڍنڍ وڪٽوريا == [[فائل:JH Speke.jpg|thumb|upright|[[جان هيننگ اسپيڪ]] (1827ع–1864ع)، جيڪو رچرڊ فرانسس برٽن سان گڏ آفريڪا جي مهم ۾ شامل هو ۽ پوءِ نيل درياهه جي سرچشمي بابت سندس اختلاف پيدا ٿيا.]] 1858ع ۾ برٽن ۽ اسپيڪ جي مهم دوران ٻنهي جي تحقيق جا رستا ڪجهه وقت لاءِ جدا ٿيا. برٽن جي بيماريءَ ۽ ٻين حالتن سبب اسپيڪ اتر طرف هڪ جدا سفر ڪيو ۽ آگسٽ 1858ع ۾ [[ڍنڍ وڪٽوريا]] تائين پهتو. اسپيڪ هن ڍنڍ کي برطانوي راڻي [[راڻي وڪٽوريا|وڪٽوريا]] جي نالي سان منسوب ڪيو.<ref name="Jeal2011"/> === نيل درياهه جي سرچشمي بابت اسپيڪ جو نظريو === اسپيڪ جو خيال هو ته ڍنڍ وڪٽوريا نيل درياهه جي اهم سرچشمن مان هڪ آهي. هن پنهنجي مشاهدي ۽ مقامي معلومات جي بنياد تي اهو نتيجو پيش ڪيو، جيتوڻيڪ ان وقت هن ڍنڍ مان نيل درياهه جي نڪرڻ واري رستي جو مڪمل سڌو مشاهدو نه ڪيو هو. برٽن اسپيڪ جي نتيجي کي فوري طور قبول نه ڪيو ۽ وڌيڪ ثبوتن جي ضرورت تي زور ڏنو.<ref name="McLynn1990"/><ref name="Jeal2011"/> === برٽن ۽ اسپيڪ جو اختلاف === برٽن ۽ اسپيڪ جي وچ ۾ اختلاف جا ڪيترائي سبب هئا، جن ۾ نيل درياهه جي سرچشمي بابت مختلف نظريا، مهم جي اڳواڻي، علمي شهرت ۽ دريافتن جو اعزاز شامل هئا. اسپيڪ جي انگلينڊ واپسيءَ کان پوءِ سندس نتيجن کي وڏي توجهه ملي. برٽن ان ڳالهه تي ناراض ٿيو ته سندس خيال ۾ مهم جي گڏيل ڪم ۽ اڳواڻيءَ کي مناسب اهميت نه ڏني وئي هئي.<ref name="McLynn1990"/> اختلاف آهستي آهستي علمي بحث کان ذاتي ۽ عوامي تڪرار ۾ تبديل ٿي ويو. === ٻي آفريڪي مهم === اسپيڪ پوءِ [[جيمس آگسٽس گرانٽ]] سان گڏ اوڀر آفريڪا جي هڪ ٻي مهم ڪئي. هن مهم دوران اسپيڪ ڍنڍ وڪٽوريا جي اترئين حصي ۽ نيل درياهه سان ان جي لاڳاپي بابت وڌيڪ معلومات حاصل ڪئي. 1862ع ۾ هن ڍنڍ وڪٽوريا مان نڪرندڙ پاڻيءَ جي رستي جو مشاهدو ڪيو، جنهن سندس اڳوڻي نظريي کي وڌيڪ مضبوط ڪيو.<ref name="Jeal2011"/> == نيل درياهه جي سرچشمي بابت بحث == [[نيل درياهه]] جي سرچشمي بابت سوال اڻويهين صديءَ جي جاگرافيائي تحقيق جي اهم مسئلن مان هڪ هو. برٽن، اسپيڪ ۽ ٻين محققن وٽ ان بابت مختلف نظريا هئا. برٽن وڌيڪ احتياط سان جاگرافيائي ثبوت گڏ ڪرڻ جو حامي هو، جڏهن ته اسپيڪ ڍنڍ وڪٽوريا کي نيل درياهه جي اهم سرچشمي طور پيش ڪيو.<ref name="Jeal2011"/> === علمي بحث جي تياري === 1864ع ۾ برٽن ۽ اسپيڪ جي وچ ۾ نيل درياهه جي سرچشمي بابت هڪ عوامي علمي بحث ٿيڻ جو امڪان هو. ٻنهي جي اختلافن سبب اهو بحث وڏي دلچسپيءَ جو موضوع بڻجي چڪو هو. پر بحث کان ٿورو اڳ اسپيڪ جي وفات ٿي وئي. === اسپيڪ جي وفات (1864ع) === جان هيننگ اسپيڪ 15 سيپٽمبر 1864ع تي انگلينڊ ۾ شڪار دوران بندوق جي گولي لڳڻ سبب فوت ٿيو. سرڪاري جاچ ۾ سندس موت کي حادثاتي قرار ڏنو ويو، جيتوڻيڪ پوءِ جي ڪجهه سوانحي بحثن ۾ واقعي جي حالتن بابت سوال اٿاريا ويا.<ref name="Jeal2011"/><ref name="McLynn1990"/> اسپيڪ جي وفات سبب برٽن ۽ اسپيڪ جي وچ ۾ طئي ٿيل عوامي بحث ٿي نه سگهيو. === جديد جاگرافيائي سمجهاڻي === جديد جاگرافيءَ موجب ڍنڍ وڪٽوريا [[اڇي نيل]] جي آبي نظام جو اهم ذريعو آهي. تنهن هوندي به نيل درياهه جي سڀ کان پري سرچشمي جي سڃاڻپ وڌيڪ پيچيده سوال آهي، ڇاڪاڻ ته ڍنڍ وڪٽوريا ۾ ڪيترائي درياهه ڇوڙ ڪن ٿا. انهيءَ ڪري اسپيڪ جي نتيجي کي نيل جي آبي نظام بابت هڪ اهم تاريخي اڳڀرائي طور سمجهڻ گهرجي، نه ته نيل جي سڀني سرچشمن بابت آخري ۽ مڪمل وضاحت طور. == آفريڪا جي ڍنڍن بابت برٽن جو ڪتاب == 1860ع ۾ برٽن ''The Lake Regions of Central Africa: A Picture of Exploration'' (وچ آفريڪا جي ڍنڍن وارا علائقا: ڳولا جي هڪ تصوير) ٻن جلدن ۾ شايع ڪيو. هي ڪتاب سندس آفريڪي مهم، سفر جي رستن، ڍنڍ ٽانگانيڪا، مقامي آبادي، واپار، جاگرافي ۽ سفر جي ڏکيائين بابت تفصيلي احوال تي ٻڌل آهي.<ref name="BurtonLakeRegions1860"/> ڪتاب ۾ برٽن آفريڪا جي سماجي ۽ ثقافتي زندگيءَ بابت پڻ لکيو، پر سندس ڪجهه تبصرا اڻويهين صديءَ جي يورپي نسلي ۽ نوآبادياتي سوچ جي اثر هيٺ هئا. انهيءَ ڪري جديد تاريخي تحقيق ۾ سندس ڪتاب کي همعصر سفرنامي ۽ نوآبادياتي علمي دستاويز ٻنهي حيثيتن سان پڙهيو وڃي ٿو.<ref name="Ghose2006"/> == آفريڪي مهمن جي تاريخي اهميت == برٽن جون آفريڪي مهمون يورپي جاگرافيائي تحقيق جي تاريخ ۾ اهم آهن. هن هرر، صومالي علائقن، اوڀر آفريڪا جي واپاري رستن ۽ ڍنڍ ٽانگانيڪا بابت تفصيلي معلومات شايع ڪئي. انهن سفرن سان گڏ برٽن ۽ اسپيڪ جي وچ ۾ نيل درياهه جي سرچشمي بابت اختلاف به جاگرافيائي تحقيق جي تاريخ جو مشهور واقعو بڻيو. جديد مطالعي ۾ انهن مهمن جي اهميت کي مقامي آفريڪي رهنمائن، مترجمن، باربردارن، واپارين ۽ ڄاڻ رکندڙ ماڻهن جي ڪردار کان الڳ نٿو ڪري سگهجي. === اهم سفرن جي تاريخوار فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#174a73;color:white;" | سال ! style="background:#174a73;color:white;" | سفر يا واقعو ! style="background:#174a73;color:white;" | هنڌ ! style="background:#174a73;color:white;" | تاريخي اهميت |- | style="background:#eaf3fb;" | 1853ع | عربستان جو سفر ۽ حج | مصر، مدينو ۽ مڪو | مقدس شهرن جي مذهبي ۽ سماجي زندگيءَ بابت تفصيلي سفرنامو |- | style="background:#edf6eb;" | 1854ع–1855ع | صومالي علائقن جي مهم | زيلع ۽ هرر | اوڀر آفريڪا جي شهرن، ٻولين ۽ واپاري رستن بابت تحقيق |- | style="background:#fff1e2;" | 1855ع | بربرا واري مهم | بربرا | هٿياربند حملي ۾ برٽن زخمي ٿيو ۽ مهم ختم ٿي |- | style="background:#f3eafa;" | 1855ع–1856ع | ڪريميا جي جنگ سان لاڳاپيل فوجي خدمت | عثماني فوجي انتظام سان لاڳاپيل علائقا | بيشي بازوق دستن سان فوجي وابستگي |- | style="background:#eaf3fb;" | 1856ع–1859ع | اوڀر آفريڪا جي اندروني مهم | زنجبار ۽ اندروني آفريڪا | آفريڪا جي وڏين ڍنڍن ۽ نيل جي سرچشمي بابت تحقيق |- | style="background:#edf6eb;" | 1858ع | ڍنڍ ٽانگانيڪا تائين پهچڻ | ڍنڍ ٽانگانيڪا | يورپي جاگرافيائي ادب ۾ ڍنڍ بابت تفصيلي مشاهدا |- | style="background:#fff1e2;" | 1858ع | اسپيڪ جو ڍنڍ وڪٽوريا تائين سفر | ڍنڍ وڪٽوريا | نيل جي سرچشمي بابت اسپيڪ جو نظريو |- | style="background:#f3eafa;" | 1864ع | برٽن ۽ اسپيڪ جي طئي ٿيل بحث جو نه ٿيڻ | انگلينڊ | اسپيڪ جي اوچتي وفات سبب علمي بحث ملتوي ٿي ويو |} == عربستان ۽ آفريڪا بابت اهم تصنيفون == {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#22577a;color:white;" | سال ! style="background:#22577a;color:white;" | ڪتاب ! style="background:#22577a;color:white;" | سنڌي عنوان ! style="background:#22577a;color:white;" | موضوع |- | 1855ع–1856ع | ''Personal Narrative of a Pilgrimage to El-Medinah and Meccah'' | '''مديني ۽ مڪي جي زيارت جو ذاتي سفرنامو''' | حج، عربستان، اسلامي روايتون ۽ مقدس شهرن جي زندگي |- | 1856ع | ''First Footsteps in East Africa; or, An Exploration of Harar'' | '''اوڀر آفريڪا ۾ پهريان قدم، يا هرر جي ڳولا''' | صوماليا، هرر، مقامي سماج ۽ واپاري رستا |- | 1860ع | ''The Lake Regions of Central Africa: A Picture of Exploration'' | '''وچ آفريڪا جي ڍنڍن وارا علائقا: ڳولا جي هڪ تصوير''' | ڍنڍ ٽانگانيڪا، اوڀر آفريڪا ۽ جاگرافيائي تحقيق |} == آمريڪا جو سفر (1860ع) == آفريڪا جي مهمن کان پوءِ رچرڊ فرانسس برٽن 1860ع ۾ [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] جو سفر ڪيو. هن سفر ۾ سندس خاص دلچسپي آمريڪا جي اولهه وارن علائقن، مقامي آباديءَ، مذهبي تحريڪن ۽ [[مورمن ازم|مورمن]] برادريءَ جي سماجي ۽ مذهبي زندگيءَ سان هئي.<ref name="BurtonCitySaints1861">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=The City of the Saints, and Across the Rocky Mountains to California |publisher=Longman, Green, Longman, and Roberts |location=London |year=1861 |language=en |url=https://archive.org/search?query=Richard+Francis+Burton+City+of+the+Saints+1861 }}</ref> برٽن آمريڪا جي اوڀر وارن علائقن کان اولهه ڏانهن سفر ڪندي [[راڪي جبل]] پار ڪيا ۽ [[يوٽا]] جي گاديءَ واري شهر [[سالٽ ليڪ سٽي]] پهتو. ان کان پوءِ هن [[ڪيليفورنيا]] جو پڻ دورو ڪيو. === سالٽ ليڪ سٽي ۽ مورمن برادري === سالٽ ليڪ سٽي ۾ برٽن مورمن مذهبي تحريڪ جي اڳواڻن، عقيدن، سماجي تنظيم ۽ گهريلو زندگيءَ بابت معلومات گڏ ڪئي. هن [[برگهم ينگ]] سان ملاقات ڪئي، جيڪو ان وقت [[چرچ آف جيسس ڪرائسٽ آف ليٽر ڊي سينٽس]] جو صدر ۽ مورمن برادريءَ جو اهم اڳواڻ هو.<ref name="BurtonCitySaints1861"/> برٽن مورمن برادريءَ جي مذهبي عقيدن، اجتماعي زندگيءَ، گهڻ زاليت جي رواج ۽ آمريڪي سماج سان سندن لاڳاپن بابت تفصيلي مشاهدا پيش ڪيا. هن برادريءَ جي ڪجهه روايتن بابت تنقيدي تبصرا ڪيا، پر ساڳئي وقت ٻين يورپي ليکڪن جي ڀيٽ ۾ ان جي عقيدن ۽ سماجي نظام کي سمجهڻ جي ڪوشش پڻ ڪئي.<ref name="Rice1990"/> === راڪي جبلن کان ڪيليفورنيا تائين === برٽن پنهنجي سفر دوران آمريڪا جي اولهه وارن علائقن جي جاگرافي، آمدرفت، رهائش، واپاري رستن ۽ آبادڪاريءَ بابت معلومات گڏ ڪئي. هن زميني سفر جي مشڪلاتن، رستن جي حالتن ۽ ان دور جي آمريڪي سماج بابت مشاهدا لکيا. سندس سفر ان زماني ۾ ٿيو، جڏهن آمريڪا جي اولهه طرف آبادڪاري، مقامي آمريڪي قومن جي زمينن تي قبضي ۽ سياسي توسيع جو عمل جاري هو. برٽن جا بيان انهيءَ تاريخي پسمنظر ۾ پڙهڻ گهرجن. === بزرگن جو شهر (1861ع) === 1861ع ۾ برٽن پنهنجي آمريڪي سفر بابت ڪتاب ''The City of the Saints, and Across the Rocky Mountains to California'' شايع ڪيو. ڪتاب جو سنڌي عنوان '''بزرگن جو شهر ۽ راڪي جبلن کان ڪيليفورنيا تائين''' ترجمو ڪري سگهجي ٿو. هن تصنيف ۾ مورمن برادريءَ جي تاريخ، عقيدن، سماجي زندگيءَ، سالٽ ليڪ سٽي ۽ آمريڪا جي اولهه وارن علائقن بابت تفصيلي مواد موجود آهي.<ref name="BurtonCitySaints1861"/> هي ڪتاب اڻويهين صديءَ جي آمريڪي مذهبي ۽ سماجي تاريخ بابت برٽن جي اهم سفرنامن مان هڪ آهي. == ازابيل ارنڊيل سان شادي == [[فائل:Isabel Burton-1861.jpg|thumb|upright|[[ازابيل برٽن]] (1831ع–1896ع)، رچرڊ فرانسس برٽن جي گهرواري، ليکڪا ۽ سندس زندگيءَ بابت اهم سوانحي ماخذن مان هڪ. 1861ع ۾ ٺاهيل تصوير.]] رچرڊ فرانسس برٽن 22 جنوري 1861ع تي [[ازابيل برٽن|ازابيل ارنڊيل]] (''Isabel Arundell'') سان شادي ڪئي.<ref name="Lovell1998"/><ref name="Wright1906"/> ازابيل جو جنم 1831ع ۾ ٿيو. هوءَ هڪ انگريز رومن ڪيٿولڪ خاندان سان تعلق رکندي هئي ۽ اڳتي هلي سفرناما نگار، ليکڪا ۽ برٽن جي زندگيءَ جي سوانح نگار طور مشهور ٿي. === ملاقات ۽ شاديءَ جو پسمنظر === برٽن ۽ ازابيل جي پهرين ملاقات 1850ع واري ڏهاڪي ۾ ٿي هئي. ٻنهي جي شاديءَ ۾ ڪجهه وقت لڳو، جنهن جا سبب خانداني، مذهبي ۽ سماجي حالتن سان لاڳاپيل هئا. برٽن جي غيرروايتي زندگيءَ، مسلسل سفرن ۽ مذهبي موضوعن بابت سندس خيالن سبب هن شاديءَ بابت خاندانن ۾ تحفظات موجود هئا.<ref name="Lovell1998"/> ان جي باوجود ٻنهي شادي ڪئي ۽ ازابيل پنهنجي مڙس جي سفارتي ۽ ادبي زندگيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. === ازدواجي زندگي ۽ گڏيل سفر === ازابيل برٽن پنهنجي مڙس سان گڏ مختلف ملڪن ۾ رهي ۽ ڪيترن سفرن ۾ سندس ساٿ ڏنو. هن برٽن جي سفارتي مقررين دوران گهريلو انتظام، سماجي ملاقاتن ۽ سفرن جي تنظيم ۾ مدد ڪئي. ازابيل پنهنجي لکڻين ۾ انهن ملڪن جي سماجي زندگيءَ، مذهبي روايتن ۽ سفر جي تجربن بابت تفصيل محفوظ ڪيا.<ref name="IsabelInnerLife1893">{{cite book |last=Burton |first=Isabel |title=The Life of Captain Sir Richard F. Burton |volume=1–2 |publisher=Chapman and Hall |location=London |year=1893 |language=en }}</ref> برٽن ۽ ازابيل کي ڪو اولاد نه ٿيو. === مذهبي اختلاف === ازابيل رومن ڪيٿولڪ مذهب سان گهري وابستگي رکندي هئي، جڏهن ته برٽن جا مذهبي خيال پيچيده ۽ غيرروايتي هئا. برٽن اسلام، عيسائيت، هندومت ۽ ٻين مذهبي روايتن جو مطالعو ڪيو، پر سندس ذاتي مذهبي سڃاڻپ بابت سوانح نگارن ۾ اختلاف موجود آهن.<ref name="Kennedy2005"/><ref name="Rice1990"/> انهيءَ ڪري برٽن کي بنا واضح ثبوت جي ڪنهن هڪ مذهب جو مستقل پيروڪار قرار ڏيڻ مناسب نه آهي. == برطانوي سفارتي ملازمت == 1861ع کان پوءِ برٽن جي زندگيءَ جو وڏو حصو [[برطانيا]] جي سفارتي خدمت ۾ گذريو. هن مختلف ملڪن ۾ برطانوي قونصل جي حيثيت سان ڪم ڪيو. سندس اهم مقرريون فرنانڊو پو، سانتوس، دمشق ۽ ٽريسٽي ۾ ٿيون.<ref name="Wright1906"/><ref name="Lovell1998"/> سفارتي ملازمت دوران به برٽن سفر، ٻولين جي مطالعي، تاريخي تحقيق ۽ ڪتابن جي تصنيف جاري رکي. === سفارتي مقررين جي تاريخوار فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#194d72;color:white;" | دور ! style="background:#194d72;color:white;" | عهدو ! style="background:#194d72;color:white;" | مقرريءَ جو هنڌ ! style="background:#194d72;color:white;" | اهم سرگرميون |- | style="background:#eaf3fb;" | 1861ع–1864ع | برطانوي قونصل | [[فرنانڊو پو]]، موجوده [[بيئوڪو]]، استوائي گني | اولهه آفريڪا بابت تحقيق، سفر ۽ سماجي مشاهدا |- | style="background:#edf6eb;" | 1865ع–1868ع | برطانوي قونصل | [[سانتوس، برازيل|سانتوس]]، برازيل | برازيل جي تاريخ، جاگرافي، معيشت ۽ سماج بابت سفر |- | style="background:#fff2e4;" | 1869ع–1871ع | برطانوي قونصل | [[دمشق]]، عثماني شام | شام، فلسطين ۽ علائقائي سياسي ۽ مذهبي حالتن بابت مشاهدا |- | style="background:#f3eafa;" | 1872ع–1890ع | برطانوي قونصل | [[ٽريسٽي]]، آسٽريا-هنگري | ادبي ترجما، تصنيفون، علمي تحقيق ۽ آخري زندگي |} == فرنانڊو پو ۾ قونصل (1861ع–1864ع) == [[فائل:Bioko map.png|thumb|260px|[[بيئوڪو]] ٻيٽ جو نقشو، جيڪو موجوده [[استوائي گني]] جو حصو آهي. رچرڊ فرانسس برٽن جي دور ۾ هن ٻيٽ کي '''فرنانڊو پو''' سڏيو ويندو هو.]] 1861ع ۾ برٽن کي اولهه آفريڪا جي ٻيٽ [[فرنانڊو پو]] تي برطانوي قونصل مقرر ڪيو ويو. فرنانڊو پو موجوده [[استوائي گني]] جو حصو آهي ۽ هاڻي عام طور بيئوڪو سڏيو وڃي ٿو. ان وقت هي ٻيٽ اسپيني نوآبادياتي انتظام سان لاڳاپيل هو، جڏهن ته برطانيا جا واپاري ۽ سفارتي مفاد پڻ هن علائقي ۾ موجود هئا.<ref name="Rice1990"/> === قونصل خاني جون ذميواريون === برٽن جون ذميواريون برطانوي واپارين جي مفادن، سفارتي لاڳاپن ۽ علائقي جي سياسي ۽ معاشي حالتن بابت رپورٽون تيار ڪرڻ سان لاڳاپيل هيون. هن پنهنجي مقرريءَ دوران ٻيٽ ۽ ڀرپاسي جي آفريڪي علائقن جو سفر ڪيو. برٽن کي اولهه آفريڪا جي ٻولين، مقامي حڪمرانن، واپار، مذهبي روايتن ۽ سماجي تنظيم ۾ دلچسپي هئي. === داهومي جو سفر === فرنانڊو پو ۾ مقرريءَ دوران برٽن [[داهومي سلطنت]] جو دورو ڪيو. داهومي موجوده [[بينن]] جي علائقي ۾ قائم هڪ تاريخي آفريڪي رياست هئي. برٽن داهومي جي حڪمران، درٻاري روايتن، فوجي تنظيم ۽ سماجي حالتن بابت لکيو.<ref name="BurtonDahome1864">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=A Mission to Gelele, King of Dahome |volume=1–2 |publisher=Tinsley Brothers |location=London |year=1864 |language=en }}</ref> هن داهومي جي فوج، عورت سپاهين ۽ مذهبي رسمن بابت پڻ احوال ڏنو. داهومي بابت سندس بيان تاريخي لحاظ کان اهم آهن، پر انهن ۾ نوآبادياتي دور جي يورپي تعبيرن ۽ قدرائتن فيصلن جا اثر موجود آهن. === داهومي جي بادشاهه گليلي ڏانهن مشن === 1864ع ۾ برٽن ''A Mission to Gelele, King of Dahome'' (داهومي جي بادشاهه گليلي ڏانهن هڪ مشن) شايع ڪيو. هي ڪتاب ٻن جلدن ۾ ڇپيو ۽ ان ۾ داهومي جي سياسي، فوجي، سماجي ۽ مذهبي زندگيءَ بابت تفصيل شامل آهن.<ref name="BurtonDahome1864"/> برٽن جي آفريڪا بابت تصنيفن ۾ هي ڪتاب خاص اهميت رکي ٿو. === اولهه آفريڪا جا ٻيا سفر === فرنانڊو پو ۾ رهائش دوران برٽن [[گبون]] ۽ اولهه آفريڪا جي ٻين علائقن بابت پڻ معلومات گڏ ڪئي. هن سامونڊي ڪنارن، واپاري رستن، مقامي آبادي ۽ علائقي جي جاگرافيءَ بابت لکيو. 1863ع ۾ سندس ڪتاب ''Wanderings in West Africa'' (اولهه آفريڪا ۾ رولاڪيون) شايع ٿيو.<ref name="BurtonWanderings1863">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Wanderings in West Africa: From Liverpool to Fernando Po |volume=1–2 |publisher=Tinsley Brothers |location=London |year=1863 |language=en }}</ref> == برازيل ۾ قونصل (1865ع–1868ع) == [[فائل:Porto de Santos marc-ferrez2 vista.jpg|thumb|260px|برازيل جي سامونڊي شهر [[سانتوس، برازيل|سانتوس]] جي بندرگاهه جو تاريخي منظر. رچرڊ فرانسس برٽن 1865ع کان 1868ع تائين هتي برطانوي قونصل طور مقرر رهيو.]] 1865ع ۾ برٽن کي [[برازيل]] جي بندرگاهه واري شهر [[سانتوس، برازيل|سانتوس]] ۾ برطانوي قونصل مقرر ڪيو ويو. برازيل ۾ رهائش دوران هن ملڪ جي جاگرافي، معاشي سرگرمين، غلاميءَ جي تاريخ، مقامي سماج ۽ اندروني علائقن بابت معلومات گڏ ڪئي.<ref name="BurtonBrazil1869">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Explorations of the Highlands of the Brazil |volume=1–2 |publisher=Tinsley Brothers |location=London |year=1869 |language=en }}</ref> === برازيل جي اندرين علائقن جا سفر === برٽن سانتوس کان ٻاهر برازيل جي مختلف علائقن جو سفر ڪيو. L هن [[ميناس جيرائس]] ۽ ٻين علائقن جي جاگرافي، معدنيات، زراعت، واپار ۽ آبادڪاريءَ بابت لکيو. برازيل جي اندرين علائقن ۾ سندس سفرن دوران درياهه، جبل، رستا ۽ مقامي آبادي سندس مشاهدي جا اهم موضوع هئا. === برازيل جي سماجي ۽ معاشي زندگي === برٽن برازيل جي غلاميءَ تي ٻڌل معاشي نظام، زرعي پيداوار، کاڻين ۽ واپاري سرگرمين بابت تبصرا ڪيا. برازيل ۾ غلاميءَ جو خاتمو 1888ع ۾ ٿيو؛ تنهنڪري برٽن جي 1860ع واري ڏهاڪي جي سفرن دوران اها سماجي ۽ معاشي حقيقت موجود هئي. برٽن جي لکڻين کي ان وقت جي برازيل جي سماجي ۽ معاشي تاريخ بابت هڪ يورپي مسافر جي مشاهدي طور پڙهڻ گهرجي. === برازيل جي بلند علائقن جي ڳولا === 1869ع ۾ برٽن ''Explorations of the Highlands of the Brazil'' (برازيل جي بلند علائقن جي ڳولا) شايع ڪيو. هي ڪتاب ٻن جلدن ۾ ڇپيو ۽ برازيل جي جاگرافي، معاشي زندگي، سفرن ۽ مقامي حالتن بابت تفصيلي احوال تي ٻڌل آهي.<ref name="BurtonBrazil1869"/> == پيراگوئي جو سفر ۽ جنگ بابت تحقيق == برازيل ۾ رهائش دوران برٽن [[پيراگوئي]] ۽ ڏکڻ آمريڪا جي سياسي حالتن ۾ پڻ دلچسپي ورتي. ان وقت [[پيراگوئي جي جنگ]] (1864ع–1870ع) جاري هئي، جنهن ۾ پيراگوئيءَ جو مقابلو برازيل، ارجنٽينا ۽ يوراگوئي جي اتحاد سان هو. برٽن جنگ سان لاڳاپيل علائقن جو سفر ڪيو ۽ فوجي ۽ سياسي حالتن بابت معلومات گڏ ڪئي. === پيراگوئي جي جنگ جي ميدانن مان خط === 1870ع ۾ سندس ڪتاب ''Letters from the Battle-Fields of Paraguay'' (پيراگوئي جي جنگ جي ميدانن مان خط) شايع ٿيو.<ref name="BurtonParaguay1870">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Letters from the Battle-Fields of Paraguay |publisher=Tinsley Brothers |location=London |year=1870 |language=en }}</ref> ڪتاب ۾ جنگ جي حالتن، فوجي تنظيم، سياسي معاملن ۽ سفر جي مشاهدن بابت احوال موجود آهي. هي تصنيف ڏکڻ آمريڪا جي اڻويهين صديءَ واري فوجي تاريخ بابت برٽن جي اهم لکڻين مان هڪ آهي. == دمشق ۾ برطانوي قونصل (1869ع–1871ع) == [[فائل:Umayyad Mosque, Damascus.jpg|thumb|[[دمشق جي اموي مسجد]]، شام جي اهم تاريخي ۽ مذهبي عمارتن مان هڪ.]] 1869ع ۾ برٽن کي [[دمشق]] ۾ برطانوي قونصل مقرر ڪيو ويو. ان وقت دمشق [[عثماني سلطنت]] جي انتظام هيٺ هو ۽ شام جي سياسي، مذهبي، واپاري ۽ ثقافتي زندگيءَ جو اهم مرڪز هو. برٽن جي دمشق واري مقرري سندس سفارتي زندگيءَ جي سڀ کان وڌيڪ تڪراري مرحلن مان هڪ بڻجي وئي.<ref name="Lovell1998"/><ref name="Rice1990"/> === شام جو سياسي ۽ مذهبي ماحول === اڻويهين صديءَ جي پوئين اڌ ۾ شام ۾ مختلف مذهبي برادريون، واپاري گروهه ۽ مقامي سياسي قوتون موجود هيون. برٽن پنهنجي سفارتي ذميوارين دوران مقامي حڪمرانن، مذهبي اڳواڻن، واپارين ۽ مختلف برادرين سان رابطا رکيا. هن شام جي تاريخ، ٻولين، مذهبي روايتن ۽ سماجي زندگيءَ بابت پڻ معلومات گڏ ڪئي. === ازابيل برٽن جو ڪردار === دمشق ۾ ازابيل برٽن پڻ پنهنجي مڙس سان گڏ رهي. هن مقامي سماجي زندگيءَ ۾ حصو ورتو ۽ مختلف ماڻهن سان ملاقاتون ڪيون. ازابيل پنهنجي لکڻين ۾ شام، فلسطين ۽ ڀرپاسي جي علائقن بابت سفرن ۽ مشاهدن جو احوال ڏنو.<ref name="IsabelInnerLife1893"/> === سفارتي تڪرار === برٽن جي دمشق واري مقرري دوران مقامي سياسي ۽ مذهبي معاملن بابت سندس روين ۽ فيصلن سبب اختلاف پيدا ٿيا. انهن اختلافن ۾ عثماني اختيارين، مقامي برادرين ۽ برطانوي سفارتي انتظام سان لاڳاپيل مسئلا شامل هئا. برٽن جي ڪجهه قدمن ۽ بيانن بابت شڪايتون ٿيون، جنهن کان پوءِ 1871ع ۾ کيس دمشق جي عهدي تان هٽايو ويو.<ref name="Lovell1998"/><ref name="Kennedy2005"/> سندس برطرفيءَ جي سببن بابت سوانح نگارن ۾ مختلف تشريحون ملن ٿيون. انهن کي ڪنهن هڪ مذهبي يا نسلي برادريءَ جي سازش طور بيان ڪرڻ تاريخي لحاظ کان غيرمحتاط ٿيندو. === شام بابت تصنيفون === برٽن ۽ ازابيل جي شام واري دور سان ڪيترائي سفرناما ۽ تحقيقي ڪتاب لاڳاپيل آهن. 1872ع ۾ ''Unexplored Syria'' (اڻڳوليل شام) نالي ڪتاب شايع ٿيو، جنهن ۾ برٽن ۽ چارلس فريڊرڪ ٽائر ويڪ ڊريڪ جي تحقيق شامل هئي.<ref name="BurtonSyria1872">{{cite book |last1=Burton |first1=Richard F. |last2=Drake |first2=Charles F. Tyrwhitt |title=Unexplored Syria |volume=1–2 |publisher=Tinsley Brothers |location=London |year=1872 |language=en }}</ref> ڪتاب ۾ شام ۽ فلسطين جي جاگرافي، آثار قديمه، مقامي روايتن ۽ سفرن بابت معلومات موجود آهي. == ٽريسٽي ۾ آخري سفارتي مقرري (1872ع–1890ع) == [[فائل:Panorama di Trieste - 1869.jpg|thumb|260px|[[ٽريسٽي]] شهر جو 1869ع وارو تاريخي منظر. رچرڊ فرانسس برٽن 1872ع کان 1890ع تائين هتي برطانوي قونصل طور مقرر رهيو ۽ پنهنجي زندگيءَ جا آخري سال گذاريائين.]] 1872ع ۾ برٽن کي [[ٽريسٽي]] ۾ برطانوي قونصل مقرر ڪيو ويو. ان وقت ٽريسٽي [[آسٽريا-هنگري]] جي سلطنت جو هڪ اهم بندرگاهه هو. موجوده دور ۾ هي شهر [[اٽلي]] جو حصو آهي. برٽن پنهنجي زندگيءَ جا آخري ارڙهن سال هن شهر ۾ گذاريا ۽ وفات تائين برطانوي قونصل جي عهدي تي رهيو.<ref name="Wright1906"/> === ٽريسٽي ۾ ادبي ۽ علمي سرگرميون === ٽريسٽي ۾ برٽن کي نسبتاً مستحڪم رهائش ۽ مطالعي جو ماحول مليو. هن پنهنجي اڳوڻن سفرن بابت مواد ترتيب ڏنو، ٻولين جو مطالعو جاري رکيو ۽ مختلف ادبي ۽ تاريخي تصنيفن تي ڪم ڪيو. هن دور ۾ سندس ڌيان خاص طور مشرقي ادب، ترجمن، تاريخي ڪتابن ۽ ثقافتي تحقيق ڏانهن وڌيو.<ref name="Kennedy2005"/> === عربي، فارسي ۽ هندستاني ادب جو مطالعو === برٽن کي عربي، فارسي، هندستاني ۽ ٻين ٻولين جي ادب سان ڊگهي عرصي کان دلچسپي هئي. ٽريسٽي ۾ هن انهن ادبي روايتن بابت پنهنجي مطالعي کي جاري رکيو ۽ ڪيترن اهم ڪتابن جا انگريزي ترجما يا ترتيب ڏنل نسخا شايع ڪيا. انهن ۾ ''The Kama Sutra of Vatsyayana''، ''The Book of the Thousand Nights and a Night'' ۽ ٻين تصنيفن جا نالا شامل آهن. انهن ترجمن جي تياريءَ ۾ ٻين عالمن، مترجمن ۽ ساٿين جي ڪردار کي پڻ تسليم ڪرڻ ضروري آهي؛ سڀني ڪتابن کي برٽن جا اڪيلا ۽ سڌا اصل ٻولين مان ڪيل ترجما سمجهڻ درست نه آهي.<ref name="Kennedy2005"/> === برطانوي اعزاز === 1886ع ۾ برٽن کي برطانوي سلطنت طرفان [[آرڊر آف سينٽ مائيڪل ۽ سينٽ جارج]] جو نائيٽ ڪمانڊر (''Knight Commander of the Order of St Michael and St George''، مختصر ''KCMG'') مقرر ڪيو ويو.<ref name="LondonGazette1886"/> ان اعزاز کان پوءِ کيس '''سر رچرڊ فرانسس برٽن''' چيو وڃڻ لڳو. === آخري سال === ٽريسٽي ۾ برٽن جي صحت عمر وڌڻ سان متاثر ٿيڻ لڳي، پر هن ادبي ۽ علمي سرگرميون جاري رکيون. سندس گهرواري ازابيل سندس ڪم، خط و ڪتابت ۽ ذاتي معاملن ۾ ساٿ ڏيندي رهي. برٽن 20 آڪٽوبر 1890ع تي ٽريسٽي ۾ وفات ڪئي.<ref name="Lovell1998"/> == سفارتي دور ۾ اهم تصنيفون == برٽن جي سفارتي ملازمت دوران مختلف ملڪن بابت ڪيترائي ڪتاب شايع ٿيا. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border:1px solid #91abc4;" ! style="background:#194d72;color:white;" | سال ! style="background:#194d72;color:white;" | اصل عنوان ! style="background:#194d72;color:white;" | سنڌي ترجمو ! style="background:#194d72;color:white;" | موضوع |- | style="background:#eaf3fb;" | 1861ع | ''The City of the Saints, and Across the Rocky Mountains to California'' | '''بزرگن جو شهر ۽ راڪي جبلن کان ڪيليفورنيا تائين''' | آمريڪا، مورمن برادري ۽ اولهه وارن علائقن جو سفر |- | style="background:#edf6eb;" | 1863ع | ''Wanderings in West Africa'' | '''اولهه آفريڪا ۾ رولاڪيون''' | اولهه آفريڪا، فرنانڊو پو ۽ سامونڊي علائقا |- | style="background:#fff2e4;" | 1864ع | ''A Mission to Gelele, King of Dahome'' | '''داهومي جي بادشاهه گليلي ڏانهن هڪ مشن''' | داهومي جي سياسي، سماجي ۽ فوجي زندگي |- | style="background:#f3eafa;" | 1869ع | ''Explorations of the Highlands of the Brazil'' | '''برازيل جي بلند علائقن جي ڳولا''' | برازيل جي جاگرافي، معيشت ۽ سماج |- | style="background:#eaf3fb;" | 1870ع | ''Letters from the Battle-Fields of Paraguay'' | '''پيراگوئي جي جنگ جي ميدانن مان خط''' | پيراگوئي جي جنگ ۽ ڏکڻ آمريڪا |- | style="background:#edf6eb;" | 1872ع | ''Unexplored Syria'' | '''اڻڳوليل شام''' | شام، فلسطين، جاگرافي ۽ آثار قديمه |- | style="background:#fff2e4;" | 1877ع | ''Sind Revisited'' | '''سنڌ جو ٻيهر سفر''' | سنڌ، ريلوي، فوج ۽ سماجي تبديليون |} == برٽن جي سفارتي ۽ علمي زندگيءَ جو جائزو == رچرڊ فرانسس برٽن جي سفارتي زندگيءَ ۾ سفر، تحقيق ۽ سرڪاري ذميواريون هڪٻئي سان ڳنڍيل رهيون. فرنانڊو پو ۾ هن اولهه آفريڪا بابت لکيو؛ برازيل ۾ ڏکڻ آمريڪا جي جاگرافي ۽ سماج جو مطالعو ڪيو؛ دمشق ۾ شام ۽ فلسطين جي تاريخي ۽ مذهبي ماحول بابت معلومات گڏ ڪئي؛ ۽ ٽريسٽي ۾ پنهنجي ادبي ۽ ترجمي واري ڪم کي وڌيڪ وقت ڏنو. سندس سفارتي خدمتون هميشه تڪرارن کان پاڪ نه رهيون. خاص طور دمشق واري مقرريءَ دوران سندس رويي ۽ فيصلن بابت اختلاف پيدا ٿيا. برٽن جي تصنيفن جي تاريخي اهميت سندس سفرن جي وسعت، ٻولين سان دلچسپي ۽ مختلف سماجن بابت محفوظ ڪيل معلومات ۾ آهي. ساڳئي وقت سندس لکڻين ۾ برطانوي سامراجي مفادن، ذاتي تعبيرن ۽ اڻويهين صديءَ جي يورپي سماجي سوچ جا اثر پڻ موجود آهن.<ref name="Ghose2006"/><ref name="Kennedy2005"/> انهيءَ ڪري سندس سفارتي ۽ تحقيقي زندگيءَ جو مطالعو ٻنهي پهلوئن، يعني علمي خدمتن ۽ تاريخي حدن، کي نظر ۾ رکي ڪرڻ گهرجي. == ادبي تصنيفون ۽ ترجما == رچرڊ فرانسس برٽن پنهنجي سفرنامن، جاگرافيائي تحقيق ۽ سفارتي خدمتن سان گڏ هڪ گهڻ رخي ليکڪ ۽ مترجم پڻ هو. سندس علمي دلچسپين ۾ [[عربي ادب]]، [[فارسي ادب]]، [[سنسڪرت ادب]]، [[پرتگالي ادب]]، مذهبي روايتون، لوڪ ڪهاڻيون، شاعري، انساني سماج ۽ تاريخي هٿيار شامل هئا.<ref name="Kennedy2005"/><ref name="Rice1990"/> برٽن جي نالي سان پنجاهه کان وڌيڪ ڪتاب ۽ ٻيون تصنيفون منسوب ڪيون وڃن ٿيون، جيتوڻيڪ صحيح تعداد جو دارومدار انهيءَ ڳالهه تي آهي ته مختلف جلدن، ٻيهر ڇپيل نسخن، ترجمن ۽ گڏيل تصنيفن کي ڪيئن ڳڻيو وڃي.<ref name="BurtonBibliography"/> سندس ادبي زندگيءَ جي اهم خصوصيت اها هئي ته هن مختلف ٻولين جي ادب کي انگريزي پڙهندڙن تائين پهچائڻ جي ڪوشش ڪئي. البت سندس ڪيترن ترجمن ۾ ٻين عالمن ۽ ساٿين جي مدد شامل هئي، ۽ ڪجهه ڪتاب اصل ٻوليءَ مان سڌي ترجمي بدران اڳوڻن ترجمن ۽ نسخن تي ٻڌل هئا. === ترجمي جو انداز === برٽن جا ترجما اڪثر روايتي وڪٽورين انگريزيءَ کان مختلف انداز ۾ لکيل آهن. هن پراڻن لفظن، غيرمعمولي اصطلاحن، عربي ۽ فارسي لفظن جي نقل، تفصيلي حاشين ۽ ثقافتي تشريحن کي وڏي اهميت ڏني. هن جو مقصد صرف ڪهاڻين يا شعرن جو مطلب منتقل ڪرڻ نه هو، پر انهن سان لاڳاپيل سماجي، مذهبي، لساني ۽ تاريخي پسمنظر پڻ پيش ڪرڻ هو.<ref name="Kennedy2005"/> تنهن هوندي به سندس ترجمن ۾ ڪڏهن ڪڏهن اهڙا اضافا، تشريحون ۽ ذاتي تبصرا ملن ٿا، جيڪي اصل متن جو سڌو حصو نه آهن. انهيءَ ڪري برٽن جي ترجمن کي ادبي ۽ تاريخي اهميت حاصل هجڻ باوجود جديد تنقيدي ترجمن سان ڀيٽي پڙهڻ گهرجي. == وڪرم ۽ ويمپائر (1870ع) == 1870ع ۾ برٽن ''Vikram and the Vampire; or, Tales of Hindu Devilry'' نالي ڪتاب شايع ڪيو. ڪتاب جو سنڌي عنوان '''وڪرم ۽ ويمپائر، يا هندو ڏندڪٿائن جون ڪهاڻيون''' ڪري سگهجي ٿو.<ref name="BurtonVikram1870">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Vikram and the Vampire; or, Tales of Hindu Devilry |publisher=Longmans, Green, and Co. |location=London |year=1870 |language=en }}</ref> هي ڪتاب هندستان جي مشهور [[ويتال پنچويشتي]] يا ''بيتـال پچيسي'' جي قصن سان لاڳاپيل آهي. انهن ڪهاڻين ۾ راجا وڪرمادتيه ۽ هڪ وِيتال يا مافوق الفطرت هستيءَ جي وچ ۾ سوالن ۽ جوابن جو سلسلو بيان ٿئي ٿو. === ڪهاڻين جو پسمنظر === هندستاني روايت ۾ راجا وڪرمادتيه کي دانائي، بهادري ۽ انصاف سان لاڳاپيل هڪ مثالي حڪمران طور پيش ڪيو ويندو آهي. ويتال جي ڪهاڻين ۾ اخلاقي سوال، ذهانت جا امتحان، انصاف، انساني رويي ۽ فيصلي ڪرڻ بابت مسئلا شامل آهن. برٽن انهن قصن کي انگريزي پڙهندڙن لاءِ پنهنجي مخصوص ادبي انداز ۾ پيش ڪيو. === ترجمي جي نوعيت === ''Vikram and the Vampire'' کي سنسڪرت جي ڪنهن هڪ قديم متن جو مڪمل لفظي ترجمو سمجهڻ درست نه آهي. برٽن اڳوڻين هندستاني روايتن ۽ دستياب متنن کي بنياد بڻائي ڪهاڻين کي ترتيب ڏنو ۽ انهن ۾ پنهنجو ادبي انداز شامل ڪيو.<ref name="Kennedy2005"/> ڪتاب هندستاني قصه گوئيءَ جي يورپي ادبي قبوليت جي تاريخ ۾ اهم جاءِ رکي ٿو. == ڪاسيده (1880ع) == 6 1880ع ۾ برٽن ''The Kasidah of Haji Abdu El-Yezdi'' شايع ڪيو. ان جو سنڌي عنوان '''حاجي عبدو اليزدي جو قصيدو''' آهي.<ref name="BurtonKasidah1880">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=The Kasidah of Haji Abdu El-Yezdi |publisher=Bernard Quaritch |location=London |year=1880 |language=en }}</ref> هي ڪتاب هڪ فلسفياڻي نظم آهي، جنهن ۾ انساني زندگي، موت، تقدير، اخلاق، مذهب ۽ علم بابت خيالن جو اظهار ڪيو ويو آهي. === حاجي عبدو اليزدي جي ادبي شخصيت === برٽن نظم کي حاجي عبدو اليزدي نالي هڪ فرضي شاعر جي تصنيف طور پيش ڪيو ۽ پاڻ کي ان جو مترجم ڄاڻايو. حقيقت ۾ هي نظم برٽن جي پنهنجي ادبي تخليق سمجهيو وڃي ٿو. حاجي عبدو اليزدي ان نظم لاءِ اختيار ڪيل ادبي شخصيت هئي.<ref name="Rice1990"/> انهيءَ ڪري ''The Kasidah'' کي ڪنهن تاريخي فارسي شاعر جو مستند ترجمو قرار ڏيڻ درست نه آهي. === فلسفياڻو موضوع === نظم ۾ مختلف مذهبي ۽ فلسفياڻن خيالن جي ڀيٽ ڪئي وئي آهي. برٽن زندگيءَ جي غيريقيني، انساني عقل جي حدن، اخلاقي ذميوارين ۽ موت بابت سوال اٿاريا. ''The Kasidah'' سندس سفرنامن کان مختلف ادبي حيثيت رکي ٿو، ڇاڪاڻ ته اهو بنيادي طور هڪ تخليقي فلسفياڻو نظم آهي. == پورچوگالي شاعر ڪاموئش جا ترجما == برٽن کي پورچوگالي ادب، خاص طور شاعر [[لوئس دي ڪاموئش]] (''Luís de Camões'') سان گهري دلچسپي هئي. هن ڪاموئش جي مشهور رزميه نظم ''Os Lusíadas'' جو انگريزي ترجمو تيار ڪيو. === لوزيئڊس (1880ع) === 1880ع ۾ برٽن جو ترجمو ''The Lusiads'' شايع ٿيو.<ref name="BurtonLusiads1880">{{cite book |last=Camões |first=Luís de |translator-last=Burton |translator-first=Richard F. |title=The Lusiads |publisher=Bernard Quaritch |location=London |year=1880 |language=en }}</ref> ڪتاب جو سنڌي عنوان '''لوزيئڊس''' يا '''پورچوگالين جو رزميه نظم''' ڪري سگهجي ٿو. اصل پورچوگالي نظم 1572ع ۾ شايع ٿيو هو ۽ ان ۾ پورچوگالي سامونڊي سفرن، خاص طور [[واسڪو ڊي گاما]] جي هندستان ڏانهن سفر، کي رزميه انداز ۾ پيش ڪيو ويو آهي. برٽن پنهنجي ترجمي ۾ اصل نظم جي ادبي صورت، تاريخي اشارن ۽ پرتگالي قومي روايتن کي انگريزيءَ ۾ منتقل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. === ڪاموئش جي زندگي ۽ ادبي تحقيق === برٽن ڪاموئش جي زندگي، ادبي پسمنظر ۽ سندس تصنيفن بابت پڻ لکيو. هن پرتگالي شاعر جي زندگيءَ کي يورپي سامونڊي توسيع ۽ هندستان سان پورچوگالي لاڳاپن جي تاريخي پسمنظر ۾ سمجهڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="Kennedy2005"/> ڪاموئش بابت سندس ڪم برٽن جي ادبي دلچسپين جي وسعت کي ظاهر ڪري ٿو. == ڪاما شاسترا سوسائٽي == 1880ع واري ڏهاڪي ۾ برٽن ۽ سندس ساٿي [[فورسٽر فٽزجيرالڊ آربٿناٽ]] (''Forster Fitzgerald Arbuthnot'') هندستاني ۽ مشرقي جنسيات سان لاڳاپيل قديم ادبي متنن جي اشاعت لاءِ هڪ نجي اشاعتي انتظام قائم ڪيو، جيڪو '''ڪاما شاسترا سوسائٽي''' (''Kama Shastra Society'') جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref name="Kennedy2005"/><ref name="Lovell1998"/> ان جو مقصد اهڙا متن محدود خانگي اشاعت ذريعي انگريزي پڙهندڙن تائين پهچائڻ هو، جن جي عام اشاعت وڪٽورين برطانيا ۾ فحاشيءَ بابت قانونن ۽ سماجي پابندين سبب ڏکي ٿي سگهي ٿي. === قانوني ۽ سماجي پسمنظر === 1857ع ۾ برطانيا ۾ ''Obscene Publications Act'' لاڳو ٿيو، جنهن تحت ڪجهه قسم جي اشاعتي مواد تي قانوني ڪارروائي ٿي سگهي ٿي. وڪٽورين دور ۾ جنسيات بابت ادبي ۽ علمي متنن جي اشاعت حساس مسئلو هو. برٽن ۽ آربٿناٽ ڪجهه ڪتابن کي محدود نجي ڇپائيءَ ۽ مخصوص رڪنن تائين ورهائڻ جو طريقو اختيار ڪيو.<ref name="Kennedy2005"/> اهڙي اشاعتي صورت انهن ڪتابن کي قانوني جاچ کان مڪمل ڇوٽ نه ڏيندي هئي، پر عام تجارتي اشاعت کان مختلف انتظام فراهم ڪندي هئي. === آربٿناٽ جو ڪردار === فورسٽر فٽزجيرالڊ آربٿناٽ هندستاني ٻولين ۽ ادب ۾ دلچسپي رکندڙ برطانوي محقق هو. هن برٽن سان گڏ هندستاني جنسيات بابت متنن جي اشاعت ۽ ترجمي ۾ ڪم ڪيو. ڪاما شاسترا سوسائٽيءَ جي ڪتابن کي صرف برٽن جي ذاتي علمي محنت جو نتيجو سمجهڻ درست نه آهي؛ انهن جي تياريءَ ۾ آربٿناٽ ۽ ٻين هندستاني عالمن جو پڻ ڪردار هو.<ref name="Kennedy2005"/> == ڪام سوترا جو انگريزي ترجمو (1883ع) == [[فائل:Richard Burton's edition of Kamasutra 1883 edition.jpg|thumb|260px|''The Kama Sutra of Vatsyayana'' جي 1883ع واري انگريزي اشاعت جو عنواني صفحو، جيڪا رچرڊ فرانسس برٽن جي نالي سان مشهور ٿي. ترجمي جي تياريءَ ۾ هندستاني عالمن ۽ ٻين ساٿين جو پڻ اهم ڪردار هو.]] 1883ع ۾ ''The Kama Sutra of Vatsyayana'' نالي انگريزي ڪتاب شايع ٿيو. هي ڪتاب قديم هندستاني مصنف [[واتسياين]] سان منسوب [[ڪام سوترا]] جي انگريزي ترجمي جي صورت ۾ پيش ڪيو ويو.<ref name="KamaSutra1883">{{cite book |author=Vatsyayana |title=The Kama Sutra of Vatsyayana |publisher=Kama Shastra Society |location=London and Benares |year=1883 |language=en }}</ref> === اصل ڪتاب جو موضوع === ''ڪام سوترا'' قديم هندستاني ادب جو هڪ مشهور متن آهي، جنهن ۾ محبت، ازدواجي لاڳاپن، انساني خواهشن، سماجي زندگيءَ ۽ جنسي روين بابت بحث موجود آهي. اصل ڪتاب کي صرف جنسي عملن جي هدايتن جو مجموعو سمجهڻ نامڪمل آهي، ڇاڪاڻ ته ان ۾ ان دور جي سماجي ۽ ثقافتي زندگيءَ بابت پڻ مواد شامل آهي. === ترجمي ۾ برٽن جو اصل ڪردار === 1883ع واري انگريزي اشاعت کي عام طور برٽن جي نالي سان مشهور ڪيو ويندو آهي، پر جديد تحقيق موجب برٽن ان جو اڪيلو يا سڌو سنسڪرت مان ترجمو ڪندڙ نه هو. ترجمي جي تياريءَ ۾ هندستاني عالمن ۽ مترجمن، خاص طور [[ڀڳوان لال اندراجي]]، شيوارام پرشورام ڀيڙي ۽ ٻين ساٿين جو ڪردار هو. آربٿناٽ پڻ منصوبي سان لاڳاپيل هو، جڏهن ته برٽن متن جي تدوين، اشاعت ۽ انگريزي پڙهندڙن لاءِ پيشڪش ۾ حصو ورتو.<ref name="DonigerKakar2002">{{cite book |author1=Vatsyayana |translator-last1=Doniger |translator-first1=Wendy |translator-last2=Kakar |translator-first2=Sudhir |title=Kamasutra |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |year=2002 |language=en |isbn=978-0-19-283982-4 }}</ref> انهيءَ ڪري انسائيڪلوپيڊيا ۾ هن ڪتاب کي «برٽن سان لاڳاپيل انگريزي ترجمو» چوڻ وڌيڪ درست آهي. === اشاعت جي اهميت === 1883ع واري اشاعت انگريزي پڙهندڙن ۾ ڪام سوترا جي شهرت وڌائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. تنهن هوندي به ترجمي جي زبان، تشريح ۽ اصل سنسڪرت متن سان مطابقت بابت جديد محققن مختلف سوال اٿاريا آهن. اصل متن جي جديد مطالعي لاءِ سنسڪرت مان تيار ڪيل جديد علمي ترجما پڻ استعمال ڪيا وڃن ٿا. == الف ليليٰ جا ترجما (1885ع–1888ع) == [[فائل:Frontispiece of Burton's Arabian Nights, volume 1.png|thumb|260px|''[[الف ليليٰ]]'' جي رچرڊ فرانسس برٽن پاران 1885ع ۾ شايع ڪيل انگريزي ترجمي ''The Book of the Thousand Nights and a Night'' جي پهرئين جلد جي تاريخي تصوير، مصور [[فرنان ڪورمون]].]] برٽن جي مشهور ادبي ڪمن مان هڪ عربي قصن جي مجموعي [[الف ليليٰ]] جو انگريزي ترجمو آهي. هن اهو ترجمو ''The Book of the Thousand Nights and a Night'' جي عنوان سان شايع ڪيو.<ref name="BurtonNights1885">{{cite book |translator-last=Burton |translator-first=Richard F. |title=The Book of the Thousand Nights and a Night |volume=1–10 |publisher=Kama Shastra Society |year=1885 |language=en }}</ref> === ڏهن جلدن واري اشاعت === 1885ع ۾ برٽن جو ''الف ليليٰ'' وارو بنيادي ترجمو ڏهن جلدن ۾ شايع ٿيو. ان کان پوءِ 1886ع کان 1888ع تائين ڇهن اضافي جلدن ۾ وڌيڪ قصا ۽ مواد شايع ڪيو ويو.<ref name="BurtonSupplementalNights">{{cite book |translator-last=Burton |translator-first=Richard F. |title=Supplemental Nights to the Book of the Thousand Nights and a Night |volume=1–6 |year=1886–1888 |language=en }}</ref> انهيءَ ريت برٽن جي هن اشاعتي منصوبي جا مجموعي طور سورهن جلد ٿيا. === عربي قصن جي ادبي روايت === ''الف ليليٰ'' عربي، فارسي، هندستاني ۽ ٻين علائقائي قصه گوئيءَ جي روايتن سان لاڳاپيل ڪهاڻين جو مجموعو آهي. ان ۾ [[شهريار]]، [[شهرزاد]] ۽ ٻين ڪردارن ذريعي محبت، سياست، اخلاق، حڪمت، سفر، جادو ۽ انساني زندگيءَ بابت قصا بيان ٿين ٿا. ڪهاڻين جا مختلف عربي نسخا ۽ تاريخي روايتون موجود آهن؛ تنهنڪري ''الف ليليٰ'' کي ڪنهن هڪ دور يا هڪ مصنف جي مڪمل تصنيف قرار ڏيڻ درست نه آهي. === برٽن جو ترجمي وارو انداز === برٽن پنهنجي ترجمي ۾ قديم ۽ غيرمعمولي انگريزي لفظن، عربي اصطلاحن ۽ تفصيلي حاشين کي استعمال ڪيو. هن ڪجهه اهڙن حصن کي پڻ برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي، جيڪي ٻين وڪٽورين انگريزي ترجمن ۾ نرم يا حذف ڪيا ويندا هئا.<ref name="Kennedy2005"/> انهيءَ ڪري سندس ترجمو ادبي شهرت سان گڏ تڪرار جو موضوع پڻ بڻيو. === ايڊورڊ وليم لين ۽ جان پين سان ڀيٽ === برٽن کان اڳ [[ايڊورڊ وليم لين]] ''الف ليليٰ'' جو انگريزي ترجمو تيار ڪيو هو. برٽن جي دور ۾ [[جان پين]] پڻ هن مجموعي جو انگريزي ترجمو شايع ڪيو. برٽن جي ترجمي ۽ جان پين جي ڪم جي وچ ۾ متن جي چونڊ، زبان ۽ اڳوڻن ترجمن مان فائدي وٺڻ بابت علمي بحث موجود آهي.<ref name="Kennedy2005"/> برٽن جي ترجمي کي ٻين سڀني نسخن کان وڌيڪ صحيح قرار ڏيڻ مناسب نه آهي، ڇاڪاڻ ته مختلف ترجمن جا متن، مقصد ۽ ادبي طريقا هڪجهڙا نه آهن. === حاشيا ۽ ثقافتي تبصرا === برٽن جي ''الف ليليٰ'' واري ترجمي ۾ ڊگها حاشيا ۽ تشريحي نوٽس شامل آهن. انهن ۾ تاريخ، جاگرافي، مذهبي روايتن، جنسيات، ٻولين ۽ سماجي رسمن بابت سندس رايا ملن ٿا. اهي حاشيا برٽن جي مطالعي ۽ سوچ بابت اهم مواد فراهم ڪن ٿا، پر انهن ۾ ڪجهه اهڙا نظريا پڻ موجود آهن، جيڪي جديد علمي معيارن موجب غيرثابت ٿيل يا تعصب تي ٻڌل سمجهيا وڃن ٿا. == سوٽاڊڪ زون جو نظريو == برٽن ''الف ليليٰ'' جي ترجمي سان لاڳاپيل هڪ مضمون ۾ ''Sotadic Zone'' يا '''سوٽاڊڪ خطي''' جو نظريو پيش ڪيو. هن نظريي موجب دنيا جي ڪجهه جاگرافيائي علائقن ۾ هم جنس جنسي روين جي موجودگيءَ کي آبهوا ۽ جاگرافيءَ سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي وئي.<ref name="BurtonNights1885"/> === نظريي جو تاريخي پسمنظر === برٽن جو هي نظريو اڻويهين صديءَ جي يورپي جنسيات ۽ انسانيات جي ابتدائي بحثن سان لاڳاپيل هو. هن مختلف ملڪن بابت پنهنجي سفرن ۽ پڙهيل مواد مان عام نتيجا اخذ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. بهرحال، جديد انسانيات، نفسيات ۽ جنسيات جي تحقيق ۾ هن جاگرافيائي نظريي کي سائنسي طور ثابت ٿيل وضاحت تسليم نٿو ڪيو وڃي. === جديد علمي جائزو === برٽن جي سوٽاڊڪ خطي واري تصور کي سندس دور جي سماجي ۽ علمي تاريخ جي حصي طور پڙهڻ گهرجي. ان کي انساني جنسي رجحانن جي جديد سائنسي وضاحت يا ڪنهن مخصوص قوم يا علائقي بابت ثابت ٿيل حقيقت طور پيش ڪرڻ درست نه آهي. == عطر وارو باغ (1886ع) == 1886ع ۾ برٽن ''The Perfumed Garden of the Cheikh Nefzaoui'' نالي ڪتاب جو انگريزي ترجمو شايع ڪيو. هن ڪتاب جو سنڌي عنوان '''شيخ نفزاويءَ جو عطر وارو باغ''' ڪري سگهجي ٿو.<ref name="BurtonPerfumedGarden1886">{{cite book |author=Nefzaoui |translator-last=Burton |translator-first=Richard F. |title=The Perfumed Garden of the Cheikh Nefzaoui |year=1886 |language=en }}</ref> هي ڪتاب اتر آفريڪا جي عربي ادبي روايت سان لاڳاپيل آهي ۽ محبت، ازدواجي زندگي ۽ جنسيات بابت مواد تي مشتمل آهي. === اصل تصنيف === ''عطر وارو باغ'' عربي ادب جي هڪ تاريخي تصنيف آهي، جيڪا عام طور محمد بن محمد النفزاوي سان منسوب ڪئي وڃي ٿي. ڪتاب جي تصنيف ۽ نسخن جي تاريخ بابت مختلف علمي رايا موجود آهن. برٽن جو انگريزي نسخو عربي متن جي هڪ سڌي ۽ مڪمل جديد تنقيدي اشاعت نه هو؛ سندس ڪم ۾ اڳوڻن يورپي ترجمن ۽ دستياب متنن جو اثر موجود هو.<ref name="Kennedy2005"/> === وسيع نسخي تي ڪم === برٽن پنهنجي زندگيءَ جي آخري سالن ۾ هن ڪتاب جي هڪ وڌيڪ وسيع انگريزي نسخي تي ڪم ڪري رهيو هو. سوانحي احوالن موجب، هن نسخي ۾ اضافي مواد ۽ وڌيڪ تفصيلي تشريحون شامل ڪرڻ جو ارادو هو.<ref name="Lovell1998"/> برٽن جي وفات کان پوءِ سندس گهرواري ازابيل سندس ڪجهه غيرشايع ٿيل مسودا تباهه ڪيا. انهن ۾ ''عطر وارو باغ'' جي وسيع نسخي سان لاڳاپيل مواد پڻ شامل هجڻ جو ذڪر ملي ٿو. === مسودن جي تباهيءَ بابت اختلاف === ازابيل برٽن جي بيانن موجب، هن ڪجهه مسودا مذهبي ۽ اخلاقي سببن جي ڪري تباهه ڪيا. سوانح نگارن ۾ ان ڳالهه بابت اختلاف آهي ته ڪهڙا مسودا تباهه ٿيا، انهن جي اصل مواد جي نوعيت ڪهڙي هئي ۽ ان نقصان جو اندازو ڪيترو ٿي سگهي ٿو.<ref name="Lovell1998"/><ref name="Rice1990"/> انهيءَ ڪري ڪنهن غيرموجود مسودي جي مڪمل مواد بابت يقيني دعويٰ ڪرڻ مناسب نه آهي. == تلوار جو ڪتاب (1884ع) == 1884ع ۾ برٽن ''The Book of the Sword'' نالي ڪتاب شايع ڪيو. ان جو سنڌي عنوان '''تلوار جو ڪتاب''' آهي.<ref name="BurtonSword1884">{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=The Book of the Sword |publisher=Chatto and Windus |location=London |year=1884 |language=en }}</ref> هي ڪتاب تلوار جي تاريخ، هٿيارن جي ارتقا، مختلف قومن جي جنگي روايتن ۽ ڌاتوءَ مان هٿيار ٺاهڻ جي تاريخ بابت آهي. === هٿيارن جي تاريخ === برٽن مختلف تهذيبن ۾ تلوارن جي استعمال، بناوت ۽ تاريخي اهميت بابت مواد گڏ ڪيو. هن تلوار کي صرف جنگي هٿيار نه، پر سماجي، ثقافتي ۽ تاريخي شئي طور پڻ ڏٺو. ڪتاب ۾ قديم هٿيارن، ڌاتوءَ جي ڪم ۽ مختلف علائقن جي جنگي روايتن بابت بحث موجود آهي. === اڻپورو منصوبو === برٽن جو ارادو تلوار ۽ هٿيارن جي تاريخ بابت وڌيڪ وسيع ڪم ڪرڻ جو هو. ''The Book of the Sword'' ان منصوبي جو پهريون جلد هو، پر رٿيل وڌيڪ جلد سندس زندگيءَ ۾ مڪمل نه ٿيا.<ref name="Wright1906"/> == برٽن جي ترجمن بابت علمي بحث == رچرڊ فرانسس برٽن جي ادبي ڪم کي اڻويهين صديءَ جي ترجمي ۽ مشرقيات جي تاريخ ۾ اهم جاءِ حاصل آهي. هن ڪيترن اهڙن متنن کي انگريزي پڙهندڙن تائين پهچايو، جيڪي ان وقت محدود حلقن ۾ مشهور هئا. تنهن هوندي به سندس ترجمن بابت ڪيترائي علمي سوال موجود آهن. === اصل ٻولين مان ترجمي جو سوال === برٽن ڪيترين ٻولين جي ڄاڻ رکندو هو، پر سندس نالي سان شايع ٿيل هر ڪتاب لازمي طور اصل ٻوليءَ مان سندس اڪيلي سر ڪيل ترجمو نه هو. ڪجهه تصنيفن ۾ هن اڳوڻن ترجمن، مقامي عالمن جي مدد، گڏيل مسودن يا ٻين موجود نسخن کي استعمال ڪيو. خاص طور ''ڪام سوترا'' جي 1883ع واري اشاعت ۾ هندستاني عالمن ۽ آربٿناٽ جي ڪردار کي نظرانداز ڪرڻ تاريخي طور غلط ٿيندو.<ref name="DonigerKakar2002"/> === ترجمي ۾ اضافا ۽ تبديليون === برٽن جي ترجمن ۾ حاشيا، تشريحون، ذاتي تبصرا ۽ غيرمعمولي انگريزي اصطلاح گهڻي تعداد ۾ موجود آهن. انهن مان ڪجهه سندس ڪتابن کي تاريخي ۽ ثقافتي معلومات سان مالا مال ڪن ٿا، جڏهن ته ٻيا اصل متن جي مفهوم ۽ ادبي انداز بابت اختلاف پيدا ڪن ٿا. انهيءَ ڪري جديد تحقيق ۾ سندس ترجمن کي اصل متنن ۽ ٻين ترجمن سان ڀيٽي پڙهيو وڃي ٿو. === مشرقيات ۽ نوآبادياتي پسمنظر === برٽن جي ادبي ۽ ثقافتي تحقيق برطانوي سامراجي دور ۾ ٿي. هن ڪيترن غيريورپي سماجن بابت معلومات گڏ ڪئي، پر سندس لکڻين ۾ ڪڏهن ڪڏهن يورپي برتريءَ جا مفروضا، نسلي درجابنديون ۽ ثقافتي عام نتيجا پڻ ملن ٿا.<ref name="Ghose2006"/><ref name="Kennedy2005"/> تنهنڪري سندس ڪم جي اهميت کي تسليم ڪرڻ سان گڏ ان جي تاريخي ۽ نظرياتي حدن جو تنقيدي جائزو وٺڻ پڻ ضروري آهي. == ادبي تصنيفن ۽ ترجمن جي تاريخوار فهرست == {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border:1px solid #9ab3c8;" ! style="background:#174a73;color:white;" | سال ! style="background:#174a73;color:white;" | اصل عنوان ! style="background:#174a73;color:white;" | سنڌي عنوان ! style="background:#174a73;color:white;" | نوعيت |- | style="background:#eaf3fb;" | 1870ع | ''Vikram and the Vampire'' | '''وڪرم ۽ ويمپائر''' | هندستاني لوڪ ڪهاڻين جي انگريزي ترتيب |- | style="background:#edf6eb;" | 1880ع | ''The Kasidah of Haji Abdu El-Yezdi'' | '''حاجي عبدو اليزدي جو قصيدو''' | برٽن جو فلسفياڻو نظم |- | style="background:#fff2e4;" | 1880ع | ''The Lusiads'' | '''لوزيئڊس''' | ڪاموئش جي پرتگالي رزميه نظم جو ترجمو |- | style="background:#f3eafa;" | 1883ع | ''The Kama Sutra of Vatsyayana'' | '''واتسياين جو ڪام سوترا''' | گڏيل علمي ڪم سان تيار ڪيل انگريزي ترجمو |- | style="background:#eaf3fb;" | 1884ع | ''The Book of the Sword'' | '''تلوار جو ڪتاب''' | هٿيارن جي تاريخ بابت تحقيق |- | style="background:#edf6eb;" | 1885ع | ''The Book of the Thousand Nights and a Night'' | '''الف ليليٰ''' | عربي قصن جو انگريزي ترجمو، ڏهه جلد |- | style="background:#fff2e4;" | 1886ع | ''The Perfumed Garden of the Cheikh Nefzaoui'' | '''شيخ نفزاويءَ جو عطر وارو باغ''' | عربي جنسياتي ادب سان لاڳاپيل ترجمو |- | style="background:#f3eafa;" | 1886ع–1888ع | ''Supplemental Nights to the Book of the Thousand Nights and a Night'' | '''الف ليليٰ جا اضافي قصا''' | ڇهه اضافي جلد |} == برٽن جي ادبي ورثي جي اهميت == رچرڊ فرانسس برٽن جو ادبي ورثو سفرنامن، تاريخي تحقيق، ترجمن، شاعريءَ ۽ ثقافتي مطالعي تي مشتمل آهي. هن عربي، فارسي، هندستاني ۽ ٻين ادبي روايتن کي انگريزي پڙهندڙن تائين پهچائڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو. سندس ڪتابن ۾ وڏي مقدار ۾ تاريخي، لساني ۽ سماجي معلومات محفوظ ٿيل آهي، جيڪا اڻويهين صديءَ جي علمي تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم آهي. ان سان گڏ سندس ڪم ۾ غيريورپي ثقافتن بابت ذاتي تشريحون، نوآبادياتي دور جا تعصب ۽ ڪجهه غيرثابت ٿيل نظريا پڻ موجود آهن. انهيءَ ڪري برٽن جي ادبي خدمتن جو جائزو سندس تصنيفن جي اهميت ۽ انهن جي علمي حدن، ٻنهي کي نظر ۾ رکي ڪرڻ گهرجي. == وفات ۽ آخري ڏينهن == سر رچرڊ فرانسس برٽن 20 آڪٽوبر 1890ع تي [[ٽريسٽي]] ۾ وفات ڪئي. ان وقت سندس عمر 69 سال هئي. سندس وفات جو عام طور بيان ڪيل سبب دل جو دورو هو. زندگيءَ جي آخري سالن ۾ هو مختلف بيمارين ۽ ڪمزور ٿيندڙ صحت سبب تڪليف ۾ رهيو، پر ادبي ۽ تحقيقي سرگرميون جاري رکيائين.<ref name="DNB"/><ref name="Lovell1998"/> برٽن جي آخري ڏينهن ۾ سندس گهرواري [[ازابيل برٽن]] سندس سنڀال ڪندي رهي. برٽن جي وفات وقت رومن ڪيٿولڪ پادريءَ جي موجودگي ۽ آخري مذهبي رسمن جي ادائيگيءَ بابت مختلف سوانحي بيان موجود آهن. ازابيل جي بيانن ۽ برٽن جي ٻين ساٿين جي راءِ ۾ اختلاف سبب اهو واقعو سندس مذهبي سڃاڻپ بابت بحث جو حصو بڻيو.<ref name="Rice1990"/> === آخري مذهبي رسمون === ازابيل برٽن رومن ڪيٿولڪ عقيدي جي پيروڪار هئي. برٽن جي وفات وقت هن پادريءَ کي گهرايو ته جيئن آخري مذهبي رسمون ادا ڪري سگهي. ڪجهه سوانحي احوالن موجب، برٽن جي وفات ۽ انهن رسمن جي ادائيگيءَ جي صحيح ترتيب بابت اختلاف آهي. تنهنڪري هن واقعي کي برٽن جي زندگيءَ ۾ رومن ڪيٿولڪ مذهب قبول ڪرڻ جو حتمي ثبوت قرار ڏيڻ مناسب نه آهي.<ref name="Lovell1998"/> برٽن جي مذهبي خيالن بابت سندس پنهنجين لکڻين ۽ ٻين همعصر بيانن ۾ پڻ مختلف اظهار ملن ٿا. == تدفين ۽ مقبرو == [[فائل:Sir Richard Burton's Tomb.jpg|thumb|260px|[[مورٽليڪ]]، لنڊن ۾ سر [[رچرڊ فرانسس برٽن]] ۽ سندس گهرواري [[ازابيل برٽن]] جو بدوي خيمي جي شڪل ۾ ٺهيل مقبرو.]] برٽن جو لاش ٽريسٽي مان انگلينڊ آندو ويو. کيس 15 جون 1891ع تي ڏکڻ اولهه [[لنڊن]] جي [[مورٽليڪ]] واري علائقي ۾ سينٽ ميري مئگڊلين رومن ڪيٿولڪ چرچ جي قبرستان ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="DNB"/> سندس مقبرو هڪ عرب بدوي خيمي جي شڪل ۾ تعمير ڪيو ويو. مقبري جي ڊزائن ۽ تعمير ۾ ازابيل برٽن جو اهم ڪردار هو.<ref name="BurtonTomb">{{cite web |title=The Burton Tomb |url=https://burtoniana.org/tomb/ |website=Burtoniana |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> === بدوي خيمي جي شڪل وارو مقبرو === برٽن جي مقبري جي خاص ڳالهه ان جي بناوت آهي. اهو پٿر ۽ سنگ مرمر مان ٺهيل آهي، پر ظاهري شڪل ۾ عرب بدوين جي خيمي سان مشابهت رکي ٿو. مقبري جي هن بناوت کي برٽن جي عربستان ۽ اسلامي دنيا جي سفرن سان لاڳاپيل يادگار طور سمجهيو ويندو آهي. مقبري جي پوئين حصي ۾ هڪ دري آهي، جنهن مان اندر رکيل تابوت ڏسي سگهجن ٿا.<ref name="BurtonTomb"/> === ازابيل برٽن جي تدفين === ازابيل برٽن 1896ع ۾ وفات ڪئي. کيس پڻ پنهنجي مڙس سان گڏ مورٽليڪ جي ساڳئي مقبري ۾ دفن ڪيو ويو.<ref name="RASBurton">{{cite web |title=Richard Francis Burton (1821–1890) |url=https://royalasiaticsociety.org/richard-francis-burton-1821-1890/ |website=Royal Asiatic Society |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> مقبرو ٻنهي جي زندگيءَ ۽ سندن گڏيل سفرن جي يادگار طور مشهور آهي. == ازابيل برٽن ۽ مسودن جي تباهي == برٽن جي وفات کان پوءِ ازابيل برٽن سندس ادبي ورثي جي حفاظت، ترتيب ۽ اشاعت ۾ مصروف ٿي وئي. تنهن هوندي به سندس هڪ عمل، يعني برٽن جي ڪجهه اڻڇپيل مسودن ۽ ڪاغذن کي ساڙڻ، تاريخي ۽ ادبي تڪرار جو سبب بڻيو.<ref name="Lovell1998"/> === عطر واري باغ جو اڻڇپيل نسخو === برٽن پنهنجي آخري سالن ۾ عربي ڪتاب ''The Perfumed Garden'' جي وڌيڪ وسيع انگريزي نسخي تي ڪم ڪري رهيو هو. ان منصوبي کي ''The Scented Garden'' جي عنوان سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو. برٽن جي وفات کان پوءِ ازابيل انهيءَ ڪم سان لاڳاپيل مسودو ساڙي ڇڏيو. سندس خيال ۾ اهڙي مواد جي اشاعت برٽن جي اخلاقي ۽ سماجي شهرت کي نقصان پهچائي سگهي ٿي.<ref name="DNB"/><ref name="Lovell1998"/> === مسودن جي نقصان بابت اختلاف === ازابيل جي عمل تي برٽن جي ڪجهه دوستن ۽ پوءِ جي سوانح نگارن سخت تنقيد ڪئي. سندن خيال ۾ مسودن جي تباهيءَ سبب ادبي ۽ علمي تاريخ جو اهم مواد ضايع ٿيو. ٻئي طرف ازابيل پنهنجي عمل کي مڙس جي شهرت جي حفاظت ۽ مذهبي ذميواريءَ سان ڳنڍيو. تباهه ٿيل مواد جي مڪمل فهرست موجود نه هجڻ سبب ان جي اصل علمي اهميت ۽ مواد بابت يقيني نتيجا ڪڍڻ ممڪن نه آهن.<ref name="Rice1990"/> === محفوظ ٿيل مسودا ۽ خط === ازابيل طرفان ڪجهه مواد ساڙڻ باوجود برٽن جا ڪيترائي خط، مسودا، نوٽس ۽ ڪتاب محفوظ رهيا. انهن مان هڪ اهم مجموعو آمريڪا جي رياست ڪيليفورنيا ۾ واقع [[هنٽنگٽن لائبريري]] وٽ موجود آهي.<ref name="HuntingtonBurton">{{cite web |title=Richard Francis Burton Library Manuscripts Collection |url=https://www.huntington.org/collections/lib-mssrbl |website=The Huntington |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> هن مجموعي ۾ برٽن جي خط و ڪتابت، ذاتي ڪاغذن، ڪتابن ۽ ٻين علمي مواد جا اهم حصا شامل آهن. == برٽن جا مذهبي خيال == رچرڊ فرانسس برٽن جي مذهبي سڃاڻپ ۽ عقيدن بابت سوانح نگارن ۾ اختلاف موجود آهن. هن پنهنجي زندگيءَ دوران اسلام، عيسائيت، هندومت، صوفي فڪر ۽ ٻين مذهبي روايتن جو مطالعو ڪيو. برٽن جي لکڻين مان ظاهر ٿئي ٿو ته هو مذهبي عقيدن ۽ رسمن کي تاريخي، لساني ۽ سماجي نقطه نظر سان پڻ سمجهڻ چاهيندو هو.<ref name="Kennedy2005"/> === اسلام سان لاڳاپو === برٽن عربي ٻولي، اسلامي تاريخ، حج ۽ مسلمان سماجن بابت تفصيلي تحقيق ڪئي. 1853ع ۾ هن مسلمان مسافر جي سڃاڻپ اختيار ڪري مڪي ۽ مديني جو سفر ڪيو ۽ حج جا مناسڪ ادا ڪيا. تنهن هوندي به سندس حج جي ادائيگيءَ مان اهو لازمي نتيجو نٿو نڪري ته هو باقي زندگيءَ لاءِ اسلام جو پيروڪار بڻجي ويو هو. سندس مذهبي عقيدن بابت مختلف وقتن تي ڏنل بيان هڪجهڙا نه آهن.<ref name="BurtonPilgrimage1855"/><ref name="Rice1990"/> === عيسائيت سان لاڳاپو === برٽن جو خانداني پسمنظر انگريزي عيسائي سماج سان لاڳاپيل هو. سندس گهرواري ازابيل رومن ڪيٿولڪ هئي، پر برٽن جي ذاتي مذهبي عقيدن کي ازابيل جي عقيدي سان هڪجهڙو سمجهڻ درست نه آهي. برٽن پنهنجي ڪجهه بيانن ۾ مذهبي شڪ، آزاد خيالي ۽ الحاد سان لاڳاپيل موقف پڻ اختيار ڪيا.<ref name="Kennedy2005"/> === صوفي فڪر ۽ مشرقي فلسفو === برٽن کي صوفي شاعري، فارسي ادب ۽ مشرقي فلسفي سان خاص دلچسپي هئي. سندس تصنيف ''The Kasidah of Haji Abdu El-Yezdi'' ۾ زندگي، موت، اخلاق ۽ مذهبي عقيدن بابت فلسفياڻا سوال اٿاريا ويا آهن. هي نظم برٽن جي ذاتي فڪري جستجوءَ جو اهم مثال آهي، پر ان کي ڪنهن هڪ مذهبي مذهب نامي جي صورت ۾ پڙهڻ مناسب نه آهي. == شخصيت ۽ علمي شهرت == برٽن پنهنجي دور جي مشهور سياحن، ٻولين جي ڄاڻ رکندڙن، ليکڪن ۽ مترجمن مان هو. سندس شهرت جو بنياد سنڌ ۽ هندستان ۾ ملازمت، مڪي ۽ مديني جو سفر، آفريڪا جي مهمن، مختلف ملڪن ۾ سفارتي خدمتن ۽ ادبي ترجمن تي هو.<ref name="DNB"/> سوانح نگارن سندس غيرمعمولي ٻولي سکڻ جي صلاحيت، جسماني همت، تجسس ۽ وسيع مطالعي جو ذڪر ڪيو آهي. تنهن هوندي به سندس شخصيت ۾ سخت مزاجي، تڪراري تبصرا ۽ ٻين محققن سان اختلاف پڻ موجود هئا. === ٻولين جي ڄاڻ === برٽن ڪيترين يورپي، ايشيائي ۽ آفريڪي ٻولين جو مطالعو ڪيو. سندس سوانحي احوالن ۾ ٻولين جو تعداد مختلف ڄاڻايو ويو آهي. ڪڏهن کيس ڪيترين ڏهاڪن ٻولين ۽ لهجن جو ڄاڻو چيو وڃي ٿو، پر انهن سڀني ۾ سندس مهارت هڪجهڙي يا آزاد نموني تصديق ٿيل نه آهي. انهيءَ ڪري «فلاڻين ٻولين تي مڪمل عبور» جهڙي دعويٰ ڪرڻ بدران اهو چوڻ وڌيڪ درست آهي ته برٽن ڪيترين ٻولين جو مطالعو ڪيو ۽ مختلف سطحن تي انهن کي استعمال ڪندو هو.<ref name="McLynn1990"/> === جسماني همت ۽ سفر === برٽن پنهنجي زندگيءَ ۾ ڏکين زميني ۽ سامونڊي سفرن ۾ حصو ورتو. بربرا واري حملي ۾ زخمي ٿيڻ، آفريڪا جي اندرين علائقن ۾ بيمارين کي منهن ڏيڻ ۽ ڊگهن سفرن جي باوجود تحقيق جاري رکڻ سندس زندگيءَ جا اهم واقعا آهن. انهن واقعن سندس همعصر شهرت کي وڌايو، پر سفرن جي ڪاميابيءَ ۾ مقامي رهنمائن، مترجمن ۽ ساٿين جو ڪردار پڻ بنيادي هو. == تاريخي تڪرار ۽ تنقيدي جائزو == برٽن جي زندگيءَ ۽ تصنيفن سان ڪيترائي تڪرار لاڳاپيل آهن. انهن ۾ برطانوي سامراجي نظام سان سندس لاڳاپا، مقامي ماڻهن بابت تعبيرون، جنسيات بابت تحقيق، مذهبي عقيدا، نسلي درجابنديون ۽ ڪجهه غيرتصديق ٿيل ذاتي قصا شامل آهن. جديد تاريخي مطالعي ۾ انهن موضوعن کي سندس علمي خدمتن کان الڳ ڪرڻ بدران ساڳئي تاريخي پسمنظر ۾ ڏٺو وڃي ٿو. === نوآبادياتي دور جي نسلي درجابندي === برٽن جي سنڌ، هندستان ۽ آفريڪا بابت تصنيفن ۾ اڻويهين صديءَ جي يورپي علمي اصطلاحن جو استعمال ملي ٿو. انهن ۾ ''race''، ''tribe'' ۽ ٻين سماجي درجابندين جا اهڙا تصور شامل آهن، جيڪي جديد انسانيات ۽ تاريخ جي معيارن سان هميشه مطابقت نٿا رکن. برٽن جي ڪجهه بيانن ۾ مقامي ماڻهن بابت عام نتيجا ۽ نسلي تعصب پڻ موجود آهن.<ref name="Ghose2006"/><ref name="Kennedy2005"/> انهيءَ ڪري سندس لکڻين کي تاريخي ماخذ طور استعمال ڪندي انهن جي نوآبادياتي پسمنظر کي واضح ڪرڻ ضروري آهي. === جنسيات بابت تحقيق === برٽن انساني جنسي روين، ازدواجي روايتن ۽ جنسيات سان لاڳاپيل ادبي متنن بابت وڏي دلچسپي رکندو هو. سندس ''الف ليليٰ'' جي ترجمي جا حاشيا، ''ڪام سوترا'' سان لاڳاپيل اشاعت ۽ ''عطر واري باغ'' جو ترجمو انهيءَ دلچسپيءَ جا مثال آهن. انهن ڪمن وڪٽورين برطانيا ۾ ادبي ۽ اخلاقي تڪرار پيدا ڪيا. جديد مطالعي ۾ انهن تصنيفن کي جنسيات جي تاريخ ۽ وڪٽورين دور جي ثقافتي روين جي مطالعي لاءِ استعمال ڪيو وڃي ٿو. === سوٽاڊڪ خطي جو غيرثابت ٿيل نظريو === برٽن پنهنجي هڪ مشهور مضمون ۾ دنيا جي ڪجهه علائقن جي آبهوا ۽ جاگرافيءَ کي هم جنس جنسي روين سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي. اهو تصور ''Sotadic Zone'' جي نالي سان مشهور ٿيو. هي نظريو جديد سائنسي تحقيق ۾ ثابت ٿيل وضاحت طور قبول نٿو ڪيو وڃي. ان کي برٽن جي دور جي جنسيات ۽ انسانيات جي تاريخي نظريي طور بيان ڪرڻ گهرجي، نه ته ڪنهن قوم يا علائقي بابت ثابت ٿيل حقيقت طور. === دمشق ۾ يهودين بابت سامي مخالف بيان === برٽن جي دمشق واري سفارتي دور ۽ ان کان پوءِ جي لکڻين ۾ يهودين بابت سخت تعصب ۽ سامي مخالف بيان موجود آهن. سندس وفات کان پوءِ 1898ع ۾ ''The Jew, the Gipsy and El-Islam'' نالي ڪتاب شايع ٿيو. هن ڪتاب ۾ شامل مواد بابت محقق اينڊريو ونسنٽ تفصيلي اڀياس ڪيو آهي. سندس تحقيق موجب، برٽن جي ڪجهه اڻڇپيل لکڻين ۾ يهودين خلاف انتهائي جارحاڻيون دعوائون موجود هيون.<ref name="Vincent1985">{{cite journal |last=Vincent |first=Andrew |title=The Jew, the Gipsy and El-Islam: An Examination of Richard Burton's Consulship in Damascus and His Premature Recall, 1868–1871 |journal=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |volume=117 |issue=2 |pages=155–173 |year=1985 |doi=10.1017/S0035869X00138377 |language=en }}</ref> برٽن سان منسوب انهن بيانن ۾ يهودين خلاف رت جي ڪوڙي الزام واري تاريخي بدناميءَ جو ذڪر پڻ ملي ٿو. اهو الزام هڪ بي بنياد ۽ سامي مخالف سازشي روايت آهي؛ ان جي حق ۾ ڪو معتبر تاريخي ثبوت موجود نه آهي. برٽن جي اهڙين لکڻين کي سندس تعصب جي تاريخي شاهدي طور پڙهڻ گهرجي، نه ته انهن الزامن جي سچائيءَ جي شاهدي طور. === دمشق مان واپسيءَ بابت اختلاف === برٽن کي 1871ع ۾ دمشق جي قونصل واري عهدي تان هٽايو ويو. سندس برطرفيءَ جا سبب مقامي سياسي حالتن، سفارتي اختلافن، مذهبي ۽ سماجي تڪرارن ۽ سندس پنهنجي رويي سان لاڳاپيل هئا. اينڊريو ونسنٽ جي تحقيق ۾ برٽن جي دمشق واري مقرريءَ ۽ وقت کان اڳ واپسيءَ جو تنقيدي جائزو ورتو ويو آهي.<ref name="Vincent1985"/> انهيءَ واقعي کي ڪنهن هڪ مذهبي برادريءَ جي سازش جو نتيجو قرار ڏيڻ تاريخي لحاظ کان غيرمحتاط آهي. === هندستان ۾ مبينا ڳجهي تحقيق === برٽن جي هندستان ۽ سنڌ واري فوجي دور بابت ڪجهه سوانحي احوالن ۾ هڪ مبينا ڳجهي تحقيق جو ذڪر ملي ٿو، جيڪا ڪراچيءَ ۾ مردن جي جنسي سرگرمين سان لاڳاپيل هنڌن بابت هئي. ان واقعي جي تفصيلن، سرڪاري حڪمن ۽ برٽن جي سڌي شرڪت بابت دستاويزي ثبوت محدود ۽ اختلاف جوڳا آهن.<ref name="McLynn1990"/><ref name="Lovell1998"/> تنهنڪري هن قصي کي ثابت ٿيل سرڪاري مهم يا برٽن جي فوجي ملازمت ختم ٿيڻ جو يقيني سبب قرار ڏيڻ مناسب نه آهي. === حج واري سفر ۾ مبينا قتل === برٽن جي حج واري سفر بابت ڪجهه روايتن ۾ سندس سڃاڻپ ظاهر ٿيڻ جي خطري ۽ مبينا قتل جو ذڪر ڪيو ويو آهي. ان واقعي جي آزاد ۽ معتبر تاريخي تصديق موجود نه آهي. انهيءَ ڪري اهڙي دعويٰ کي برٽن جي زندگيءَ سان لاڳاپيل غيرتصديق ٿيل قصي طور ئي بيان ڪرڻ گهرجي. == برٽن بابت سوانحي تحقيق == برٽن جي وفات کان پوءِ سندس زندگيءَ بابت ڪيترائي سوانحي ڪتاب ۽ تحقيقي مقالا شايع ٿيا. انهن ۾ ڪجهه ڪتاب سندس همعصر ماڻهن جي لکڻين تي ٻڌل آهن، جڏهن ته جديد تحقيق ۾ سندس خط، مسودا، سفارتي رڪارڊ ۽ ٻين تاريخي ماخذن جو استعمال ڪيو ويو آهي. === ازابيل برٽن جي سوانح === 1893ع ۾ ازابيل برٽن پنهنجي مڙس جي زندگيءَ بابت ٻن جلدن ۾ ''The Life of Captain Sir Richard F. Burton'' شايع ڪيو.<ref name="IsabelInnerLife1893"/> هي ڪتاب برٽن جي گهريلو زندگيءَ، سفرن ۽ شخصيت بابت اهم معلومات فراهم ڪري ٿو. تنهن هوندي به ازابيل پنهنجي مڙس جي حمايت ۾ لکيو، تنهنڪري سندس سوانح کي مڪمل طور غيرجانبدار ماخذ نٿو سمجهي سگهجي. === ٿامس رائيٽ جي سوانح === 1906ع ۾ [[ٿامس رائيٽ]] برٽن بابت ''The Life of Sir Richard Burton'' شايع ڪيو.<ref name="Wright1906"/> هن ڪتاب ۾ برٽن جي سفرن، تصنيفن، شخصيت ۽ ازابيل جي بيانن بابت تفصيل موجود آهن. رائيٽ جو ڪم برٽن بابت شروعاتي تفصيلي سوانحي تحقيقن مان هڪ آهي. === جديد سوانح نگار === ويهين ۽ ايڪويهين صديءَ ۾ برٽن بابت ڪيترن محققن نئين سر تحقيق ڪئي. انهن ۾ ايف. ايم. بروڊي، بائرن فارويل، ايڊورڊ رائس، فرينڪ ميڪلن، ميري ايس. لوويل، ڊين ڪينيڊي ۽ ٻين جا ڪتاب شامل آهن. انهن محققن برٽن جي زندگيءَ جي مختلف پهلوئن، سندس سفرن، مذهبي خيالن، جنسيات بابت تحقيق، نوآبادياتي پسمنظر ۽ ادبي ورثي جو جائزو ورتو. == علمي ادارن ۾ محفوظ ورثو == برٽن جا ڪتاب، خط، مسودا، نقشا ۽ ٻيا تاريخي ڪاغذ مختلف علمي ادارن ۽ مجموعن ۾ محفوظ آهن. === هنٽنگٽن لائبريري === [[هنٽنگٽن لائبريري]]، سين مارينو، ڪيليفورنيا، برٽن جي محفوظ ٿيل مسودن ۽ ذاتي لائبريريءَ جو هڪ اهم مجموعو رکي ٿي. ان مجموعي ۾ برٽن جي خط و ڪتابت، مسودن ۽ ڪتابن سان گڏ ٻين محققن ۽ ناشرن سان سندس لاڳاپن بابت مواد شامل آهي.<ref name="HuntingtonBurton"/> === رائل ايشياٽڪ سوسائٽي === [[رائل ايشياٽڪ سوسائٽي]] وٽ پڻ برٽن سان لاڳاپيل ڪتاب ۽ تاريخي مواد موجود آهي. سوسائٽيءَ جي مجموعي ۾ برٽن جي لکڻين ۽ سندس علمي لاڳاپن بابت دستاويز شامل آهن.<ref name="RASBurton"/> === اورلينز هائوس گيلري === [[ٽوئڪنهم]] ۾ واقع [[اورلينز هائوس گيلري]] سان پڻ برٽن جي ذاتي شين، تصويرن ۽ يادگارن جو هڪ مجموعو لاڳاپيل آهي. اهي مجموعا برٽن جي زندگيءَ ۽ سفرن بابت تحقيق لاءِ اهم آهن. == ادب ۾ رچرڊ فرانسس برٽن == رچرڊ فرانسس برٽن جي غيرمعمولي زندگيءَ سبب کيس ڪيترن ناولن، ڪهاڻين ۽ ٻين ادبي تصنيفن ۾ ڪردار طور پيش ڪيو ويو آهي. انهن ادبي تصويرن ۾ سندس حقيقي تاريخي زندگيءَ سان گڏ تخيلاتي عنصر پڻ شامل هوندا آهن. === بورخيس جي ڪهاڻي «الف» === ارجنٽائن جي مشهور ليکڪ [[خورخي لوئس بورخيس]] جي ڪهاڻي ''The Aleph'' (الف) ۾ برٽن جي نالي ۽ مشرقي ادب بابت سندس علم سان لاڳاپيل حوالو ملي ٿو. بورخيس پنهنجي ادبي تخليقن ۾ تاريخي ڪتابن، فرضي حوالن ۽ علمي شخصيتن کي گڏ ڪرڻ لاءِ مشهور هو. === ريورورلڊ ناولن جو سلسلو === آمريڪي سائنس فڪشن ليکڪ [[فلپ خوسيه فارمر]] جي ''Riverworld'' (درياهي دنيا) ناولن ۾ رچرڊ فرانسس برٽن هڪ اهم ڪردار آهي. هن تخيلاتي دنيا ۾ مختلف تاريخي دورن جا ماڻهو هڪ غيرمعمولي درياهي جهان ۾ ٻيهر جيئرا ٿين ٿا. برٽن کي اتي هڪ تجسس رکندڙ، مهم جو ۽ علم جي ڳولا ڪندڙ شخصيت طور پيش ڪيو ويو آهي. === برٽن ۽ اسپيڪ === وليم هيريسن جو تاريخي ناول ''Burton and Speke'' برٽن ۽ جان هيننگ اسپيڪ جي آفريڪي مهمن ۽ سندن اختلافن تي ٻڌل آهي. هن ناول کي پوءِ فلم ''Mountains of the Moon'' جي ڪهاڻيءَ لاءِ بنياد بڻايو ويو. === دنيا جو گڏ ڪندڙ === جرمن ٻوليءَ جي ليکڪ [[اليا ٽرويانوف]] جو ناول ''Der Weltensammler''، جنهن جو انگريزي عنوان ''The Collector of Worlds'' آهي، برٽن جي سفرن ۽ مختلف ثقافتن سان سندس لاڳاپن کي ادبي انداز ۾ پيش ڪري ٿو. هن ناول ۾ هندستان، عربستان ۽ آفريڪا سان لاڳاپيل برٽن جي زندگيءَ جا پهلو نمايان آهن. === دي رومانٽڪ === انگريز ناول نگار [[وليم بوئڊ]] جي 2022ع واري ناول ''The Romantic'' ۾ پڻ برٽن ۽ اسپيڪ تاريخي ڪردارن طور ظاهر ٿين ٿا. == فلمن ۽ ٽيليويزن ۾ برٽن == برٽن جي زندگيءَ، خاص طور آفريڪا جي مهمن ۽ اسپيڪ سان اختلافن، ڪيترن فلمن ۽ ٽيليويزن پروگرامن کي متاثر ڪيو آهي. {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#194d72;color:white;" | سال ! style="background:#194d72;color:white;" | عنوان ! style="background:#194d72;color:white;" | نوعيت ! style="background:#194d72;color:white;" | برٽن سان لاڳاپو |- | style="background:#eaf3fb;" | 1971ع | ''The Search for the Nile'' | بي بي سي ٽيليويزن سلسلو | نيل درياهه جي سرچشمي جي ڳولا؛ ڪينيٿ هيگ برٽن جو ڪردار ادا ڪيو |- | style="background:#edf6eb;" | 1990ع | ''Mountains of the Moon'' | تاريخي سوانحي فلم | برٽن ۽ اسپيڪ جون آفريڪي مهمون؛ پيٽرڪ برگن برٽن جو ڪردار ادا ڪيو |- | style="background:#fff2e4;" | 1993ع | ''Zero Patience'' | موسيقيءَ تي ٻڌل تخيلاتي فلم | برٽن جي تاريخي شخصيت جو فرضي ۽ طنزيه استعمال |- | style="background:#f3eafa;" | 2008ع | ''The Victorian Sex Explorer'' | دستاويزي پروگرام | برٽن جي سفرن ۽ جنسيات بابت تحقيق جو جائزو |} === مائونٽنز آف دي مون (1990ع) === 1990ع ۾ هدايتڪار [[باب رافيلسن]] جي فلم ''Mountains of the Moon'' (چنڊ جا جبل) رليز ٿي. فلم ۾ [[پيٽرڪ برگن]] رچرڊ فرانسس برٽن ۽ [[آئين گلين]] جان هيننگ اسپيڪ جو ڪردار ادا ڪيو. ڪهاڻيءَ جو بنياد ٻنهي مهم جوئن جي آفريڪي سفرن، نيل درياهه جي سرچشمي بابت تحقيق ۽ سندن ذاتي اختلافن تي آهي.<ref name="MountainsFilm">{{cite web |title=Mountains of the Moon |url=https://www.imdb.com/title/tt0100196/ |website=IMDb |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> فلم تاريخي واقعن مان متاثر آهي، پر ان کي مڪمل دستاويزي تاريخ بدران ڊرامائي تخليق طور سمجهڻ گهرجي. == تاريخي اهميت ۽ ورثو == رچرڊ فرانسس برٽن جي زندگي اڻويهين صديءَ جي عالمي سفرن، برطانوي سامراجي توسيع، لساني تحقيق ۽ ادبي ترجمن جي تاريخ سان ڳنڍيل آهي. هن سنڌ، هندستان، عربستان، آفريڪا، آمريڪا، برازيل ۽ ٻين علائقن بابت ڪتاب لکيا. سندس اهم خدمتن ۾ سنڌ بابت شروعاتي سماجي ۽ لساني تحقيق، مڪي ۽ مديني جو سفر، هرر ۽ آفريڪا جي وڏين ڍنڍن بابت مهمون ۽ عربي ۽ هندستاني ادب جي انگريزي اشاعت شامل آهن. تنهن هوندي به برٽن جي تاريخي حيثيت صرف سندس ڪاميابين تائين محدود نه آهي. سندس تصنيفن ۾ نوآبادياتي سوچ، نسلي تعصب، مذهبي اختلاف ۽ غيرثابت ٿيل سماجي نظريا پڻ موجود آهن. جديد تحقيق ۾ سندس ڪم کي تاريخي اهميت ۽ تنقيدي احتياط، ٻنهي سان پڙهيو وڃي ٿو. === سنڌ جي تاريخ لاءِ اهميت === سنڌ جي تاريخ جي حوالي سان برٽن جي اهميت خاص طور سندس 1847ع ۽ 1848ع وارين رپورٽن، 1849ع جي لساني مقالن، 1851ع جي ڪتابن، 1852ع جي بازداري بابت تصنيف ۽ 1877ع جي ''Sind Revisited'' ۾ آهي. اهي تصنيفون سنڌ جي ٻولين، سماجي روايتن، مذهبي زندگي، شهرن، آمدرفت ۽ برطانوي دور جي تبديلين بابت همعصر معلومات فراهم ڪن ٿيون. سندس لکڻين ۾ موجود تعصب ۽ نوآبادياتي تشريحن باوجود اهي سنڌ جي اڻويهين صديءَ واري تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم ابتدائي ماخذ آهن. == چونڊ سوانحي ۽ تحقيقي ڪتاب == * Brodie, Fawn M. (1967). ''The Devil Drives: A Life of Sir Richard Burton''. New York: W. W. Norton. * Farwell, Byron (1963). ''Burton: A Biography of Sir Richard Francis Burton''. London: Longmans. * Kennedy, Dane (2005). ''The Highly Civilized Man: Richard Burton and the Victorian World''. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press. * Lovell, Mary S. (1998). ''A Rage to Live: A Biography of Richard and Isabel Burton''. London: Little, Brown. * McLynn, Frank (1990). ''Burton: Snow upon the Desert''. London: John Murray. * Rice, Edward (1990). ''Captain Sir Richard Francis Burton: The Secret Agent Who Made the Pilgrimage to Mecca, Discovered the Kama Sutra, and Brought the Arabian Nights to the West''. New York: Charles Scribner's Sons. * Wright, Thomas (1906). ''The Life of Sir Richard Burton''. London: Everett & Co. * Jeal, Tim (2011). ''Explorers of the Nile: The Triumph and Tragedy of a Great Victorian Adventure''. New Haven: Yale University Press. * Vincent, Andrew (1985). “The Jew, the Gipsy and El-Islam: An Examination of Richard Burton's Consulship in Damascus and His Premature Recall, 1868–1871”. ''Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland''. 117 (2): 155–173. == وڌيڪ پڙهڻ لاءِ == * {{cite book |last=Burton |first=Isabel |title=The Life of Captain Sir Richard F. Burton |volume=1–2 |publisher=Chapman and Hall |location=London |year=1893 |language=en }} * {{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Sindh, and the Races that Inhabit the Valley of the Indus |publisher=W. H. Allen & Co. |location=London |year=1851 |language=en |url=https://archive.org/details/sindhadnracestha00rich }} * {{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Sind Revisited |volume=1–2 |publisher=Richard Bentley and Son |location=London |year=1877 |language=en }} * {{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://burtoniana.org/ Burtoniana] — برٽن جي ڪتابن، سوانحن ۽ تاريخي دستاويزن جو مجموعو * [https://www.huntington.org/collections/lib-mssrbl هنٽنگٽن لائبريريءَ ۾ برٽن جا مسودا] * [https://royalasiaticsociety.org/richard-francis-burton-1821-1890/ رائل ايشياٽڪ سوسائٽيءَ ۾ برٽن بابت معلومات] * [https://www.gutenberg.org/ebooks/author/898 پروجيڪٽ گٽنبرگ تي برٽن جا ڪتاب] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Richard_Francis_Burton وڪيميڊيا ڪامنز تي رچرڊ فرانسس برٽن جون تصويرون] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:1821ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:1890ع ۾ وفات ڪيل]] [[زمرو:برطانوي سياح]] [[زمرو:برطانوي ليکڪ]] [[زمرو:برطانوي مترجم]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:سنڌ جا سفرناما]] [[زمرو:مشرقيات جا ماهر]] [[زمرو:آفريڪا جا محقق]] ni95skobfgcqcvtg2ly9jaq2ryhg02c 0 38277 422534 196012 2026-10-17T23:05:27Z Intisar Ali 8681 /* */ 422534 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌ جو شاعر، طنز ۽ مزاح نگار، صحافي ۽ سماجي سڌارڪ (1857ع–1919ع)}} {{Infobox writer | name = رئيس شمس الدين بلبل | native_name = شمس الدين بلبل | pseudonym = بلبل | birth_date = 21 فيبروري 1857ع | birth_place = [[ميهڙ]]، سنڌ، [[برطانوي هندستان]] | death_date = 13 سيپٽمبر 1919ع | occupation = شاعر، نثرنويس، صحافي، زميندار، سماجي سڌارڪ | language = [[سنڌي ٻولي]]، [[فارسي ٻولي]] | genre = طنز، مزاح، غزل، قصيدو، مضمون نگاري | notable_works = ''ديوان بلبل''، ''ڪريما نيچرل''، ''تيرهن ڄار مڪرن جا مار''، ''بهار عشق''، ''جام جم'' | children = رئيس ضياءُ الدين «ضياءُ» }} '''رئيس شمس الدين بلبل''' (21 فيبروري 1857ع – 13 سيپٽمبر 1919ع) سنڌ جو شاعر، نثرنويس، صحافي، طنز ۽ مزاح نگار، زميندار ۽ سماجي سڌارڪ هو. هن سنڌي ادب ۾ ظريفانه شاعري ۽ نثر کي ترقي ڏني ۽ اخبارن ذريعي تعليم، سماجي سڌاري ۽ سنڌ جي مسلمانن جي سياسي ۽ تعليمي حقن بابت لکيو.<ref name="SindhianaBulbul">{{cite web |title=بلبل رئيس شمس الدين |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D9%84%D8%A8%D9%84+%D8%B1%D8%A6%D9%8A%D8%B3+%D8%B4%D9%85%D8%B3+%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%8A%D9%86 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |access-date=2026-10-18 }}</ref><ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> موتي لال جوتواڻيءَ جي ادبي لغت موجب، بلبل پنهنجي صحافتي تحريرن ذريعي سنڌ جي مسلمانن کي سياسي حقن لاءِ بيدار ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. سندس ''ديوان بلبل'' ۾ مخمس، طنزيه ۽ مزاحيه شاعري شامل آهي.<ref name="Jotwani1996"/> ڊاڪٽر ميمڻ عبدالمجيد سنڌيءَ موجب، بلبل پنهنجي دور جو بلند پايه شاعر، اديب ۽ باعمل صحافي هو، جنهن نظم ۽ نثر ذريعي مسلمانن کي جديد تعليم حاصل ڪرڻ، سرڪاري عهدن تائين پهچڻ ۽ پنهنجي سماجي ۽ معاشي حالت بهتر بنائڻ جي ترغيب ڏني.<ref name="Memon1985">{{cite journal |last=ميمڻ |first=عبدالمجيد |author-link=ميمڻ عبدالمجيد سنڌي |title=آزاديءَ جي تحريڪ ۽ سنڌي شاعري |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |date=آڪٽوبر–ڊسمبر 1985ع |language=sd }}</ref> سنڌي ادب جي محققن کيس سنڌي طنز ۽ مزاح جي اهم اوائلي شاعرن مان شمار ڪيو آهي. ڊاڪٽر اسدالله شاهه «بيخود» حسينيءَ کيس عروضي شاعريءَ ۾ مزاحيه طرز نگارش جو باني سڏيو آهي.<ref name="SindhianaDiwan">{{cite web |title=ديوان بلبل |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%AF%D9%8A%D9%88%D8%A7%D9%86+%D8%A8%D9%84%D8%A8%D9%84 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |access-date=2026-10-18 }}</ref> == ابتدائي زندگي ۽ خاندان == شمس الدين بلبل 1857ع ۾ ميهڙ ۾ پيدا ٿيو. سندس والد جو نالو رئيس بهادر خان شينو ابڙو هو. سندس خاندان جا وڏا بلوچستان جي ڀاڳناڙي علائقي مان لڏي سنڌ جي فريد آباد واري علائقي ۾ اچي آباد ٿيا هئا.<ref name="SindhianaBulbul"/> سنڌسلامت ڪتاب گهر جي سوانحي داخلا موجب، سندس جنم جي تاريخ 21 فيبروري 1857ع هئي.<ref name="SindhSalamatAuthor">{{cite web |title=رئيس شمس الدين بلبل |url=https://books.sindhsalamat.com/author/1206 |website=سنڌسلامت ڪتاب گهر |language=sd |access-date=2026-10-18 }}</ref> بلبل شروعاتي تعليم ۾ سنڌي، عربي ۽ فارسي پڙهي. سندس خاندان جو تعلق زمينداريءَ سان هو، پر هن پنهنجي زندگيءَ جو وڏو حصو علمي، ادبي، صحافتي ۽ سماجي سرگرمين ۾ گذاريو.<ref name="NineteenthProse">{{cite web |title=شمس الدين بلبل (1857–1919ع) |url=https://books.sindhsalamat.com/book/1828/read/62555 |website=اڻويهين صديءَ جي سنڌي نثر جي تاريخ، سنڌسلامت ڪتاب گهر |language=sd |access-date=2026-10-18 }}</ref> == ملازمت ۽ ڪراچيءَ ڏانهن روانگي == تعليم حاصل ڪرڻ کان پوءِ بلبل انجنيئري کاتي ۾ داروغو مقرر ٿيو. 1889ع ۾ هو ڪراچي ويو، جتي سندس ملاقات [[حسن علي آفندي]] سان ٿي. آفنديءَ سندس علمي ۽ ادبي صلاحيتن کان متاثر ٿي کيس سنڌ محمدن ايسوسيئيشن جي اخبار ''معاون'' جي ادارت سونپي.<ref name="NineteenthProse"/> اهڙيءَ طرح بلبل جي صحافتي زندگيءَ جو اهم دور شروع ٿيو. == صحافتي خدمتون == === اخبار معاون === بلبل ''معاون'' جي ادارت دوران سنڌ جي مسلمانن جي تعليم، سماجي ترقي ۽ حقن بابت مضمون لکيا. هن اخبار جي ذريعي اصلاحي، ظريفانه ۽ فلسفيانه مضمون عام ڪيا. سندس لکڻين ۾ سماج جي ڪمزورين، بيجا رسمن، منافقت ۽ تعليم کان دوريءَ تي تنقيد ڪئي ويندي هئي.<ref name="SindhianaBulbul"/><ref name="NineteenthProse"/> === ٻين اخبارن سان وابستگي === بلبل پنهنجي صحافتي زندگيءَ ۾ ڪيترين اخبارن ۽ رسالن سان لاڳاپيل رهيو. انهن ۾ ''معاون''، ''آفتاب''، ''الحق''، ''خيرخواهه'' ۽ ''مسافر'' شامل آهن. مولانا دين محمد وفائيءَ جي احوال موجب، بلبل 1907ع ۾ ڪجهه وقت ''خيرخواهه'' جي ادارت ڪئي، جڏهن ته ''الحق''، ''مسافر'' ۽ ''آفتاب'' سان پڻ سندس صحافتي تعلق رهيو.<ref name="WafaiBulbul">{{cite web |title=شمس الدين بلبل — مولانا دين محمد وفائي |url=https://books.sindhsalamat.com/book/1505/read/59226 |website=رئيس شمس الدين بلبل، سنڌسلامت ڪتاب گهر |language=sd |access-date=2026-10-18 }}</ref> === صحافت ۽ سياسي شعور === بلبل جي صحافتي لکڻين جو هڪ اهم مقصد سنڌ جي مسلمانن ۾ تعليمي، سماجي ۽ سياسي شعور پيدا ڪرڻ هو. جوتواڻيءَ موجب، هن پنهنجي مضمونن ذريعي مسلمانن کي سياسي حقن لاءِ آواز اٿارڻ جي ترغيب ڏني.<ref name="Jotwani1996"/> بلبل جي لکڻين ۾ تعليم کي سماجي ترقيءَ جو اهم ذريعو سمجهيو ويو، جڏهن ته فرسوده رسمون، بيجا خوشامد ۽ منافقانه روين کي تنقيد جو نشانو بڻايو ويو.<ref name="NineteenthProse"/> == تعليمي ۽ سماجي خدمتون == بلبل جو تعلق [[سنڌ محمدن ايسوسيئيشن]] جي تعليمي ۽ سماجي سرگرمين سان هو. هن جديد تعليم جي حمايت ڪئي ۽ سنڌ جي مسلمانن کي تعليم ڏانهن راغب ڪرڻ لاءِ لکيو. 1906ع ۾ هن ميهڙ ۾ ''مدرسة الاسلام'' قائم ڪرڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو، جيڪو پوءِ اي. وي. اسڪول جي سطح تائين پهتو.<ref name="ARYBulbul">{{cite news |title=مزاح گو شاعر اور نثر نگار شمس الدین بلبل کا تذکرہ |url=https://urdu.arynews.tv/shamsuddin-bulbul-death-anniversary/ |work=ARY News |language=ur |access-date=2026-10-18 }}</ref> 1907ع ۾ ڪراچيءَ ۾ آل انڊيا ايجوڪيشنل ڪانفرنس جي اجلاس دوران هن فارسي ٻوليءَ جي سرڪاري استعمال بابت هڪ قرارداد جي حمايت ۾ تقرير ڪئي، جنهن جو ذڪر سندس سوانحي احوالن ۾ ملي ٿو.<ref name="ARYBulbul"/> === جديد ۽ انگريزي تعليم جي حمايت === رئيس شمس الدين بلبل سنڌ جي مسلمانن جي تعليمي پسماندگيءَ کي سندن سماجي، معاشي ۽ سياسي ترقيءَ ۾ وڏي رڪاوٽ سمجهندو هو. هن پنهنجي نظم ۽ نثر ذريعي مسلمانن کي انگريزي ۽ جديد تعليم حاصل ڪرڻ جي تلقين ڪئي، جيئن هو سرڪاري ملازمتن، انتظامي عهدن ۽ قانوني شعبن ۾ اڳتي وڌي سگهن.<ref name="Memon1985"/> ڊاڪٽر ميمڻ عبدالمجيد سنڌي پنهنجي تحقيقي مضمون ''آزاديءَ جي تحريڪ ۽ سنڌي شاعري'' ۾ بلبل جي تعليمي فڪر جو ذڪر ڪندي سندس هي شعر نقل ڪيو آهي: <poem> پڙهو انگريزي وٺو اوج اعليٰ وٺو خوب عهدا حڪومت هلايو نه تو ڪا پرائي فضيلت لسان سکين ڪينڪي انگريزي زبان. </poem> <ref name="Memon1985"/> انهن شعرن ۾ بلبل مسلمانن کي انگريزي ٻولي سکڻ، جديد تعليم حاصل ڪرڻ ۽ حڪومت جي انتظامي عهدن تائين پهچڻ جي ترغيب ڏئي ٿو. ڊاڪٽر ميمڻ عبدالمجيد سنڌيءَ جي تشريح موجب، بلبل جو خيال هو ته مسلمانن ديني تعليم کان به منهن موڙي ڇڏيو هو ۽ انگريزي تعليم کان پري رهڻ سبب دنيوي ترقيءَ جي موقعن کان پڻ محروم ٿي رهيا هئا.<ref name="Memon1985"/> بلبل مسلمانن کي سمجهايو ته جديد تعليم کان پري رهڻ سندن پنهنجي مفادن کي نقصان پهچائڻ برابر آهي. هن انگريزي قاعدن ۽ قانونن جي ڄاڻ حاصل ڪرڻ ۽ وڪالت ۽ عدليه جهڙن شعبن ۾ اڳتي وڌڻ جي حمايت ڪئي، جيئن تعليم يافته ماڻهو پنهنجي زندگي بهتر بنائڻ سان گڏ پنهنجي قوم جي پڻ خدمت ڪري سگهن.<ref name="Memon1985"/> === تعليم، قانون ۽ انتظامي عهدن بابت فڪر === بلبل جي تعليمي سوچ رڳو پڙهڻ ۽ لکڻ تائين محدود نه هئي، پر هو تعليم کي معاشي خودمختياري، سماجي حيثيت ۽ سياسي اثر رسوخ حاصل ڪرڻ جو ذريعو سمجهندو هو. سندس نظر ۾ انگريزي ٻوليءَ ۽ جديد قانوني نظام جي ڄاڻ مسلمانن لاءِ ان وقت جي نوآبادياتي انتظامي ڍانچي ۾ اڳتي وڌڻ جو اهم وسيلو هئي. هن مسلمان نوجوانن کي وڪيل، جج ۽ سرڪاري عملدار ٿيڻ لاءِ جديد تعليم پرائڻ جي ترغيب ڏني.<ref name="Memon1985"/> بلبل جي فڪر ۾ جديد تعليم جي حمايت ۽ مغربي تهذيب جي انڌي تقليد تي تنقيد گڏ موجود هئا. هو جديد علم ۽ پيشورانه صلاحيتون حاصل ڪرڻ جو حامي هو، پر پنهنجي معاشري جي ثقافتي ۽ اخلاقي قدرن کي وسارڻ جي مخالفت ڪندو هو.<ref name="Memon1985"/><ref name="SindhiShaanBulbul">{{cite web |title=Some Masterpieces II |url=https://sindhishaan.com/article/literature/lite_05_03.html |website=Sindhishaan |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> == ادبي خدمتون == === سنڌي نثر === بلبل سنڌي نثر کي صحافتي ۽ سماجي اظهار جو اثرائتو ذريعو بڻايو. سندس نثر ۾ طنز، ظرافت، قافيه دار عبارت، سماجي مشاهدو ۽ اصلاح پسنديءَ جون خصوصيتون ملن ٿيون. سنڌي نثر جي تاريخ بابت تحقيق ۾ سندس نثر جا مختلف قسم ڄاڻايا ويا آهن، جن ۾ ظريفانه نثر، سياسي نثر، علمي نثر ۽ تبليغي نثر شامل آهن.<ref name="NineteenthProse"/> === طنز ۽ مزاح === بلبل جي شاعريءَ ۾ طنز ۽ مزاح کي سماجي اصلاح لاءِ استعمال ڪيو ويو. هن منافقت، بيجا ڏيک ويک، فرسوده عادتن، سرڪاري عملدارن جي بدعنواني ۽ سماجي اوڻاين تي طنز ڪئي. سندس ظريفانه شاعريءَ ۾ تفريح سان گڏ اخلاقي ۽ سماجي پيغام پڻ موجود هو.<ref name="NineteenthProse"/> === مغربي تهذيب جي انڌي تقليد تي تنقيد === بلبل پنهنجي تصنيف ''ڪريما نيچرل'' ۾ مغربي طرز زندگيءَ جي انڌي تقليد تي طنز ڪئي. هن تصنيف ۾ فارسي شاعر [[سعدي شيرازي]] جي ''ڪريما'' جي شعرن سان سنڌي طنزيه شعرن کي ملائڻ جو تجربو ڪيو ويو. سنڌي شاعريءَ جي انگريزي تعارف ۾ هن تصنيف کي بلبل جي ظريفانه شاعريءَ جو مثال ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="SindhiShaanBulbul"/> == ديوان بلبل == {{Main|ديوان بلبل}} ''ديوان بلبل'' شمس الدين بلبل جي غزلن ۽ ٻين شعري تخليقن جو مجموعو آهي. موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ادبي لغت ۾ هن ديوان سان 1891ع جو سال ڄاڻايو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب، بلبل پنهنجو ديوان 6 جنوري 1891ع تي لکي مڪمل ڪيو هو. ديوان جي آخر ۾ اها تاريخ درج آهي.<ref name="SindhianaDiwan"/> انهيءَ ڪري 1891ع کي ديوان جي تصنيف جي مڪمل ٿيڻ جو تصديق ٿيل سال سمجهڻ گهرجي؛ ان کي پهرئين ڇاپي جي اشاعت جو سال قرار ڏيڻ لاءِ الڳ ثبوت گهربل آهي. === ديوان جي ترتيب ۽ مواد === ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب، ديوان ۾ 100 غزل شامل آهن، جن مان اٺ کان ڏهه غزل ظريفانه نوعيت جا آهن ۽ اردو غزلن جي مضمونن تان ترجمو ڪيل آهن.<ref name="SindhianaDiwan"/> جوتواڻيءَ موجب، بلبل جي شاعريءَ ۾ مخمس پڻ شامل آهن. مخمس اهڙي شعري صنف آهي، جنهن جي هر بند ۾ پنج مصرعا هوندا آهن.<ref name="Jotwani1996"/> === ديوان جا ڇاپا === ''ديوان بلبل'' جو هڪ اوائلي ڇاپو پوڪرداس اينڊ سنز، شڪارپور، پاران شايع ڪيو ويو. بعد ۾ [[غلام محمد گرامي]] ديوان کي مرتب ڪيو ۽ [[سنڌي ادبي بورڊ]] ان جا ڇاپا 1969ع ۽ 1982ع ۾ شايع ڪيا.<ref name="SindhianaDiwan"/> گراميءَ جي ترتيب ڏنل ديوان ۾ شاعر بابت تعارفي مواد، تقريظون ۽ سندس فرزند رئيس ضياءُ الدين «ضياءَ» جو مقدمو پڻ شامل آهي.<ref name="SindhianaDiwan"/> == اهم تصنيفون == بلبل نثر ۽ نظم ۾ ڪيترائي ڪتاب لکيا. {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | تصنيف ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | سال ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | موضوع يا صنف |- | style="background:#E7F1FC;" | ''ديوان بلبل'' | 1891ع ۾ تصنيف مڪمل | غزل، مخمس ۽ ظريفانه شاعري |- | style="background:#EDF5EA;" | ''قلندر جو ميلو'' | 1893ع | ظريفانه ۽ سماجي نثر |- | style="background:#F2EAFB;" | ''تيرهن ڄار مڪرن جا مار'' | 1896ع | سماجي طنز ۽ اصلاح |- | style="background:#FFF2E4;" | ''بهار عشق'' | 1899ع | خطن جو مجموعو |- | style="background:#E7F1FC;" | ''ڪريما نيچرل'' | تصديق گهربل | طنزيه شاعري |- | style="background:#EDF5EA;" | ''رحيما ما مقيما'' | تصديق گهربل | شاعري |- | style="background:#F2EAFB;" | ''جام جم'' | تصديق گهربل | نثري تصنيف |- | style="background:#FFF2E4;" | ''چٽ سوال پٽ جواب'' | تصديق گهربل | ظريفانه نثر |- | style="background:#E7F1FC;" | ''عقل ۽ تهذيب'' | تصديق گهربل | سماجي ۽ اصلاحي نثر |- | style="background:#EDF5EA;" | ''مسلمان ۽ تعليم'' | تصديق گهربل | تعليم ۽ سماجي سڌارو |} <ref name="NineteenthProse"/><ref name="SindhianaBulbul"/><ref name="SindhianaDiwan"/> == ادبي اسلوب ۽ فڪر == بلبل جي ادبي اسلوب ۾ طنز، مزاح، قافيه دار نثر ۽ سماجي مشاهدي جو امتزاج ملي ٿو. هن پنهنجي تحريرن ۾ سنجيده سماجي مسئلن کي ظريفانه انداز سان پيش ڪيو، جنهن سبب سندس مضمون ۽ شاعري عام پڙهندڙن تائين پهتا. سندس فڪر ۾ جديد تعليم جي حمايت سان گڏ مغربي تهذيب جي انڌي تقليد تي تنقيد به موجود هئي. سندس لکڻين ۾ اهي ٻئي رجحان سماجي اصلاح جي وسيع مقصد سان لاڳاپيل نظر اچن ٿا.<ref name="NineteenthProse"/><ref name="Memon1985"/> == وفات == رئيس شمس الدين بلبل 13 سيپٽمبر 1919ع تي وفات ڪئي.<ref name="SindhianaBulbul"/> == سنڌي ادب ۾ اهميت == شمس الدين بلبل سنڌي ادب ۽ صحافت ۾ طنز ۽ مزاح جي اهم اوائلي شخصيتن مان هو. هن سنڌي نثر ۾ سماجي تنقيد، صحافتي اظهار ۽ ظريفانه اسلوب کي فروغ ڏنو. سندس لکڻين سنڌ جي مسلمانن جي تعليم، سماجي اصلاح ۽ سياسي شعور جي واڌاري ۾ حصو ورتو.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="NineteenthProse"/> ڊاڪٽر ميمڻ عبدالمجيد سنڌيءَ جي تحقيق مان بلبل جي شاعريءَ جو هڪ ٻيو اهم پاسو پڻ سامهون اچي ٿو، يعني جديد تعليم، انگريزي ٻولي، قانوني ڄاڻ ۽ سرڪاري عهدن ذريعي مسلمانن جي معاشي ۽ سياسي حالت بهتر بنائڻ جي ترغيب.<ref name="Memon1985"/> سنڌي ادبي تاريخ ۾ کيس عروضي مزاحيه شاعريءَ جي اوائلي اهم شاعرن مان شمار ڪيو وڃي ٿو. سندس ادبي ورثي ۾ ''ديوان بلبل''، طنزيه نثر، صحافتي مضمون ۽ اصلاحي تصنيفون شامل آهن.<ref name="SindhianaDiwan"/> == پڻ ڏسو == * [[ديوان بلبل]] * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌي صحافت]] * [[سنڌ محمدن ايسوسيئيشن]] * [[حسن علي آفندي]] * [[غلام محمد گرامي]] * [[ميهڙ]] * [[سنڌي ادبي بورڊ]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ مطالعو == * {{cite journal |last=ميمڻ |first=عبدالمجيد |author-link=ميمڻ عبدالمجيد سنڌي |title=آزاديءَ جي تحريڪ ۽ سنڌي شاعري |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |date=آڪٽوبر–ڊسمبر 1985ع |language=sd }} * {{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }} * {{cite book |last=بلبل |first=شمس الدين |title=ديوان بلبل |editor-last=گرامي |editor-first=غلام محمد |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1969 |language=sd }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D9%84%D8%A8%D9%84+%D8%B1%D8%A6%D9%8A%D8%B3+%D8%B4%D9%85%D8%B3+%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%8A%D9%86 رئيس شمس الدين بلبل — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا] * [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%AF%D9%8A%D9%88%D8%A7%D9%86+%D8%A8%D9%84%D8%A8%D9%84 ديوان بلبل — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا] * [https://books.sindhsalamat.com/book/1879/view ديوان بلبل — سنڌسلامت ڪتاب گهر] * [https://books.sindhsalamat.com/author/1206 شمس الدين بلبل — سنڌسلامت ڪتاب گهر] * [https://www.rekhta.org/ebooks/detail/deewan-e-bulbul-unknown-author-ebooks?lang=ur ديوان بلبل — ريخته] {{DEFAULTSORT:بلبل، شمس الدين}} [[زمرو:1857ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:1919ع ۾ وفات ڪندڙ]] [[زمرو:سنڌي شاعر]] [[زمرو:سنڌي نثرنويس]] [[زمرو:سنڌي صحافي]] [[زمرو:سنڌي طنز ۽ مزاح نگار]] [[زمرو:سنڌ جا سماجي سڌارڪ]] [[زمرو:ميهڙ جون شخصيتون]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:1857ع جون پيدائشون]] [[زمرو:1919ع جون فوتگيون]] [[زمرو:1919ع جون وفاتون]] [[زمرو:شاعر]] 64eibuhas3o0qjp1oy6783gnagoy1il 0 40120 422495 272185 2026-10-17T19:35:08Z Intisar Ali 8681 422495 wikitext text/x-wiki {{Short description|ڏکڻ ايشيا جي مذهبي عقيدت، عبادت ۽ روحاني محبت جو گيت}} {{Infobox music genre | name = ڀڄن | native_name = भजन | image = Folk Singer and Harmonium Player At GBPSSI performing Kabir Bhajans.jpg | caption = ڪبير جا ڀڄن ڳائيندڙ فنڪار، الهه آباد، ڀارت، 2018ع | stylistic_origins = [[ڀڳتي تحريڪ]]، هندستاني مذهبي موسيقي، سنت شاعري | cultural_origins = [[ڏکڻ ايشيا]] | instruments = [[هارمونيم]]، [[طبلي]]، [[ڍولڪ]]، [[منجيرا]]، [[ڪرتال]]، [[تنبورو]] }} '''ڀڄن''' (انگريزي: ''Bhajan''؛ [[ديوناگري]]: भजन؛ [[سنسڪرت]]: भजनम्) ڏکڻ ايشيا جي مذهبي موسيقيءَ ۽ شاعريءَ جي هڪ صنف آهي، جنهن ۾ ايشور، ڌڻيءَ، ديوتا، گرو، سنت يا روحاني حقيقت جي بندگي، ساراهه، محبت ۽ عقيدت جو اظهار گيت جي صورت ۾ ڪيو ويندو آهي. ڀڄن خاص طور [[هندومت]] ۽ [[ڀڳتي تحريڪ]] سان لاڳاپيل آهي، پر ان جي ادبي ۽ موسيقيائي صورتن ۾ علائقائي تنوع پڻ موجود آهي.<ref name="DarbarBhajan">{{cite web |last=Siddiqi |first=Jameela |title=An Introduction to Bhajan: Hindu Devotional Song |website=Darbar |url=https://darbar.org/an-introduction-to-bhajan-hindu-devotional-song/ |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> سنڌي ادبي اصطلاح موجب، ڀڄن اهڙو شعر يا گيت آهي، جنهن ۾ ايشور يا ڌڻيءَ جي بندگيءَ جو ورنن ۽ گرو يا ڀڳوان جي ساراهه هوندي آهي. ڀڄن مندرن ۽ ڌرمي محفلن ۾ ڳايا ويندا آهن.<ref name="MallahGlossary">{{cite book |editor-last=ملاح |editor-first=مختيار احمد |title=ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |location=حيدرآباد، سنڌ |language=sd }}</ref> موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع) ۾ '''ڀڄن''' جي معنيٰ ''devotional song(s)''، يعني '''عقيدت جا گيت'''، ڄاڻائي آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> سنڌ ۾ موهن فقير آهوجا، صوفي دلپت، سوامي مينگهراج، [[آسو رام]] ۽ ٻين شاعرن ڀڄن جي روايت ۾ حصو ورتو. [[ميران ٻائي]] جا ڀڄن پڻ سنڌ ۽ هند ۾ مشهور رهيا آهن.<ref name="MallahGlossary"/> ڀڄن اڪيلي سر يا گڏيل طور ڳائي سگهجي ٿو. ان جي ادائگيءَ ۾ ڪڏهن صرف آواز ۽ تاڙين جو استعمال ٿيندو آهي، جڏهن ته ٻين صورتن ۾ هارمونيم، ڍولڪ، طبلي، منجيرا ۽ ٻين سازن جي سنگت هوندي آهي.<ref name="DarbarBhajan"/> == لفظ جي معنيٰ ۽ اشتقاق == ''ڀڄن'' لفظ [[سنسڪرت]] جي ڌاتو ''ڀج'' (भज्) مان نڪتل آهي، جنهن سان پوڄڻ، عبادت ڪرڻ، خدمت ڪرڻ، عزت ڪرڻ، حصو وٺڻ ۽ عقيدت رکڻ جون معنائون لاڳاپيل آهن. سنڌيءَ ۾ هن لفظ جي هڪ بنيادي معنيٰ '''پوڄڻ''' پڻ بيان ڪئي وئي آهي.<ref name="MallahGlossary"/> ساڳئي لساني بنياد مان ''ڀڳتي'' (भक्ति) جو تصور پڻ نڪري ٿو، جنهن ۾ خدا سان محبت، عقيدت ۽ روحاني وابستگيءَ کي اهميت حاصل آهي.<ref name="DarbarBhajan"/> عام استعمال ۾ ڀڄن مان اهڙو مذهبي شعر يا گيت مراد ورتو ويندو آهي، جنهن ۾ ايشور، ڌڻيءَ، گرو يا روحاني حقيقت سان عقيدت جو اظهار ڪيو وڃي. == ڀڄن جي ادبي تعريف == ''ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت'' موجب، ڀڄن اهڙو شعر آهي، جنهن ۾ ايشور يا ڌڻيءَ جي بندگيءَ جو ورنن هوندو آهي ۽ گرو يا ڀڳوان جي ساراهه ڪئي ويندي آهي.<ref name="MallahGlossary"/> ادبي لحاظ کان ڀڄن ۾ لفظن، خيالن ۽ شاعراڻي اظهار کي اهميت حاصل آهي، جڏهن ته موسيقيائي لحاظ کان ان جي ڌن، تال، لئي ۽ ڳائڻ جي انداز کي اهميت ڏني ويندي آهي. ڀڄن جي ادبي ۽ موسيقيائي صورتن ۾ هيٺيان عنصر عام طور ملي سگهن ٿا: * ايشور يا ڌڻيءَ سان عقيدت ۽ محبت؛ * گرو، سنت يا ديوتا جي ساراهه؛ * روحاني سڪ ۽ بندگيءَ جو اظهار؛ * اخلاقي ۽ مذهبي تعليم؛ * سادي، ياد رهندڙ ۽ ڳائڻ لائق شاعري؛ * انفرادي يا گڏيل موسيقيائي ادائگي. == تاريخي پسمنظر == === مذهبي گيتن جي روايت === هندستاني مذهبي زندگيءَ ۾ گيت، منتر، ساراهه ۽ موسيقيءَ جو استعمال قديم زماني کان موجود رهيو آهي. ڀڄن جي موجوده ادبي ۽ موسيقيائي صورت کي خاص طور ڀڳتيءَ جي مختلف تاريخي تحريڪن ۽ علائقائي سنت شاعريءَ سان ڳنڍيو ويندو آهي.<ref name="DarbarBhajan"/> === ڀڳتي تحريڪ === [[ڀڳتي تحريڪ]] ڏکڻ ايشيا جي مذهبي ۽ ادبي تاريخ ۾ هڪ اهم تحريڪ هئي، جنهن ۾ ذاتي عقيدت ۽ خدا سان محبت تي زور ڏنو ويو. مختلف علائقن جي سنتن ۽ شاعرن مقامي ٻولين ۾ مذهبي شاعري تخليق ڪئي، جنهن کي عام ماڻهو ڳائي ۽ ياد ڪري سگهندا هئا. ڀڄن انهيءَ روايت ۾ مذهبي فڪر ۽ عوامي اظهار جي وچ ۾ هڪ اهم ذريعو بڻيو.<ref name="DarbarBhajan"/> == ڀڄن جا بنيادي موضوع == ڀڄن جي شاعريءَ ۾ ڪيترائي مذهبي ۽ اخلاقي موضوع ملي سگهن ٿا، جن ۾ خدا سان محبت، روحاني سڪ، عبادت، عاجزي، اخلاقي اصلاح، دنيا جي ناپائيداري ۽ روحاني آزادي شامل آهن. ڪجهه ڀڄن ڪنهن مخصوص ديوتا جي ساراهه ۾ هوندا آهن، جڏهن ته ٻيا بي صورت يا نرگڻ خدا جي تصور تي ٻڌل هوندا آهن.<ref name="DarbarBhajan"/> === ايشور ۽ گرو جي ساراهه === ڀڄن جي اهم موضوعن مان هڪ ايشور يا ڌڻيءَ جي ساراهه آهي. ڪيترن ڀڄنن ۾ گرو يا سنت جي روحاني رهنمائيءَ کي پڻ اهميت ڏني ويندي آهي. سنڌي ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت ۾ پڻ ڀڄن جي تعريف ڪندي گرو ۽ ڀڳوان جي ساراهه کي نمايان ڪيو ويو آهي.<ref name="MallahGlossary"/> === روحاني محبت === ڀڄن ۾ روحاني محبت ۽ عقيدت جو اظهار اهم حيثيت رکي ٿو. ميران ٻائيءَ جي شاعريءَ ۾ ڪرشن سان روحاني محبت ۽ سڪ نمايان آهي، جڏهن ته ڪبير سان منسوب ڪيترن ڀڄنن ۾ بي صورت خدا جي تصور ۽ اخلاقي اصلاح تي زور ڏنو ويو آهي. === اخلاقي تعليم === ڀڄن جي ڪيترن موضوعن ۾ عاجزي، سچائي، رحم، خدمت، دنيا جي ناپائيداري ۽ انساني زندگيءَ جي روحاني مقصد بابت خيال ملن ٿا. اهڙيءَ طرح ڀڄن مذهبي عقيدت سان گڏ اخلاقي تعليم جو ذريعو پڻ بڻجي سگهي ٿو. == سگڻ ۽ نرگڻ ڀڄن == ڀڳتيءَ جي فڪري روايت ۾ ڀڄن جا ٻه اهم رخ سڃاتا وڃن ٿا: * '''سگڻ ڀڳتي:''' خدا جي ڪنهن مخصوص صورت، صفت يا شخصي تجليءَ سان عقيدت جو اظهار. * '''نرگڻ ڀڳتي:''' خدا کي صورت ۽ شڪل کان مٿانهون سمجهي روحاني عقيدت جو اظهار. [[ڪبير]] سان منسوب ڪيترائي ڀڄن نرگڻ ڀڳتيءَ جي فڪر سان لاڳاپيل آهن، جڏهن ته [[ميران ٻائي]] ۽ [[سورداس]] جي شاعريءَ ۾ ڪرشن سان عقيدت نمايان آهي. == موسيقيائي خصوصيتون == [[فائل:Devotional music performance during evening gathering in Rishikesh, India.jpg|thumb|250px|رشڪيش ۾ مذهبي گڏجاڻيءَ دوران ڀڄن ڳائيندڙ فنڪار، 2025ع.]] ڀڄن جي موسيقيءَ لاءِ هڪ ئي مقرر راڳ، تال يا ادائگيءَ جو نمونو لازمي نه آهي. ڪجهه ڀڄن سادي ۽ ورجائجندڙ ڌن ۾ ڳايا ويندا آهن، جڏهن ته ٻيا هندستاني ڪلاسيڪي موسيقيءَ جي راڳن ۽ تالن سان لاڳاپيل هوندا آهن.<ref name="DarbarBhajan"/> === استعمال ٿيندڙ ساز === ڀڄن جي ادائگيءَ ۾ مختلف علائقن ۽ روايتن موجب هي ساز استعمال ٿيندا آهن: * '''[[هارمونيم]]:''' گيت جي سُر ۽ ڌن جي سنگت لاءِ. * '''[[طبلي]]:''' تال ۽ لئي لاءِ. * '''[[ڍولڪ]]:''' عوامي ۽ گڏيل ڳائڻ ۾ تال لاءِ. * '''[[منجيرا]]:''' ننڍيون ڌاتوءَ جون جهنجهون، تال قائم رکڻ لاءِ. * '''[[ڪرتال]]:''' هٿ سان وڄائجندڙ تال جو ساز. * '''[[تنبورو]]:''' موسيقيءَ ۾ مسلسل سُر جي پسمنظر لاءِ. سڀني ڀڄنن ۾ اهي سڀ ساز گڏ استعمال ڪرڻ ضروري نه آهي. == ڀڄن جي ادائگي == ڀڄن [[مندر|مندرن]]، گهرن، آشرمن، مذهبي گڏجاڻين ۽ ڌرمي محفلن ۾ ڳايا ويندا آهن.<ref name="MallahGlossary"/> ڪجهه موقعن تي هڪ ڳائڻو ڀڄن پيش ڪندو آهي، جڏهن ته ٻين موقعن تي هڪ اڳواڻ گيت ڳائيندو آهي ۽ گڏ ٿيل ماڻهو ان جي جواب ۾ ورجاءُ ڪندا آهن. اهڙي گڏيل ڳائڻ سان ڀڄن مذهبي عبادت سان گڏ سماجي ۽ ثقافتي سرگرميءَ جي صورت پڻ اختيار ڪري ٿو.<ref name="DarbarBhajan"/> === مندرن ۾ ڀڄن === مندرن ۾ ڀڄن مذهبي عبادت ۽ عقيدت جي اظهار جو هڪ ذريعو آهن. اهي مختلف مذهبي موقعن، تہوارن ۽ گڏيل عبادتن دوران ڳايا ويندا آهن. === ڌرمي محفلون === ڀڄن مندرن کان سواءِ مذهبي ۽ روحاني محفلن ۾ پڻ ڳايا ويندا آهن. سنڌي هندو مذهبي روايت ۾ ڀڄن اهڙين گڏجاڻين جو هڪ حصو رهيا آهن، جتي سنتن ۽ مذهبي شاعرن جو ڪلام پيش ڪيو ويندو آهي.<ref name="MallahGlossary"/> == ڀڄن ۽ ڪيرتن ۾ فرق == ڀڄن ۽ [[ڪيرتن]] ٻئي مذهبي عقيدت جي موسيقيءَ سان لاڳاپيل اصطلاح آهن، پر انهن جي استعمال ۾ ڪجهه فرق موجود آهي. {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;border:1px solid #A7B8CA;" ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | خصوصيت ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | ڀڄن ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | ڪيرتن |- | style="background:#E7F1FC;" | بنيادي سڃاڻپ | عقيدت جو گيت | مذهبي ساراهه، نالي جي ورجاءَ يا گڏيل ڳائڻ جي روايت |- | style="background:#EDF5EA;" | ادائگي | اڪيلي سر يا گڏيل | گهڻو ڪري گڏيل ۽ جواب وارين سٽن سان |- | style="background:#F2EAFB;" | شاعري | مڪمل گيت، بند يا روحاني شاعري | مذهبي نالا، منتر، بند ۽ روحاني شاعري |- | style="background:#FFF2E4;" | موسيقي | سادي ڌن کان ڪلاسيڪي راڳ تائين | ورجاءَ ۽ گڏيل ڳائڻ کي خاص اهميت |- | style="background:#E7F1FC;" | مذهبي استعمال | ذاتي يا گڏيل عقيدت | خاص طور گڏيل مذهبي اظهار |} <ref name="DarbarBhajan"/> ٻنهي اصطلاحن جو استعمال مختلف علائقن ۾ هڪ ٻئي سان ملي سگهي ٿو؛ تنهنڪري هي فرق مڪمل يا هر هنڌ هڪجهڙو نه آهي. == سنڌي ادب ۽ ثقافت ۾ ڀڄن == سنڌي ٻوليءَ جي مذهبي ۽ روحاني شاعريءَ ۾ عقيدت، خدا جي ياد، روحاني محبت ۽ اخلاقي تعليم جا موضوع اهم رهيا آهن. سنڌي هندو مذهبي روايت ۾ ڀڄن جو تعلق سنتن جي ڪلام، ڀڳتيءَ جي شاعري ۽ مذهبي گڏجاڻين سان رهيو آهي. موتي لال جوتواڻيءَ جي لغت ۾ ''ڀڄن'' کي هڪ الڳ ادبي ۽ مذهبي اصطلاح طور درج ڪرڻ پڻ ان جي سنڌي ادبي استعمال کي ظاهر ڪري ٿو.<ref name="Jotwani1996"/> === سنڌ جا ڀڄن شاعر === سنڌي ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت ۾ سنڌ جي ڀڄن شاعرن طور '''موهن فقير آهوجا'''، '''صوفي دلپت'''، '''سوامي مينگهراج''' ۽ '''آسو رام''' جا نالا ڄاڻايا ويا آهن.<ref name="MallahGlossary"/> انهن شاعرن جي ڀڄن ۾ مذهبي عقيدت، روحاني محبت، گروءَ جي ساراهه ۽ اخلاقي فڪر جهڙا موضوع ملن ٿا. ==== موهن فقير آهوجا ==== موهن فقير آهوجا سنڌي ڀڄن جي روايت سان لاڳاپيل شاعرن مان هڪ هو. سندس نالو سنڌي ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت ۾ ڀڄن جي شاعر طور ڏنل آهي.<ref name="MallahGlossary"/> ==== صوفي دلپت ==== '''صوفي دلپت''' سنڌي روحاني شاعريءَ جي روايت سان لاڳاپيل شاعر هو، جنهن جو نالو ڀڄن جي صنف جي حوالي سان پڻ ملي ٿو.<ref name="MallahGlossary"/> ==== سوامي مينگهراج ==== '''سوامي مينگهراج''' سنڌي ڀڄن جي شاعرن مان هڪ طور ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="MallahGlossary"/> ==== آسو رام ==== [[آسو رام]] جو نالو پڻ سنڌي ڀڄن جي شاعرن ۾ شمار ٿئي ٿو.<ref name="MallahGlossary"/> === سنڌي سنت شاعريءَ سان تعلق === سنڌي ٻوليءَ ۾ مذهبي عقيدت جي گيتن ۽ روحاني ڪلام جي ڳائڻ جون روايتون موجود آهن. ڀڄن جي صنف ۾ سنتن جي ڪلام، گروءَ جي ساراهه ۽ ايشور سان عقيدت کي اهميت ڏني ويندي آهي. تنهن هوندي به، سنڌي صوفي [[ڪافي (شاعري)|ڪافي]]، [[وائي]]، ڀڄن ۽ ٻين مذهبي گيتن کي ادبي ۽ موسيقيائي لحاظ کان هڪ ئي صنف قرار ڏيڻ درست نه آهي. == ميران ٻائيءَ جا ڀڄن == [[ميران ٻائي]] ڀڳتيءَ جي روايت جي مشهور شاعره هئي. سندس ڀڄنن ۾ ڪرشن سان عقيدت، محبت ۽ روحاني سڪ جو اظهار ملي ٿو. ''ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت'' موجب، ميران ٻائيءَ جا ڀڄن سنڌ ۽ هند ۾ مشهور آهن.<ref name="MallahGlossary"/> ميران ٻائيءَ جي شاعريءَ جي مقبوليت ڀڄن جي صنف جي علائقائي ۽ لساني حدن کان ٻاهر پکڙجڻ جو هڪ مثال آهي. == مشهور ڀڄن شاعر == {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;border:1px solid #A7B8CA;" ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | شاعر يا سنت ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | ادبي ۽ مذهبي سڃاڻپ ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | علائقائي يا ادبي روايت |- | style="background:#E7F1FC;" | موهن فقير آهوجا | سنڌي ڀڄن شاعر | سنڌي ڀڄن |- | style="background:#EDF5EA;" | صوفي دلپت | روحاني شاعر ۽ ڀڄن جي روايت سان لاڳاپيل | سنڌي روحاني شاعري |- | style="background:#F2EAFB;" | سوامي مينگهراج | سنڌي ڀڄن شاعر | سنڌي ڀڄن |- | style="background:#FFF2E4;" | [[آسو رام]] | سنڌي ڀڄن شاعر | سنڌي ڀڄن |- | style="background:#E7F1FC;" | [[ڪبير]] | نرگڻ ڀڳتي، اخلاقي ۽ روحاني شاعري | اتر هندستاني سنت شاعري |- | style="background:#EDF5EA;" | [[ميران ٻائي]] | ڪرشن سان محبت ۽ عقيدت جي شاعري | راجسٿاني ۽ هندي ڀڳتي روايت |- | style="background:#F2EAFB;" | [[سورداس]] | ڪرشن ڀڳتيءَ جي شاعري | برج ڀاشا جي شاعري |- | style="background:#FFF2E4;" | [[تلسيداس]] | رام ڀڳتي ۽ مذهبي شاعري | اَوَڌي ۽ هندي ادبي روايت |- | style="background:#E7F1FC;" | [[نرسينھ مهتا]] | ڪرشن ڀڳتي ۽ مذهبي شاعري | گجراتي ڀڳتي روايت |} <ref name="MallahGlossary"/> == ڀڄن جي ادبي ۽ ثقافتي اهميت == ڀڄن جي صنف مذهبي عقيدت سان گڏ مقامي ٻولين جي شاعريءَ جي واڌ ويجهه ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو. ڀڄن ذريعي روحاني فڪر عام ماڻهن تائين اهڙي ٻوليءَ ۽ موسيقيءَ ۾ پهچندو رهيو، جنهن کي گڏيل طور ڳائڻ ۽ ياد رکڻ ممڪن هو. سنڌي ادب ۾ ڀڄن جي اهميت سنڌي هندو مذهبي شاعري، سنتن جي ڪلام ۽ ڌرمي محفلن جي روايت سان لاڳاپيل آهي.<ref name="MallahGlossary"/><ref name="Jotwani1996"/> انهيءَ ڪري ڀڄن کي ڏکڻ ايشيا جي مذهبي، ادبي ۽ موسيقيائي ورثي جو هڪ اهم حصو سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="DarbarBhajan"/> == پڻ ڏسو == * [[ڀڳتي تحريڪ]] * [[ڀڳتي]] * [[ڪيرتن]] * [[آرتي]] * [[ڪبير]] * [[ميران ٻائي]] * [[صوفي دلپت]] * [[آسو رام]] * [[سنڌي هندو]] * [[سنڌي مذهبي شاعري]] * [[سنڌي موسيقي]] * [[ڪافي (شاعري)]] * [[وائي]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://darbar.org/an-introduction-to-bhajan-hindu-devotional-song/ An Introduction to Bhajan: Hindu Devotional Song — Darbar] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Bhajan ڀڄن جون تصويرون ۽ ٻيا ميڊيا — وڪيميڊيا ڪامنز] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Bhajan_singers ڀڄن ڳائيندڙ فنڪار — وڪيميڊيا ڪامنز] {{DEFAULTSORT:ڀڄن}} [[زمرو:هندو موسيقي]] [[زمرو:مذهبي موسيقي]] [[زمرو:ڀڳتي تحريڪ]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جي موسيقي]] [[زمرو:هندستاني موسيقي]] [[زمرو:سنڌي مذهبي شاعري]] nr2y1lvlhwtlyz03m2opi0d5x8mioxx 422496 422495 2026-10-17T19:37:55Z Intisar Ali 8681 422496 wikitext text/x-wiki {{Short description|ڏکڻ ايشيا جي مذهبي عقيدت، عبادت ۽ روحاني محبت جو گيت}} {{Infobox music genre | name = ڀڄن | native_name = भजन | image = Folk Singer and Harmonium Player At GBPSSI performing Kabir Bhajans.jpg | caption = ڪبير جا ڀڄن ڳائيندڙ فنڪار، الهه آباد، ڀارت، 2018ع | stylistic_origins = [[ڀڳتي تحريڪ]]، هندستاني مذهبي موسيقي، سنت شاعري | cultural_origins = [[ڏکڻ ايشيا]] | instruments = [[هارمونيم]]، [[طبلي]]، [[ڍولڪ]]، [[منجيرا]]، [[ڪرتال]]، [[تنبورو]] }} '''ڀڄن''' (انگريزي: ''Bhajan''؛ [[ديوناگري]]: भजन؛ [[سنسڪرت]]: भजनम्) ڏکڻ ايشيا جي مذهبي موسيقيءَ ۽ شاعريءَ جي هڪ صنف آهي، جنهن ۾ ايشور، ڌڻيءَ، ديوتا، گرو، سنت يا روحاني حقيقت جي بندگي، ساراهه، محبت ۽ عقيدت جو اظهار گيت جي صورت ۾ ڪيو ويندو آهي. ڀڄن خاص طور [[هندومت]] ۽ [[ڀڳتي تحريڪ]] سان لاڳاپيل آهي، پر ان جي ادبي ۽ موسيقيائي صورتن ۾ علائقائي تنوع پڻ موجود آهي.<ref name="DarbarBhajan">{{cite web |last=Siddiqi |first=Jameela |title=An Introduction to Bhajan: Hindu Devotional Song |website=Darbar |url=https://darbar.org/an-introduction-to-bhajan-hindu-devotional-song/ |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> سنڌي ادبي اصطلاح موجب، ڀڄن اهڙو شعر يا گيت آهي، جنهن ۾ ايشور يا ڌڻيءَ جي بندگيءَ جو ورنن ۽ گرو يا ڀڳوان جي ساراهه هوندي آهي. ڀڄن مندرن ۽ ڌرمي محفلن ۾ ڳايا ويندا آهن.<ref name="MallahGlossary">{{cite book |editor-last=ملاح |editor-first=مختيار احمد |title=ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |location=حيدرآباد، سنڌ |language=sd }}</ref> موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع) ۾ '''ڀڄن''' جي معنيٰ ''devotional song(s)''، يعني '''عقيدت جا گيت'''، ڄاڻائي آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> سنڌ ۾ موهن فقير آهوجا، صوفي دلپت، سوامي مينگهراج، [[آسو رام]] ۽ ٻين شاعرن ڀڄن جي روايت ۾ حصو ورتو. [[ميران ٻائي]] جا ڀڄن پڻ سنڌ ۽ هند ۾ مشهور رهيا آهن.<ref name="MallahGlossary"/> ڀڄن اڪيلي سر يا گڏيل طور ڳائي سگهجي ٿو. ان جي ادائگيءَ ۾ ڪڏهن صرف آواز ۽ تاڙين جو استعمال ٿيندو آهي، جڏهن ته ٻين صورتن ۾ هارمونيم، ڍولڪ، طبلي، منجيرا ۽ ٻين سازن جي سنگت هوندي آهي.<ref name="DarbarBhajan"/> == لفظ جي معنيٰ ۽ اشتقاق == ''ڀڄن'' لفظ [[سنسڪرت]] جي ڌاتو ''ڀج'' (भज्) مان نڪتل آهي، جنهن سان پوڄڻ، عبادت ڪرڻ، خدمت ڪرڻ، عزت ڪرڻ، حصو وٺڻ ۽ عقيدت رکڻ جون معنائون لاڳاپيل آهن. سنڌيءَ ۾ هن لفظ جي هڪ بنيادي معنيٰ '''پوڄڻ''' پڻ بيان ڪئي وئي آهي.<ref name="MallahGlossary"/> ساڳئي لساني بنياد مان ''ڀڳتي'' (भक्ति) جو تصور پڻ نڪري ٿو، جنهن ۾ خدا سان محبت، عقيدت ۽ روحاني وابستگيءَ کي اهميت حاصل آهي.<ref name="DarbarBhajan"/> عام استعمال ۾ ڀڄن مان اهڙو مذهبي شعر يا گيت مراد ورتو ويندو آهي، جنهن ۾ ايشور، ڌڻيءَ، گرو يا روحاني حقيقت سان عقيدت جو اظهار ڪيو وڃي. == ڀڄن جي ادبي تعريف == ''ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت'' موجب، ڀڄن اهڙو شعر آهي، جنهن ۾ ايشور يا ڌڻيءَ جي بندگيءَ جو ورنن هوندو آهي ۽ گرو يا ڀڳوان جي ساراهه ڪئي ويندي آهي.<ref name="MallahGlossary"/> ادبي لحاظ کان ڀڄن ۾ لفظن، خيالن ۽ شاعراڻي اظهار کي اهميت حاصل آهي، جڏهن ته موسيقيائي لحاظ کان ان جي ڌن، تال، لئي ۽ ڳائڻ جي انداز کي اهميت ڏني ويندي آهي. ڀڄن جي ادبي ۽ موسيقيائي صورتن ۾ هيٺيان عنصر عام طور ملي سگهن ٿا: * ايشور يا ڌڻيءَ سان عقيدت ۽ محبت؛ * گرو، سنت يا ديوتا جي ساراهه؛ * روحاني سڪ ۽ بندگيءَ جو اظهار؛ * اخلاقي ۽ مذهبي تعليم؛ * سادي، ياد رهندڙ ۽ ڳائڻ لائق شاعري؛ * انفرادي يا گڏيل موسيقيائي ادائگي. == تاريخي پسمنظر == === مذهبي گيتن جي روايت === هندستاني مذهبي زندگيءَ ۾ گيت، منتر، ساراهه ۽ موسيقيءَ جو استعمال قديم زماني کان موجود رهيو آهي. ڀڄن جي موجوده ادبي ۽ موسيقيائي صورت کي خاص طور ڀڳتيءَ جي مختلف تاريخي تحريڪن ۽ علائقائي سنت شاعريءَ سان ڳنڍيو ويندو آهي.<ref name="DarbarBhajan"/> === ڀڳتي تحريڪ === [[ڀڳتي تحريڪ]] ڏکڻ ايشيا جي مذهبي ۽ ادبي تاريخ ۾ هڪ اهم تحريڪ هئي، جنهن ۾ ذاتي عقيدت ۽ خدا سان محبت تي زور ڏنو ويو. مختلف علائقن جي سنتن ۽ شاعرن مقامي ٻولين ۾ مذهبي شاعري تخليق ڪئي، جنهن کي عام ماڻهو ڳائي ۽ ياد ڪري سگهندا هئا. ڀڄن انهيءَ روايت ۾ مذهبي فڪر ۽ عوامي اظهار جي وچ ۾ هڪ اهم ذريعو بڻيو.<ref name="DarbarBhajan"/> == ڀڄن جا بنيادي موضوع == ڀڄن جي شاعريءَ ۾ ڪيترائي مذهبي ۽ اخلاقي موضوع ملي سگهن ٿا، جن ۾ خدا سان محبت، روحاني سڪ، عبادت، عاجزي، اخلاقي اصلاح، دنيا جي ناپائيداري ۽ روحاني آزادي شامل آهن. ڪجهه ڀڄن ڪنهن مخصوص ديوتا جي ساراهه ۾ هوندا آهن، جڏهن ته ٻيا بي صورت يا نرگڻ خدا جي تصور تي ٻڌل هوندا آهن.<ref name="DarbarBhajan"/> === ايشور ۽ گرو جي ساراهه === ڀڄن جي اهم موضوعن مان هڪ ايشور يا ڌڻيءَ جي ساراهه آهي. ڪيترن ڀڄنن ۾ گرو يا سنت جي روحاني رهنمائيءَ کي پڻ اهميت ڏني ويندي آهي. سنڌي ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت ۾ پڻ ڀڄن جي تعريف ڪندي گرو ۽ ڀڳوان جي ساراهه کي نمايان ڪيو ويو آهي.<ref name="MallahGlossary"/> === روحاني محبت === ڀڄن ۾ روحاني محبت ۽ عقيدت جو اظهار اهم حيثيت رکي ٿو. ميران ٻائيءَ جي شاعريءَ ۾ ڪرشن سان روحاني محبت ۽ سڪ نمايان آهي، جڏهن ته ڪبير سان منسوب ڪيترن ڀڄنن ۾ بي صورت خدا جي تصور ۽ اخلاقي اصلاح تي زور ڏنو ويو آهي. === اخلاقي تعليم === ڀڄن جي ڪيترن موضوعن ۾ عاجزي، سچائي، رحم، خدمت، دنيا جي ناپائيداري ۽ انساني زندگيءَ جي روحاني مقصد بابت خيال ملن ٿا. اهڙيءَ طرح ڀڄن مذهبي عقيدت سان گڏ اخلاقي تعليم جو ذريعو پڻ بڻجي سگهي ٿو. == سگڻ ۽ نرگڻ ڀڄن == ڀڳتيءَ جي فڪري روايت ۾ ڀڄن جا ٻه اهم رخ سڃاتا وڃن ٿا: * '''سگڻ ڀڳتي:''' خدا جي ڪنهن مخصوص صورت، صفت يا شخصي تجليءَ سان عقيدت جو اظهار. * '''نرگڻ ڀڳتي:''' خدا کي صورت ۽ شڪل کان مٿانهون سمجهي روحاني عقيدت جو اظهار. [[ڪبير]] سان منسوب ڪيترائي ڀڄن نرگڻ ڀڳتيءَ جي فڪر سان لاڳاپيل آهن، جڏهن ته [[ميران ٻائي]] ۽ [[سورداس]] جي شاعريءَ ۾ ڪرشن سان عقيدت نمايان آهي. == موسيقيائي خصوصيتون == [[فائل:Devotional music performance during evening gathering in Rishikesh, India.jpg|thumb|250px|رشڪيش ۾ مذهبي گڏجاڻيءَ دوران ڀڄن ڳائيندڙ فنڪار، 2025ع.]] ڀڄن جي موسيقيءَ لاءِ هڪ ئي مقرر راڳ، تال يا ادائگيءَ جو نمونو لازمي نه آهي. ڪجهه ڀڄن سادي ۽ ورجائجندڙ ڌن ۾ ڳايا ويندا آهن، جڏهن ته ٻيا هندستاني ڪلاسيڪي موسيقيءَ جي راڳن ۽ تالن سان لاڳاپيل هوندا آهن.<ref name="DarbarBhajan"/> === استعمال ٿيندڙ ساز === ڀڄن جي ادائگيءَ ۾ مختلف علائقن ۽ روايتن موجب هي ساز استعمال ٿيندا آهن: * '''[[هارمونيم]]:''' گيت جي سُر ۽ ڌن جي سنگت لاءِ. * '''[[طبلي]]:''' تال ۽ لئي لاءِ. * '''[[ڍولڪ]]:''' عوامي ۽ گڏيل ڳائڻ ۾ تال لاءِ. * '''[[منجيرا]]:''' ننڍيون ڌاتوءَ جون جهنجهون، تال قائم رکڻ لاءِ. * '''[[ڪرتال]]:''' هٿ سان وڄائجندڙ تال جو ساز. * '''[[تنبورو]]:''' موسيقيءَ ۾ مسلسل سُر جي پسمنظر لاءِ. سڀني ڀڄنن ۾ اهي سڀ ساز گڏ استعمال ڪرڻ ضروري نه آهي. == ڀڄن جي ادائگي == ڀڄن [[مندر|مندرن]]، گهرن، آشرمن، مذهبي گڏجاڻين ۽ ڌرمي محفلن ۾ ڳايا ويندا آهن.<ref name="MallahGlossary"/> ڪجهه موقعن تي هڪ ڳائڻو ڀڄن پيش ڪندو آهي، جڏهن ته ٻين موقعن تي هڪ اڳواڻ گيت ڳائيندو آهي ۽ گڏ ٿيل ماڻهو ان جي جواب ۾ ورجاءُ ڪندا آهن. اهڙي گڏيل ڳائڻ سان ڀڄن مذهبي عبادت سان گڏ سماجي ۽ ثقافتي سرگرميءَ جي صورت پڻ اختيار ڪري ٿو.<ref name="DarbarBhajan"/> === مندرن ۾ ڀڄن === مندرن ۾ ڀڄن مذهبي عبادت ۽ عقيدت جي اظهار جو هڪ ذريعو آهن. اهي مختلف مذهبي موقعن، تہوارن ۽ گڏيل عبادتن دوران ڳايا ويندا آهن. === ڌرمي محفلون === ڀڄن مندرن کان سواءِ مذهبي ۽ روحاني محفلن ۾ پڻ ڳايا ويندا آهن. سنڌي هندو مذهبي روايت ۾ ڀڄن اهڙين گڏجاڻين جو هڪ حصو رهيا آهن، جتي سنتن ۽ مذهبي شاعرن جو ڪلام پيش ڪيو ويندو آهي.<ref name="MallahGlossary"/> == ڀڄن ۽ ڪيرتن ۾ فرق == ڀڄن ۽ [[ڪيرتن]] ٻئي مذهبي عقيدت جي موسيقيءَ سان لاڳاپيل اصطلاح آهن، پر انهن جي استعمال ۾ ڪجهه فرق موجود آهي. {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;border:1px solid #A7B8CA;" ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | خصوصيت ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | ڀڄن ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | ڪيرتن |- | style="background:#E7F1FC;" | بنيادي سڃاڻپ | عقيدت جو گيت | مذهبي ساراهه، نالي جي ورجاءَ يا گڏيل ڳائڻ جي روايت |- | style="background:#EDF5EA;" | ادائگي | اڪيلي سر يا گڏيل | گهڻو ڪري گڏيل ۽ جواب وارين سٽن سان |- | style="background:#F2EAFB;" | شاعري | مڪمل گيت، بند يا روحاني شاعري | مذهبي نالا، منتر، بند ۽ روحاني شاعري |- | style="background:#FFF2E4;" | موسيقي | سادي ڌن کان ڪلاسيڪي راڳ تائين | ورجاءَ ۽ گڏيل ڳائڻ کي خاص اهميت |- | style="background:#E7F1FC;" | مذهبي استعمال | ذاتي يا گڏيل عقيدت | خاص طور گڏيل مذهبي اظهار |} <ref name="DarbarBhajan"/> ٻنهي اصطلاحن جو استعمال مختلف علائقن ۾ هڪ ٻئي سان ملي سگهي ٿو؛ تنهنڪري هي فرق مڪمل يا هر هنڌ هڪجهڙو نه آهي. == سنڌي ادب ۽ ثقافت ۾ ڀڄن == سنڌي ٻوليءَ جي مذهبي ۽ روحاني شاعريءَ ۾ عقيدت، خدا جي ياد، روحاني محبت ۽ اخلاقي تعليم جا موضوع اهم رهيا آهن. سنڌي هندو مذهبي روايت ۾ ڀڄن جو تعلق سنتن جي ڪلام، ڀڳتيءَ جي شاعري ۽ مذهبي گڏجاڻين سان رهيو آهي. موتي لال جوتواڻيءَ جي لغت ۾ ''ڀڄن'' کي هڪ الڳ ادبي ۽ مذهبي اصطلاح طور درج ڪرڻ پڻ ان جي سنڌي ادبي استعمال کي ظاهر ڪري ٿو.<ref name="Jotwani1996"/> === سنڌ جا ڀڄن شاعر === سنڌي ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت ۾ سنڌ جي ڀڄن شاعرن طور '''موهن فقير آهوجا'''، '''صوفي دلپت'''، '''سوامي مينگهراج''' ۽ '''آسو رام''' جا نالا ڄاڻايا ويا آهن.<ref name="MallahGlossary"/> انهن شاعرن جي ڀڄن ۾ مذهبي عقيدت، روحاني محبت، گروءَ جي ساراهه ۽ اخلاقي فڪر جهڙا موضوع ملن ٿا. ==== موهن فقير آهوجا ==== موهن فقير آهوجا سنڌي ڀڄن جي روايت سان لاڳاپيل شاعرن مان هڪ هو. سندس نالو سنڌي ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت ۾ ڀڄن جي شاعر طور ڏنل آهي.<ref name="MallahGlossary"/> ==== صوفي دلپت ==== '''صوفي دلپت''' سنڌي روحاني شاعريءَ جي روايت سان لاڳاپيل شاعر هو، جنهن جو نالو ڀڄن جي صنف جي حوالي سان پڻ ملي ٿو.<ref name="MallahGlossary"/> ==== سوامي مينگهراج ==== '''سوامي مينگهراج''' سنڌي ڀڄن جي شاعرن مان هڪ طور ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="MallahGlossary"/> ==== آسو رام ==== [[آسو رام]] جو نالو پڻ سنڌي ڀڄن جي شاعرن ۾ شمار ٿئي ٿو.<ref name="MallahGlossary"/> === سنڌي سنت شاعريءَ سان تعلق === سنڌي ٻوليءَ ۾ مذهبي عقيدت جي گيتن ۽ روحاني ڪلام جي ڳائڻ جون روايتون موجود آهن. ڀڄن جي صنف ۾ سنتن جي ڪلام، گروءَ جي ساراهه ۽ ايشور سان عقيدت کي اهميت ڏني ويندي آهي. تنهن هوندي به، سنڌي صوفي [[ڪافي (شاعري)|ڪافي]]، [[وائي]]، ڀڄن ۽ ٻين مذهبي گيتن کي ادبي ۽ موسيقيائي لحاظ کان هڪ ئي صنف قرار ڏيڻ درست نه آهي. == ميران ٻائيءَ جا ڀڄن == [[ميران ٻائي]] ڀڳتيءَ جي روايت جي مشهور شاعره هئي. سندس ڀڄنن ۾ ڪرشن سان عقيدت، محبت ۽ روحاني سڪ جو اظهار ملي ٿو. ''ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت'' موجب، ميران ٻائيءَ جا ڀڄن سنڌ ۽ هند ۾ مشهور آهن.<ref name="MallahGlossary"/> ميران ٻائيءَ جي شاعريءَ جي مقبوليت ڀڄن جي صنف جي علائقائي ۽ لساني حدن کان ٻاهر پکڙجڻ جو هڪ مثال آهي. == مشهور ڀڄن شاعر == {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;border:1px solid #A7B8CA;" ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | شاعر يا سنت ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | ادبي ۽ مذهبي سڃاڻپ ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | علائقائي يا ادبي روايت |- | style="background:#E7F1FC;" | موهن فقير آهوجا | سنڌي ڀڄن شاعر | سنڌي ڀڄن |- | style="background:#EDF5EA;" | صوفي دلپت | روحاني شاعر ۽ ڀڄن جي روايت سان لاڳاپيل | سنڌي روحاني شاعري |- | style="background:#F2EAFB;" | سوامي مينگهراج | سنڌي ڀڄن شاعر | سنڌي ڀڄن |- | style="background:#FFF2E4;" | [[آسو رام]] | سنڌي ڀڄن شاعر | سنڌي ڀڄن |- | style="background:#E7F1FC;" | [[ڪبير]] | نرگڻ ڀڳتي، اخلاقي ۽ روحاني شاعري | اتر هندستاني سنت شاعري |- | style="background:#EDF5EA;" | [[ميران ٻائي]] | ڪرشن سان محبت ۽ عقيدت جي شاعري | راجسٿاني ۽ هندي ڀڳتي روايت |- | style="background:#F2EAFB;" | [[سورداس]] | ڪرشن ڀڳتيءَ جي شاعري | برج ڀاشا جي شاعري |- | style="background:#FFF2E4;" | [[تلسيداس]] | رام ڀڳتي ۽ مذهبي شاعري | اَوَڌي ۽ هندي ادبي روايت |- | style="background:#E7F1FC;" | [[نرسينھ مهتا]] | ڪرشن ڀڳتي ۽ مذهبي شاعري | گجراتي ڀڳتي روايت |} <ref name="MallahGlossary"/> == ڀڄن جي ادبي ۽ ثقافتي اهميت == ڀڄن جي صنف مذهبي عقيدت سان گڏ مقامي ٻولين جي شاعريءَ جي واڌ ويجهه ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو. ڀڄن ذريعي روحاني فڪر عام ماڻهن تائين اهڙي ٻوليءَ ۽ موسيقيءَ ۾ پهچندو رهيو، جنهن کي گڏيل طور ڳائڻ ۽ ياد رکڻ ممڪن هو. سنڌي ادب ۾ ڀڄن جي اهميت سنڌي هندو مذهبي شاعري، سنتن جي ڪلام ۽ ڌرمي محفلن جي روايت سان لاڳاپيل آهي.<ref name="MallahGlossary"/><ref name="Jotwani1996"/> انهيءَ ڪري ڀڄن کي ڏکڻ ايشيا جي مذهبي، ادبي ۽ موسيقيائي ورثي جو هڪ اهم حصو سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="DarbarBhajan"/> == پڻ ڏسو == * [[ڀڳتي تحريڪ]] * [[ڀڳتي]] * [[ڪيرتن]] * [[آرتي]] * [[ڪبير]] * [[ميران ٻائي]] * [[صوفي دلپت]] * [[آسو رام]] * [[سنڌي هندو]] * [[سنڌي مذهبي شاعري]] * [[سنڌي موسيقي]] * [[ڪافي (شاعري)]] * [[وائي]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://darbar.org/an-introduction-to-bhajan-hindu-devotional-song/ An Introduction to Bhajan: Hindu Devotional Song — Darbar] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Bhajan ڀڄن جون تصويرون ۽ ٻيا ميڊيا — وڪيميڊيا ڪامنز] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Bhajan_singers ڀڄن ڳائيندڙ فنڪار — وڪيميڊيا ڪامنز] {{DEFAULTSORT:ڀڄن}} [[زمرو:هندو موسيقي]] [[زمرو:مذهبي موسيقي]] [[زمرو:ڀڳتي تحريڪ]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جي موسيقي]] [[زمرو:هندستاني موسيقي]] [[زمرو:سنڌي مذهبي شاعري]] rl5hzmkflyxl300l78voibwde83yuuu 422499 422496 2026-10-17T19:47:45Z Intisar Ali 8681 /* */ 422499 wikitext text/x-wiki {{Short description|ڏکڻ ايشيا جي مذهبي عقيدت، عبادت ۽ روحاني محبت جو گيت}} {{Infobox music genre | name = ڀڄن | native_name = Bhajan | image = Folk Singer and Harmonium Player At GBPSSI performing Kabir Bhajans.jpg | caption = ڪبير جا ڀڄن ڳائيندڙ فنڪار، الهه آباد، ڀارت، 2018ع | stylistic_origins = [[ڀڳتي تحريڪ]]، هندستاني مذهبي موسيقي، سنت شاعري | cultural_origins = [[ڏکڻ ايشيا]] | instruments = [[هارمونيم]]، [[طبلي]]، [[ڍولڪ]]، [[منجيرا]]، [[ڪرتال]]، [[تنبورو]] }} '''ڀڄن''' (انگريزي: ''Bhajan''؛ [[ديوناگري]]: भजन؛ [[سنسڪرت]]: भजनम्) ڏکڻ ايشيا جي مذهبي موسيقيءَ ۽ شاعريءَ جي هڪ صنف آهي، جنهن ۾ ايشور، ڌڻيءَ، ديوتا، گرو، سنت يا روحاني حقيقت جي بندگي، ساراهه، محبت ۽ عقيدت جو اظهار گيت جي صورت ۾ ڪيو ويندو آهي. ڀڄن خاص طور [[هندومت]] ۽ [[ڀڳتي تحريڪ]] سان لاڳاپيل آهي، پر ان جي ادبي ۽ موسيقيائي صورتن ۾ علائقائي تنوع پڻ موجود آهي.<ref name="DarbarBhajan">{{cite web |last=Siddiqi |first=Jameela |title=An Introduction to Bhajan: Hindu Devotional Song |website=Darbar |url=https://darbar.org/an-introduction-to-bhajan-hindu-devotional-song/ |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> سنڌي ادبي اصطلاح موجب، ڀڄن اهڙو شعر يا گيت آهي، جنهن ۾ ايشور يا ڌڻيءَ جي بندگيءَ جو ورنن ۽ گرو يا ڀڳوان جي ساراهه هوندي آهي. ڀڄن مندرن ۽ ڌرمي محفلن ۾ ڳايا ويندا آهن.<ref name="MallahGlossary">{{cite book |editor-last=ملاح |editor-first=مختيار احمد |title=ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |location=حيدرآباد، سنڌ |language=sd }}</ref> موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع) ۾ '''ڀڄن''' جي معنيٰ ''devotional song(s)''، يعني '''عقيدت جا گيت'''، ڄاڻائي آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> سنڌ ۾ موهن فقير آهوجا، صوفي دلپت، سوامي مينگهراج، [[آسو رام]] ۽ ٻين شاعرن ڀڄن جي روايت ۾ حصو ورتو. [[ميران ٻائي]] جا ڀڄن پڻ سنڌ ۽ هند ۾ مشهور رهيا آهن.<ref name="MallahGlossary"/> ڀڄن اڪيلي سر يا گڏيل طور ڳائي سگهجي ٿو. ان جي ادائگيءَ ۾ ڪڏهن صرف آواز ۽ تاڙين جو استعمال ٿيندو آهي، جڏهن ته ٻين صورتن ۾ هارمونيم، ڍولڪ، طبلي، منجيرا ۽ ٻين سازن جي سنگت هوندي آهي.<ref name="DarbarBhajan"/> == لفظ جي معنيٰ ۽ اشتقاق == ''ڀڄن'' لفظ [[سنسڪرت]] جي ڌاتو ''ڀج'' (भज्) مان نڪتل آهي، جنهن سان پوڄڻ، عبادت ڪرڻ، خدمت ڪرڻ، عزت ڪرڻ، حصو وٺڻ ۽ عقيدت رکڻ جون معنائون لاڳاپيل آهن. سنڌيءَ ۾ هن لفظ جي هڪ بنيادي معنيٰ '''پوڄڻ''' پڻ بيان ڪئي وئي آهي.<ref name="MallahGlossary"/> ساڳئي لساني بنياد مان ''ڀڳتي'' (भक्ति) جو تصور پڻ نڪري ٿو، جنهن ۾ خدا سان محبت، عقيدت ۽ روحاني وابستگيءَ کي اهميت حاصل آهي.<ref name="DarbarBhajan"/> عام استعمال ۾ ڀڄن مان اهڙو مذهبي شعر يا گيت مراد ورتو ويندو آهي، جنهن ۾ ايشور، ڌڻيءَ، گرو يا روحاني حقيقت سان عقيدت جو اظهار ڪيو وڃي. == ڀڄن جي ادبي تعريف == ''ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت'' موجب، ڀڄن اهڙو شعر آهي، جنهن ۾ ايشور يا ڌڻيءَ جي بندگيءَ جو ورنن هوندو آهي ۽ گرو يا ڀڳوان جي ساراهه ڪئي ويندي آهي.<ref name="MallahGlossary"/> ادبي لحاظ کان ڀڄن ۾ لفظن، خيالن ۽ شاعراڻي اظهار کي اهميت حاصل آهي، جڏهن ته موسيقيائي لحاظ کان ان جي ڌن، تال، لئي ۽ ڳائڻ جي انداز کي اهميت ڏني ويندي آهي. ڀڄن جي ادبي ۽ موسيقيائي صورتن ۾ هيٺيان عنصر عام طور ملي سگهن ٿا: * ايشور يا ڌڻيءَ سان عقيدت ۽ محبت؛ * گرو، سنت يا ديوتا جي ساراهه؛ * روحاني سڪ ۽ بندگيءَ جو اظهار؛ * اخلاقي ۽ مذهبي تعليم؛ * سادي، ياد رهندڙ ۽ ڳائڻ لائق شاعري؛ * انفرادي يا گڏيل موسيقيائي ادائگي. == تاريخي پسمنظر == === مذهبي گيتن جي روايت === هندستاني مذهبي زندگيءَ ۾ گيت، منتر، ساراهه ۽ موسيقيءَ جو استعمال قديم زماني کان موجود رهيو آهي. ڀڄن جي موجوده ادبي ۽ موسيقيائي صورت کي خاص طور ڀڳتيءَ جي مختلف تاريخي تحريڪن ۽ علائقائي سنت شاعريءَ سان ڳنڍيو ويندو آهي.<ref name="DarbarBhajan"/> === ڀڳتي تحريڪ === [[ڀڳتي تحريڪ]] ڏکڻ ايشيا جي مذهبي ۽ ادبي تاريخ ۾ هڪ اهم تحريڪ هئي، جنهن ۾ ذاتي عقيدت ۽ خدا سان محبت تي زور ڏنو ويو. مختلف علائقن جي سنتن ۽ شاعرن مقامي ٻولين ۾ مذهبي شاعري تخليق ڪئي، جنهن کي عام ماڻهو ڳائي ۽ ياد ڪري سگهندا هئا. ڀڄن انهيءَ روايت ۾ مذهبي فڪر ۽ عوامي اظهار جي وچ ۾ هڪ اهم ذريعو بڻيو.<ref name="DarbarBhajan"/> == ڀڄن جا بنيادي موضوع == ڀڄن جي شاعريءَ ۾ ڪيترائي مذهبي ۽ اخلاقي موضوع ملي سگهن ٿا، جن ۾ خدا سان محبت، روحاني سڪ، عبادت، عاجزي، اخلاقي اصلاح، دنيا جي ناپائيداري ۽ روحاني آزادي شامل آهن. ڪجهه ڀڄن ڪنهن مخصوص ديوتا جي ساراهه ۾ هوندا آهن، جڏهن ته ٻيا بي صورت يا نرگڻ خدا جي تصور تي ٻڌل هوندا آهن.<ref name="DarbarBhajan"/> === ايشور ۽ گرو جي ساراهه === ڀڄن جي اهم موضوعن مان هڪ ايشور يا ڌڻيءَ جي ساراهه آهي. ڪيترن ڀڄنن ۾ گرو يا سنت جي روحاني رهنمائيءَ کي پڻ اهميت ڏني ويندي آهي. سنڌي ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت ۾ پڻ ڀڄن جي تعريف ڪندي گرو ۽ ڀڳوان جي ساراهه کي نمايان ڪيو ويو آهي.<ref name="MallahGlossary"/> === روحاني محبت === ڀڄن ۾ روحاني محبت ۽ عقيدت جو اظهار اهم حيثيت رکي ٿو. ميران ٻائيءَ جي شاعريءَ ۾ ڪرشن سان روحاني محبت ۽ سڪ نمايان آهي، جڏهن ته ڪبير سان منسوب ڪيترن ڀڄنن ۾ بي صورت خدا جي تصور ۽ اخلاقي اصلاح تي زور ڏنو ويو آهي. === اخلاقي تعليم === ڀڄن جي ڪيترن موضوعن ۾ عاجزي، سچائي، رحم، خدمت، دنيا جي ناپائيداري ۽ انساني زندگيءَ جي روحاني مقصد بابت خيال ملن ٿا. اهڙيءَ طرح ڀڄن مذهبي عقيدت سان گڏ اخلاقي تعليم جو ذريعو پڻ بڻجي سگهي ٿو. == سگڻ ۽ نرگڻ ڀڄن == ڀڳتيءَ جي فڪري روايت ۾ ڀڄن جا ٻه اهم رخ سڃاتا وڃن ٿا: * '''سگڻ ڀڳتي:''' خدا جي ڪنهن مخصوص صورت، صفت يا شخصي تجليءَ سان عقيدت جو اظهار. * '''نرگڻ ڀڳتي:''' خدا کي صورت ۽ شڪل کان مٿانهون سمجهي روحاني عقيدت جو اظهار. [[ڪبير]] سان منسوب ڪيترائي ڀڄن نرگڻ ڀڳتيءَ جي فڪر سان لاڳاپيل آهن، جڏهن ته [[ميران ٻائي]] ۽ [[سورداس]] جي شاعريءَ ۾ ڪرشن سان عقيدت نمايان آهي. == موسيقيائي خصوصيتون == [[فائل:Devotional music performance during evening gathering in Rishikesh, India.jpg|thumb|250px|رشڪيش ۾ مذهبي گڏجاڻيءَ دوران ڀڄن ڳائيندڙ فنڪار، 2025ع.]] ڀڄن جي موسيقيءَ لاءِ هڪ ئي مقرر راڳ، تال يا ادائگيءَ جو نمونو لازمي نه آهي. ڪجهه ڀڄن سادي ۽ ورجائجندڙ ڌن ۾ ڳايا ويندا آهن، جڏهن ته ٻيا هندستاني ڪلاسيڪي موسيقيءَ جي راڳن ۽ تالن سان لاڳاپيل هوندا آهن.<ref name="DarbarBhajan"/> === استعمال ٿيندڙ ساز === ڀڄن جي ادائگيءَ ۾ مختلف علائقن ۽ روايتن موجب هي ساز استعمال ٿيندا آهن: * '''[[هارمونيم]]:''' گيت جي سُر ۽ ڌن جي سنگت لاءِ. * '''[[طبلي]]:''' تال ۽ لئي لاءِ. * '''[[ڍولڪ]]:''' عوامي ۽ گڏيل ڳائڻ ۾ تال لاءِ. * '''[[منجيرا]]:''' ننڍيون ڌاتوءَ جون جهنجهون، تال قائم رکڻ لاءِ. * '''[[ڪرتال]]:''' هٿ سان وڄائجندڙ تال جو ساز. * '''[[تنبورو]]:''' موسيقيءَ ۾ مسلسل سُر جي پسمنظر لاءِ. سڀني ڀڄنن ۾ اهي سڀ ساز گڏ استعمال ڪرڻ ضروري نه آهي. == ڀڄن جي ادائگي == ڀڄن [[مندر|مندرن]]، گهرن، آشرمن، مذهبي گڏجاڻين ۽ ڌرمي محفلن ۾ ڳايا ويندا آهن.<ref name="MallahGlossary"/> ڪجهه موقعن تي هڪ ڳائڻو ڀڄن پيش ڪندو آهي، جڏهن ته ٻين موقعن تي هڪ اڳواڻ گيت ڳائيندو آهي ۽ گڏ ٿيل ماڻهو ان جي جواب ۾ ورجاءُ ڪندا آهن. اهڙي گڏيل ڳائڻ سان ڀڄن مذهبي عبادت سان گڏ سماجي ۽ ثقافتي سرگرميءَ جي صورت پڻ اختيار ڪري ٿو.<ref name="DarbarBhajan"/> === مندرن ۾ ڀڄن === مندرن ۾ ڀڄن مذهبي عبادت ۽ عقيدت جي اظهار جو هڪ ذريعو آهن. اهي مختلف مذهبي موقعن، تہوارن ۽ گڏيل عبادتن دوران ڳايا ويندا آهن. === ڌرمي محفلون === ڀڄن مندرن کان سواءِ مذهبي ۽ روحاني محفلن ۾ پڻ ڳايا ويندا آهن. سنڌي هندو مذهبي روايت ۾ ڀڄن اهڙين گڏجاڻين جو هڪ حصو رهيا آهن، جتي سنتن ۽ مذهبي شاعرن جو ڪلام پيش ڪيو ويندو آهي.<ref name="MallahGlossary"/> == ڀڄن ۽ ڪيرتن ۾ فرق == ڀڄن ۽ [[ڪيرتن]] ٻئي مذهبي عقيدت جي موسيقيءَ سان لاڳاپيل اصطلاح آهن، پر انهن جي استعمال ۾ ڪجهه فرق موجود آهي. {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;border:1px solid #A7B8CA;" ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | خصوصيت ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | ڀڄن ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | ڪيرتن |- | style="background:#E7F1FC;" | بنيادي سڃاڻپ | عقيدت جو گيت | مذهبي ساراهه، نالي جي ورجاءَ يا گڏيل ڳائڻ جي روايت |- | style="background:#EDF5EA;" | ادائگي | اڪيلي سر يا گڏيل | گهڻو ڪري گڏيل ۽ جواب وارين سٽن سان |- | style="background:#F2EAFB;" | شاعري | مڪمل گيت، بند يا روحاني شاعري | مذهبي نالا، منتر، بند ۽ روحاني شاعري |- | style="background:#FFF2E4;" | موسيقي | سادي ڌن کان ڪلاسيڪي راڳ تائين | ورجاءَ ۽ گڏيل ڳائڻ کي خاص اهميت |- | style="background:#E7F1FC;" | مذهبي استعمال | ذاتي يا گڏيل عقيدت | خاص طور گڏيل مذهبي اظهار |} <ref name="DarbarBhajan"/> ٻنهي اصطلاحن جو استعمال مختلف علائقن ۾ هڪ ٻئي سان ملي سگهي ٿو؛ تنهنڪري هي فرق مڪمل يا هر هنڌ هڪجهڙو نه آهي. == سنڌي ادب ۽ ثقافت ۾ ڀڄن == سنڌي ٻوليءَ جي مذهبي ۽ روحاني شاعريءَ ۾ عقيدت، خدا جي ياد، روحاني محبت ۽ اخلاقي تعليم جا موضوع اهم رهيا آهن. سنڌي هندو مذهبي روايت ۾ ڀڄن جو تعلق سنتن جي ڪلام، ڀڳتيءَ جي شاعري ۽ مذهبي گڏجاڻين سان رهيو آهي. موتي لال جوتواڻيءَ جي لغت ۾ ''ڀڄن'' کي هڪ الڳ ادبي ۽ مذهبي اصطلاح طور درج ڪرڻ پڻ ان جي سنڌي ادبي استعمال کي ظاهر ڪري ٿو.<ref name="Jotwani1996"/> === سنڌ جا ڀڄن شاعر === سنڌي ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت ۾ سنڌ جي ڀڄن شاعرن طور '''موهن فقير آهوجا'''، '''صوفي دلپت'''، '''سوامي مينگهراج''' ۽ '''آسو رام''' جا نالا ڄاڻايا ويا آهن.<ref name="MallahGlossary"/> انهن شاعرن جي ڀڄن ۾ مذهبي عقيدت، روحاني محبت، گروءَ جي ساراهه ۽ اخلاقي فڪر جهڙا موضوع ملن ٿا. ==== موهن فقير آهوجا ==== موهن فقير آهوجا سنڌي ڀڄن جي روايت سان لاڳاپيل شاعرن مان هڪ هو. سندس نالو سنڌي ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت ۾ ڀڄن جي شاعر طور ڏنل آهي.<ref name="MallahGlossary"/> ==== صوفي دلپت ==== '''صوفي دلپت''' سنڌي روحاني شاعريءَ جي روايت سان لاڳاپيل شاعر هو، جنهن جو نالو ڀڄن جي صنف جي حوالي سان پڻ ملي ٿو.<ref name="MallahGlossary"/> ==== سوامي مينگهراج ==== '''سوامي مينگهراج''' سنڌي ڀڄن جي شاعرن مان هڪ طور ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="MallahGlossary"/> ==== آسو رام ==== [[آسو رام]] جو نالو پڻ سنڌي ڀڄن جي شاعرن ۾ شمار ٿئي ٿو.<ref name="MallahGlossary"/> === سنڌي سنت شاعريءَ سان تعلق === سنڌي ٻوليءَ ۾ مذهبي عقيدت جي گيتن ۽ روحاني ڪلام جي ڳائڻ جون روايتون موجود آهن. ڀڄن جي صنف ۾ سنتن جي ڪلام، گروءَ جي ساراهه ۽ ايشور سان عقيدت کي اهميت ڏني ويندي آهي. تنهن هوندي به، سنڌي صوفي [[ڪافي (شاعري)|ڪافي]]، [[وائي]]، ڀڄن ۽ ٻين مذهبي گيتن کي ادبي ۽ موسيقيائي لحاظ کان هڪ ئي صنف قرار ڏيڻ درست نه آهي. == ميران ٻائيءَ جا ڀڄن == [[ميران ٻائي]] ڀڳتيءَ جي روايت جي مشهور شاعره هئي. سندس ڀڄنن ۾ ڪرشن سان عقيدت، محبت ۽ روحاني سڪ جو اظهار ملي ٿو. ''ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت'' موجب، ميران ٻائيءَ جا ڀڄن سنڌ ۽ هند ۾ مشهور آهن.<ref name="MallahGlossary"/> ميران ٻائيءَ جي شاعريءَ جي مقبوليت ڀڄن جي صنف جي علائقائي ۽ لساني حدن کان ٻاهر پکڙجڻ جو هڪ مثال آهي. == مشهور ڀڄن شاعر == {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;border:1px solid #A7B8CA;" ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | شاعر يا سنت ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | ادبي ۽ مذهبي سڃاڻپ ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | علائقائي يا ادبي روايت |- | style="background:#E7F1FC;" | موهن فقير آهوجا | سنڌي ڀڄن شاعر | سنڌي ڀڄن |- | style="background:#EDF5EA;" | صوفي دلپت | روحاني شاعر ۽ ڀڄن جي روايت سان لاڳاپيل | سنڌي روحاني شاعري |- | style="background:#F2EAFB;" | سوامي مينگهراج | سنڌي ڀڄن شاعر | سنڌي ڀڄن |- | style="background:#FFF2E4;" | [[آسو رام]] | سنڌي ڀڄن شاعر | سنڌي ڀڄن |- | style="background:#E7F1FC;" | [[ڪبير]] | نرگڻ ڀڳتي، اخلاقي ۽ روحاني شاعري | اتر هندستاني سنت شاعري |- | style="background:#EDF5EA;" | [[ميران ٻائي]] | ڪرشن سان محبت ۽ عقيدت جي شاعري | راجسٿاني ۽ هندي ڀڳتي روايت |- | style="background:#F2EAFB;" | [[سورداس]] | ڪرشن ڀڳتيءَ جي شاعري | برج ڀاشا جي شاعري |- | style="background:#FFF2E4;" | [[تلسيداس]] | رام ڀڳتي ۽ مذهبي شاعري | اَوَڌي ۽ هندي ادبي روايت |- | style="background:#E7F1FC;" | [[نرسينھ مهتا]] | ڪرشن ڀڳتي ۽ مذهبي شاعري | گجراتي ڀڳتي روايت |} <ref name="MallahGlossary"/> == ڀڄن جي ادبي ۽ ثقافتي اهميت == ڀڄن جي صنف مذهبي عقيدت سان گڏ مقامي ٻولين جي شاعريءَ جي واڌ ويجهه ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو. ڀڄن ذريعي روحاني فڪر عام ماڻهن تائين اهڙي ٻوليءَ ۽ موسيقيءَ ۾ پهچندو رهيو، جنهن کي گڏيل طور ڳائڻ ۽ ياد رکڻ ممڪن هو. سنڌي ادب ۾ ڀڄن جي اهميت سنڌي هندو مذهبي شاعري، سنتن جي ڪلام ۽ ڌرمي محفلن جي روايت سان لاڳاپيل آهي.<ref name="MallahGlossary"/><ref name="Jotwani1996"/> انهيءَ ڪري ڀڄن کي ڏکڻ ايشيا جي مذهبي، ادبي ۽ موسيقيائي ورثي جو هڪ اهم حصو سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="DarbarBhajan"/> == پڻ ڏسو == * [[ڀڳتي تحريڪ]] * [[ڀڳتي]] * [[ڪيرتن]] * [[آرتي]] * [[ڪبير]] * [[ميران ٻائي]] * [[صوفي دلپت]] * [[آسو رام]] * [[سنڌي هندو]] * [[سنڌي مذهبي شاعري]] * [[سنڌي موسيقي]] * [[ڪافي (شاعري)]] * [[وائي]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://darbar.org/an-introduction-to-bhajan-hindu-devotional-song/ An Introduction to Bhajan: Hindu Devotional Song — Darbar] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Bhajan ڀڄن جون تصويرون ۽ ٻيا ميڊيا — وڪيميڊيا ڪامنز] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Bhajan_singers ڀڄن ڳائيندڙ فنڪار — وڪيميڊيا ڪامنز] {{DEFAULTSORT:ڀڄن}} [[زمرو:هندو موسيقي]] [[زمرو:مذهبي موسيقي]] [[زمرو:ڀڳتي تحريڪ]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جي موسيقي]] [[زمرو:هندستاني موسيقي]] [[زمرو:سنڌي مذهبي شاعري]] pmuga4eixh9e1t415vg7m6ud9svqdzs 0 40485 422596 149199 2026-10-18T03:54:11Z Intisar Ali 8681 /* */ 422596 wikitext text/x-wiki {{Short description|چوڏهن سٽن تي مشتمل شاعريءَ جي هڪ صنف}} '''سانيٽ''' يا '''چوڏسي''' (انگريزي: ''Sonnet''؛ اطالوي: ''Sonetto'') [[شاعري]]ءَ جي هڪ صنف آهي، جيڪا روايتي طور چوڏهن سٽن تي مشتمل هوندي آهي. هن صنف ۾ قافيي، وزن، بندن جي ترتيب ۽ خيال جي ارتقا کي خاص اهميت حاصل آهي. سانيٽ جي شروعات وچئين دور جي [[اٽلي]]ءَ ۾ ٿي، جتان اها انگريزي ۽ ٻين يورپي ٻولين ۾ پکڙي ۽ پوءِ دنيا جي مختلف ادبي روايتن جو حصو بڻجي وئي.<ref name="PoetryFoundationSonnet">{{cite web |title=Sonnet |url=https://www.poetryfoundation.org/education/glossary/sonnet |website=Poetry Foundation |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> [[سنڌي شاعري]]ءَ ۾ هن صنف کي '''سانيٽ''' ۽ '''چوڏسي''' جي نالن سان سڃاتو وڃي ٿو. سنڌي شاعر [[نارائڻ شيام]] (1922ع–1989ع) هن صنف جي سنڌي شاعريءَ ۾ استعمال ۽ واڌاري سان لاڳاپيل اهم شاعرن مان هو. سندس شعري تصنيف ''[[روپ مايا]]'' ۾ چوڏسيءَ جو استعمال ملي ٿو، جنهن جو ذڪر [[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع) ۾ ڪيو آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> [[سنڌ لئنگئيج اٿارٽي]]ءَ جي ''ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت'' موجب، نارائڻ شيام سنڌي شاعريءَ ۾ سانيٽ جي صنف کي رواج ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. سنڌي شاعرن چوڏهن سٽن واري بنيادي بناوت کي برقرار رکندي قافيي جي ترتيب ۾ پنهنجا تجربا ڪيا آهن.<ref name="MallahLiteraryTerms">{{cite book |editor-last=Mallah |editor-first=Mukhtiar Ahmed |title=ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت |publisher=سنڌ لئنگئيج اٿارٽي |language=sd }}</ref><ref name="SindhilaDictionary">{{cite web |title=سانيٽ |url=http://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=سانيٽ |website=آن لائين سنڌي ڊڪشنريون |publisher=سنڌ لئنگئيج اٿارٽي |language=sd |access-date=2026-10-18 }}</ref> == نالو ۽ اصطلاح == لفظ ''Sonnet'' اطالوي لفظ ''Sonetto'' مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ «ننڍڙو گيت» آهي. ادبي اصطلاح طور سانيٽ اهڙي شاعريءَ کي چيو ويندو آهي، جيڪا روايتي طور چوڏهن سٽن تي ٻڌل هجي ۽ جنهن ۾ خيال، وزن ۽ قافيي جي مخصوص ترتيب موجود هجي.<ref name="PoetryFoundationLearning">{{cite web |last=Richardson |first=Rachel |title=Learning the Sonnet |url=https://www.poetryfoundation.org/articles/70051/learning-the-sonnet |website=Poetry Foundation |date=2013-08-29 |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> سنڌي ادب ۾ ''سانيٽ'' انگريزي اصطلاح جي سنڌي صورت آهي، جڏهن ته ''چوڏسي'' چوڏهن سٽن واري بناوت جي مناسبت سان استعمال ٿيندڙ نالو آهي. موتي لال جوتواڻيءَ جي ادبي لغت ۾ اهو اصطلاح ''Chaud'isee'' لکيل آهي.<ref name="Jotwani1996"/> == تاريخ == === اٽليءَ ۾ ابتدا === سانيٽ جي شروعات تيرهين صديءَ جي اٽليءَ جي سسلي واري ادبي روايت سان منسوب ڪئي وڃي ٿي. [[جياڪومو دا لينتيني]] کي هن صنف جي اوائلي بانيڪارن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref name="PoetryFoundationLearning"/> چوڏهين صديءَ ۾ اطالوي شاعر [[فرانچيسڪو پيٽرارڪ]] سانيٽ کي وڏي شهرت ڏني. سندس شاعريءَ ۾ محبت، حسن، انساني جذبن ۽ فڪري تڪرارن کي نمايان حيثيت حاصل هئي. === انگريزي ادب ۾ واڌارو === سورهين صديءَ ۾ [[ٿامس وائٽ]] ۽ [[هينري هاورڊ، ارل آف سري]] سانيٽ کي انگريزي شاعريءَ ۾ متعارف ڪرائڻ ۽ ان جي بناوت کي انگريزي ٻوليءَ سان هم آهنگ ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="PoetryFoundationSonnet"/> [[وليم شيڪسپيئر]] (1564ع–1616ع) هن صنف کي انگريزي ادب ۾ غيرمعمولي شهرت ڏني. سندس 154 سانيٽن جو مجموعو 1609ع ۾ شايع ٿيو. [[فائل:Shakespeare's sonnets title page.png|thumb|ساڄي|230px|وليم شيڪسپيئر جي سانيٽن جي مجموعي جو 1609ع وارو عنواني صفحو.]] == بناوت ۽ فني خصوصيتون == سانيٽ جي روايتي بناوت ۾ چوڏهن سٽون هونديون آهن، پر ان جي مختلف قسمن ۾ بندن، قافيي ۽ وزن جي ترتيب مختلف هوندي آهي. سانيٽ جي اهم فني خصوصيتن ۾ هيٺيان عنصر شامل آهن: * '''چوڏهن سٽون:''' روايتي سانيٽ جي بنيادي بناوت. * '''قافيي جي ترتيب:''' مختلف قسمن ۾ مخصوص نموني سان قافين جي ورجاءُ. * '''وزن:''' روايتي انگريزي سانيٽ ۾ عام طور ''Iambic pentameter'' استعمال ٿيندو آهي. * '''مرڪزي خيال:''' نظم ۾ ڪنهن خاص موضوع يا احساس جي مرحليوار وضاحت. * '''خيال جو ڦيرو:''' نظم جي ڪنهن مرحلي تي فڪري رخ ۾ تبديلي، جنهن کي اطالوي اصطلاح ''Volta'' چيو ويندو آهي.<ref name="PoetryFoundationLearning"/> == سانيٽ جا اهم قسم == === اطالوي يا پيٽرارڪي سانيٽ === اطالوي سانيٽ کي ''Petrarchan Sonnet'' چيو ويندو آهي. ان ۾ چوڏهن سٽون ٻن حصن ۾ ورهايل هونديون آهن: * '''اٺ سٽون (Octave):''' پهريون حصو، جنهن ۾ مرڪزي خيال، سوال يا مسئلو پيش ٿيندو آهي. * '''ڇهه سٽون (Sestet):''' ٻيو حصو، جنهن ۾ ان خيال جي تشريح، جواب يا تبديلي پيش ٿيندي آهي. هن قسم جي عام قافيي جي ترتيب هن ريت آهي: <poem> ABBA ABBA CDE CDE </poem> ٻئي حصي ۾ قافيي جون ٻيون ترتيبون پڻ استعمال ٿينديون آهن.<ref name="PoetryFoundationSonnet"/> === انگريزي يا شيڪسپيئري سانيٽ === انگريزي سانيٽ کي ''Shakespearean Sonnet'' چيو ويندو آهي. ان ۾ ٽي چار سٽا بند ۽ آخر ۾ ٻن سٽن وارو بند هوندو آهي. عام قافيي جي ترتيب: <poem> ABAB CDCD EFEF GG </poem> آخري ٻن سٽن ۾ اڪثر نظم جي مرڪزي خيال جو نتيجو، تضاد يا نئون رخ پيش ڪيو ويندو آهي.<ref name="PoetryFoundationSonnet"/> === جديد سانيٽ === جديد دور ۾ سانيٽ جي روايتي قافيي، وزن ۽ بندن جي ترتيب ۾ مختلف تجربا ڪيا ويا آهن. ڪيترن شاعرن چوڏهن سٽن جي بنيادي بناوت برقرار رکندي روايتي فني پابندين ۾ تبديليون آنديون آهن.<ref name="PoetryFoundationLearning"/> == سانيٽ جي مختلف صورتن جو تقابلي جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center;border:1px solid #8baac8;" |+ سانيٽ جي ٻن مشهور روايتي صورتن جو تقابلي جائزو ! style="background:#244b78;color:#ffffff;" | خصوصيت ! style="background:#244b78;color:#ffffff;" | اطالوي سانيٽ ! style="background:#244b78;color:#ffffff;" | انگريزي سانيٽ |- ! style="background:#dceafa;" | سٽن جو تعداد | 14 | 14 |- ! style="background:#dceafa;" | بندن جي ترتيب | 8 + 6 | 4 + 4 + 4 + 2 |- ! style="background:#dceafa;" | عام قافيو | ABBA ABBA CDE CDE | ABAB CDCD EFEF GG |- ! style="background:#dceafa;" | خيال جو ڦيرو | اڪثر نائين سٽ وٽ | اڪثر آخري ٻن سٽن کان اڳ |- ! style="background:#dceafa;" | نمايان شاعر | [[فرانچيسڪو پيٽرارڪ]] | [[وليم شيڪسپيئر]] |} == سنڌي ادب ۾ سانيٽ == سنڌي شاعريءَ ۾ روايتي صنفن سان گڏ جديد ۽ مغربي شاعراڻين صنفن جا تجربا پڻ ڪيا ويا آهن. سانيٽ اهڙين صنفن مان هڪ آهي، جنهن کي سنڌي شاعريءَ ۾ ''چوڏسي'' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو. [[مختيار احمد ملاح]] جي مرتب ڪيل ''ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت'' موجب، [[نارائڻ شيام]] سنڌي شاعريءَ ۾ سانيٽ کي رواج ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. سنڌي شاعرن سانيٽ ۾ چوڏهن سٽن واري بناوت کي برقرار رکيو، پر قافيي جي ترتيب ۾ پنهنجي پنهنجي رٿا اختيار ڪئي.<ref name="MallahLiteraryTerms"/> ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ پڻ سانيٽ کي مغربي شاعريءَ مان سنڌي ادب ۾ آيل صنف طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="SindhianaSonnet">{{cite encyclopedia |title=سانيٽ |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌ لئنگئيج اٿارٽي |url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سانيٽ |language=sd |access-date=2026-10-18 }}</ref> === نارائڻ شيام ۽ چوڏسي === [[نارائڻ شيام]] (1922ع–1989ع) جديد سنڌي شاعريءَ جو اهم شاعر هو. سندس شاعريءَ ۾ ٻوليءَ جي موسيقيت، فطرت نگاري، تصويري اظهار ۽ مختلف شاعراڻين هيئتن سان تجربا نمايان آهن. موتي لال جوتواڻي پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ ''Chaud'isee'' کي سانيٽ جي برابر ڄاڻائيندي نارائڻ شيام جي ''روپ مايا'' کي هن صنف جي استعمال جو مثال قرار ڏنو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> === روپ مايا ۽ ديومالائي پسمنظر === ''[[روپ مايا]]'' نارائڻ شيام جي شاعراڻي تصنيف آهي، جنهن جو تعلق هندستاني ديومالا جي مشهور ڪهاڻيءَ سان بيان ڪيو وڃي ٿو. هن ڪهاڻيءَ ۾ رشي [[وشوامتر]] ۽ آسماني اپسرا [[مينڪا]] جا ڪردار شامل آهن. روايتي هندو ديومالا موجب، مينڪا کي وشوامتر جي تپسيا ۾ خلل وجهڻ لاءِ موڪليو ويو هو. سنڌ لئنگئيج اٿارٽيءَ جي ادبي اصطلاحن بابت ماخذ ۾ نارائڻ شيام جي چوڏسيءَ کي وشوامتر ۽ مينڪا جي ديومالائي ڪٿا سان لاڳاپيل ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="MallahLiteraryTerms"/><ref name="SindhianaSonnet"/> ''روپ مايا'' جي اصل متن جو تفصيلي مطالعو ڪرڻ کان سواءِ ان جي سانيٽن جي مخصوص قافيي، وزن ۽ بندن جي ترتيب بابت قطعي نتيجو ڏيڻ مناسب نه ٿيندو. === سنڌي سانيٽ جي فني خصوصيت === سنڌي سانيٽ ۾ چوڏهن سٽن واري بنيادي بناوت کي اهميت ڏني وئي آهي، پر قافيي جي ترتيب ۾ شاعرن مختلف تجربا ڪيا آهن. سنڌ لئنگئيج اٿارٽيءَ جي ''ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت'' موجب، سنڌي شاعرن سانيٽ جي سٽن جو تعداد چوڏهن برقرار رکيو، جڏهن ته قافيي جي ترتيب ۾ هر شاعر پنهنجي الڳ رٿا اختيار ڪئي.<ref name="MallahLiteraryTerms"/> انهيءَ ڪري سنڌي سانيٽ کي سمجهڻ وقت يورپي سانيٽ جي روايتي بناوت سان گڏ سنڌي شاعريءَ جي لساني ۽ فني خصوصيتن کي پڻ نظر ۾ رکڻ ضروري آهي. == ادبي اهميت == سانيٽ جي محدود چوڏهن سٽن واري بناوت شاعر کي اختصار، فڪري تسلسل، لفظن جي چونڊ ۽ خيال جي ترتيب تي ڌيان ڏيڻ جي گهرج پيش ڪري ٿي. هن صنف ۾ محبت، حسن، فطرت، انساني احساسن، وقت، موت، سماجي مسئلن ۽ فلسفياڻن موضوعن کي بيان ڪيو ويو آهي. سنڌي شاعريءَ ۾ سانيٽ جي استعمال سان شاعراڻي هيئت ۽ اظهار جي نون تجربن لاءِ گنجائش پيدا ٿي. == پڻ ڏسو == * [[چوڏسي]] * [[نارائڻ شيام]] * [[روپ مايا]] * [[سنڌي شاعري]] * [[نظم]] * [[قافيو]] * [[علم عروض]] * [[وليم شيڪسپيئر]] * [[فرانچيسڪو پيٽرارڪ]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |editor-last=Mallah |editor-first=Mukhtiar Ahmed |title=ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت |publisher=سنڌ لئنگئيج اٿارٽي |language=sd }} * {{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }} * {{cite web |last=Richardson |first=Rachel |title=Learning the Sonnet |url=https://www.poetryfoundation.org/articles/70051/learning-the-sonnet |website=Poetry Foundation |date=2013-08-29 |language=en }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=سانيٽ سنڌ لئنگئيج اٿارٽي — سانيٽ] * [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سانيٽ انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا — سانيٽ] * [https://www.poetryfoundation.org/education/glossary/sonnet پوئٽري فائونڊيشن — سانيٽ] * [https://www.poetryfoundation.org/articles/70051/learning-the-sonnet سانيٽ جي تاريخ ۽ بناوت] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Shakespeare%27s_sonnets_title_page.png وڪيميڊيا ڪامنز — شيڪسپيئر جي سانيٽن جو عنواني صفحو] [[زمرو:سنڌي شاعري]] [[زمرو:شاعريءَ جون صنفون]] [[زمرو:سانيٽ]] [[زمرو:ادبي اصطلاح]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:شاعري]] srmfubk7c360nocesn4p9mxfpqsd99m 422597 422596 2026-10-18T03:54:54Z Intisar Ali 8681 Intisar Ali صفحي [[سانيٽ]] کي [[چوڏسي]] ڏانھن چوريو 422596 wikitext text/x-wiki {{Short description|چوڏهن سٽن تي مشتمل شاعريءَ جي هڪ صنف}} '''سانيٽ''' يا '''چوڏسي''' (انگريزي: ''Sonnet''؛ اطالوي: ''Sonetto'') [[شاعري]]ءَ جي هڪ صنف آهي، جيڪا روايتي طور چوڏهن سٽن تي مشتمل هوندي آهي. هن صنف ۾ قافيي، وزن، بندن جي ترتيب ۽ خيال جي ارتقا کي خاص اهميت حاصل آهي. سانيٽ جي شروعات وچئين دور جي [[اٽلي]]ءَ ۾ ٿي، جتان اها انگريزي ۽ ٻين يورپي ٻولين ۾ پکڙي ۽ پوءِ دنيا جي مختلف ادبي روايتن جو حصو بڻجي وئي.<ref name="PoetryFoundationSonnet">{{cite web |title=Sonnet |url=https://www.poetryfoundation.org/education/glossary/sonnet |website=Poetry Foundation |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> [[سنڌي شاعري]]ءَ ۾ هن صنف کي '''سانيٽ''' ۽ '''چوڏسي''' جي نالن سان سڃاتو وڃي ٿو. سنڌي شاعر [[نارائڻ شيام]] (1922ع–1989ع) هن صنف جي سنڌي شاعريءَ ۾ استعمال ۽ واڌاري سان لاڳاپيل اهم شاعرن مان هو. سندس شعري تصنيف ''[[روپ مايا]]'' ۾ چوڏسيءَ جو استعمال ملي ٿو، جنهن جو ذڪر [[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع) ۾ ڪيو آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> [[سنڌ لئنگئيج اٿارٽي]]ءَ جي ''ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت'' موجب، نارائڻ شيام سنڌي شاعريءَ ۾ سانيٽ جي صنف کي رواج ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. سنڌي شاعرن چوڏهن سٽن واري بنيادي بناوت کي برقرار رکندي قافيي جي ترتيب ۾ پنهنجا تجربا ڪيا آهن.<ref name="MallahLiteraryTerms">{{cite book |editor-last=Mallah |editor-first=Mukhtiar Ahmed |title=ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت |publisher=سنڌ لئنگئيج اٿارٽي |language=sd }}</ref><ref name="SindhilaDictionary">{{cite web |title=سانيٽ |url=http://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=سانيٽ |website=آن لائين سنڌي ڊڪشنريون |publisher=سنڌ لئنگئيج اٿارٽي |language=sd |access-date=2026-10-18 }}</ref> == نالو ۽ اصطلاح == لفظ ''Sonnet'' اطالوي لفظ ''Sonetto'' مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ «ننڍڙو گيت» آهي. ادبي اصطلاح طور سانيٽ اهڙي شاعريءَ کي چيو ويندو آهي، جيڪا روايتي طور چوڏهن سٽن تي ٻڌل هجي ۽ جنهن ۾ خيال، وزن ۽ قافيي جي مخصوص ترتيب موجود هجي.<ref name="PoetryFoundationLearning">{{cite web |last=Richardson |first=Rachel |title=Learning the Sonnet |url=https://www.poetryfoundation.org/articles/70051/learning-the-sonnet |website=Poetry Foundation |date=2013-08-29 |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> سنڌي ادب ۾ ''سانيٽ'' انگريزي اصطلاح جي سنڌي صورت آهي، جڏهن ته ''چوڏسي'' چوڏهن سٽن واري بناوت جي مناسبت سان استعمال ٿيندڙ نالو آهي. موتي لال جوتواڻيءَ جي ادبي لغت ۾ اهو اصطلاح ''Chaud'isee'' لکيل آهي.<ref name="Jotwani1996"/> == تاريخ == === اٽليءَ ۾ ابتدا === سانيٽ جي شروعات تيرهين صديءَ جي اٽليءَ جي سسلي واري ادبي روايت سان منسوب ڪئي وڃي ٿي. [[جياڪومو دا لينتيني]] کي هن صنف جي اوائلي بانيڪارن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref name="PoetryFoundationLearning"/> چوڏهين صديءَ ۾ اطالوي شاعر [[فرانچيسڪو پيٽرارڪ]] سانيٽ کي وڏي شهرت ڏني. سندس شاعريءَ ۾ محبت، حسن، انساني جذبن ۽ فڪري تڪرارن کي نمايان حيثيت حاصل هئي. === انگريزي ادب ۾ واڌارو === سورهين صديءَ ۾ [[ٿامس وائٽ]] ۽ [[هينري هاورڊ، ارل آف سري]] سانيٽ کي انگريزي شاعريءَ ۾ متعارف ڪرائڻ ۽ ان جي بناوت کي انگريزي ٻوليءَ سان هم آهنگ ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="PoetryFoundationSonnet"/> [[وليم شيڪسپيئر]] (1564ع–1616ع) هن صنف کي انگريزي ادب ۾ غيرمعمولي شهرت ڏني. سندس 154 سانيٽن جو مجموعو 1609ع ۾ شايع ٿيو. [[فائل:Shakespeare's sonnets title page.png|thumb|ساڄي|230px|وليم شيڪسپيئر جي سانيٽن جي مجموعي جو 1609ع وارو عنواني صفحو.]] == بناوت ۽ فني خصوصيتون == سانيٽ جي روايتي بناوت ۾ چوڏهن سٽون هونديون آهن، پر ان جي مختلف قسمن ۾ بندن، قافيي ۽ وزن جي ترتيب مختلف هوندي آهي. سانيٽ جي اهم فني خصوصيتن ۾ هيٺيان عنصر شامل آهن: * '''چوڏهن سٽون:''' روايتي سانيٽ جي بنيادي بناوت. * '''قافيي جي ترتيب:''' مختلف قسمن ۾ مخصوص نموني سان قافين جي ورجاءُ. * '''وزن:''' روايتي انگريزي سانيٽ ۾ عام طور ''Iambic pentameter'' استعمال ٿيندو آهي. * '''مرڪزي خيال:''' نظم ۾ ڪنهن خاص موضوع يا احساس جي مرحليوار وضاحت. * '''خيال جو ڦيرو:''' نظم جي ڪنهن مرحلي تي فڪري رخ ۾ تبديلي، جنهن کي اطالوي اصطلاح ''Volta'' چيو ويندو آهي.<ref name="PoetryFoundationLearning"/> == سانيٽ جا اهم قسم == === اطالوي يا پيٽرارڪي سانيٽ === اطالوي سانيٽ کي ''Petrarchan Sonnet'' چيو ويندو آهي. ان ۾ چوڏهن سٽون ٻن حصن ۾ ورهايل هونديون آهن: * '''اٺ سٽون (Octave):''' پهريون حصو، جنهن ۾ مرڪزي خيال، سوال يا مسئلو پيش ٿيندو آهي. * '''ڇهه سٽون (Sestet):''' ٻيو حصو، جنهن ۾ ان خيال جي تشريح، جواب يا تبديلي پيش ٿيندي آهي. هن قسم جي عام قافيي جي ترتيب هن ريت آهي: <poem> ABBA ABBA CDE CDE </poem> ٻئي حصي ۾ قافيي جون ٻيون ترتيبون پڻ استعمال ٿينديون آهن.<ref name="PoetryFoundationSonnet"/> === انگريزي يا شيڪسپيئري سانيٽ === انگريزي سانيٽ کي ''Shakespearean Sonnet'' چيو ويندو آهي. ان ۾ ٽي چار سٽا بند ۽ آخر ۾ ٻن سٽن وارو بند هوندو آهي. عام قافيي جي ترتيب: <poem> ABAB CDCD EFEF GG </poem> آخري ٻن سٽن ۾ اڪثر نظم جي مرڪزي خيال جو نتيجو، تضاد يا نئون رخ پيش ڪيو ويندو آهي.<ref name="PoetryFoundationSonnet"/> === جديد سانيٽ === جديد دور ۾ سانيٽ جي روايتي قافيي، وزن ۽ بندن جي ترتيب ۾ مختلف تجربا ڪيا ويا آهن. ڪيترن شاعرن چوڏهن سٽن جي بنيادي بناوت برقرار رکندي روايتي فني پابندين ۾ تبديليون آنديون آهن.<ref name="PoetryFoundationLearning"/> == سانيٽ جي مختلف صورتن جو تقابلي جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center;border:1px solid #8baac8;" |+ سانيٽ جي ٻن مشهور روايتي صورتن جو تقابلي جائزو ! style="background:#244b78;color:#ffffff;" | خصوصيت ! style="background:#244b78;color:#ffffff;" | اطالوي سانيٽ ! style="background:#244b78;color:#ffffff;" | انگريزي سانيٽ |- ! style="background:#dceafa;" | سٽن جو تعداد | 14 | 14 |- ! style="background:#dceafa;" | بندن جي ترتيب | 8 + 6 | 4 + 4 + 4 + 2 |- ! style="background:#dceafa;" | عام قافيو | ABBA ABBA CDE CDE | ABAB CDCD EFEF GG |- ! style="background:#dceafa;" | خيال جو ڦيرو | اڪثر نائين سٽ وٽ | اڪثر آخري ٻن سٽن کان اڳ |- ! style="background:#dceafa;" | نمايان شاعر | [[فرانچيسڪو پيٽرارڪ]] | [[وليم شيڪسپيئر]] |} == سنڌي ادب ۾ سانيٽ == سنڌي شاعريءَ ۾ روايتي صنفن سان گڏ جديد ۽ مغربي شاعراڻين صنفن جا تجربا پڻ ڪيا ويا آهن. سانيٽ اهڙين صنفن مان هڪ آهي، جنهن کي سنڌي شاعريءَ ۾ ''چوڏسي'' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو. [[مختيار احمد ملاح]] جي مرتب ڪيل ''ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت'' موجب، [[نارائڻ شيام]] سنڌي شاعريءَ ۾ سانيٽ کي رواج ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. سنڌي شاعرن سانيٽ ۾ چوڏهن سٽن واري بناوت کي برقرار رکيو، پر قافيي جي ترتيب ۾ پنهنجي پنهنجي رٿا اختيار ڪئي.<ref name="MallahLiteraryTerms"/> ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ پڻ سانيٽ کي مغربي شاعريءَ مان سنڌي ادب ۾ آيل صنف طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="SindhianaSonnet">{{cite encyclopedia |title=سانيٽ |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌ لئنگئيج اٿارٽي |url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سانيٽ |language=sd |access-date=2026-10-18 }}</ref> === نارائڻ شيام ۽ چوڏسي === [[نارائڻ شيام]] (1922ع–1989ع) جديد سنڌي شاعريءَ جو اهم شاعر هو. سندس شاعريءَ ۾ ٻوليءَ جي موسيقيت، فطرت نگاري، تصويري اظهار ۽ مختلف شاعراڻين هيئتن سان تجربا نمايان آهن. موتي لال جوتواڻي پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ ''Chaud'isee'' کي سانيٽ جي برابر ڄاڻائيندي نارائڻ شيام جي ''روپ مايا'' کي هن صنف جي استعمال جو مثال قرار ڏنو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> === روپ مايا ۽ ديومالائي پسمنظر === ''[[روپ مايا]]'' نارائڻ شيام جي شاعراڻي تصنيف آهي، جنهن جو تعلق هندستاني ديومالا جي مشهور ڪهاڻيءَ سان بيان ڪيو وڃي ٿو. هن ڪهاڻيءَ ۾ رشي [[وشوامتر]] ۽ آسماني اپسرا [[مينڪا]] جا ڪردار شامل آهن. روايتي هندو ديومالا موجب، مينڪا کي وشوامتر جي تپسيا ۾ خلل وجهڻ لاءِ موڪليو ويو هو. سنڌ لئنگئيج اٿارٽيءَ جي ادبي اصطلاحن بابت ماخذ ۾ نارائڻ شيام جي چوڏسيءَ کي وشوامتر ۽ مينڪا جي ديومالائي ڪٿا سان لاڳاپيل ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="MallahLiteraryTerms"/><ref name="SindhianaSonnet"/> ''روپ مايا'' جي اصل متن جو تفصيلي مطالعو ڪرڻ کان سواءِ ان جي سانيٽن جي مخصوص قافيي، وزن ۽ بندن جي ترتيب بابت قطعي نتيجو ڏيڻ مناسب نه ٿيندو. === سنڌي سانيٽ جي فني خصوصيت === سنڌي سانيٽ ۾ چوڏهن سٽن واري بنيادي بناوت کي اهميت ڏني وئي آهي، پر قافيي جي ترتيب ۾ شاعرن مختلف تجربا ڪيا آهن. سنڌ لئنگئيج اٿارٽيءَ جي ''ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت'' موجب، سنڌي شاعرن سانيٽ جي سٽن جو تعداد چوڏهن برقرار رکيو، جڏهن ته قافيي جي ترتيب ۾ هر شاعر پنهنجي الڳ رٿا اختيار ڪئي.<ref name="MallahLiteraryTerms"/> انهيءَ ڪري سنڌي سانيٽ کي سمجهڻ وقت يورپي سانيٽ جي روايتي بناوت سان گڏ سنڌي شاعريءَ جي لساني ۽ فني خصوصيتن کي پڻ نظر ۾ رکڻ ضروري آهي. == ادبي اهميت == سانيٽ جي محدود چوڏهن سٽن واري بناوت شاعر کي اختصار، فڪري تسلسل، لفظن جي چونڊ ۽ خيال جي ترتيب تي ڌيان ڏيڻ جي گهرج پيش ڪري ٿي. هن صنف ۾ محبت، حسن، فطرت، انساني احساسن، وقت، موت، سماجي مسئلن ۽ فلسفياڻن موضوعن کي بيان ڪيو ويو آهي. سنڌي شاعريءَ ۾ سانيٽ جي استعمال سان شاعراڻي هيئت ۽ اظهار جي نون تجربن لاءِ گنجائش پيدا ٿي. == پڻ ڏسو == * [[چوڏسي]] * [[نارائڻ شيام]] * [[روپ مايا]] * [[سنڌي شاعري]] * [[نظم]] * [[قافيو]] * [[علم عروض]] * [[وليم شيڪسپيئر]] * [[فرانچيسڪو پيٽرارڪ]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |editor-last=Mallah |editor-first=Mukhtiar Ahmed |title=ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت |publisher=سنڌ لئنگئيج اٿارٽي |language=sd }} * {{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }} * {{cite web |last=Richardson |first=Rachel |title=Learning the Sonnet |url=https://www.poetryfoundation.org/articles/70051/learning-the-sonnet |website=Poetry Foundation |date=2013-08-29 |language=en }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=سانيٽ سنڌ لئنگئيج اٿارٽي — سانيٽ] * [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سانيٽ انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا — سانيٽ] * [https://www.poetryfoundation.org/education/glossary/sonnet پوئٽري فائونڊيشن — سانيٽ] * [https://www.poetryfoundation.org/articles/70051/learning-the-sonnet سانيٽ جي تاريخ ۽ بناوت] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Shakespeare%27s_sonnets_title_page.png وڪيميڊيا ڪامنز — شيڪسپيئر جي سانيٽن جو عنواني صفحو] [[زمرو:سنڌي شاعري]] [[زمرو:شاعريءَ جون صنفون]] [[زمرو:سانيٽ]] [[زمرو:ادبي اصطلاح]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:شاعري]] srmfubk7c360nocesn4p9mxfpqsd99m 422599 422597 2026-10-18T03:56:17Z Intisar Ali 8681 /* */ 422599 wikitext text/x-wiki {{Short description|چوڏهن سٽن تي مشتمل شاعريءَ جي هڪ صنف}} '''چوڏسي''' يا سانيٽ (انگريزي: ''Sonnet''؛ اطالوي: ''Sonetto'') [[شاعري]]ءَ جي هڪ صنف آهي، جيڪا روايتي طور چوڏهن سٽن تي مشتمل هوندي آهي. هن صنف ۾ قافيي، وزن، بندن جي ترتيب ۽ خيال جي ارتقا کي خاص اهميت حاصل آهي. سانيٽ جي شروعات وچئين دور جي [[اٽلي]]ءَ ۾ ٿي، جتان اها انگريزي ۽ ٻين يورپي ٻولين ۾ پکڙي ۽ پوءِ دنيا جي مختلف ادبي روايتن جو حصو بڻجي وئي.<ref name="PoetryFoundationSonnet">{{cite web |title=Sonnet |url=https://www.poetryfoundation.org/education/glossary/sonnet |website=Poetry Foundation |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> [[سنڌي شاعري]]ءَ ۾ هن صنف کي '''سانيٽ''' ۽ '''چوڏسي''' جي نالن سان سڃاتو وڃي ٿو. سنڌي شاعر [[نارائڻ شيام]] (1922ع–1989ع) هن صنف جي سنڌي شاعريءَ ۾ استعمال ۽ واڌاري سان لاڳاپيل اهم شاعرن مان هو. سندس شعري تصنيف ''[[روپ مايا]]'' ۾ چوڏسيءَ جو استعمال ملي ٿو، جنهن جو ذڪر [[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع) ۾ ڪيو آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> [[سنڌ لئنگئيج اٿارٽي]]ءَ جي ''ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت'' موجب، نارائڻ شيام سنڌي شاعريءَ ۾ سانيٽ جي صنف کي رواج ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. سنڌي شاعرن چوڏهن سٽن واري بنيادي بناوت کي برقرار رکندي قافيي جي ترتيب ۾ پنهنجا تجربا ڪيا آهن.<ref name="MallahLiteraryTerms">{{cite book |editor-last=Mallah |editor-first=Mukhtiar Ahmed |title=ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت |publisher=سنڌ لئنگئيج اٿارٽي |language=sd }}</ref><ref name="SindhilaDictionary">{{cite web |title=سانيٽ |url=http://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=سانيٽ |website=آن لائين سنڌي ڊڪشنريون |publisher=سنڌ لئنگئيج اٿارٽي |language=sd |access-date=2026-10-18 }}</ref> == نالو ۽ اصطلاح == لفظ ''Sonnet'' اطالوي لفظ ''Sonetto'' مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ «ننڍڙو گيت» آهي. ادبي اصطلاح طور سانيٽ اهڙي شاعريءَ کي چيو ويندو آهي، جيڪا روايتي طور چوڏهن سٽن تي ٻڌل هجي ۽ جنهن ۾ خيال، وزن ۽ قافيي جي مخصوص ترتيب موجود هجي.<ref name="PoetryFoundationLearning">{{cite web |last=Richardson |first=Rachel |title=Learning the Sonnet |url=https://www.poetryfoundation.org/articles/70051/learning-the-sonnet |website=Poetry Foundation |date=2013-08-29 |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> سنڌي ادب ۾ ''سانيٽ'' انگريزي اصطلاح جي سنڌي صورت آهي، جڏهن ته ''چوڏسي'' چوڏهن سٽن واري بناوت جي مناسبت سان استعمال ٿيندڙ نالو آهي. موتي لال جوتواڻيءَ جي ادبي لغت ۾ اهو اصطلاح ''Chaud'isee'' لکيل آهي.<ref name="Jotwani1996"/> == تاريخ == === اٽليءَ ۾ ابتدا === سانيٽ جي شروعات تيرهين صديءَ جي اٽليءَ جي سسلي واري ادبي روايت سان منسوب ڪئي وڃي ٿي. [[جياڪومو دا لينتيني]] کي هن صنف جي اوائلي بانيڪارن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref name="PoetryFoundationLearning"/> چوڏهين صديءَ ۾ اطالوي شاعر [[فرانچيسڪو پيٽرارڪ]] سانيٽ کي وڏي شهرت ڏني. سندس شاعريءَ ۾ محبت، حسن، انساني جذبن ۽ فڪري تڪرارن کي نمايان حيثيت حاصل هئي. === انگريزي ادب ۾ واڌارو === سورهين صديءَ ۾ [[ٿامس وائٽ]] ۽ [[هينري هاورڊ، ارل آف سري]] سانيٽ کي انگريزي شاعريءَ ۾ متعارف ڪرائڻ ۽ ان جي بناوت کي انگريزي ٻوليءَ سان هم آهنگ ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="PoetryFoundationSonnet"/> [[وليم شيڪسپيئر]] (1564ع–1616ع) هن صنف کي انگريزي ادب ۾ غيرمعمولي شهرت ڏني. سندس 154 سانيٽن جو مجموعو 1609ع ۾ شايع ٿيو. [[فائل:Shakespeare's sonnets title page.png|thumb|ساڄي|230px|وليم شيڪسپيئر جي سانيٽن جي مجموعي جو 1609ع وارو عنواني صفحو.]] == بناوت ۽ فني خصوصيتون == سانيٽ جي روايتي بناوت ۾ چوڏهن سٽون هونديون آهن، پر ان جي مختلف قسمن ۾ بندن، قافيي ۽ وزن جي ترتيب مختلف هوندي آهي. سانيٽ جي اهم فني خصوصيتن ۾ هيٺيان عنصر شامل آهن: * '''چوڏهن سٽون:''' روايتي سانيٽ جي بنيادي بناوت. * '''قافيي جي ترتيب:''' مختلف قسمن ۾ مخصوص نموني سان قافين جي ورجاءُ. * '''وزن:''' روايتي انگريزي سانيٽ ۾ عام طور ''Iambic pentameter'' استعمال ٿيندو آهي. * '''مرڪزي خيال:''' نظم ۾ ڪنهن خاص موضوع يا احساس جي مرحليوار وضاحت. * '''خيال جو ڦيرو:''' نظم جي ڪنهن مرحلي تي فڪري رخ ۾ تبديلي، جنهن کي اطالوي اصطلاح ''Volta'' چيو ويندو آهي.<ref name="PoetryFoundationLearning"/> == سانيٽ جا اهم قسم == === اطالوي يا پيٽرارڪي سانيٽ === اطالوي سانيٽ کي ''Petrarchan Sonnet'' چيو ويندو آهي. ان ۾ چوڏهن سٽون ٻن حصن ۾ ورهايل هونديون آهن: * '''اٺ سٽون (Octave):''' پهريون حصو، جنهن ۾ مرڪزي خيال، سوال يا مسئلو پيش ٿيندو آهي. * '''ڇهه سٽون (Sestet):''' ٻيو حصو، جنهن ۾ ان خيال جي تشريح، جواب يا تبديلي پيش ٿيندي آهي. هن قسم جي عام قافيي جي ترتيب هن ريت آهي: <poem> ABBA ABBA CDE CDE </poem> ٻئي حصي ۾ قافيي جون ٻيون ترتيبون پڻ استعمال ٿينديون آهن.<ref name="PoetryFoundationSonnet"/> === انگريزي يا شيڪسپيئري سانيٽ === انگريزي سانيٽ کي ''Shakespearean Sonnet'' چيو ويندو آهي. ان ۾ ٽي چار سٽا بند ۽ آخر ۾ ٻن سٽن وارو بند هوندو آهي. عام قافيي جي ترتيب: <poem> ABAB CDCD EFEF GG </poem> آخري ٻن سٽن ۾ اڪثر نظم جي مرڪزي خيال جو نتيجو، تضاد يا نئون رخ پيش ڪيو ويندو آهي.<ref name="PoetryFoundationSonnet"/> === جديد سانيٽ === جديد دور ۾ سانيٽ جي روايتي قافيي، وزن ۽ بندن جي ترتيب ۾ مختلف تجربا ڪيا ويا آهن. ڪيترن شاعرن چوڏهن سٽن جي بنيادي بناوت برقرار رکندي روايتي فني پابندين ۾ تبديليون آنديون آهن.<ref name="PoetryFoundationLearning"/> == سانيٽ جي مختلف صورتن جو تقابلي جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center;border:1px solid #8baac8;" |+ سانيٽ جي ٻن مشهور روايتي صورتن جو تقابلي جائزو ! style="background:#244b78;color:#ffffff;" | خصوصيت ! style="background:#244b78;color:#ffffff;" | اطالوي سانيٽ ! style="background:#244b78;color:#ffffff;" | انگريزي سانيٽ |- ! style="background:#dceafa;" | سٽن جو تعداد | 14 | 14 |- ! style="background:#dceafa;" | بندن جي ترتيب | 8 + 6 | 4 + 4 + 4 + 2 |- ! style="background:#dceafa;" | عام قافيو | ABBA ABBA CDE CDE | ABAB CDCD EFEF GG |- ! style="background:#dceafa;" | خيال جو ڦيرو | اڪثر نائين سٽ وٽ | اڪثر آخري ٻن سٽن کان اڳ |- ! style="background:#dceafa;" | نمايان شاعر | [[فرانچيسڪو پيٽرارڪ]] | [[وليم شيڪسپيئر]] |} == سنڌي ادب ۾ سانيٽ == سنڌي شاعريءَ ۾ روايتي صنفن سان گڏ جديد ۽ مغربي شاعراڻين صنفن جا تجربا پڻ ڪيا ويا آهن. سانيٽ اهڙين صنفن مان هڪ آهي، جنهن کي سنڌي شاعريءَ ۾ ''چوڏسي'' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو. [[مختيار احمد ملاح]] جي مرتب ڪيل ''ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت'' موجب، [[نارائڻ شيام]] سنڌي شاعريءَ ۾ سانيٽ کي رواج ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. سنڌي شاعرن سانيٽ ۾ چوڏهن سٽن واري بناوت کي برقرار رکيو، پر قافيي جي ترتيب ۾ پنهنجي پنهنجي رٿا اختيار ڪئي.<ref name="MallahLiteraryTerms"/> ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ پڻ سانيٽ کي مغربي شاعريءَ مان سنڌي ادب ۾ آيل صنف طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="SindhianaSonnet">{{cite encyclopedia |title=سانيٽ |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌ لئنگئيج اٿارٽي |url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سانيٽ |language=sd |access-date=2026-10-18 }}</ref> === نارائڻ شيام ۽ چوڏسي === [[نارائڻ شيام]] (1922ع–1989ع) جديد سنڌي شاعريءَ جو اهم شاعر هو. سندس شاعريءَ ۾ ٻوليءَ جي موسيقيت، فطرت نگاري، تصويري اظهار ۽ مختلف شاعراڻين هيئتن سان تجربا نمايان آهن. موتي لال جوتواڻي پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ ''Chaud'isee'' کي سانيٽ جي برابر ڄاڻائيندي نارائڻ شيام جي ''روپ مايا'' کي هن صنف جي استعمال جو مثال قرار ڏنو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> === روپ مايا ۽ ديومالائي پسمنظر === ''[[روپ مايا]]'' نارائڻ شيام جي شاعراڻي تصنيف آهي، جنهن جو تعلق هندستاني ديومالا جي مشهور ڪهاڻيءَ سان بيان ڪيو وڃي ٿو. هن ڪهاڻيءَ ۾ رشي [[وشوامتر]] ۽ آسماني اپسرا [[مينڪا]] جا ڪردار شامل آهن. روايتي هندو ديومالا موجب، مينڪا کي وشوامتر جي تپسيا ۾ خلل وجهڻ لاءِ موڪليو ويو هو. سنڌ لئنگئيج اٿارٽيءَ جي ادبي اصطلاحن بابت ماخذ ۾ نارائڻ شيام جي چوڏسيءَ کي وشوامتر ۽ مينڪا جي ديومالائي ڪٿا سان لاڳاپيل ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="MallahLiteraryTerms"/><ref name="SindhianaSonnet"/> ''روپ مايا'' جي اصل متن جو تفصيلي مطالعو ڪرڻ کان سواءِ ان جي سانيٽن جي مخصوص قافيي، وزن ۽ بندن جي ترتيب بابت قطعي نتيجو ڏيڻ مناسب نه ٿيندو. === سنڌي سانيٽ جي فني خصوصيت === سنڌي سانيٽ ۾ چوڏهن سٽن واري بنيادي بناوت کي اهميت ڏني وئي آهي، پر قافيي جي ترتيب ۾ شاعرن مختلف تجربا ڪيا آهن. سنڌ لئنگئيج اٿارٽيءَ جي ''ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت'' موجب، سنڌي شاعرن سانيٽ جي سٽن جو تعداد چوڏهن برقرار رکيو، جڏهن ته قافيي جي ترتيب ۾ هر شاعر پنهنجي الڳ رٿا اختيار ڪئي.<ref name="MallahLiteraryTerms"/> انهيءَ ڪري سنڌي سانيٽ کي سمجهڻ وقت يورپي سانيٽ جي روايتي بناوت سان گڏ سنڌي شاعريءَ جي لساني ۽ فني خصوصيتن کي پڻ نظر ۾ رکڻ ضروري آهي. == ادبي اهميت == سانيٽ جي محدود چوڏهن سٽن واري بناوت شاعر کي اختصار، فڪري تسلسل، لفظن جي چونڊ ۽ خيال جي ترتيب تي ڌيان ڏيڻ جي گهرج پيش ڪري ٿي. هن صنف ۾ محبت، حسن، فطرت، انساني احساسن، وقت، موت، سماجي مسئلن ۽ فلسفياڻن موضوعن کي بيان ڪيو ويو آهي. سنڌي شاعريءَ ۾ سانيٽ جي استعمال سان شاعراڻي هيئت ۽ اظهار جي نون تجربن لاءِ گنجائش پيدا ٿي. == پڻ ڏسو == * [[چوڏسي]] * [[نارائڻ شيام]] * [[روپ مايا]] * [[سنڌي شاعري]] * [[نظم]] * [[قافيو]] * [[علم عروض]] * [[وليم شيڪسپيئر]] * [[فرانچيسڪو پيٽرارڪ]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |editor-last=Mallah |editor-first=Mukhtiar Ahmed |title=ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت |publisher=سنڌ لئنگئيج اٿارٽي |language=sd }} * {{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }} * {{cite web |last=Richardson |first=Rachel |title=Learning the Sonnet |url=https://www.poetryfoundation.org/articles/70051/learning-the-sonnet |website=Poetry Foundation |date=2013-08-29 |language=en }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=سانيٽ سنڌ لئنگئيج اٿارٽي — سانيٽ] * [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سانيٽ انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا — سانيٽ] * [https://www.poetryfoundation.org/education/glossary/sonnet پوئٽري فائونڊيشن — سانيٽ] * [https://www.poetryfoundation.org/articles/70051/learning-the-sonnet سانيٽ جي تاريخ ۽ بناوت] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Shakespeare%27s_sonnets_title_page.png وڪيميڊيا ڪامنز — شيڪسپيئر جي سانيٽن جو عنواني صفحو] [[زمرو:سنڌي شاعري]] [[زمرو:شاعريءَ جون صنفون]] [[زمرو:سانيٽ]] [[زمرو:ادبي اصطلاح]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:شاعري]] 2n00k58c2a2uwd1xb9iotl1x3qnhon5 0 45480 422650 329517 2026-10-18T10:53:49Z Ibne maryam 17680 added [[Category:ڪراچي جي ساحلي جاگرافي]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 422650 wikitext text/x-wiki {{Short description|Marginal sea of the northern Indian Ocean}} {{Infobox body of water | name = عربي سمنڊ<br>Arabian Sea | native_name = {{native name|ar| بَحرُ ٱلْعَرَبْ}} | pushpin_map = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | image_bathymetry = Arabian Sea in its region.svg | alt_bathymetry = | caption_bathymetry = The Arabian Sea as defined by the [[International Hydrographic Organization]] | location = [[آفريڪا|اوڀر آفريڪا]]، [[اولهه ايشيا]] ۽ [[ڏکڻ ايشيا]] | coordinates = {{coord|14|N|65|E|type:waterbody_scale:10000000|display=inline,title}} | type = [[سمنڊ]] | part_of = [[هندي سمنڊ]] | inflow = | rivers = | outflow = | catchment = | basin_countries = [[ڀارت]]<br>[[ايران]]<br>[[مالديپ]]<br>[[اومان]]<br>[[پاڪستان]]<br>[[سيشيلز]]<br>[[صوماليا]]<br>[[سري لنڪا]]<br>[[يمن]] | agency = | designation = | length = | width = {{convert|2400|km|mi|abbr=on}} | area = {{convert|3862000|km2|sqmi|abbr=on}} (3,600,000 to 4,600,000 km2 in various sources) | depth = | max-depth = {{convert|4652|m|ft|abbr=on}} | volume = | residence_time = | salinity = | shore = | elevation = | frozen = | islands = [[ايسٽولا ٻيٽ|اسٽولا ٻيٽ]]، [[ڀنڍار ٻيٽ|بنڊل ٻيٽ]]، [[چرنا ٻيٽ]]، [[اويسٽر راڪس، ڪراچي|ڪلفٽن اويسٽر راڪس]]، [[ڪپريانوالا ٻيٽ]]، [[مالان ٻيٽ]]، [[منوڙا|منوڙا ٻيٽ]]، [[شمس پير|شمس پير ٻيٽ]]، [[بابا ڀٽ ٻيٽ]]، [[زلزلو ٻيٽ]]، [[ڏنگي ٻيٽ]]، [[پاڪستان]]؛ [[بسواراج درگا ٻيٽ]] ۽ [[لکشواديپ]]، [[ڀارت]]؛ [[مسيره ٻيٽ]] [[پاروم ٻيٽ]]، [[پيروٽان ٻيٽ]] ۽ [[سڪوٽرا مجمع الجزائر]]، [[اومان]] | sections = | islands_category = | trenches = | benches = | cities = | website = | reference = }} '''عربي سمنڊ''' <small>(Arabian Sea)</small> اتر [[هندي سمنڊ]] ۾ سمنڊ جو هڪ علائقو آهي، جيڪو اولهه ۾ [[عرب جزيري نما]]، [[عدن|عدن جي نار]] ۽ گاردافوئي چينل، اتر اولهه ۾ [[اومان|اومان جي نار]] ۽ [[فارس جي نار|ايران جي نار]]، اتر ۾ [[پاڪستان]]، اوڀر ۾ [[ڀارت]] ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ لڪاڊيو سمنڊ ۽ [[مالديپ]] <ref>Banse, Karl, and Charles R. McClain. "Winter blooms of phytoplankton in the Arabian Sea as observed by the Coastal Zone Color Scanner." Marine Ecology Progress Series (1986): 201-211.</ref> ۽ ڏکڻ اولهه ۾ [[صوماليا]] سان ڳنڍيل آهي.<ref>Pham, J. Peter. "Putting Somali piracy in context." Journal of Contemporary African Studies 28.3 (2010): 325-341.</ref> ان جو ڪل علائقو <small>38,62,000</small> چورس ڪلوميٽر (<small>14,91,000</small> چورس ميل) آهي ۽ ان جي وڌ ۾ وڌ کوٽائي <small>5,395</small> ميٽر (<small>17,700</small> فوٽ) آهي. اولهه ۾ عدن جي نار عربي سمنڊ کي باب المندب جي آبنائي ذريعي [[ڳاڙهو سمنڊ|ڳاڙهي سمنڊ]] سان ڳنڍي ٿي ۽ عمان جي نار جيڪا اتر اولهه ۾ آهي، هن کي [[فارس جي نار]] سان ڳنڍي ٿي. ==جاگرافي== [[فائل:Arabian Sea - October 2012.jpg|thumb|left|خلا مان عربي سمنڊ جو ڏيک]] عربي سمنڊ جي مٿاڇري واري ايراضي لڳ ڀڳ 38,62,000 چورس ڪلوميٽر (14,91,130 چورس ميل) آهي.<ref name="Britannica2">[https://www.britannica.com/EBchecked/topic/31653/Arabian-Sea Arabian Sea], Encyclopædia Britannica</ref> سمنڊ جي وڌ ۾ وڌ ويڪر لڳ ڀڳ 2,400 ڪلوميٽر (1,490 ميل) آهي ۽ ان جي وڌ ۾ وڌ کوٽائي 5,395 ميٽر (17,700 فوٽ) آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.ncei.noaa.gov/maps/bathymetry/|title=NOAA Bathymetric Data Viewer|publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration}}</ref> سمنڊ ۾ وهندڙ سڀ کان وڏو درياهه [[سنڌو درياھ|سنڌو درياهه]] آهي. عربي سمنڊ جون ٻه اهم شاخون آهن: ڏکڻ اولهه ۾ عدن جي نار، جيڪا باب المندب جي آبنائي ذريعي [[ڳاڙهو سمنڊ|ڳاڙهي سمنڊ]] سان ڳنڍيل آهي ۽ اتر اولهه ۾ عمان جي نار، جيڪا [[فارس جي نار]] سان ڳنڍيل آهي. هندستاني ساحل تي کمبات ۽ ڪڇ جون نارون پڻ آهن. عربي سمنڊ ٽئين يا ٻي صدي قبل مسيح کان وٺي ڪيترن ئي اهم سامونڊي واپاري رستن ذريعي پار ڪيو ويو آهي. مکيه بندرگاهن ۾ ڪانڊلا پورٽ، مندرا پورٽ، پپاواو پورٽ، داهيج پورٽ، هزارا پورٽ، [[ممبئي|ممبئي پورٽ]]، نهاوا شيوا پورٽ (نوي ممبئي)، مورموگو پورٽ (گوا)، نيو منگلور پورٽ ۽ ڪوچي پورٽ [[ڀارت]] ۾، [[ڪراچي بندرگاھ|ڪراچي پورٽ]]، [[پورٽ قاسم]] ۽ [[گوادر|گوادر پورٽ]] [[پاڪستان]] ۾، [[ايران]] ۾ چابهار پورٽ ۽ صلاله، [[اومان]] ۾ صلاله پورٽ شامل آهن. عربي سمنڊ ۾ سڀ کان وڏا ٻيٽ سوڪوٽرا (يمن)، مسيره ٻيٽ (عمان)، لکشديپ (هندستان) ۽ [[ايسٽولا ٻيٽ|استولا ٻيٽ]] (پاڪستان) شامل آهن. عربي سمنڊ تي ساحلي پٽي واري ملڪن ۾ [[يمن]]، [[اومان]]، [[پاڪستان]]، [[ايران]]، [[ڀارت]] ۽ [[مالديپ]] شامل آھن.<ref name="Britannica3">[https://www.britannica.com/EBchecked/topic/31653/Arabian-Sea Arabian Sea], Encyclopædia Britannica</ref> سنڌو سمنڊ، جيڪو هن وقت عربي سمنڊ جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، ڏکڻ ايشيا جي اولهندي پاسي هندستاني سمنڊ جو هڪ حصو آهي. اهو پاڪستان، هندستان، ايران، عمان، ۽ يمن جي ڪنارن سان لڳي ٿو. سنڌو درياهه هن سمنڊ ۾ وڃي ٿو، جيڪو تاريخي، جاگرافيائي، ۽ اقتصادي لحاظ کان سنڌ لاءِ اهميت رکي ٿو. ===حدون=== بين الاقوامي هائيڊروگرافڪ آرگنائيزيشن عربي سمنڊ جي حدن کي هن ريت بيان ڪري ٿو؛<ref>{{cite web|url=https://iho.int/uploads/user/pubs/standards/s-23/S-23_Ed3_1953_EN.pdf|title=Limits of Oceans and Seas, 3rd edition|year=1953|publisher=International Hydrographic Organization|pages=20–21|archive-url=https://web.archive.org/web/20171207191813/https://www.iho.int/iho_pubs/standard/S-23/S-23_Ed3_1953_EN.pdf|archive-date=7 December 2017|access-date=28 December 2020}}</ref> *On the west: the eastern limit of the Gulf of Aden. *On the north: a line joining [[Ras al Hadd|Ràs al Hadd]], east point of the [[Arabian Peninsula]] (22°32'N) and [[Jiwani|Ràs Jiyùni]] (61°43'E) on the coast of Pakistan. *On the south: a line running from the southern extremity of [[Addu Atoll]] in the Maldives, to the eastern extremity of [[Ras Hafun|Ràs Hafun]] (the easternmost point of [[Africa]], 10°26'N). *On the east: the western limit of the Laccadive Sea a line running from [[Sadashivgad]] on the west coast of India ({{coord|14|48|N|74|07|E}}) to [[Cora Divh]] ({{coord|13|42|N|72|10|E}}) and thence down the west side of the [[Lakshadweep|Laccadive]] and Maldive archipelagos to the most southerly point of [[Addu Atoll]] in the Maldives. ===هائيڊروگرافي=== The [[International Indian Ocean Expedition]] in 1959 was among the first to perform hydrographic surveys of the Arabian Sea. Significant bathymetric surveys were also conducted by the [[Soviet Union]] during the 1960s.<ref>{{cite journal |last1=Hall |first1=John K. |last2=Levenson |first2=Shahar |title=Compilation of a 100m bathymetric grid for the Arabian Plate; Red Sea, Arabian and Oman Seas and Persian Gulf |journal=U.S. HYDRO 2017 Conference |date=March 20, 2017 }}</ref> ====هائيڊروگرافڪ خصوصيتون==== Significant features in the northern Arabian Sea include the [[Indus Fan]], the second largest fan system in the world. The De Covilhao Trough, named after the 15th century [[Portugal|Portuguese]] explorer [[Pêro da Covilhã|Pero de Covilhăo]], reaches depths of {{convert|4400|m|ft|0}} and separates the Indus Fan region from the Oman Abyssal Plain, which eventually leads to the [[Gulf of Oman]]. The southern limits are dominated by the [[Arabian Basin]], a deep basin reaching depths over {{convert|4200|m|ft|0}}. The northern sections of the [[Carlsberg Ridge]] flank the southern edge of the Arabian Basin. The deepest parts of the Arabian Sea are in the Alula-Fartak Trough on the western edge of the Arabian Sea off the Gulf of Aden. The trough, reaching depths over {{convert|5360|m|ft|0}}, traverses the Gulf of Aden and the Arabian Sea. The deepest known point is in the Arabian Sea limits at a depth of {{convert|5395|m|ft|0}}. Other significant deep points are part of the Arabian Basin, which include a {{convert|5358|m|ft|0}} deep point off the northern limit of Calrsberg Ridge.<ref>{{cite web |title=NOAA Bathymetric Data Viewer |url=https://www.ncei.noaa.gov/maps/bathymetry/ |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration}}</ref> ====سامونڊي جبل==== Prominent [[Sea mount|sea mounts]] off the Indian west coast include Raman Seamount named after [[C. V. Raman]], Panikkar Seamount, named after [[N. Kesava Panikkar|N. K. Panikkar]], and the Wadia [[Guyot]], named after [[Darashaw Nosherwan Wadia|D. N. Wadia]].<ref>{{cite web |title=Wadia Guyot |url=https://www.marineregions.org/gazetteer.php?p=details&id=5802 |website=Marine Regions Gazetteer |access-date=14 September 2024}}</ref> Sind'Bad Seamount, named after the fictional explorer [[Sinbad the Sailor]], Zheng He Seamount, and the Mount Error Guyot are some notable sea mounts in western Arabian Sea.<ref>{{cite web |title=Sind'Bad Seamount |url=https://www.marineregions.org/gazetteer.php?p=details&id=5795 |website=Marine Regions Gazetteer}}</ref><ref>{{cite web |title=Mount Error Guyot |url=https://www.marineregions.org/gazetteer.php?p=details&id=5790 |website=Marine Regions Gazetteer |access-date=14 September 2024}}</ref> ==سرحدون ۽ طاس جا ملڪ== عربي سمنڊ جي حدون ۽ هن ملڪن سان لڳڻ ٿيون:<ref>{{Cite CIA World Factbook|country=Iran}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.wildlifeofpakistan.com/IntroductiontoPakistan/coastlineofPakistan.htm|title=Introduction to Pakistan: Section 5: Coastline|website=www.wildlifeofpakistan.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20200626173333/http://www.wildlifeofpakistan.com/IntroductiontoPakistan/coastlineofPakistan.htm|archive-date=2020-06-26|access-date=2020-08-28|url-status=dead}}</ref> #{{پرچم|ڀارت}} - 25,00 ڪلوميٽر جو ساحل #{{پرچم|پاڪستان}} - 1,050 ڪلوميٽر جو ساحل #{{پرچم|ايران}} #{{پرچم|مالديپ}} #{{پرچم|اومان}} #{{پرچم|يمن}} #{{پرچم|صوماليا}} <gallery mode="packed"> File:Bandra Sea Link aerial.jpg|right|Arabian Sea above Bombay/Mumbai File:Arabian Sea - October 2012.jpg|right|Arabian Sea seen from space File:Arabian Sea in Karachi.jpg|right|Arabian Sea in Karachi, Pakistan </gallery> اتر ۾ پاڪستان ۽ هندستان، اوڀر ۾ هندستان، اولهه ۾ عمان ۽ ايران، ۽ ڏکڻ ۾ هندي سمنڊ ==متبادل نالا== عربي سمنڊ کي تاريخي ۽ جاگرافيائي طور تي عرب ۽ يورپي جاگرافيدانن ۽ مسافرن پاران مختلف نالن سان سڏيو ويو آهي، جن ۾ اريٿرين سمنڊ، هندي سمنڊ، اومان جو سمنڊ ۽ سفر جي پيرا نمبر 34-35 ۾ فارسي سمنڊ، شامل آهن. هندستاني لوڪ ڪهاڻين ۾، ان کي دريا، سنڌو ساگر، عرب سامودرا سڏيو ويو آهي. عرب جاگرافيدان، ملاح ۽ خانه بدوش هن سمنڊ کي مختلف نالن سان سڏيندا هئا، جن ۾ اخضر (سائو) سمنڊ، بحر فارس (فارس جو سمنڊ)، هندو سمنڊ، مڪران جو سمنڊ، اومان جو سمنڊ شامل آهن؛ انهن ۾ زڪريا القزويني، المسعودي، ابن حوقل ۽ حافظ ابرو شامل آهن. انهن لکيو: "سائو سمنڊ، هندو سمنڊ ۽ فارس جو سمنڊ سڀ هڪ سمنڊ آهن ۽ هن سمنڊ ۾ عجيب مخلوق آهن." ايران ۽ ترڪي ۾ ماڻهو ان کي اومان جو سمنڊ سڏين ٿا. پيريپلس آف دي اريٿرين سمنڊ ۾ ۽ ڪجهه قديم نقشن ۾ اريٿرين سمنڊ اتر اولهه هندي سمنڊ جي سڄي علائقي کي ظاهر ڪري ٿو، جنهن ۾ عربي سمنڊ به شامل آهي. The Arabian Sea historically and geographically has been referred to with different names by [[Arabian]] and European geographers and travelers, including [[Erythraean Sea]], Indian Sea, [[Oman sea]],<ref name=Kamat>{{cite web|url=http://www.kamat.com/indica/geography/arabian_sea.htm|title=Kamat's Potpourri: The Arabian Sea|work=kamat.com}}</ref> Erythraean, Persian Sea in para No 34-35 of the Voyage.<ref name=Periplus>{{cite web|url=http://depts.washington.edu/silkroad/texts/periplus/periplus.html|title=The Voyage around the Erythraean Sea|work=washington.edu}}</ref> In Indian folklore, it is referred to as Darya, Sindhu Sagar, Arab Samudra.<ref>{{Cite web|url=http://www.kamat.com/indica/geography/arabian_sea.htm|title=Kamat's Potpourri: The Arabian Sea|website=www.kamat.com}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://depts.washington.edu/silkroad/texts/periplus/periplus.html|title=The Voyage around the Erythraean Sea|website=depts.washington.edu}}</ref><ref name="auto">{{Cite web |url=http://www.scribd.com/doc/8583367/The-Periplus-of-the-Erythraean-Sea |title=The Periplus of the Erythraean Sea |access-date=2012-04-03 |archive-date=2013-12-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202223335/http://www.scribd.com/doc/8583367/The-Periplus-of-the-Erythraean-Sea |url-status=dead }}</ref> Arab geographers, sailors and nomads used to call this sea by different names, including the Akhdar (Green) Sea, Bahre Fars (Persian Sea), the Ocean Sea, the Hindu sea, the Makran Sea, the sea of Oman; among them [[Zakariya al-Qazwini]], [[Al-Masudi]], [[Ibn Hawqal]] and [[Hafiz-i Abru]]. They wrote: "The green sea and Indian sea and Persian sea are all one sea and in this sea there are strange creatures." in Iran and Turkey people call it Oman sea.<ref name=MFA>{{cite web|url=https://japan.mfa.gov.ir/en/newsview/536034|title=Ministry of MoFA Iran: Introducing a Book and Atlas|work=mfa.gov.ir}}</ref> In the [[Periplus of the Erythraean Sea]], as well as in some ancient maps, Erythraean Sea refers to the whole area of the northwestern Indian Ocean, including the Arabian Sea.<ref>{{cite web| url = http://commons.wikimedia.org/wiki/File:1794_Anville_Map_of_the_Ancient_World_-_Geographicus_-_AncientWorld-anville-1794.jpg| title = 1794, Orbis Veteribus Notus by Jean Baptiste Bourguignon d'Anville| year = 1794}}</ref> <gallery mode="packed"> File:Soulier, E.; Andriveau-Goujon, J. Anciens Empires Jusqua Alexandre. 1838.jpg|[[Erythraean Sea]] 1838. File:1658 Jansson Map of the Indian Ocean (Erythrean Sea) in Antiquity - Geographicus - ErythraeanSea-jansson-1658.jpg|1658 [[Jan Janssonius|Jansson]] Map of the Indian Ocean ([[Erythraean Sea]]) File:The western part of the Indian Ocean, by Vincenzo Maria Coronelli, 1693, from his system of global gores the south.jpg|The western part of the Indian Ocean,1693 File:PeriplusAncientMap.jpg|17th century map depicting the locations of the ''[[Periplus of the Erythraean Sea]]'' File:A horizontal Malabar Coast miniature, a reprint by Petrus Bertius, 1630.jpg|A horizontal Malabar Coast miniature, a reprint by [[Petrus Bertius]], 1630 File:Basra-ps64.JPG|Persian Sea File:Asia in the shape of the mythical winged horse Pegasus..jpg|Asia. [[Sinus Persicus]] and the Mare Persicum </gallery> ===نالي سان لاڳاپيل تڪرار=== تعارف سنڌو سمنڊ، جنهن کي سنڌو ساگر (سنڌي: سنڌو ساگر) بہ سڏيو ويندو آهي، عربي سمنڊ جي اترئين حصي لاءِ تجويز ڪيل نالو آهي، جيڪو سنڌ، پاڪستان جي ساحلي علائقي سان لڳي ٿو. "سنڌو سمنڊ" جو نالو سنڌ جي تاريخي ۽ جاگرافيائي اهميت مان ورتو ويو آهي، جيڪو صديون پراڻو هڪ اهم سامونڊي مرڪز رهيو آهي. تاريخي پسمنظر سنڌو سمنڊ جو علائقو قديم سنڌو ماٿري تهذيب (3300 ق.م – 1300 ق.م) کان وٺي تاريخي طور تي اهم رهيو آهي. قديم متنن، بشمول ويدن، ۾ "سنڌو ساگر" جو ذڪر ملي ٿو، جيڪو سنڌو ندي (سنڌو ندي) سان جڙيل رهيو آهي. تاريخ جي مختلف دورن ۾، سنڌ واپار ۽ سامونڊي معاملن جو هڪ اهم مرڪز رهيو آهي، جيڪو ڏکڻ ايشيا کي وچ اوڀر سان ڳنڍيندو رهيو. نالو تبديل ڪرڻ جا سبب: # ثقافتي سڃاڻپ: سنڌي ماڻهن جو هڪ شاندار سامونڊي ورثو آهي، ۽ عربي سمنڊ جي اترئين حصي کي سنڌو سمنڊ جو نالو ڏيڻ انهن جي تاريخي خدمتن جي نمائندگي ڪندو. # تاريخي سڃاڻپ: ڪيترن ئي قديم نقشن ۽ حوالن موجب، هيءُ سامونڊي علائقو سنڌ ۽ سنڌو ندي سان جڙيل رهيو آهي. # سابقا مثال: ٻين سامونڊي علائقن جهڙوڪ بنگال جي نار (Bay of Bengal) ۽ هندي سمنڊ (Indian Ocean) کي علائقائي سڃاڻپ موجب نالو ڏنو ويو آهي. # مقامي مهم: ڪيترائي سنڌي عالم، مورخ ۽ سماجي ڪارڪن هن نالي کي مڃتا ڏيڻ جي حمايت ڪن ٿا. جاگرافيائي دائرو سنڌو سمنڊ، عربي سمنڊ جي انهيءَ حصي کي چيو ويندو، جيڪو ڪراچي کان وٺي ڪٽي بندر تائين پکڙيل آهي، جنهن ۾ ڪراچي پورٽ ۽ پورٽ قاسم جهڙا اهم سامونڊي مرڪز شامل آهن. موجوده حيثيت ۽ مهم عربي سمنڊ جي اترئين حصي کي سنڌو سمنڊ جي طور تي سڃاڻڻ جي تجويز سنڌي عالمن ۽ سماجي ڪارڪنن جي وچ ۾ مقبول ٿيندي پئي وڃي. ان نالي کي قومي ۽ عالمي سطح تي مڃتا ڏيڻ لاءِ مختلف درخواستون ۽ بحث جاري آهن. نتيجو عربي سمنڊ جي هڪ حصي کي سنڌو سمنڊ جو نالو ڏيڻ، سنڌ جي قديم سامونڊي تاريخ ۽ ثقافتي ورثي لاءِ هڪ خراج عقيدت هوندو. جيتوڻيڪ هن نالي کي سرڪاري سطح تي تسليم ڪرڻ جو عمل جاري آهي، پر سنڌي عوام ۽ عالمن جي حمايت سان هي مهم اڳتي وڌي رهي آهي. حوالا (هتي مستند حوالن جهڙوڪ تاريخي ڪتابن، سامونڊي تحقيقن، ۽ جاگرافيائي مطالعي کي شامل ڪرڻ گهرجي، انهيءَ کان اڳ جو Wikipedia تي مضمون جمع ڪرايو وڃي.) ==واپار جا رستا== واپاري رستا، سامونڊي وسيلن جي موجودگي، ۽ سنڌو درياهه جو ڇوڙ. ==ٻيٽ== ==وڏا ساحلي شهر ۽ بندر== * [[ڪراچي]]، [[پاڪستان]] * [[گوادر]]، [[پاڪستان]] * [[ممبئي]]، [[ڀارت]] * [[مسقط]]، [[اومان]] ===بندر=== ھن سمند جا مشھور بندر ھيٺيان آھن: *[[ڪراچي بندرگاھ|ڪراچي پورٽ]]، [[پاڪستان]] *[[پورٽ قاسم]]، [[پاڪستان]] *[[گوادر|گوادر پورٽ]]، [[پاڪستان]] * ڪوچي پورٽ، ڀارت * ممبئي پورٽ، ڀارت * وڏالا پورٽ، ڀارت * صلاله پورٽ، اومان ==گهٽ ۾ گهٽ آڪسيجن وارو علائقو== ==ماحول ۽ جهنگلي جيوت== گرمين ۾ مون سون طوفان ۽ سردين ۾ هلڪو موسم. ==عرب سمنڊ جي گرمائش== ==پڻ ڏسو== ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons}} * [https://web.archive.org/web/20110523064712/http://wwf.panda.org/about_our_earth/ecoregions/arabian_sea.cfm Arabian Sea (World Wildlife Fund)] {{Authority control}} [[Category:Arabian Sea| ]] [[Category:Arabian Peninsula|Sea]] [[Category:Marine ecoregions]] [[Category:Bodies of water of Iran]] [[Category:Bodies of water of the Maldives]] [[Category:Bodies of water of Pakistan]] [[Category:Bodies of water of Oman]] [[Category:Bodies of water of Somalia]] [[Category:Seas of Africa]] [[Category:Seas of Asia]] [[Category:Seas of India]] [[Category:Seas of the Indian Ocean]] [[Category:Seas of Iran]] [[Category:Seas of Yemen]] [[Category:India–Pakistan border]] [[Category:Oman–Yemen border]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons}} * [https://web.archive.org/web/20110523064712/http://wwf.panda.org/about_our_earth/ecoregions/arabian_sea.cfm Arabian Sea (World Wildlife Fund)] {{List of seas}} {{Waters of South Asia}} {{Countries bordering the Arabian Sea}} {{Authority control}} [[زمرو:عربي سمنڊ]] [[زمرو:عربستان]] [[زمرو:ايشيا جا سمنڊ]] [[زمرو:آفريڪا جا سمنڊ]] [[زمرو:ڀارت جا سمنڊ]] [[زمرو:ايران جا سمنڊ]] [[زمرو:يمن جا سمنڊ]] [[زمرو:سامونڊي ماحولياتي علائقا]] [[زمرو:ايران ۾ پاڻي جا جسم]][[ [[زمرو:اومان ۾ پاڻي جا جسم]] [[زمرو:صوماليا ۾ پاڻي جا جسم]] [[زمرو:مالديپ ۾ پاڻي جا جسم]] [[زمرو:هندي وڏي سمنڊ ۾ سمنڊ]] [[زمرو:پاڪستان ۾ پاڻي جا جسم]] [[زمرو:پاڪستان-ڀارت حد]] [[زمرو:اومان-يمن حد]] [[زمرو:Articles with short description]] [[زمرو:ڪراچي جي ساحلي جاگرافي]] *[https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AF%D8%B1%DB%8C%D8%A7%DB%8C_%D9%85%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%A7%D9%86] tvur9fa0m4ivt175e4efx2tykmam22q 422651 422650 2026-10-18T10:54:35Z Ibne maryam 17680 added [[Category:پاڪستان جا سمنڊ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 422651 wikitext text/x-wiki {{Short description|Marginal sea of the northern Indian Ocean}} {{Infobox body of water | name = عربي سمنڊ<br>Arabian Sea | native_name = {{native name|ar| بَحرُ ٱلْعَرَبْ}} | pushpin_map = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | image_bathymetry = Arabian Sea in its region.svg | alt_bathymetry = | caption_bathymetry = The Arabian Sea as defined by the [[International Hydrographic Organization]] | location = [[آفريڪا|اوڀر آفريڪا]]، [[اولهه ايشيا]] ۽ [[ڏکڻ ايشيا]] | coordinates = {{coord|14|N|65|E|type:waterbody_scale:10000000|display=inline,title}} | type = [[سمنڊ]] | part_of = [[هندي سمنڊ]] | inflow = | rivers = | outflow = | catchment = | basin_countries = [[ڀارت]]<br>[[ايران]]<br>[[مالديپ]]<br>[[اومان]]<br>[[پاڪستان]]<br>[[سيشيلز]]<br>[[صوماليا]]<br>[[سري لنڪا]]<br>[[يمن]] | agency = | designation = | length = | width = {{convert|2400|km|mi|abbr=on}} | area = {{convert|3862000|km2|sqmi|abbr=on}} (3,600,000 to 4,600,000 km2 in various sources) | depth = | max-depth = {{convert|4652|m|ft|abbr=on}} | volume = | residence_time = | salinity = | shore = | elevation = | frozen = | islands = [[ايسٽولا ٻيٽ|اسٽولا ٻيٽ]]، [[ڀنڍار ٻيٽ|بنڊل ٻيٽ]]، [[چرنا ٻيٽ]]، [[اويسٽر راڪس، ڪراچي|ڪلفٽن اويسٽر راڪس]]، [[ڪپريانوالا ٻيٽ]]، [[مالان ٻيٽ]]، [[منوڙا|منوڙا ٻيٽ]]، [[شمس پير|شمس پير ٻيٽ]]، [[بابا ڀٽ ٻيٽ]]، [[زلزلو ٻيٽ]]، [[ڏنگي ٻيٽ]]، [[پاڪستان]]؛ [[بسواراج درگا ٻيٽ]] ۽ [[لکشواديپ]]، [[ڀارت]]؛ [[مسيره ٻيٽ]] [[پاروم ٻيٽ]]، [[پيروٽان ٻيٽ]] ۽ [[سڪوٽرا مجمع الجزائر]]، [[اومان]] | sections = | islands_category = | trenches = | benches = | cities = | website = | reference = }} '''عربي سمنڊ''' <small>(Arabian Sea)</small> اتر [[هندي سمنڊ]] ۾ سمنڊ جو هڪ علائقو آهي، جيڪو اولهه ۾ [[عرب جزيري نما]]، [[عدن|عدن جي نار]] ۽ گاردافوئي چينل، اتر اولهه ۾ [[اومان|اومان جي نار]] ۽ [[فارس جي نار|ايران جي نار]]، اتر ۾ [[پاڪستان]]، اوڀر ۾ [[ڀارت]] ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ لڪاڊيو سمنڊ ۽ [[مالديپ]] <ref>Banse, Karl, and Charles R. McClain. "Winter blooms of phytoplankton in the Arabian Sea as observed by the Coastal Zone Color Scanner." Marine Ecology Progress Series (1986): 201-211.</ref> ۽ ڏکڻ اولهه ۾ [[صوماليا]] سان ڳنڍيل آهي.<ref>Pham, J. Peter. "Putting Somali piracy in context." Journal of Contemporary African Studies 28.3 (2010): 325-341.</ref> ان جو ڪل علائقو <small>38,62,000</small> چورس ڪلوميٽر (<small>14,91,000</small> چورس ميل) آهي ۽ ان جي وڌ ۾ وڌ کوٽائي <small>5,395</small> ميٽر (<small>17,700</small> فوٽ) آهي. اولهه ۾ عدن جي نار عربي سمنڊ کي باب المندب جي آبنائي ذريعي [[ڳاڙهو سمنڊ|ڳاڙهي سمنڊ]] سان ڳنڍي ٿي ۽ عمان جي نار جيڪا اتر اولهه ۾ آهي، هن کي [[فارس جي نار]] سان ڳنڍي ٿي. ==جاگرافي== [[فائل:Arabian Sea - October 2012.jpg|thumb|left|خلا مان عربي سمنڊ جو ڏيک]] عربي سمنڊ جي مٿاڇري واري ايراضي لڳ ڀڳ 38,62,000 چورس ڪلوميٽر (14,91,130 چورس ميل) آهي.<ref name="Britannica2">[https://www.britannica.com/EBchecked/topic/31653/Arabian-Sea Arabian Sea], Encyclopædia Britannica</ref> سمنڊ جي وڌ ۾ وڌ ويڪر لڳ ڀڳ 2,400 ڪلوميٽر (1,490 ميل) آهي ۽ ان جي وڌ ۾ وڌ کوٽائي 5,395 ميٽر (17,700 فوٽ) آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.ncei.noaa.gov/maps/bathymetry/|title=NOAA Bathymetric Data Viewer|publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration}}</ref> سمنڊ ۾ وهندڙ سڀ کان وڏو درياهه [[سنڌو درياھ|سنڌو درياهه]] آهي. عربي سمنڊ جون ٻه اهم شاخون آهن: ڏکڻ اولهه ۾ عدن جي نار، جيڪا باب المندب جي آبنائي ذريعي [[ڳاڙهو سمنڊ|ڳاڙهي سمنڊ]] سان ڳنڍيل آهي ۽ اتر اولهه ۾ عمان جي نار، جيڪا [[فارس جي نار]] سان ڳنڍيل آهي. هندستاني ساحل تي کمبات ۽ ڪڇ جون نارون پڻ آهن. عربي سمنڊ ٽئين يا ٻي صدي قبل مسيح کان وٺي ڪيترن ئي اهم سامونڊي واپاري رستن ذريعي پار ڪيو ويو آهي. مکيه بندرگاهن ۾ ڪانڊلا پورٽ، مندرا پورٽ، پپاواو پورٽ، داهيج پورٽ، هزارا پورٽ، [[ممبئي|ممبئي پورٽ]]، نهاوا شيوا پورٽ (نوي ممبئي)، مورموگو پورٽ (گوا)، نيو منگلور پورٽ ۽ ڪوچي پورٽ [[ڀارت]] ۾، [[ڪراچي بندرگاھ|ڪراچي پورٽ]]، [[پورٽ قاسم]] ۽ [[گوادر|گوادر پورٽ]] [[پاڪستان]] ۾، [[ايران]] ۾ چابهار پورٽ ۽ صلاله، [[اومان]] ۾ صلاله پورٽ شامل آهن. عربي سمنڊ ۾ سڀ کان وڏا ٻيٽ سوڪوٽرا (يمن)، مسيره ٻيٽ (عمان)، لکشديپ (هندستان) ۽ [[ايسٽولا ٻيٽ|استولا ٻيٽ]] (پاڪستان) شامل آهن. عربي سمنڊ تي ساحلي پٽي واري ملڪن ۾ [[يمن]]، [[اومان]]، [[پاڪستان]]، [[ايران]]، [[ڀارت]] ۽ [[مالديپ]] شامل آھن.<ref name="Britannica3">[https://www.britannica.com/EBchecked/topic/31653/Arabian-Sea Arabian Sea], Encyclopædia Britannica</ref> سنڌو سمنڊ، جيڪو هن وقت عربي سمنڊ جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، ڏکڻ ايشيا جي اولهندي پاسي هندستاني سمنڊ جو هڪ حصو آهي. اهو پاڪستان، هندستان، ايران، عمان، ۽ يمن جي ڪنارن سان لڳي ٿو. سنڌو درياهه هن سمنڊ ۾ وڃي ٿو، جيڪو تاريخي، جاگرافيائي، ۽ اقتصادي لحاظ کان سنڌ لاءِ اهميت رکي ٿو. ===حدون=== بين الاقوامي هائيڊروگرافڪ آرگنائيزيشن عربي سمنڊ جي حدن کي هن ريت بيان ڪري ٿو؛<ref>{{cite web|url=https://iho.int/uploads/user/pubs/standards/s-23/S-23_Ed3_1953_EN.pdf|title=Limits of Oceans and Seas, 3rd edition|year=1953|publisher=International Hydrographic Organization|pages=20–21|archive-url=https://web.archive.org/web/20171207191813/https://www.iho.int/iho_pubs/standard/S-23/S-23_Ed3_1953_EN.pdf|archive-date=7 December 2017|access-date=28 December 2020}}</ref> *On the west: the eastern limit of the Gulf of Aden. *On the north: a line joining [[Ras al Hadd|Ràs al Hadd]], east point of the [[Arabian Peninsula]] (22°32'N) and [[Jiwani|Ràs Jiyùni]] (61°43'E) on the coast of Pakistan. *On the south: a line running from the southern extremity of [[Addu Atoll]] in the Maldives, to the eastern extremity of [[Ras Hafun|Ràs Hafun]] (the easternmost point of [[Africa]], 10°26'N). *On the east: the western limit of the Laccadive Sea a line running from [[Sadashivgad]] on the west coast of India ({{coord|14|48|N|74|07|E}}) to [[Cora Divh]] ({{coord|13|42|N|72|10|E}}) and thence down the west side of the [[Lakshadweep|Laccadive]] and Maldive archipelagos to the most southerly point of [[Addu Atoll]] in the Maldives. ===هائيڊروگرافي=== The [[International Indian Ocean Expedition]] in 1959 was among the first to perform hydrographic surveys of the Arabian Sea. Significant bathymetric surveys were also conducted by the [[Soviet Union]] during the 1960s.<ref>{{cite journal |last1=Hall |first1=John K. |last2=Levenson |first2=Shahar |title=Compilation of a 100m bathymetric grid for the Arabian Plate; Red Sea, Arabian and Oman Seas and Persian Gulf |journal=U.S. HYDRO 2017 Conference |date=March 20, 2017 }}</ref> ====هائيڊروگرافڪ خصوصيتون==== Significant features in the northern Arabian Sea include the [[Indus Fan]], the second largest fan system in the world. The De Covilhao Trough, named after the 15th century [[Portugal|Portuguese]] explorer [[Pêro da Covilhã|Pero de Covilhăo]], reaches depths of {{convert|4400|m|ft|0}} and separates the Indus Fan region from the Oman Abyssal Plain, which eventually leads to the [[Gulf of Oman]]. The southern limits are dominated by the [[Arabian Basin]], a deep basin reaching depths over {{convert|4200|m|ft|0}}. The northern sections of the [[Carlsberg Ridge]] flank the southern edge of the Arabian Basin. The deepest parts of the Arabian Sea are in the Alula-Fartak Trough on the western edge of the Arabian Sea off the Gulf of Aden. The trough, reaching depths over {{convert|5360|m|ft|0}}, traverses the Gulf of Aden and the Arabian Sea. The deepest known point is in the Arabian Sea limits at a depth of {{convert|5395|m|ft|0}}. Other significant deep points are part of the Arabian Basin, which include a {{convert|5358|m|ft|0}} deep point off the northern limit of Calrsberg Ridge.<ref>{{cite web |title=NOAA Bathymetric Data Viewer |url=https://www.ncei.noaa.gov/maps/bathymetry/ |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration}}</ref> ====سامونڊي جبل==== Prominent [[Sea mount|sea mounts]] off the Indian west coast include Raman Seamount named after [[C. V. Raman]], Panikkar Seamount, named after [[N. Kesava Panikkar|N. K. Panikkar]], and the Wadia [[Guyot]], named after [[Darashaw Nosherwan Wadia|D. N. Wadia]].<ref>{{cite web |title=Wadia Guyot |url=https://www.marineregions.org/gazetteer.php?p=details&id=5802 |website=Marine Regions Gazetteer |access-date=14 September 2024}}</ref> Sind'Bad Seamount, named after the fictional explorer [[Sinbad the Sailor]], Zheng He Seamount, and the Mount Error Guyot are some notable sea mounts in western Arabian Sea.<ref>{{cite web |title=Sind'Bad Seamount |url=https://www.marineregions.org/gazetteer.php?p=details&id=5795 |website=Marine Regions Gazetteer}}</ref><ref>{{cite web |title=Mount Error Guyot |url=https://www.marineregions.org/gazetteer.php?p=details&id=5790 |website=Marine Regions Gazetteer |access-date=14 September 2024}}</ref> ==سرحدون ۽ طاس جا ملڪ== عربي سمنڊ جي حدون ۽ هن ملڪن سان لڳڻ ٿيون:<ref>{{Cite CIA World Factbook|country=Iran}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.wildlifeofpakistan.com/IntroductiontoPakistan/coastlineofPakistan.htm|title=Introduction to Pakistan: Section 5: Coastline|website=www.wildlifeofpakistan.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20200626173333/http://www.wildlifeofpakistan.com/IntroductiontoPakistan/coastlineofPakistan.htm|archive-date=2020-06-26|access-date=2020-08-28|url-status=dead}}</ref> #{{پرچم|ڀارت}} - 25,00 ڪلوميٽر جو ساحل #{{پرچم|پاڪستان}} - 1,050 ڪلوميٽر جو ساحل #{{پرچم|ايران}} #{{پرچم|مالديپ}} #{{پرچم|اومان}} #{{پرچم|يمن}} #{{پرچم|صوماليا}} <gallery mode="packed"> File:Bandra Sea Link aerial.jpg|right|Arabian Sea above Bombay/Mumbai File:Arabian Sea - October 2012.jpg|right|Arabian Sea seen from space File:Arabian Sea in Karachi.jpg|right|Arabian Sea in Karachi, Pakistan </gallery> اتر ۾ پاڪستان ۽ هندستان، اوڀر ۾ هندستان، اولهه ۾ عمان ۽ ايران، ۽ ڏکڻ ۾ هندي سمنڊ ==متبادل نالا== عربي سمنڊ کي تاريخي ۽ جاگرافيائي طور تي عرب ۽ يورپي جاگرافيدانن ۽ مسافرن پاران مختلف نالن سان سڏيو ويو آهي، جن ۾ اريٿرين سمنڊ، هندي سمنڊ، اومان جو سمنڊ ۽ سفر جي پيرا نمبر 34-35 ۾ فارسي سمنڊ، شامل آهن. هندستاني لوڪ ڪهاڻين ۾، ان کي دريا، سنڌو ساگر، عرب سامودرا سڏيو ويو آهي. عرب جاگرافيدان، ملاح ۽ خانه بدوش هن سمنڊ کي مختلف نالن سان سڏيندا هئا، جن ۾ اخضر (سائو) سمنڊ، بحر فارس (فارس جو سمنڊ)، هندو سمنڊ، مڪران جو سمنڊ، اومان جو سمنڊ شامل آهن؛ انهن ۾ زڪريا القزويني، المسعودي، ابن حوقل ۽ حافظ ابرو شامل آهن. انهن لکيو: "سائو سمنڊ، هندو سمنڊ ۽ فارس جو سمنڊ سڀ هڪ سمنڊ آهن ۽ هن سمنڊ ۾ عجيب مخلوق آهن." ايران ۽ ترڪي ۾ ماڻهو ان کي اومان جو سمنڊ سڏين ٿا. پيريپلس آف دي اريٿرين سمنڊ ۾ ۽ ڪجهه قديم نقشن ۾ اريٿرين سمنڊ اتر اولهه هندي سمنڊ جي سڄي علائقي کي ظاهر ڪري ٿو، جنهن ۾ عربي سمنڊ به شامل آهي. The Arabian Sea historically and geographically has been referred to with different names by [[Arabian]] and European geographers and travelers, including [[Erythraean Sea]], Indian Sea, [[Oman sea]],<ref name=Kamat>{{cite web|url=http://www.kamat.com/indica/geography/arabian_sea.htm|title=Kamat's Potpourri: The Arabian Sea|work=kamat.com}}</ref> Erythraean, Persian Sea in para No 34-35 of the Voyage.<ref name=Periplus>{{cite web|url=http://depts.washington.edu/silkroad/texts/periplus/periplus.html|title=The Voyage around the Erythraean Sea|work=washington.edu}}</ref> In Indian folklore, it is referred to as Darya, Sindhu Sagar, Arab Samudra.<ref>{{Cite web|url=http://www.kamat.com/indica/geography/arabian_sea.htm|title=Kamat's Potpourri: The Arabian Sea|website=www.kamat.com}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://depts.washington.edu/silkroad/texts/periplus/periplus.html|title=The Voyage around the Erythraean Sea|website=depts.washington.edu}}</ref><ref name="auto">{{Cite web |url=http://www.scribd.com/doc/8583367/The-Periplus-of-the-Erythraean-Sea |title=The Periplus of the Erythraean Sea |access-date=2012-04-03 |archive-date=2013-12-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202223335/http://www.scribd.com/doc/8583367/The-Periplus-of-the-Erythraean-Sea |url-status=dead }}</ref> Arab geographers, sailors and nomads used to call this sea by different names, including the Akhdar (Green) Sea, Bahre Fars (Persian Sea), the Ocean Sea, the Hindu sea, the Makran Sea, the sea of Oman; among them [[Zakariya al-Qazwini]], [[Al-Masudi]], [[Ibn Hawqal]] and [[Hafiz-i Abru]]. They wrote: "The green sea and Indian sea and Persian sea are all one sea and in this sea there are strange creatures." in Iran and Turkey people call it Oman sea.<ref name=MFA>{{cite web|url=https://japan.mfa.gov.ir/en/newsview/536034|title=Ministry of MoFA Iran: Introducing a Book and Atlas|work=mfa.gov.ir}}</ref> In the [[Periplus of the Erythraean Sea]], as well as in some ancient maps, Erythraean Sea refers to the whole area of the northwestern Indian Ocean, including the Arabian Sea.<ref>{{cite web| url = http://commons.wikimedia.org/wiki/File:1794_Anville_Map_of_the_Ancient_World_-_Geographicus_-_AncientWorld-anville-1794.jpg| title = 1794, Orbis Veteribus Notus by Jean Baptiste Bourguignon d'Anville| year = 1794}}</ref> <gallery mode="packed"> File:Soulier, E.; Andriveau-Goujon, J. Anciens Empires Jusqua Alexandre. 1838.jpg|[[Erythraean Sea]] 1838. File:1658 Jansson Map of the Indian Ocean (Erythrean Sea) in Antiquity - Geographicus - ErythraeanSea-jansson-1658.jpg|1658 [[Jan Janssonius|Jansson]] Map of the Indian Ocean ([[Erythraean Sea]]) File:The western part of the Indian Ocean, by Vincenzo Maria Coronelli, 1693, from his system of global gores the south.jpg|The western part of the Indian Ocean,1693 File:PeriplusAncientMap.jpg|17th century map depicting the locations of the ''[[Periplus of the Erythraean Sea]]'' File:A horizontal Malabar Coast miniature, a reprint by Petrus Bertius, 1630.jpg|A horizontal Malabar Coast miniature, a reprint by [[Petrus Bertius]], 1630 File:Basra-ps64.JPG|Persian Sea File:Asia in the shape of the mythical winged horse Pegasus..jpg|Asia. [[Sinus Persicus]] and the Mare Persicum </gallery> ===نالي سان لاڳاپيل تڪرار=== تعارف سنڌو سمنڊ، جنهن کي سنڌو ساگر (سنڌي: سنڌو ساگر) بہ سڏيو ويندو آهي، عربي سمنڊ جي اترئين حصي لاءِ تجويز ڪيل نالو آهي، جيڪو سنڌ، پاڪستان جي ساحلي علائقي سان لڳي ٿو. "سنڌو سمنڊ" جو نالو سنڌ جي تاريخي ۽ جاگرافيائي اهميت مان ورتو ويو آهي، جيڪو صديون پراڻو هڪ اهم سامونڊي مرڪز رهيو آهي. تاريخي پسمنظر سنڌو سمنڊ جو علائقو قديم سنڌو ماٿري تهذيب (3300 ق.م – 1300 ق.م) کان وٺي تاريخي طور تي اهم رهيو آهي. قديم متنن، بشمول ويدن، ۾ "سنڌو ساگر" جو ذڪر ملي ٿو، جيڪو سنڌو ندي (سنڌو ندي) سان جڙيل رهيو آهي. تاريخ جي مختلف دورن ۾، سنڌ واپار ۽ سامونڊي معاملن جو هڪ اهم مرڪز رهيو آهي، جيڪو ڏکڻ ايشيا کي وچ اوڀر سان ڳنڍيندو رهيو. نالو تبديل ڪرڻ جا سبب: # ثقافتي سڃاڻپ: سنڌي ماڻهن جو هڪ شاندار سامونڊي ورثو آهي، ۽ عربي سمنڊ جي اترئين حصي کي سنڌو سمنڊ جو نالو ڏيڻ انهن جي تاريخي خدمتن جي نمائندگي ڪندو. # تاريخي سڃاڻپ: ڪيترن ئي قديم نقشن ۽ حوالن موجب، هيءُ سامونڊي علائقو سنڌ ۽ سنڌو ندي سان جڙيل رهيو آهي. # سابقا مثال: ٻين سامونڊي علائقن جهڙوڪ بنگال جي نار (Bay of Bengal) ۽ هندي سمنڊ (Indian Ocean) کي علائقائي سڃاڻپ موجب نالو ڏنو ويو آهي. # مقامي مهم: ڪيترائي سنڌي عالم، مورخ ۽ سماجي ڪارڪن هن نالي کي مڃتا ڏيڻ جي حمايت ڪن ٿا. جاگرافيائي دائرو سنڌو سمنڊ، عربي سمنڊ جي انهيءَ حصي کي چيو ويندو، جيڪو ڪراچي کان وٺي ڪٽي بندر تائين پکڙيل آهي، جنهن ۾ ڪراچي پورٽ ۽ پورٽ قاسم جهڙا اهم سامونڊي مرڪز شامل آهن. موجوده حيثيت ۽ مهم عربي سمنڊ جي اترئين حصي کي سنڌو سمنڊ جي طور تي سڃاڻڻ جي تجويز سنڌي عالمن ۽ سماجي ڪارڪنن جي وچ ۾ مقبول ٿيندي پئي وڃي. ان نالي کي قومي ۽ عالمي سطح تي مڃتا ڏيڻ لاءِ مختلف درخواستون ۽ بحث جاري آهن. نتيجو عربي سمنڊ جي هڪ حصي کي سنڌو سمنڊ جو نالو ڏيڻ، سنڌ جي قديم سامونڊي تاريخ ۽ ثقافتي ورثي لاءِ هڪ خراج عقيدت هوندو. جيتوڻيڪ هن نالي کي سرڪاري سطح تي تسليم ڪرڻ جو عمل جاري آهي، پر سنڌي عوام ۽ عالمن جي حمايت سان هي مهم اڳتي وڌي رهي آهي. حوالا (هتي مستند حوالن جهڙوڪ تاريخي ڪتابن، سامونڊي تحقيقن، ۽ جاگرافيائي مطالعي کي شامل ڪرڻ گهرجي، انهيءَ کان اڳ جو Wikipedia تي مضمون جمع ڪرايو وڃي.) ==واپار جا رستا== واپاري رستا، سامونڊي وسيلن جي موجودگي، ۽ سنڌو درياهه جو ڇوڙ. ==ٻيٽ== ==وڏا ساحلي شهر ۽ بندر== * [[ڪراچي]]، [[پاڪستان]] * [[گوادر]]، [[پاڪستان]] * [[ممبئي]]، [[ڀارت]] * [[مسقط]]، [[اومان]] ===بندر=== ھن سمند جا مشھور بندر ھيٺيان آھن: *[[ڪراچي بندرگاھ|ڪراچي پورٽ]]، [[پاڪستان]] *[[پورٽ قاسم]]، [[پاڪستان]] *[[گوادر|گوادر پورٽ]]، [[پاڪستان]] * ڪوچي پورٽ، ڀارت * ممبئي پورٽ، ڀارت * وڏالا پورٽ، ڀارت * صلاله پورٽ، اومان ==گهٽ ۾ گهٽ آڪسيجن وارو علائقو== ==ماحول ۽ جهنگلي جيوت== گرمين ۾ مون سون طوفان ۽ سردين ۾ هلڪو موسم. ==عرب سمنڊ جي گرمائش== ==پڻ ڏسو== ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons}} * [https://web.archive.org/web/20110523064712/http://wwf.panda.org/about_our_earth/ecoregions/arabian_sea.cfm Arabian Sea (World Wildlife Fund)] {{Authority control}} [[Category:Arabian Sea| ]] [[Category:Arabian Peninsula|Sea]] [[Category:Marine ecoregions]] [[Category:Bodies of water of Iran]] [[Category:Bodies of water of the Maldives]] [[Category:Bodies of water of Pakistan]] [[Category:Bodies of water of Oman]] [[Category:Bodies of water of Somalia]] [[Category:Seas of Africa]] [[Category:Seas of Asia]] [[Category:Seas of India]] [[Category:Seas of the Indian Ocean]] [[Category:Seas of Iran]] [[Category:Seas of Yemen]] [[Category:India–Pakistan border]] [[Category:Oman–Yemen border]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons}} * [https://web.archive.org/web/20110523064712/http://wwf.panda.org/about_our_earth/ecoregions/arabian_sea.cfm Arabian Sea (World Wildlife Fund)] {{List of seas}} {{Waters of South Asia}} {{Countries bordering the Arabian Sea}} {{Authority control}} [[زمرو:عربي سمنڊ]] [[زمرو:عربستان]] [[زمرو:ايشيا جا سمنڊ]] [[زمرو:آفريڪا جا سمنڊ]] [[زمرو:ڀارت جا سمنڊ]] [[زمرو:ايران جا سمنڊ]] [[زمرو:يمن جا سمنڊ]] [[زمرو:سامونڊي ماحولياتي علائقا]] [[زمرو:ايران ۾ پاڻي جا جسم]][[ [[زمرو:اومان ۾ پاڻي جا جسم]] [[زمرو:صوماليا ۾ پاڻي جا جسم]] [[زمرو:مالديپ ۾ پاڻي جا جسم]] [[زمرو:هندي وڏي سمنڊ ۾ سمنڊ]] [[زمرو:پاڪستان ۾ پاڻي جا جسم]] [[زمرو:پاڪستان-ڀارت حد]] [[زمرو:اومان-يمن حد]] [[زمرو:Articles with short description]] [[زمرو:ڪراچي جي ساحلي جاگرافي]] [[زمرو:پاڪستان جا سمنڊ]] *[https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AF%D8%B1%DB%8C%D8%A7%DB%8C_%D9%85%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%A7%D9%86] rf7l0a4c8oltgdryll4j7m3nj6zvx7g 422652 422651 2026-10-18T10:55:42Z Ibne maryam 17680 added [[Category:سنڌ جي جاگرافي]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 422652 wikitext text/x-wiki {{Short description|Marginal sea of the northern Indian Ocean}} {{Infobox body of water | name = عربي سمنڊ<br>Arabian Sea | native_name = {{native name|ar| بَحرُ ٱلْعَرَبْ}} | pushpin_map = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | image_bathymetry = Arabian Sea in its region.svg | alt_bathymetry = | caption_bathymetry = The Arabian Sea as defined by the [[International Hydrographic Organization]] | location = [[آفريڪا|اوڀر آفريڪا]]، [[اولهه ايشيا]] ۽ [[ڏکڻ ايشيا]] | coordinates = {{coord|14|N|65|E|type:waterbody_scale:10000000|display=inline,title}} | type = [[سمنڊ]] | part_of = [[هندي سمنڊ]] | inflow = | rivers = | outflow = | catchment = | basin_countries = [[ڀارت]]<br>[[ايران]]<br>[[مالديپ]]<br>[[اومان]]<br>[[پاڪستان]]<br>[[سيشيلز]]<br>[[صوماليا]]<br>[[سري لنڪا]]<br>[[يمن]] | agency = | designation = | length = | width = {{convert|2400|km|mi|abbr=on}} | area = {{convert|3862000|km2|sqmi|abbr=on}} (3,600,000 to 4,600,000 km2 in various sources) | depth = | max-depth = {{convert|4652|m|ft|abbr=on}} | volume = | residence_time = | salinity = | shore = | elevation = | frozen = | islands = [[ايسٽولا ٻيٽ|اسٽولا ٻيٽ]]، [[ڀنڍار ٻيٽ|بنڊل ٻيٽ]]، [[چرنا ٻيٽ]]، [[اويسٽر راڪس، ڪراچي|ڪلفٽن اويسٽر راڪس]]، [[ڪپريانوالا ٻيٽ]]، [[مالان ٻيٽ]]، [[منوڙا|منوڙا ٻيٽ]]، [[شمس پير|شمس پير ٻيٽ]]، [[بابا ڀٽ ٻيٽ]]، [[زلزلو ٻيٽ]]، [[ڏنگي ٻيٽ]]، [[پاڪستان]]؛ [[بسواراج درگا ٻيٽ]] ۽ [[لکشواديپ]]، [[ڀارت]]؛ [[مسيره ٻيٽ]] [[پاروم ٻيٽ]]، [[پيروٽان ٻيٽ]] ۽ [[سڪوٽرا مجمع الجزائر]]، [[اومان]] | sections = | islands_category = | trenches = | benches = | cities = | website = | reference = }} '''عربي سمنڊ''' <small>(Arabian Sea)</small> اتر [[هندي سمنڊ]] ۾ سمنڊ جو هڪ علائقو آهي، جيڪو اولهه ۾ [[عرب جزيري نما]]، [[عدن|عدن جي نار]] ۽ گاردافوئي چينل، اتر اولهه ۾ [[اومان|اومان جي نار]] ۽ [[فارس جي نار|ايران جي نار]]، اتر ۾ [[پاڪستان]]، اوڀر ۾ [[ڀارت]] ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ لڪاڊيو سمنڊ ۽ [[مالديپ]] <ref>Banse, Karl, and Charles R. McClain. "Winter blooms of phytoplankton in the Arabian Sea as observed by the Coastal Zone Color Scanner." Marine Ecology Progress Series (1986): 201-211.</ref> ۽ ڏکڻ اولهه ۾ [[صوماليا]] سان ڳنڍيل آهي.<ref>Pham, J. Peter. "Putting Somali piracy in context." Journal of Contemporary African Studies 28.3 (2010): 325-341.</ref> ان جو ڪل علائقو <small>38,62,000</small> چورس ڪلوميٽر (<small>14,91,000</small> چورس ميل) آهي ۽ ان جي وڌ ۾ وڌ کوٽائي <small>5,395</small> ميٽر (<small>17,700</small> فوٽ) آهي. اولهه ۾ عدن جي نار عربي سمنڊ کي باب المندب جي آبنائي ذريعي [[ڳاڙهو سمنڊ|ڳاڙهي سمنڊ]] سان ڳنڍي ٿي ۽ عمان جي نار جيڪا اتر اولهه ۾ آهي، هن کي [[فارس جي نار]] سان ڳنڍي ٿي. ==جاگرافي== [[فائل:Arabian Sea - October 2012.jpg|thumb|left|خلا مان عربي سمنڊ جو ڏيک]] عربي سمنڊ جي مٿاڇري واري ايراضي لڳ ڀڳ 38,62,000 چورس ڪلوميٽر (14,91,130 چورس ميل) آهي.<ref name="Britannica2">[https://www.britannica.com/EBchecked/topic/31653/Arabian-Sea Arabian Sea], Encyclopædia Britannica</ref> سمنڊ جي وڌ ۾ وڌ ويڪر لڳ ڀڳ 2,400 ڪلوميٽر (1,490 ميل) آهي ۽ ان جي وڌ ۾ وڌ کوٽائي 5,395 ميٽر (17,700 فوٽ) آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.ncei.noaa.gov/maps/bathymetry/|title=NOAA Bathymetric Data Viewer|publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration}}</ref> سمنڊ ۾ وهندڙ سڀ کان وڏو درياهه [[سنڌو درياھ|سنڌو درياهه]] آهي. عربي سمنڊ جون ٻه اهم شاخون آهن: ڏکڻ اولهه ۾ عدن جي نار، جيڪا باب المندب جي آبنائي ذريعي [[ڳاڙهو سمنڊ|ڳاڙهي سمنڊ]] سان ڳنڍيل آهي ۽ اتر اولهه ۾ عمان جي نار، جيڪا [[فارس جي نار]] سان ڳنڍيل آهي. هندستاني ساحل تي کمبات ۽ ڪڇ جون نارون پڻ آهن. عربي سمنڊ ٽئين يا ٻي صدي قبل مسيح کان وٺي ڪيترن ئي اهم سامونڊي واپاري رستن ذريعي پار ڪيو ويو آهي. مکيه بندرگاهن ۾ ڪانڊلا پورٽ، مندرا پورٽ، پپاواو پورٽ، داهيج پورٽ، هزارا پورٽ، [[ممبئي|ممبئي پورٽ]]، نهاوا شيوا پورٽ (نوي ممبئي)، مورموگو پورٽ (گوا)، نيو منگلور پورٽ ۽ ڪوچي پورٽ [[ڀارت]] ۾، [[ڪراچي بندرگاھ|ڪراچي پورٽ]]، [[پورٽ قاسم]] ۽ [[گوادر|گوادر پورٽ]] [[پاڪستان]] ۾، [[ايران]] ۾ چابهار پورٽ ۽ صلاله، [[اومان]] ۾ صلاله پورٽ شامل آهن. عربي سمنڊ ۾ سڀ کان وڏا ٻيٽ سوڪوٽرا (يمن)، مسيره ٻيٽ (عمان)، لکشديپ (هندستان) ۽ [[ايسٽولا ٻيٽ|استولا ٻيٽ]] (پاڪستان) شامل آهن. عربي سمنڊ تي ساحلي پٽي واري ملڪن ۾ [[يمن]]، [[اومان]]، [[پاڪستان]]، [[ايران]]، [[ڀارت]] ۽ [[مالديپ]] شامل آھن.<ref name="Britannica3">[https://www.britannica.com/EBchecked/topic/31653/Arabian-Sea Arabian Sea], Encyclopædia Britannica</ref> سنڌو سمنڊ، جيڪو هن وقت عربي سمنڊ جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، ڏکڻ ايشيا جي اولهندي پاسي هندستاني سمنڊ جو هڪ حصو آهي. اهو پاڪستان، هندستان، ايران، عمان، ۽ يمن جي ڪنارن سان لڳي ٿو. سنڌو درياهه هن سمنڊ ۾ وڃي ٿو، جيڪو تاريخي، جاگرافيائي، ۽ اقتصادي لحاظ کان سنڌ لاءِ اهميت رکي ٿو. ===حدون=== بين الاقوامي هائيڊروگرافڪ آرگنائيزيشن عربي سمنڊ جي حدن کي هن ريت بيان ڪري ٿو؛<ref>{{cite web|url=https://iho.int/uploads/user/pubs/standards/s-23/S-23_Ed3_1953_EN.pdf|title=Limits of Oceans and Seas, 3rd edition|year=1953|publisher=International Hydrographic Organization|pages=20–21|archive-url=https://web.archive.org/web/20171207191813/https://www.iho.int/iho_pubs/standard/S-23/S-23_Ed3_1953_EN.pdf|archive-date=7 December 2017|access-date=28 December 2020}}</ref> *On the west: the eastern limit of the Gulf of Aden. *On the north: a line joining [[Ras al Hadd|Ràs al Hadd]], east point of the [[Arabian Peninsula]] (22°32'N) and [[Jiwani|Ràs Jiyùni]] (61°43'E) on the coast of Pakistan. *On the south: a line running from the southern extremity of [[Addu Atoll]] in the Maldives, to the eastern extremity of [[Ras Hafun|Ràs Hafun]] (the easternmost point of [[Africa]], 10°26'N). *On the east: the western limit of the Laccadive Sea a line running from [[Sadashivgad]] on the west coast of India ({{coord|14|48|N|74|07|E}}) to [[Cora Divh]] ({{coord|13|42|N|72|10|E}}) and thence down the west side of the [[Lakshadweep|Laccadive]] and Maldive archipelagos to the most southerly point of [[Addu Atoll]] in the Maldives. ===هائيڊروگرافي=== The [[International Indian Ocean Expedition]] in 1959 was among the first to perform hydrographic surveys of the Arabian Sea. Significant bathymetric surveys were also conducted by the [[Soviet Union]] during the 1960s.<ref>{{cite journal |last1=Hall |first1=John K. |last2=Levenson |first2=Shahar |title=Compilation of a 100m bathymetric grid for the Arabian Plate; Red Sea, Arabian and Oman Seas and Persian Gulf |journal=U.S. HYDRO 2017 Conference |date=March 20, 2017 }}</ref> ====هائيڊروگرافڪ خصوصيتون==== Significant features in the northern Arabian Sea include the [[Indus Fan]], the second largest fan system in the world. The De Covilhao Trough, named after the 15th century [[Portugal|Portuguese]] explorer [[Pêro da Covilhã|Pero de Covilhăo]], reaches depths of {{convert|4400|m|ft|0}} and separates the Indus Fan region from the Oman Abyssal Plain, which eventually leads to the [[Gulf of Oman]]. The southern limits are dominated by the [[Arabian Basin]], a deep basin reaching depths over {{convert|4200|m|ft|0}}. The northern sections of the [[Carlsberg Ridge]] flank the southern edge of the Arabian Basin. The deepest parts of the Arabian Sea are in the Alula-Fartak Trough on the western edge of the Arabian Sea off the Gulf of Aden. The trough, reaching depths over {{convert|5360|m|ft|0}}, traverses the Gulf of Aden and the Arabian Sea. The deepest known point is in the Arabian Sea limits at a depth of {{convert|5395|m|ft|0}}. Other significant deep points are part of the Arabian Basin, which include a {{convert|5358|m|ft|0}} deep point off the northern limit of Calrsberg Ridge.<ref>{{cite web |title=NOAA Bathymetric Data Viewer |url=https://www.ncei.noaa.gov/maps/bathymetry/ |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration}}</ref> ====سامونڊي جبل==== Prominent [[Sea mount|sea mounts]] off the Indian west coast include Raman Seamount named after [[C. V. Raman]], Panikkar Seamount, named after [[N. Kesava Panikkar|N. K. Panikkar]], and the Wadia [[Guyot]], named after [[Darashaw Nosherwan Wadia|D. N. Wadia]].<ref>{{cite web |title=Wadia Guyot |url=https://www.marineregions.org/gazetteer.php?p=details&id=5802 |website=Marine Regions Gazetteer |access-date=14 September 2024}}</ref> Sind'Bad Seamount, named after the fictional explorer [[Sinbad the Sailor]], Zheng He Seamount, and the Mount Error Guyot are some notable sea mounts in western Arabian Sea.<ref>{{cite web |title=Sind'Bad Seamount |url=https://www.marineregions.org/gazetteer.php?p=details&id=5795 |website=Marine Regions Gazetteer}}</ref><ref>{{cite web |title=Mount Error Guyot |url=https://www.marineregions.org/gazetteer.php?p=details&id=5790 |website=Marine Regions Gazetteer |access-date=14 September 2024}}</ref> ==سرحدون ۽ طاس جا ملڪ== عربي سمنڊ جي حدون ۽ هن ملڪن سان لڳڻ ٿيون:<ref>{{Cite CIA World Factbook|country=Iran}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.wildlifeofpakistan.com/IntroductiontoPakistan/coastlineofPakistan.htm|title=Introduction to Pakistan: Section 5: Coastline|website=www.wildlifeofpakistan.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20200626173333/http://www.wildlifeofpakistan.com/IntroductiontoPakistan/coastlineofPakistan.htm|archive-date=2020-06-26|access-date=2020-08-28|url-status=dead}}</ref> #{{پرچم|ڀارت}} - 25,00 ڪلوميٽر جو ساحل #{{پرچم|پاڪستان}} - 1,050 ڪلوميٽر جو ساحل #{{پرچم|ايران}} #{{پرچم|مالديپ}} #{{پرچم|اومان}} #{{پرچم|يمن}} #{{پرچم|صوماليا}} <gallery mode="packed"> File:Bandra Sea Link aerial.jpg|right|Arabian Sea above Bombay/Mumbai File:Arabian Sea - October 2012.jpg|right|Arabian Sea seen from space File:Arabian Sea in Karachi.jpg|right|Arabian Sea in Karachi, Pakistan </gallery> اتر ۾ پاڪستان ۽ هندستان، اوڀر ۾ هندستان، اولهه ۾ عمان ۽ ايران، ۽ ڏکڻ ۾ هندي سمنڊ ==متبادل نالا== عربي سمنڊ کي تاريخي ۽ جاگرافيائي طور تي عرب ۽ يورپي جاگرافيدانن ۽ مسافرن پاران مختلف نالن سان سڏيو ويو آهي، جن ۾ اريٿرين سمنڊ، هندي سمنڊ، اومان جو سمنڊ ۽ سفر جي پيرا نمبر 34-35 ۾ فارسي سمنڊ، شامل آهن. هندستاني لوڪ ڪهاڻين ۾، ان کي دريا، سنڌو ساگر، عرب سامودرا سڏيو ويو آهي. عرب جاگرافيدان، ملاح ۽ خانه بدوش هن سمنڊ کي مختلف نالن سان سڏيندا هئا، جن ۾ اخضر (سائو) سمنڊ، بحر فارس (فارس جو سمنڊ)، هندو سمنڊ، مڪران جو سمنڊ، اومان جو سمنڊ شامل آهن؛ انهن ۾ زڪريا القزويني، المسعودي، ابن حوقل ۽ حافظ ابرو شامل آهن. انهن لکيو: "سائو سمنڊ، هندو سمنڊ ۽ فارس جو سمنڊ سڀ هڪ سمنڊ آهن ۽ هن سمنڊ ۾ عجيب مخلوق آهن." ايران ۽ ترڪي ۾ ماڻهو ان کي اومان جو سمنڊ سڏين ٿا. پيريپلس آف دي اريٿرين سمنڊ ۾ ۽ ڪجهه قديم نقشن ۾ اريٿرين سمنڊ اتر اولهه هندي سمنڊ جي سڄي علائقي کي ظاهر ڪري ٿو، جنهن ۾ عربي سمنڊ به شامل آهي. The Arabian Sea historically and geographically has been referred to with different names by [[Arabian]] and European geographers and travelers, including [[Erythraean Sea]], Indian Sea, [[Oman sea]],<ref name=Kamat>{{cite web|url=http://www.kamat.com/indica/geography/arabian_sea.htm|title=Kamat's Potpourri: The Arabian Sea|work=kamat.com}}</ref> Erythraean, Persian Sea in para No 34-35 of the Voyage.<ref name=Periplus>{{cite web|url=http://depts.washington.edu/silkroad/texts/periplus/periplus.html|title=The Voyage around the Erythraean Sea|work=washington.edu}}</ref> In Indian folklore, it is referred to as Darya, Sindhu Sagar, Arab Samudra.<ref>{{Cite web|url=http://www.kamat.com/indica/geography/arabian_sea.htm|title=Kamat's Potpourri: The Arabian Sea|website=www.kamat.com}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://depts.washington.edu/silkroad/texts/periplus/periplus.html|title=The Voyage around the Erythraean Sea|website=depts.washington.edu}}</ref><ref name="auto">{{Cite web |url=http://www.scribd.com/doc/8583367/The-Periplus-of-the-Erythraean-Sea |title=The Periplus of the Erythraean Sea |access-date=2012-04-03 |archive-date=2013-12-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202223335/http://www.scribd.com/doc/8583367/The-Periplus-of-the-Erythraean-Sea |url-status=dead }}</ref> Arab geographers, sailors and nomads used to call this sea by different names, including the Akhdar (Green) Sea, Bahre Fars (Persian Sea), the Ocean Sea, the Hindu sea, the Makran Sea, the sea of Oman; among them [[Zakariya al-Qazwini]], [[Al-Masudi]], [[Ibn Hawqal]] and [[Hafiz-i Abru]]. They wrote: "The green sea and Indian sea and Persian sea are all one sea and in this sea there are strange creatures." in Iran and Turkey people call it Oman sea.<ref name=MFA>{{cite web|url=https://japan.mfa.gov.ir/en/newsview/536034|title=Ministry of MoFA Iran: Introducing a Book and Atlas|work=mfa.gov.ir}}</ref> In the [[Periplus of the Erythraean Sea]], as well as in some ancient maps, Erythraean Sea refers to the whole area of the northwestern Indian Ocean, including the Arabian Sea.<ref>{{cite web| url = http://commons.wikimedia.org/wiki/File:1794_Anville_Map_of_the_Ancient_World_-_Geographicus_-_AncientWorld-anville-1794.jpg| title = 1794, Orbis Veteribus Notus by Jean Baptiste Bourguignon d'Anville| year = 1794}}</ref> <gallery mode="packed"> File:Soulier, E.; Andriveau-Goujon, J. Anciens Empires Jusqua Alexandre. 1838.jpg|[[Erythraean Sea]] 1838. File:1658 Jansson Map of the Indian Ocean (Erythrean Sea) in Antiquity - Geographicus - ErythraeanSea-jansson-1658.jpg|1658 [[Jan Janssonius|Jansson]] Map of the Indian Ocean ([[Erythraean Sea]]) File:The western part of the Indian Ocean, by Vincenzo Maria Coronelli, 1693, from his system of global gores the south.jpg|The western part of the Indian Ocean,1693 File:PeriplusAncientMap.jpg|17th century map depicting the locations of the ''[[Periplus of the Erythraean Sea]]'' File:A horizontal Malabar Coast miniature, a reprint by Petrus Bertius, 1630.jpg|A horizontal Malabar Coast miniature, a reprint by [[Petrus Bertius]], 1630 File:Basra-ps64.JPG|Persian Sea File:Asia in the shape of the mythical winged horse Pegasus..jpg|Asia. [[Sinus Persicus]] and the Mare Persicum </gallery> ===نالي سان لاڳاپيل تڪرار=== تعارف سنڌو سمنڊ، جنهن کي سنڌو ساگر (سنڌي: سنڌو ساگر) بہ سڏيو ويندو آهي، عربي سمنڊ جي اترئين حصي لاءِ تجويز ڪيل نالو آهي، جيڪو سنڌ، پاڪستان جي ساحلي علائقي سان لڳي ٿو. "سنڌو سمنڊ" جو نالو سنڌ جي تاريخي ۽ جاگرافيائي اهميت مان ورتو ويو آهي، جيڪو صديون پراڻو هڪ اهم سامونڊي مرڪز رهيو آهي. تاريخي پسمنظر سنڌو سمنڊ جو علائقو قديم سنڌو ماٿري تهذيب (3300 ق.م – 1300 ق.م) کان وٺي تاريخي طور تي اهم رهيو آهي. قديم متنن، بشمول ويدن، ۾ "سنڌو ساگر" جو ذڪر ملي ٿو، جيڪو سنڌو ندي (سنڌو ندي) سان جڙيل رهيو آهي. تاريخ جي مختلف دورن ۾، سنڌ واپار ۽ سامونڊي معاملن جو هڪ اهم مرڪز رهيو آهي، جيڪو ڏکڻ ايشيا کي وچ اوڀر سان ڳنڍيندو رهيو. نالو تبديل ڪرڻ جا سبب: # ثقافتي سڃاڻپ: سنڌي ماڻهن جو هڪ شاندار سامونڊي ورثو آهي، ۽ عربي سمنڊ جي اترئين حصي کي سنڌو سمنڊ جو نالو ڏيڻ انهن جي تاريخي خدمتن جي نمائندگي ڪندو. # تاريخي سڃاڻپ: ڪيترن ئي قديم نقشن ۽ حوالن موجب، هيءُ سامونڊي علائقو سنڌ ۽ سنڌو ندي سان جڙيل رهيو آهي. # سابقا مثال: ٻين سامونڊي علائقن جهڙوڪ بنگال جي نار (Bay of Bengal) ۽ هندي سمنڊ (Indian Ocean) کي علائقائي سڃاڻپ موجب نالو ڏنو ويو آهي. # مقامي مهم: ڪيترائي سنڌي عالم، مورخ ۽ سماجي ڪارڪن هن نالي کي مڃتا ڏيڻ جي حمايت ڪن ٿا. جاگرافيائي دائرو سنڌو سمنڊ، عربي سمنڊ جي انهيءَ حصي کي چيو ويندو، جيڪو ڪراچي کان وٺي ڪٽي بندر تائين پکڙيل آهي، جنهن ۾ ڪراچي پورٽ ۽ پورٽ قاسم جهڙا اهم سامونڊي مرڪز شامل آهن. موجوده حيثيت ۽ مهم عربي سمنڊ جي اترئين حصي کي سنڌو سمنڊ جي طور تي سڃاڻڻ جي تجويز سنڌي عالمن ۽ سماجي ڪارڪنن جي وچ ۾ مقبول ٿيندي پئي وڃي. ان نالي کي قومي ۽ عالمي سطح تي مڃتا ڏيڻ لاءِ مختلف درخواستون ۽ بحث جاري آهن. نتيجو عربي سمنڊ جي هڪ حصي کي سنڌو سمنڊ جو نالو ڏيڻ، سنڌ جي قديم سامونڊي تاريخ ۽ ثقافتي ورثي لاءِ هڪ خراج عقيدت هوندو. جيتوڻيڪ هن نالي کي سرڪاري سطح تي تسليم ڪرڻ جو عمل جاري آهي، پر سنڌي عوام ۽ عالمن جي حمايت سان هي مهم اڳتي وڌي رهي آهي. حوالا (هتي مستند حوالن جهڙوڪ تاريخي ڪتابن، سامونڊي تحقيقن، ۽ جاگرافيائي مطالعي کي شامل ڪرڻ گهرجي، انهيءَ کان اڳ جو Wikipedia تي مضمون جمع ڪرايو وڃي.) ==واپار جا رستا== واپاري رستا، سامونڊي وسيلن جي موجودگي، ۽ سنڌو درياهه جو ڇوڙ. ==ٻيٽ== ==وڏا ساحلي شهر ۽ بندر== * [[ڪراچي]]، [[پاڪستان]] * [[گوادر]]، [[پاڪستان]] * [[ممبئي]]، [[ڀارت]] * [[مسقط]]، [[اومان]] ===بندر=== ھن سمند جا مشھور بندر ھيٺيان آھن: *[[ڪراچي بندرگاھ|ڪراچي پورٽ]]، [[پاڪستان]] *[[پورٽ قاسم]]، [[پاڪستان]] *[[گوادر|گوادر پورٽ]]، [[پاڪستان]] * ڪوچي پورٽ، ڀارت * ممبئي پورٽ، ڀارت * وڏالا پورٽ، ڀارت * صلاله پورٽ، اومان ==گهٽ ۾ گهٽ آڪسيجن وارو علائقو== ==ماحول ۽ جهنگلي جيوت== گرمين ۾ مون سون طوفان ۽ سردين ۾ هلڪو موسم. ==عرب سمنڊ جي گرمائش== ==پڻ ڏسو== ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons}} * [https://web.archive.org/web/20110523064712/http://wwf.panda.org/about_our_earth/ecoregions/arabian_sea.cfm Arabian Sea (World Wildlife Fund)] {{Authority control}} [[Category:Arabian Sea| ]] [[Category:Arabian Peninsula|Sea]] [[Category:Marine ecoregions]] [[Category:Bodies of water of Iran]] [[Category:Bodies of water of the Maldives]] [[Category:Bodies of water of Pakistan]] [[Category:Bodies of water of Oman]] [[Category:Bodies of water of Somalia]] [[Category:Seas of Africa]] [[Category:Seas of Asia]] [[Category:Seas of India]] [[Category:Seas of the Indian Ocean]] [[Category:Seas of Iran]] [[Category:Seas of Yemen]] [[Category:India–Pakistan border]] [[Category:Oman–Yemen border]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons}} * [https://web.archive.org/web/20110523064712/http://wwf.panda.org/about_our_earth/ecoregions/arabian_sea.cfm Arabian Sea (World Wildlife Fund)] {{List of seas}} {{Waters of South Asia}} {{Countries bordering the Arabian Sea}} {{Authority control}} [[زمرو:عربي سمنڊ]] [[زمرو:عربستان]] [[زمرو:ايشيا جا سمنڊ]] [[زمرو:آفريڪا جا سمنڊ]] [[زمرو:ڀارت جا سمنڊ]] [[زمرو:ايران جا سمنڊ]] [[زمرو:يمن جا سمنڊ]] [[زمرو:سامونڊي ماحولياتي علائقا]] [[زمرو:ايران ۾ پاڻي جا جسم]][[ [[زمرو:اومان ۾ پاڻي جا جسم]] [[زمرو:صوماليا ۾ پاڻي جا جسم]] [[زمرو:مالديپ ۾ پاڻي جا جسم]] [[زمرو:هندي وڏي سمنڊ ۾ سمنڊ]] [[زمرو:پاڪستان ۾ پاڻي جا جسم]] [[زمرو:پاڪستان-ڀارت حد]] [[زمرو:اومان-يمن حد]] [[زمرو:Articles with short description]] [[زمرو:ڪراچي جي ساحلي جاگرافي]] [[زمرو:پاڪستان جا سمنڊ]] [[زمرو:سنڌ جي جاگرافي]] *[https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AF%D8%B1%DB%8C%D8%A7%DB%8C_%D9%85%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%A7%D9%86] anu4i7p59hj8ae293p6pefr5441kkv2 422653 422652 2026-10-18T10:56:57Z Ibne maryam 17680 added [[Category:بلوچستان، پاڪستان جي جاگرافي]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 422653 wikitext text/x-wiki {{Short description|Marginal sea of the northern Indian Ocean}} {{Infobox body of water | name = عربي سمنڊ<br>Arabian Sea | native_name = {{native name|ar| بَحرُ ٱلْعَرَبْ}} | pushpin_map = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | image_bathymetry = Arabian Sea in its region.svg | alt_bathymetry = | caption_bathymetry = The Arabian Sea as defined by the [[International Hydrographic Organization]] | location = [[آفريڪا|اوڀر آفريڪا]]، [[اولهه ايشيا]] ۽ [[ڏکڻ ايشيا]] | coordinates = {{coord|14|N|65|E|type:waterbody_scale:10000000|display=inline,title}} | type = [[سمنڊ]] | part_of = [[هندي سمنڊ]] | inflow = | rivers = | outflow = | catchment = | basin_countries = [[ڀارت]]<br>[[ايران]]<br>[[مالديپ]]<br>[[اومان]]<br>[[پاڪستان]]<br>[[سيشيلز]]<br>[[صوماليا]]<br>[[سري لنڪا]]<br>[[يمن]] | agency = | designation = | length = | width = {{convert|2400|km|mi|abbr=on}} | area = {{convert|3862000|km2|sqmi|abbr=on}} (3,600,000 to 4,600,000 km2 in various sources) | depth = | max-depth = {{convert|4652|m|ft|abbr=on}} | volume = | residence_time = | salinity = | shore = | elevation = | frozen = | islands = [[ايسٽولا ٻيٽ|اسٽولا ٻيٽ]]، [[ڀنڍار ٻيٽ|بنڊل ٻيٽ]]، [[چرنا ٻيٽ]]، [[اويسٽر راڪس، ڪراچي|ڪلفٽن اويسٽر راڪس]]، [[ڪپريانوالا ٻيٽ]]، [[مالان ٻيٽ]]، [[منوڙا|منوڙا ٻيٽ]]، [[شمس پير|شمس پير ٻيٽ]]، [[بابا ڀٽ ٻيٽ]]، [[زلزلو ٻيٽ]]، [[ڏنگي ٻيٽ]]، [[پاڪستان]]؛ [[بسواراج درگا ٻيٽ]] ۽ [[لکشواديپ]]، [[ڀارت]]؛ [[مسيره ٻيٽ]] [[پاروم ٻيٽ]]، [[پيروٽان ٻيٽ]] ۽ [[سڪوٽرا مجمع الجزائر]]، [[اومان]] | sections = | islands_category = | trenches = | benches = | cities = | website = | reference = }} '''عربي سمنڊ''' <small>(Arabian Sea)</small> اتر [[هندي سمنڊ]] ۾ سمنڊ جو هڪ علائقو آهي، جيڪو اولهه ۾ [[عرب جزيري نما]]، [[عدن|عدن جي نار]] ۽ گاردافوئي چينل، اتر اولهه ۾ [[اومان|اومان جي نار]] ۽ [[فارس جي نار|ايران جي نار]]، اتر ۾ [[پاڪستان]]، اوڀر ۾ [[ڀارت]] ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ لڪاڊيو سمنڊ ۽ [[مالديپ]] <ref>Banse, Karl, and Charles R. McClain. "Winter blooms of phytoplankton in the Arabian Sea as observed by the Coastal Zone Color Scanner." Marine Ecology Progress Series (1986): 201-211.</ref> ۽ ڏکڻ اولهه ۾ [[صوماليا]] سان ڳنڍيل آهي.<ref>Pham, J. Peter. "Putting Somali piracy in context." Journal of Contemporary African Studies 28.3 (2010): 325-341.</ref> ان جو ڪل علائقو <small>38,62,000</small> چورس ڪلوميٽر (<small>14,91,000</small> چورس ميل) آهي ۽ ان جي وڌ ۾ وڌ کوٽائي <small>5,395</small> ميٽر (<small>17,700</small> فوٽ) آهي. اولهه ۾ عدن جي نار عربي سمنڊ کي باب المندب جي آبنائي ذريعي [[ڳاڙهو سمنڊ|ڳاڙهي سمنڊ]] سان ڳنڍي ٿي ۽ عمان جي نار جيڪا اتر اولهه ۾ آهي، هن کي [[فارس جي نار]] سان ڳنڍي ٿي. ==جاگرافي== [[فائل:Arabian Sea - October 2012.jpg|thumb|left|خلا مان عربي سمنڊ جو ڏيک]] عربي سمنڊ جي مٿاڇري واري ايراضي لڳ ڀڳ 38,62,000 چورس ڪلوميٽر (14,91,130 چورس ميل) آهي.<ref name="Britannica2">[https://www.britannica.com/EBchecked/topic/31653/Arabian-Sea Arabian Sea], Encyclopædia Britannica</ref> سمنڊ جي وڌ ۾ وڌ ويڪر لڳ ڀڳ 2,400 ڪلوميٽر (1,490 ميل) آهي ۽ ان جي وڌ ۾ وڌ کوٽائي 5,395 ميٽر (17,700 فوٽ) آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.ncei.noaa.gov/maps/bathymetry/|title=NOAA Bathymetric Data Viewer|publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration}}</ref> سمنڊ ۾ وهندڙ سڀ کان وڏو درياهه [[سنڌو درياھ|سنڌو درياهه]] آهي. عربي سمنڊ جون ٻه اهم شاخون آهن: ڏکڻ اولهه ۾ عدن جي نار، جيڪا باب المندب جي آبنائي ذريعي [[ڳاڙهو سمنڊ|ڳاڙهي سمنڊ]] سان ڳنڍيل آهي ۽ اتر اولهه ۾ عمان جي نار، جيڪا [[فارس جي نار]] سان ڳنڍيل آهي. هندستاني ساحل تي کمبات ۽ ڪڇ جون نارون پڻ آهن. عربي سمنڊ ٽئين يا ٻي صدي قبل مسيح کان وٺي ڪيترن ئي اهم سامونڊي واپاري رستن ذريعي پار ڪيو ويو آهي. مکيه بندرگاهن ۾ ڪانڊلا پورٽ، مندرا پورٽ، پپاواو پورٽ، داهيج پورٽ، هزارا پورٽ، [[ممبئي|ممبئي پورٽ]]، نهاوا شيوا پورٽ (نوي ممبئي)، مورموگو پورٽ (گوا)، نيو منگلور پورٽ ۽ ڪوچي پورٽ [[ڀارت]] ۾، [[ڪراچي بندرگاھ|ڪراچي پورٽ]]، [[پورٽ قاسم]] ۽ [[گوادر|گوادر پورٽ]] [[پاڪستان]] ۾، [[ايران]] ۾ چابهار پورٽ ۽ صلاله، [[اومان]] ۾ صلاله پورٽ شامل آهن. عربي سمنڊ ۾ سڀ کان وڏا ٻيٽ سوڪوٽرا (يمن)، مسيره ٻيٽ (عمان)، لکشديپ (هندستان) ۽ [[ايسٽولا ٻيٽ|استولا ٻيٽ]] (پاڪستان) شامل آهن. عربي سمنڊ تي ساحلي پٽي واري ملڪن ۾ [[يمن]]، [[اومان]]، [[پاڪستان]]، [[ايران]]، [[ڀارت]] ۽ [[مالديپ]] شامل آھن.<ref name="Britannica3">[https://www.britannica.com/EBchecked/topic/31653/Arabian-Sea Arabian Sea], Encyclopædia Britannica</ref> سنڌو سمنڊ، جيڪو هن وقت عربي سمنڊ جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، ڏکڻ ايشيا جي اولهندي پاسي هندستاني سمنڊ جو هڪ حصو آهي. اهو پاڪستان، هندستان، ايران، عمان، ۽ يمن جي ڪنارن سان لڳي ٿو. سنڌو درياهه هن سمنڊ ۾ وڃي ٿو، جيڪو تاريخي، جاگرافيائي، ۽ اقتصادي لحاظ کان سنڌ لاءِ اهميت رکي ٿو. ===حدون=== بين الاقوامي هائيڊروگرافڪ آرگنائيزيشن عربي سمنڊ جي حدن کي هن ريت بيان ڪري ٿو؛<ref>{{cite web|url=https://iho.int/uploads/user/pubs/standards/s-23/S-23_Ed3_1953_EN.pdf|title=Limits of Oceans and Seas, 3rd edition|year=1953|publisher=International Hydrographic Organization|pages=20–21|archive-url=https://web.archive.org/web/20171207191813/https://www.iho.int/iho_pubs/standard/S-23/S-23_Ed3_1953_EN.pdf|archive-date=7 December 2017|access-date=28 December 2020}}</ref> *On the west: the eastern limit of the Gulf of Aden. *On the north: a line joining [[Ras al Hadd|Ràs al Hadd]], east point of the [[Arabian Peninsula]] (22°32'N) and [[Jiwani|Ràs Jiyùni]] (61°43'E) on the coast of Pakistan. *On the south: a line running from the southern extremity of [[Addu Atoll]] in the Maldives, to the eastern extremity of [[Ras Hafun|Ràs Hafun]] (the easternmost point of [[Africa]], 10°26'N). *On the east: the western limit of the Laccadive Sea a line running from [[Sadashivgad]] on the west coast of India ({{coord|14|48|N|74|07|E}}) to [[Cora Divh]] ({{coord|13|42|N|72|10|E}}) and thence down the west side of the [[Lakshadweep|Laccadive]] and Maldive archipelagos to the most southerly point of [[Addu Atoll]] in the Maldives. ===هائيڊروگرافي=== The [[International Indian Ocean Expedition]] in 1959 was among the first to perform hydrographic surveys of the Arabian Sea. Significant bathymetric surveys were also conducted by the [[Soviet Union]] during the 1960s.<ref>{{cite journal |last1=Hall |first1=John K. |last2=Levenson |first2=Shahar |title=Compilation of a 100m bathymetric grid for the Arabian Plate; Red Sea, Arabian and Oman Seas and Persian Gulf |journal=U.S. HYDRO 2017 Conference |date=March 20, 2017 }}</ref> ====هائيڊروگرافڪ خصوصيتون==== Significant features in the northern Arabian Sea include the [[Indus Fan]], the second largest fan system in the world. The De Covilhao Trough, named after the 15th century [[Portugal|Portuguese]] explorer [[Pêro da Covilhã|Pero de Covilhăo]], reaches depths of {{convert|4400|m|ft|0}} and separates the Indus Fan region from the Oman Abyssal Plain, which eventually leads to the [[Gulf of Oman]]. The southern limits are dominated by the [[Arabian Basin]], a deep basin reaching depths over {{convert|4200|m|ft|0}}. The northern sections of the [[Carlsberg Ridge]] flank the southern edge of the Arabian Basin. The deepest parts of the Arabian Sea are in the Alula-Fartak Trough on the western edge of the Arabian Sea off the Gulf of Aden. The trough, reaching depths over {{convert|5360|m|ft|0}}, traverses the Gulf of Aden and the Arabian Sea. The deepest known point is in the Arabian Sea limits at a depth of {{convert|5395|m|ft|0}}. Other significant deep points are part of the Arabian Basin, which include a {{convert|5358|m|ft|0}} deep point off the northern limit of Calrsberg Ridge.<ref>{{cite web |title=NOAA Bathymetric Data Viewer |url=https://www.ncei.noaa.gov/maps/bathymetry/ |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration}}</ref> ====سامونڊي جبل==== Prominent [[Sea mount|sea mounts]] off the Indian west coast include Raman Seamount named after [[C. V. Raman]], Panikkar Seamount, named after [[N. Kesava Panikkar|N. K. Panikkar]], and the Wadia [[Guyot]], named after [[Darashaw Nosherwan Wadia|D. N. Wadia]].<ref>{{cite web |title=Wadia Guyot |url=https://www.marineregions.org/gazetteer.php?p=details&id=5802 |website=Marine Regions Gazetteer |access-date=14 September 2024}}</ref> Sind'Bad Seamount, named after the fictional explorer [[Sinbad the Sailor]], Zheng He Seamount, and the Mount Error Guyot are some notable sea mounts in western Arabian Sea.<ref>{{cite web |title=Sind'Bad Seamount |url=https://www.marineregions.org/gazetteer.php?p=details&id=5795 |website=Marine Regions Gazetteer}}</ref><ref>{{cite web |title=Mount Error Guyot |url=https://www.marineregions.org/gazetteer.php?p=details&id=5790 |website=Marine Regions Gazetteer |access-date=14 September 2024}}</ref> ==سرحدون ۽ طاس جا ملڪ== عربي سمنڊ جي حدون ۽ هن ملڪن سان لڳڻ ٿيون:<ref>{{Cite CIA World Factbook|country=Iran}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.wildlifeofpakistan.com/IntroductiontoPakistan/coastlineofPakistan.htm|title=Introduction to Pakistan: Section 5: Coastline|website=www.wildlifeofpakistan.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20200626173333/http://www.wildlifeofpakistan.com/IntroductiontoPakistan/coastlineofPakistan.htm|archive-date=2020-06-26|access-date=2020-08-28|url-status=dead}}</ref> #{{پرچم|ڀارت}} - 25,00 ڪلوميٽر جو ساحل #{{پرچم|پاڪستان}} - 1,050 ڪلوميٽر جو ساحل #{{پرچم|ايران}} #{{پرچم|مالديپ}} #{{پرچم|اومان}} #{{پرچم|يمن}} #{{پرچم|صوماليا}} <gallery mode="packed"> File:Bandra Sea Link aerial.jpg|right|Arabian Sea above Bombay/Mumbai File:Arabian Sea - October 2012.jpg|right|Arabian Sea seen from space File:Arabian Sea in Karachi.jpg|right|Arabian Sea in Karachi, Pakistan </gallery> اتر ۾ پاڪستان ۽ هندستان، اوڀر ۾ هندستان، اولهه ۾ عمان ۽ ايران، ۽ ڏکڻ ۾ هندي سمنڊ ==متبادل نالا== عربي سمنڊ کي تاريخي ۽ جاگرافيائي طور تي عرب ۽ يورپي جاگرافيدانن ۽ مسافرن پاران مختلف نالن سان سڏيو ويو آهي، جن ۾ اريٿرين سمنڊ، هندي سمنڊ، اومان جو سمنڊ ۽ سفر جي پيرا نمبر 34-35 ۾ فارسي سمنڊ، شامل آهن. هندستاني لوڪ ڪهاڻين ۾، ان کي دريا، سنڌو ساگر، عرب سامودرا سڏيو ويو آهي. عرب جاگرافيدان، ملاح ۽ خانه بدوش هن سمنڊ کي مختلف نالن سان سڏيندا هئا، جن ۾ اخضر (سائو) سمنڊ، بحر فارس (فارس جو سمنڊ)، هندو سمنڊ، مڪران جو سمنڊ، اومان جو سمنڊ شامل آهن؛ انهن ۾ زڪريا القزويني، المسعودي، ابن حوقل ۽ حافظ ابرو شامل آهن. انهن لکيو: "سائو سمنڊ، هندو سمنڊ ۽ فارس جو سمنڊ سڀ هڪ سمنڊ آهن ۽ هن سمنڊ ۾ عجيب مخلوق آهن." ايران ۽ ترڪي ۾ ماڻهو ان کي اومان جو سمنڊ سڏين ٿا. پيريپلس آف دي اريٿرين سمنڊ ۾ ۽ ڪجهه قديم نقشن ۾ اريٿرين سمنڊ اتر اولهه هندي سمنڊ جي سڄي علائقي کي ظاهر ڪري ٿو، جنهن ۾ عربي سمنڊ به شامل آهي. The Arabian Sea historically and geographically has been referred to with different names by [[Arabian]] and European geographers and travelers, including [[Erythraean Sea]], Indian Sea, [[Oman sea]],<ref name=Kamat>{{cite web|url=http://www.kamat.com/indica/geography/arabian_sea.htm|title=Kamat's Potpourri: The Arabian Sea|work=kamat.com}}</ref> Erythraean, Persian Sea in para No 34-35 of the Voyage.<ref name=Periplus>{{cite web|url=http://depts.washington.edu/silkroad/texts/periplus/periplus.html|title=The Voyage around the Erythraean Sea|work=washington.edu}}</ref> In Indian folklore, it is referred to as Darya, Sindhu Sagar, Arab Samudra.<ref>{{Cite web|url=http://www.kamat.com/indica/geography/arabian_sea.htm|title=Kamat's Potpourri: The Arabian Sea|website=www.kamat.com}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://depts.washington.edu/silkroad/texts/periplus/periplus.html|title=The Voyage around the Erythraean Sea|website=depts.washington.edu}}</ref><ref name="auto">{{Cite web |url=http://www.scribd.com/doc/8583367/The-Periplus-of-the-Erythraean-Sea |title=The Periplus of the Erythraean Sea |access-date=2012-04-03 |archive-date=2013-12-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202223335/http://www.scribd.com/doc/8583367/The-Periplus-of-the-Erythraean-Sea |url-status=dead }}</ref> Arab geographers, sailors and nomads used to call this sea by different names, including the Akhdar (Green) Sea, Bahre Fars (Persian Sea), the Ocean Sea, the Hindu sea, the Makran Sea, the sea of Oman; among them [[Zakariya al-Qazwini]], [[Al-Masudi]], [[Ibn Hawqal]] and [[Hafiz-i Abru]]. They wrote: "The green sea and Indian sea and Persian sea are all one sea and in this sea there are strange creatures." in Iran and Turkey people call it Oman sea.<ref name=MFA>{{cite web|url=https://japan.mfa.gov.ir/en/newsview/536034|title=Ministry of MoFA Iran: Introducing a Book and Atlas|work=mfa.gov.ir}}</ref> In the [[Periplus of the Erythraean Sea]], as well as in some ancient maps, Erythraean Sea refers to the whole area of the northwestern Indian Ocean, including the Arabian Sea.<ref>{{cite web| url = http://commons.wikimedia.org/wiki/File:1794_Anville_Map_of_the_Ancient_World_-_Geographicus_-_AncientWorld-anville-1794.jpg| title = 1794, Orbis Veteribus Notus by Jean Baptiste Bourguignon d'Anville| year = 1794}}</ref> <gallery mode="packed"> File:Soulier, E.; Andriveau-Goujon, J. Anciens Empires Jusqua Alexandre. 1838.jpg|[[Erythraean Sea]] 1838. File:1658 Jansson Map of the Indian Ocean (Erythrean Sea) in Antiquity - Geographicus - ErythraeanSea-jansson-1658.jpg|1658 [[Jan Janssonius|Jansson]] Map of the Indian Ocean ([[Erythraean Sea]]) File:The western part of the Indian Ocean, by Vincenzo Maria Coronelli, 1693, from his system of global gores the south.jpg|The western part of the Indian Ocean,1693 File:PeriplusAncientMap.jpg|17th century map depicting the locations of the ''[[Periplus of the Erythraean Sea]]'' File:A horizontal Malabar Coast miniature, a reprint by Petrus Bertius, 1630.jpg|A horizontal Malabar Coast miniature, a reprint by [[Petrus Bertius]], 1630 File:Basra-ps64.JPG|Persian Sea File:Asia in the shape of the mythical winged horse Pegasus..jpg|Asia. [[Sinus Persicus]] and the Mare Persicum </gallery> ===نالي سان لاڳاپيل تڪرار=== تعارف سنڌو سمنڊ، جنهن کي سنڌو ساگر (سنڌي: سنڌو ساگر) بہ سڏيو ويندو آهي، عربي سمنڊ جي اترئين حصي لاءِ تجويز ڪيل نالو آهي، جيڪو سنڌ، پاڪستان جي ساحلي علائقي سان لڳي ٿو. "سنڌو سمنڊ" جو نالو سنڌ جي تاريخي ۽ جاگرافيائي اهميت مان ورتو ويو آهي، جيڪو صديون پراڻو هڪ اهم سامونڊي مرڪز رهيو آهي. تاريخي پسمنظر سنڌو سمنڊ جو علائقو قديم سنڌو ماٿري تهذيب (3300 ق.م – 1300 ق.م) کان وٺي تاريخي طور تي اهم رهيو آهي. قديم متنن، بشمول ويدن، ۾ "سنڌو ساگر" جو ذڪر ملي ٿو، جيڪو سنڌو ندي (سنڌو ندي) سان جڙيل رهيو آهي. تاريخ جي مختلف دورن ۾، سنڌ واپار ۽ سامونڊي معاملن جو هڪ اهم مرڪز رهيو آهي، جيڪو ڏکڻ ايشيا کي وچ اوڀر سان ڳنڍيندو رهيو. نالو تبديل ڪرڻ جا سبب: # ثقافتي سڃاڻپ: سنڌي ماڻهن جو هڪ شاندار سامونڊي ورثو آهي، ۽ عربي سمنڊ جي اترئين حصي کي سنڌو سمنڊ جو نالو ڏيڻ انهن جي تاريخي خدمتن جي نمائندگي ڪندو. # تاريخي سڃاڻپ: ڪيترن ئي قديم نقشن ۽ حوالن موجب، هيءُ سامونڊي علائقو سنڌ ۽ سنڌو ندي سان جڙيل رهيو آهي. # سابقا مثال: ٻين سامونڊي علائقن جهڙوڪ بنگال جي نار (Bay of Bengal) ۽ هندي سمنڊ (Indian Ocean) کي علائقائي سڃاڻپ موجب نالو ڏنو ويو آهي. # مقامي مهم: ڪيترائي سنڌي عالم، مورخ ۽ سماجي ڪارڪن هن نالي کي مڃتا ڏيڻ جي حمايت ڪن ٿا. جاگرافيائي دائرو سنڌو سمنڊ، عربي سمنڊ جي انهيءَ حصي کي چيو ويندو، جيڪو ڪراچي کان وٺي ڪٽي بندر تائين پکڙيل آهي، جنهن ۾ ڪراچي پورٽ ۽ پورٽ قاسم جهڙا اهم سامونڊي مرڪز شامل آهن. موجوده حيثيت ۽ مهم عربي سمنڊ جي اترئين حصي کي سنڌو سمنڊ جي طور تي سڃاڻڻ جي تجويز سنڌي عالمن ۽ سماجي ڪارڪنن جي وچ ۾ مقبول ٿيندي پئي وڃي. ان نالي کي قومي ۽ عالمي سطح تي مڃتا ڏيڻ لاءِ مختلف درخواستون ۽ بحث جاري آهن. نتيجو عربي سمنڊ جي هڪ حصي کي سنڌو سمنڊ جو نالو ڏيڻ، سنڌ جي قديم سامونڊي تاريخ ۽ ثقافتي ورثي لاءِ هڪ خراج عقيدت هوندو. جيتوڻيڪ هن نالي کي سرڪاري سطح تي تسليم ڪرڻ جو عمل جاري آهي، پر سنڌي عوام ۽ عالمن جي حمايت سان هي مهم اڳتي وڌي رهي آهي. حوالا (هتي مستند حوالن جهڙوڪ تاريخي ڪتابن، سامونڊي تحقيقن، ۽ جاگرافيائي مطالعي کي شامل ڪرڻ گهرجي، انهيءَ کان اڳ جو Wikipedia تي مضمون جمع ڪرايو وڃي.) ==واپار جا رستا== واپاري رستا، سامونڊي وسيلن جي موجودگي، ۽ سنڌو درياهه جو ڇوڙ. ==ٻيٽ== ==وڏا ساحلي شهر ۽ بندر== * [[ڪراچي]]، [[پاڪستان]] * [[گوادر]]، [[پاڪستان]] * [[ممبئي]]، [[ڀارت]] * [[مسقط]]، [[اومان]] ===بندر=== ھن سمند جا مشھور بندر ھيٺيان آھن: *[[ڪراچي بندرگاھ|ڪراچي پورٽ]]، [[پاڪستان]] *[[پورٽ قاسم]]، [[پاڪستان]] *[[گوادر|گوادر پورٽ]]، [[پاڪستان]] * ڪوچي پورٽ، ڀارت * ممبئي پورٽ، ڀارت * وڏالا پورٽ، ڀارت * صلاله پورٽ، اومان ==گهٽ ۾ گهٽ آڪسيجن وارو علائقو== ==ماحول ۽ جهنگلي جيوت== گرمين ۾ مون سون طوفان ۽ سردين ۾ هلڪو موسم. ==عرب سمنڊ جي گرمائش== ==پڻ ڏسو== ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons}} * [https://web.archive.org/web/20110523064712/http://wwf.panda.org/about_our_earth/ecoregions/arabian_sea.cfm Arabian Sea (World Wildlife Fund)] {{Authority control}} [[Category:Arabian Sea| ]] [[Category:Arabian Peninsula|Sea]] [[Category:Marine ecoregions]] [[Category:Bodies of water of Iran]] [[Category:Bodies of water of the Maldives]] [[Category:Bodies of water of Pakistan]] [[Category:Bodies of water of Oman]] [[Category:Bodies of water of Somalia]] [[Category:Seas of Africa]] [[Category:Seas of Asia]] [[Category:Seas of India]] [[Category:Seas of the Indian Ocean]] [[Category:Seas of Iran]] [[Category:Seas of Yemen]] [[Category:India–Pakistan border]] [[Category:Oman–Yemen border]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons}} * [https://web.archive.org/web/20110523064712/http://wwf.panda.org/about_our_earth/ecoregions/arabian_sea.cfm Arabian Sea (World Wildlife Fund)] {{List of seas}} {{Waters of South Asia}} {{Countries bordering the Arabian Sea}} {{Authority control}} [[زمرو:عربي سمنڊ]] [[زمرو:عربستان]] [[زمرو:ايشيا جا سمنڊ]] [[زمرو:آفريڪا جا سمنڊ]] [[زمرو:ڀارت جا سمنڊ]] [[زمرو:ايران جا سمنڊ]] [[زمرو:يمن جا سمنڊ]] [[زمرو:سامونڊي ماحولياتي علائقا]] [[زمرو:ايران ۾ پاڻي جا جسم]][[ [[زمرو:اومان ۾ پاڻي جا جسم]] [[زمرو:صوماليا ۾ پاڻي جا جسم]] [[زمرو:مالديپ ۾ پاڻي جا جسم]] [[زمرو:هندي وڏي سمنڊ ۾ سمنڊ]] [[زمرو:پاڪستان ۾ پاڻي جا جسم]] [[زمرو:پاڪستان-ڀارت حد]] [[زمرو:اومان-يمن حد]] [[زمرو:Articles with short description]] [[زمرو:ڪراچي جي ساحلي جاگرافي]] [[زمرو:پاڪستان جا سمنڊ]] [[زمرو:سنڌ جي جاگرافي]] [[زمرو:بلوچستان، پاڪستان جي جاگرافي]] *[https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AF%D8%B1%DB%8C%D8%A7%DB%8C_%D9%85%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%A7%D9%86] 5jroqmfv3qaf7g4i2v131qczojo1chx 422654 422653 2026-10-18T11:04:06Z Ibne maryam 17680 /* ٻاهريان ڳنڍڻا */ 422654 wikitext text/x-wiki {{Short description|Marginal sea of the northern Indian Ocean}} {{Infobox body of water | name = عربي سمنڊ<br>Arabian Sea | native_name = {{native name|ar| بَحرُ ٱلْعَرَبْ}} | pushpin_map = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | image_bathymetry = Arabian Sea in its region.svg | alt_bathymetry = | caption_bathymetry = The Arabian Sea as defined by the [[International Hydrographic Organization]] | location = [[آفريڪا|اوڀر آفريڪا]]، [[اولهه ايشيا]] ۽ [[ڏکڻ ايشيا]] | coordinates = {{coord|14|N|65|E|type:waterbody_scale:10000000|display=inline,title}} | type = [[سمنڊ]] | part_of = [[هندي سمنڊ]] | inflow = | rivers = | outflow = | catchment = | basin_countries = [[ڀارت]]<br>[[ايران]]<br>[[مالديپ]]<br>[[اومان]]<br>[[پاڪستان]]<br>[[سيشيلز]]<br>[[صوماليا]]<br>[[سري لنڪا]]<br>[[يمن]] | agency = | designation = | length = | width = {{convert|2400|km|mi|abbr=on}} | area = {{convert|3862000|km2|sqmi|abbr=on}} (3,600,000 to 4,600,000 km2 in various sources) | depth = | max-depth = {{convert|4652|m|ft|abbr=on}} | volume = | residence_time = | salinity = | shore = | elevation = | frozen = | islands = [[ايسٽولا ٻيٽ|اسٽولا ٻيٽ]]، [[ڀنڍار ٻيٽ|بنڊل ٻيٽ]]، [[چرنا ٻيٽ]]، [[اويسٽر راڪس، ڪراچي|ڪلفٽن اويسٽر راڪس]]، [[ڪپريانوالا ٻيٽ]]، [[مالان ٻيٽ]]، [[منوڙا|منوڙا ٻيٽ]]، [[شمس پير|شمس پير ٻيٽ]]، [[بابا ڀٽ ٻيٽ]]، [[زلزلو ٻيٽ]]، [[ڏنگي ٻيٽ]]، [[پاڪستان]]؛ [[بسواراج درگا ٻيٽ]] ۽ [[لکشواديپ]]، [[ڀارت]]؛ [[مسيره ٻيٽ]] [[پاروم ٻيٽ]]، [[پيروٽان ٻيٽ]] ۽ [[سڪوٽرا مجمع الجزائر]]، [[اومان]] | sections = | islands_category = | trenches = | benches = | cities = | website = | reference = }} '''عربي سمنڊ''' <small>(Arabian Sea)</small> اتر [[هندي سمنڊ]] ۾ سمنڊ جو هڪ علائقو آهي، جيڪو اولهه ۾ [[عرب جزيري نما]]، [[عدن|عدن جي نار]] ۽ گاردافوئي چينل، اتر اولهه ۾ [[اومان|اومان جي نار]] ۽ [[فارس جي نار|ايران جي نار]]، اتر ۾ [[پاڪستان]]، اوڀر ۾ [[ڀارت]] ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ لڪاڊيو سمنڊ ۽ [[مالديپ]] <ref>Banse, Karl, and Charles R. McClain. "Winter blooms of phytoplankton in the Arabian Sea as observed by the Coastal Zone Color Scanner." Marine Ecology Progress Series (1986): 201-211.</ref> ۽ ڏکڻ اولهه ۾ [[صوماليا]] سان ڳنڍيل آهي.<ref>Pham, J. Peter. "Putting Somali piracy in context." Journal of Contemporary African Studies 28.3 (2010): 325-341.</ref> ان جو ڪل علائقو <small>38,62,000</small> چورس ڪلوميٽر (<small>14,91,000</small> چورس ميل) آهي ۽ ان جي وڌ ۾ وڌ کوٽائي <small>5,395</small> ميٽر (<small>17,700</small> فوٽ) آهي. اولهه ۾ عدن جي نار عربي سمنڊ کي باب المندب جي آبنائي ذريعي [[ڳاڙهو سمنڊ|ڳاڙهي سمنڊ]] سان ڳنڍي ٿي ۽ عمان جي نار جيڪا اتر اولهه ۾ آهي، هن کي [[فارس جي نار]] سان ڳنڍي ٿي. ==جاگرافي== [[فائل:Arabian Sea - October 2012.jpg|thumb|left|خلا مان عربي سمنڊ جو ڏيک]] عربي سمنڊ جي مٿاڇري واري ايراضي لڳ ڀڳ 38,62,000 چورس ڪلوميٽر (14,91,130 چورس ميل) آهي.<ref name="Britannica2">[https://www.britannica.com/EBchecked/topic/31653/Arabian-Sea Arabian Sea], Encyclopædia Britannica</ref> سمنڊ جي وڌ ۾ وڌ ويڪر لڳ ڀڳ 2,400 ڪلوميٽر (1,490 ميل) آهي ۽ ان جي وڌ ۾ وڌ کوٽائي 5,395 ميٽر (17,700 فوٽ) آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.ncei.noaa.gov/maps/bathymetry/|title=NOAA Bathymetric Data Viewer|publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration}}</ref> سمنڊ ۾ وهندڙ سڀ کان وڏو درياهه [[سنڌو درياھ|سنڌو درياهه]] آهي. عربي سمنڊ جون ٻه اهم شاخون آهن: ڏکڻ اولهه ۾ عدن جي نار، جيڪا باب المندب جي آبنائي ذريعي [[ڳاڙهو سمنڊ|ڳاڙهي سمنڊ]] سان ڳنڍيل آهي ۽ اتر اولهه ۾ عمان جي نار، جيڪا [[فارس جي نار]] سان ڳنڍيل آهي. هندستاني ساحل تي کمبات ۽ ڪڇ جون نارون پڻ آهن. عربي سمنڊ ٽئين يا ٻي صدي قبل مسيح کان وٺي ڪيترن ئي اهم سامونڊي واپاري رستن ذريعي پار ڪيو ويو آهي. مکيه بندرگاهن ۾ ڪانڊلا پورٽ، مندرا پورٽ، پپاواو پورٽ، داهيج پورٽ، هزارا پورٽ، [[ممبئي|ممبئي پورٽ]]، نهاوا شيوا پورٽ (نوي ممبئي)، مورموگو پورٽ (گوا)، نيو منگلور پورٽ ۽ ڪوچي پورٽ [[ڀارت]] ۾، [[ڪراچي بندرگاھ|ڪراچي پورٽ]]، [[پورٽ قاسم]] ۽ [[گوادر|گوادر پورٽ]] [[پاڪستان]] ۾، [[ايران]] ۾ چابهار پورٽ ۽ صلاله، [[اومان]] ۾ صلاله پورٽ شامل آهن. عربي سمنڊ ۾ سڀ کان وڏا ٻيٽ سوڪوٽرا (يمن)، مسيره ٻيٽ (عمان)، لکشديپ (هندستان) ۽ [[ايسٽولا ٻيٽ|استولا ٻيٽ]] (پاڪستان) شامل آهن. عربي سمنڊ تي ساحلي پٽي واري ملڪن ۾ [[يمن]]، [[اومان]]، [[پاڪستان]]، [[ايران]]، [[ڀارت]] ۽ [[مالديپ]] شامل آھن.<ref name="Britannica3">[https://www.britannica.com/EBchecked/topic/31653/Arabian-Sea Arabian Sea], Encyclopædia Britannica</ref> سنڌو سمنڊ، جيڪو هن وقت عربي سمنڊ جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، ڏکڻ ايشيا جي اولهندي پاسي هندستاني سمنڊ جو هڪ حصو آهي. اهو پاڪستان، هندستان، ايران، عمان، ۽ يمن جي ڪنارن سان لڳي ٿو. سنڌو درياهه هن سمنڊ ۾ وڃي ٿو، جيڪو تاريخي، جاگرافيائي، ۽ اقتصادي لحاظ کان سنڌ لاءِ اهميت رکي ٿو. ===حدون=== بين الاقوامي هائيڊروگرافڪ آرگنائيزيشن عربي سمنڊ جي حدن کي هن ريت بيان ڪري ٿو؛<ref>{{cite web|url=https://iho.int/uploads/user/pubs/standards/s-23/S-23_Ed3_1953_EN.pdf|title=Limits of Oceans and Seas, 3rd edition|year=1953|publisher=International Hydrographic Organization|pages=20–21|archive-url=https://web.archive.org/web/20171207191813/https://www.iho.int/iho_pubs/standard/S-23/S-23_Ed3_1953_EN.pdf|archive-date=7 December 2017|access-date=28 December 2020}}</ref> *On the west: the eastern limit of the Gulf of Aden. *On the north: a line joining [[Ras al Hadd|Ràs al Hadd]], east point of the [[Arabian Peninsula]] (22°32'N) and [[Jiwani|Ràs Jiyùni]] (61°43'E) on the coast of Pakistan. *On the south: a line running from the southern extremity of [[Addu Atoll]] in the Maldives, to the eastern extremity of [[Ras Hafun|Ràs Hafun]] (the easternmost point of [[Africa]], 10°26'N). *On the east: the western limit of the Laccadive Sea a line running from [[Sadashivgad]] on the west coast of India ({{coord|14|48|N|74|07|E}}) to [[Cora Divh]] ({{coord|13|42|N|72|10|E}}) and thence down the west side of the [[Lakshadweep|Laccadive]] and Maldive archipelagos to the most southerly point of [[Addu Atoll]] in the Maldives. ===هائيڊروگرافي=== The [[International Indian Ocean Expedition]] in 1959 was among the first to perform hydrographic surveys of the Arabian Sea. Significant bathymetric surveys were also conducted by the [[Soviet Union]] during the 1960s.<ref>{{cite journal |last1=Hall |first1=John K. |last2=Levenson |first2=Shahar |title=Compilation of a 100m bathymetric grid for the Arabian Plate; Red Sea, Arabian and Oman Seas and Persian Gulf |journal=U.S. HYDRO 2017 Conference |date=March 20, 2017 }}</ref> ====هائيڊروگرافڪ خصوصيتون==== Significant features in the northern Arabian Sea include the [[Indus Fan]], the second largest fan system in the world. The De Covilhao Trough, named after the 15th century [[Portugal|Portuguese]] explorer [[Pêro da Covilhã|Pero de Covilhăo]], reaches depths of {{convert|4400|m|ft|0}} and separates the Indus Fan region from the Oman Abyssal Plain, which eventually leads to the [[Gulf of Oman]]. The southern limits are dominated by the [[Arabian Basin]], a deep basin reaching depths over {{convert|4200|m|ft|0}}. The northern sections of the [[Carlsberg Ridge]] flank the southern edge of the Arabian Basin. The deepest parts of the Arabian Sea are in the Alula-Fartak Trough on the western edge of the Arabian Sea off the Gulf of Aden. The trough, reaching depths over {{convert|5360|m|ft|0}}, traverses the Gulf of Aden and the Arabian Sea. The deepest known point is in the Arabian Sea limits at a depth of {{convert|5395|m|ft|0}}. Other significant deep points are part of the Arabian Basin, which include a {{convert|5358|m|ft|0}} deep point off the northern limit of Calrsberg Ridge.<ref>{{cite web |title=NOAA Bathymetric Data Viewer |url=https://www.ncei.noaa.gov/maps/bathymetry/ |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration}}</ref> ====سامونڊي جبل==== Prominent [[Sea mount|sea mounts]] off the Indian west coast include Raman Seamount named after [[C. V. Raman]], Panikkar Seamount, named after [[N. Kesava Panikkar|N. K. Panikkar]], and the Wadia [[Guyot]], named after [[Darashaw Nosherwan Wadia|D. N. Wadia]].<ref>{{cite web |title=Wadia Guyot |url=https://www.marineregions.org/gazetteer.php?p=details&id=5802 |website=Marine Regions Gazetteer |access-date=14 September 2024}}</ref> Sind'Bad Seamount, named after the fictional explorer [[Sinbad the Sailor]], Zheng He Seamount, and the Mount Error Guyot are some notable sea mounts in western Arabian Sea.<ref>{{cite web |title=Sind'Bad Seamount |url=https://www.marineregions.org/gazetteer.php?p=details&id=5795 |website=Marine Regions Gazetteer}}</ref><ref>{{cite web |title=Mount Error Guyot |url=https://www.marineregions.org/gazetteer.php?p=details&id=5790 |website=Marine Regions Gazetteer |access-date=14 September 2024}}</ref> ==سرحدون ۽ طاس جا ملڪ== عربي سمنڊ جي حدون ۽ هن ملڪن سان لڳڻ ٿيون:<ref>{{Cite CIA World Factbook|country=Iran}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.wildlifeofpakistan.com/IntroductiontoPakistan/coastlineofPakistan.htm|title=Introduction to Pakistan: Section 5: Coastline|website=www.wildlifeofpakistan.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20200626173333/http://www.wildlifeofpakistan.com/IntroductiontoPakistan/coastlineofPakistan.htm|archive-date=2020-06-26|access-date=2020-08-28|url-status=dead}}</ref> #{{پرچم|ڀارت}} - 25,00 ڪلوميٽر جو ساحل #{{پرچم|پاڪستان}} - 1,050 ڪلوميٽر جو ساحل #{{پرچم|ايران}} #{{پرچم|مالديپ}} #{{پرچم|اومان}} #{{پرچم|يمن}} #{{پرچم|صوماليا}} <gallery mode="packed"> File:Bandra Sea Link aerial.jpg|right|Arabian Sea above Bombay/Mumbai File:Arabian Sea - October 2012.jpg|right|Arabian Sea seen from space File:Arabian Sea in Karachi.jpg|right|Arabian Sea in Karachi, Pakistan </gallery> اتر ۾ پاڪستان ۽ هندستان، اوڀر ۾ هندستان، اولهه ۾ عمان ۽ ايران، ۽ ڏکڻ ۾ هندي سمنڊ ==متبادل نالا== عربي سمنڊ کي تاريخي ۽ جاگرافيائي طور تي عرب ۽ يورپي جاگرافيدانن ۽ مسافرن پاران مختلف نالن سان سڏيو ويو آهي، جن ۾ اريٿرين سمنڊ، هندي سمنڊ، اومان جو سمنڊ ۽ سفر جي پيرا نمبر 34-35 ۾ فارسي سمنڊ، شامل آهن. هندستاني لوڪ ڪهاڻين ۾، ان کي دريا، سنڌو ساگر، عرب سامودرا سڏيو ويو آهي. عرب جاگرافيدان، ملاح ۽ خانه بدوش هن سمنڊ کي مختلف نالن سان سڏيندا هئا، جن ۾ اخضر (سائو) سمنڊ، بحر فارس (فارس جو سمنڊ)، هندو سمنڊ، مڪران جو سمنڊ، اومان جو سمنڊ شامل آهن؛ انهن ۾ زڪريا القزويني، المسعودي، ابن حوقل ۽ حافظ ابرو شامل آهن. انهن لکيو: "سائو سمنڊ، هندو سمنڊ ۽ فارس جو سمنڊ سڀ هڪ سمنڊ آهن ۽ هن سمنڊ ۾ عجيب مخلوق آهن." ايران ۽ ترڪي ۾ ماڻهو ان کي اومان جو سمنڊ سڏين ٿا. پيريپلس آف دي اريٿرين سمنڊ ۾ ۽ ڪجهه قديم نقشن ۾ اريٿرين سمنڊ اتر اولهه هندي سمنڊ جي سڄي علائقي کي ظاهر ڪري ٿو، جنهن ۾ عربي سمنڊ به شامل آهي. The Arabian Sea historically and geographically has been referred to with different names by [[Arabian]] and European geographers and travelers, including [[Erythraean Sea]], Indian Sea, [[Oman sea]],<ref name=Kamat>{{cite web|url=http://www.kamat.com/indica/geography/arabian_sea.htm|title=Kamat's Potpourri: The Arabian Sea|work=kamat.com}}</ref> Erythraean, Persian Sea in para No 34-35 of the Voyage.<ref name=Periplus>{{cite web|url=http://depts.washington.edu/silkroad/texts/periplus/periplus.html|title=The Voyage around the Erythraean Sea|work=washington.edu}}</ref> In Indian folklore, it is referred to as Darya, Sindhu Sagar, Arab Samudra.<ref>{{Cite web|url=http://www.kamat.com/indica/geography/arabian_sea.htm|title=Kamat's Potpourri: The Arabian Sea|website=www.kamat.com}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://depts.washington.edu/silkroad/texts/periplus/periplus.html|title=The Voyage around the Erythraean Sea|website=depts.washington.edu}}</ref><ref name="auto">{{Cite web |url=http://www.scribd.com/doc/8583367/The-Periplus-of-the-Erythraean-Sea |title=The Periplus of the Erythraean Sea |access-date=2012-04-03 |archive-date=2013-12-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202223335/http://www.scribd.com/doc/8583367/The-Periplus-of-the-Erythraean-Sea |url-status=dead }}</ref> Arab geographers, sailors and nomads used to call this sea by different names, including the Akhdar (Green) Sea, Bahre Fars (Persian Sea), the Ocean Sea, the Hindu sea, the Makran Sea, the sea of Oman; among them [[Zakariya al-Qazwini]], [[Al-Masudi]], [[Ibn Hawqal]] and [[Hafiz-i Abru]]. They wrote: "The green sea and Indian sea and Persian sea are all one sea and in this sea there are strange creatures." in Iran and Turkey people call it Oman sea.<ref name=MFA>{{cite web|url=https://japan.mfa.gov.ir/en/newsview/536034|title=Ministry of MoFA Iran: Introducing a Book and Atlas|work=mfa.gov.ir}}</ref> In the [[Periplus of the Erythraean Sea]], as well as in some ancient maps, Erythraean Sea refers to the whole area of the northwestern Indian Ocean, including the Arabian Sea.<ref>{{cite web| url = http://commons.wikimedia.org/wiki/File:1794_Anville_Map_of_the_Ancient_World_-_Geographicus_-_AncientWorld-anville-1794.jpg| title = 1794, Orbis Veteribus Notus by Jean Baptiste Bourguignon d'Anville| year = 1794}}</ref> <gallery mode="packed"> File:Soulier, E.; Andriveau-Goujon, J. Anciens Empires Jusqua Alexandre. 1838.jpg|[[Erythraean Sea]] 1838. File:1658 Jansson Map of the Indian Ocean (Erythrean Sea) in Antiquity - Geographicus - ErythraeanSea-jansson-1658.jpg|1658 [[Jan Janssonius|Jansson]] Map of the Indian Ocean ([[Erythraean Sea]]) File:The western part of the Indian Ocean, by Vincenzo Maria Coronelli, 1693, from his system of global gores the south.jpg|The western part of the Indian Ocean,1693 File:PeriplusAncientMap.jpg|17th century map depicting the locations of the ''[[Periplus of the Erythraean Sea]]'' File:A horizontal Malabar Coast miniature, a reprint by Petrus Bertius, 1630.jpg|A horizontal Malabar Coast miniature, a reprint by [[Petrus Bertius]], 1630 File:Basra-ps64.JPG|Persian Sea File:Asia in the shape of the mythical winged horse Pegasus..jpg|Asia. [[Sinus Persicus]] and the Mare Persicum </gallery> ===نالي سان لاڳاپيل تڪرار=== تعارف سنڌو سمنڊ، جنهن کي سنڌو ساگر (سنڌي: سنڌو ساگر) بہ سڏيو ويندو آهي، عربي سمنڊ جي اترئين حصي لاءِ تجويز ڪيل نالو آهي، جيڪو سنڌ، پاڪستان جي ساحلي علائقي سان لڳي ٿو. "سنڌو سمنڊ" جو نالو سنڌ جي تاريخي ۽ جاگرافيائي اهميت مان ورتو ويو آهي، جيڪو صديون پراڻو هڪ اهم سامونڊي مرڪز رهيو آهي. تاريخي پسمنظر سنڌو سمنڊ جو علائقو قديم سنڌو ماٿري تهذيب (3300 ق.م – 1300 ق.م) کان وٺي تاريخي طور تي اهم رهيو آهي. قديم متنن، بشمول ويدن، ۾ "سنڌو ساگر" جو ذڪر ملي ٿو، جيڪو سنڌو ندي (سنڌو ندي) سان جڙيل رهيو آهي. تاريخ جي مختلف دورن ۾، سنڌ واپار ۽ سامونڊي معاملن جو هڪ اهم مرڪز رهيو آهي، جيڪو ڏکڻ ايشيا کي وچ اوڀر سان ڳنڍيندو رهيو. نالو تبديل ڪرڻ جا سبب: # ثقافتي سڃاڻپ: سنڌي ماڻهن جو هڪ شاندار سامونڊي ورثو آهي، ۽ عربي سمنڊ جي اترئين حصي کي سنڌو سمنڊ جو نالو ڏيڻ انهن جي تاريخي خدمتن جي نمائندگي ڪندو. # تاريخي سڃاڻپ: ڪيترن ئي قديم نقشن ۽ حوالن موجب، هيءُ سامونڊي علائقو سنڌ ۽ سنڌو ندي سان جڙيل رهيو آهي. # سابقا مثال: ٻين سامونڊي علائقن جهڙوڪ بنگال جي نار (Bay of Bengal) ۽ هندي سمنڊ (Indian Ocean) کي علائقائي سڃاڻپ موجب نالو ڏنو ويو آهي. # مقامي مهم: ڪيترائي سنڌي عالم، مورخ ۽ سماجي ڪارڪن هن نالي کي مڃتا ڏيڻ جي حمايت ڪن ٿا. جاگرافيائي دائرو سنڌو سمنڊ، عربي سمنڊ جي انهيءَ حصي کي چيو ويندو، جيڪو ڪراچي کان وٺي ڪٽي بندر تائين پکڙيل آهي، جنهن ۾ ڪراچي پورٽ ۽ پورٽ قاسم جهڙا اهم سامونڊي مرڪز شامل آهن. موجوده حيثيت ۽ مهم عربي سمنڊ جي اترئين حصي کي سنڌو سمنڊ جي طور تي سڃاڻڻ جي تجويز سنڌي عالمن ۽ سماجي ڪارڪنن جي وچ ۾ مقبول ٿيندي پئي وڃي. ان نالي کي قومي ۽ عالمي سطح تي مڃتا ڏيڻ لاءِ مختلف درخواستون ۽ بحث جاري آهن. نتيجو عربي سمنڊ جي هڪ حصي کي سنڌو سمنڊ جو نالو ڏيڻ، سنڌ جي قديم سامونڊي تاريخ ۽ ثقافتي ورثي لاءِ هڪ خراج عقيدت هوندو. جيتوڻيڪ هن نالي کي سرڪاري سطح تي تسليم ڪرڻ جو عمل جاري آهي، پر سنڌي عوام ۽ عالمن جي حمايت سان هي مهم اڳتي وڌي رهي آهي. حوالا (هتي مستند حوالن جهڙوڪ تاريخي ڪتابن، سامونڊي تحقيقن، ۽ جاگرافيائي مطالعي کي شامل ڪرڻ گهرجي، انهيءَ کان اڳ جو Wikipedia تي مضمون جمع ڪرايو وڃي.) ==واپار جا رستا== واپاري رستا، سامونڊي وسيلن جي موجودگي، ۽ سنڌو درياهه جو ڇوڙ. ==ٻيٽ== ==وڏا ساحلي شهر ۽ بندر== * [[ڪراچي]]، [[پاڪستان]] * [[گوادر]]، [[پاڪستان]] * [[ممبئي]]، [[ڀارت]] * [[مسقط]]، [[اومان]] ===بندر=== ھن سمند جا مشھور بندر ھيٺيان آھن: *[[ڪراچي بندرگاھ|ڪراچي پورٽ]]، [[پاڪستان]] *[[پورٽ قاسم]]، [[پاڪستان]] *[[گوادر|گوادر پورٽ]]، [[پاڪستان]] * ڪوچي پورٽ، ڀارت * ممبئي پورٽ، ڀارت * وڏالا پورٽ، ڀارت * صلاله پورٽ، اومان ==گهٽ ۾ گهٽ آڪسيجن وارو علائقو== ==ماحول ۽ جهنگلي جيوت== گرمين ۾ مون سون طوفان ۽ سردين ۾ هلڪو موسم. ==عرب سمنڊ جي گرمائش== ==پڻ ڏسو== ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons}} * [https://web.archive.org/web/20110523064712/http://wwf.panda.org/about_our_earth/ecoregions/arabian_sea.cfm Arabian Sea (World Wildlife Fund)] {{Authority control}} [[Category:Arabian Sea| ]] [[Category:Arabian Peninsula|Sea]] [[Category:Marine ecoregions]] [[Category:Bodies of water of Iran]] [[Category:Bodies of water of the Maldives]] [[Category:Bodies of water of Pakistan]] [[Category:Bodies of water of Oman]] [[Category:Bodies of water of Somalia]] [[Category:Seas of Africa]] [[Category:Seas of Asia]] [[Category:Seas of India]] [[Category:Seas of the Indian Ocean]] [[Category:Seas of Iran]] [[Category:Seas of Yemen]] [[Category:India–Pakistan border]] [[Category:Oman–Yemen border]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons}} * [https://web.archive.org/web/20110523064712/http://wwf.panda.org/about_our_earth/ecoregions/arabian_sea.cfm Arabian Sea (World Wildlife Fund)] {{List of seas}} {{Waters of South Asia}} {{Countries bordering the Arabian Sea}} {{Authority control}} [[زمرو:عربي سمنڊ]] [[زمرو:يمن جا سمنڊ]] [[زمرو:ايشيا جا سمنڊ]] [[زمرو:ايران جا سمنڊ]] [[زمرو:ڀارت جا سمنڊ]] [[زمرو:آفريڪا جا سمنڊ]] [[زمرو:پاڪستان جا سمنڊ]] [[زمرو:اومان ۾ پاڻي جا جسم]] [[زمرو:صوماليا ۾ پاڻي جا جسم]] [[زمرو:مالديپ ۾ پاڻي جا جسم]] [[زمرو:هندي وڏي سمنڊ ۾ سمنڊ]] [[زمرو:پاڪستان ۾ پاڻي جا جسم]] [[زمرو:سامونڊي ماحولياتي علائقا]] [[زمرو:سنڌ جي ساحلي جاگرافي]] [[زمرو:عربستان جي ساحلي جاگرافي]] [[زمرو:بلوچستان، پاڪستان جي ساحلي جاگرافي]] [[زمرو:عربستان]] [[زمرو:اومان-يمن حد]] [[زمرو:پاڪستان-ڀارت حد]] [[زمرو:Articles with short description]] *[https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AF%D8%B1%DB%8C%D8%A7%DB%8C_%D9%85%DA%A9%D9%88%D8%B1%D8%A7%D9%86] qz2t5h4jj04ixfz1axitx985qigzn5l 0 51622 422530 168250 2026-10-17T22:19:03Z Intisar Ali 8681 422530 wikitext text/x-wiki {{Short description|بلوچستان، سنڌ ۽ ڀرپاسي وارن علائقن ۾ آباد بروهي ٻولي ڳالهائيندڙ قبائلي ۽ لساني برادري}} {{Infobox ethnic group | group = بروهي | native_name = براہوی، براهوئي | image = Brahui people of Quetta.jpg | image_caption = ڪوئيٽا جا بروهي ماڻهو، 1910ع | regions = [[بلوچستان]]، [[سنڌ]]، [[افغانستان]]، [[ايران]] | languages = [[بروهي ٻولي]]، [[بلوچي ٻولي]]، [[سنڌي ٻولي]]، [[اردو]] | religions = [[اسلام]]، خاص طور [[سني اسلام]] | related_groups = بلوچستان جون ٻيون قبائلي برادريون }} '''بروهي''' (انگريزي: ''Brahui''، ''Brahuis''، ''Brohi''؛ اردو: ''براہوی'') ڏکڻ اولهه [[پاڪستان]] جي هڪ تاريخي قبائلي ۽ لساني برادري آهي، جنهن جي آبادي خاص طور [[بلوچستان]] جي قلات، مستونگ، خضدار، نوشڪي ۽ ڀرپاسي وارن علائقن ۾ رهي ٿي. بروهي آباديون [[سنڌ]]، [[افغانستان]] ۽ [[ايران]] ۾ پڻ موجود آهن. سندن روايتي ٻولي [[بروهي ٻولي]] آهي، جيڪا [[دراوڙي ٻوليون|دراوڙي ٻولين]] جي خاندان سان تعلق رکي ٿي.<ref name="Elfenbein1989">{{cite encyclopedia |last=Elfenbein |first=Josef |title=BRAHUI |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=4 |pages=433–443 |year=1989 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/brahui/ |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> بروهين جي روايتي زندگيءَ ۾ [[مالداري]] ۽ موسمي لڏپلاڻ کي وڏي اهميت حاصل رهي آهي. تاريخي طور ڪيترائي بروهي قبيلا اونهاري ۾ بلوچستان جي مٿانهين علائقن ۽ سياري ۾ سنڌ يا ڪڇيءَ جي ميداني علائقن ڏانهن لڏپلاڻ ڪندا هئا. وقت گذرڻ سان گڏ بروهين جي وڏي حصي مستقل ڳوٺن ۽ شهرن ۾ آباد ٿيڻ شروع ڪيو.<ref name="Elfenbein1989"/> موتي لال جوتواڻي پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع) ۾ بروهين کي اهڙي خانه بدوش برادري طور بيان ڪيو آهي، جيڪا سال جو وڏو حصو بلوچستان ۾ گذاريندي هئي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> == نالو ۽ سڃاڻپ == ''بروهي''، ''براهوئي'' ۽ ''براہوی'' هڪ ئي برادريءَ جي نالي جون مختلف صورتون آهن. بروهي نالي جي اصل بابت عالمن ۾ اتفاق نه آهي. ڪجهه پراڻن محققن هن نالي کي فارسي اصطلاحن يا روايتي قبائلي نسبن سان ڳنڍيو، جڏهن ته جوزف ايلفن بائن ان جي ممڪن تعلق تي ''براهو'' نالي سان بحث ڪيو آهي.<ref name="Elfenbein1989"/> بروهي هڪ لساني ۽ قبائلي سڃاڻپ پڻ آهي. بلوچستان ۾ قبائلي وابستگي، ٻولي ۽ سياسي اتحاد هميشه هڪٻئي سان مڪمل طور هڪجهڙا نه رهيا آهن. ايلفن بائن موجب، بروهي قبائلي اتحاد ۾ مختلف اصلن سان تعلق رکندڙ خاندان شامل ٿيندا رهيا آهن. تنهنڪري بروهي برادريءَ کي هڪ ئي قديم نسل مان نڪتل مڪمل طور هڪجهڙي آبادي سمجهڻ تاريخي لحاظ کان مناسب نه آهي.<ref name="Elfenbein1989"/> == جاگرافيائي ورڇ == بروهين جي روايتي آباديءَ جو مرڪزي علائقو بلوچستان جي اتر کان ڏکڻ طرف پکڙيل آهي. ايلفن بائن موجب، هي علائقو ڪوئيٽا جي ڏکڻ کان نوشڪي، قلات ۽ خضدار کان ٿيندو لس ٻيلي تائين پهچي ٿو.<ref name="Elfenbein1989"/> === بلوچستان === بلوچستان ۾ بروهين جي آبادي خاص طور قلات، مستونگ، خضدار، نوشڪي ۽ ڀرپاسي وارن علائقن سان لاڳاپيل آهي. تاريخي طور قلات بروهي قبائلي اتحاد ۽ سياسي حڪمرانيءَ جو اهم مرڪز رهيو آهي. بروهي قبائلي علائقن جا ٻه اهم روايتي ڀاڱا ''سراوان'' ۽ ''جهالاوان'' آهن.<ref name="Elfenbein1989"/> === سنڌ === سنڌ سان بروهين جو تعلق تاريخي ۽ معاشي ٻنهي لحاظ کان پراڻو آهي. بلوچستان جي ڏاکڻن بروهي قبيلن مان ڪيترائي اونهاري ۾ جهالاوان ۽ سياري ۾ سنڌ جي ميداني علائقن ڏانهن لڏپلاڻ ڪندا هئا. ويهين صديءَ جي شروعات کان بروهي خاندان ڪراچي، حيدرآباد، سکر، شڪارپور ۽ لاڙڪاڻي جهڙن شهرن ۾ پڻ مزدوري، روزگار ۽ مستقل رهائش لاءِ آباد ٿيندا رهيا آهن.<ref name="Elfenbein1989"/> === افغانستان ۽ ايران === بروهي برادريون افغانستان جي شوراوڪ ۽ هلمند درياهه جي ڀرپاسي وارن علائقن ۾ پڻ موجود رهيون آهن. ايران ۾ بروهين جي تاريخي موجودگي خاص طور سيستان جي علائقي سان لاڳاپيل آهي. انهن علائقن ۾ بروهي آباديون مقامي بلوچي ۽ ٻين برادرين سان گڏ رهنديون آيون آهن.<ref name="Elfenbein1989"/> == بروهي ٻولي == {{Main|بروهي ٻولي}} '''بروهي ٻولي''' (انگريزي: ''Brahui'') دراوڙي ٻولين جي خاندان سان تعلق رکي ٿي. هيءَ خصوصيت بروهين کي لساني لحاظ کان خاص اهميت ڏئي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن چوڌاري گهڻيون ٻوليون، جهڙوڪ بلوچي ۽ فارسي، هند-يورپي ٻولين جي خاندان سان تعلق رکن ٿيون.<ref name="GlottologBrahui">{{cite web |title=Brahui |url=https://glottolog.org/resource/languoid/id/brah1256 |website=Glottolog |publisher=Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> بروهي ٻوليءَ ۾ بلوچي، فارسي ۽ ٻين پاڙيسري ٻولين جا ڪيترائي لفظ داخل ٿيا آهن. ٻوليءَ جي بنيادي دراوڙي سڃاڻپ جي تصديق تاريخي ۽ جديد لساني تحقيق مان ٿئي ٿي.<ref name="Elfenbein1989"/> === لساني سڃاڻپ === {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | خصوصيت ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | تفصيل |- | style="background:#E7F1FC;" | ٻولي | بروهي |- | style="background:#EDF5EA;" | انگريزي نالو | ''Brahui'' |- | style="background:#F2EAFB;" | لساني خاندان | دراوڙي |- | style="background:#FFF2E4;" | ISO 639-3 | brh |- | style="background:#E7F1FC;" | Glottocode | brah1256 |- | style="background:#EDF5EA;" | اهم علائقا | بلوچستان، سنڌ، افغانستان ۽ ايران |} <ref name="GlottologBrahui"/><ref name="WALSBrahui">{{cite web |title=Language Brahui |url=https://wals.info/languoid/lect/wals_code_brh |website=World Atlas of Language Structures |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> == تاريخي پسمنظر == === بروهين جي قديم اصل بابت بحث === بروهين جي اصل بابت مختلف نظريا پيش ڪيا ويا آهن. هڪ نظريي موجب، بروهي قديم دور کان بلوچستان ۾ رهندڙ دراوڙي ٻولي ڳالهائيندڙ آباديءَ جا وارث آهن. ٻئي نظريي موجب، بروهي ٻولي ڳالهائيندڙ گروهه نسبتاً پوءِ هندستان جي ٻين علائقن مان بلوچستان ڏانهن منتقل ٿيا. جوزف ايلفن بائن پنهنجي تحقيقي مقالي ۾ انهن نظرين جو جائزو ورتو آهي ۽ بروهين جي ابتدائي تاريخ بابت قطعي نتيجي جي کوٽ کي واضح ڪيو آهي.<ref name="Elfenbein1989"/> ٻوليءَ جو دراوڙي خاندان سان تعلق ثابت ٿيل آهي، پر ان بنياد تي بروهين جي ڪنهن هڪ مخصوص قديم نسلي اصل يا لڏپلاڻ جي تاريخ کي قطعي طور ثابت نٿو ڪري سگهجي. === قلات جي خانيت === {{Main|قلات جي خانيت}} سترهين صديءَ کان بروهي قبائلي اتحاد [[قلات جي خانيت]] جي سياسي تاريخ ۾ نمايان ٿيو. مير احمد خان اول کي بروهي قبائلي اتحاد جي شروعاتي اهم حڪمرانن مان شمار ڪيو وڃي ٿو. اٺارهين صديءَ ۾ قلات جي خانيت جي طاقت ۽ علائقائي اثر ۾ واڌ آئي، خاص طور مير عبدالله خان ۽ مير نصير خان اول جي دورن ۾.<ref name="Elfenbein1989"/> قلات جي سياسي تاريخ ۾ بروهي ۽ بلوچي قبيلن جا پاڻ ۾ لاڳاپا، اتحاد ۽ اختلاف اهم رهيا آهن. == قبائلي تنظيم == بروهي سماج ۾ قبيلو روايتي طور هڪ اهم سماجي ۽ سياسي ادارو رهيو آهي. قبائلي اتحاد جا بنياد نسب، مالداري، چراگاهن جي استعمال، سياسي وفاداري ۽ گڏيل مفادن سان لاڳاپيل رهيا آهن. ايلفن بائن موجب، بروهي قبيلن جي سڃاڻپ کي صرف هڪجهڙي نسلي نسل نامي جي بنياد تي سمجهڻ مناسب نه آهي.<ref name="Elfenbein1989"/> === سراوان ۽ جهالاوان === بروهين جي تاريخي قبائلي تنظيم ۾ ٻه وڏا علائقائي ڀاڱا نمايان آهن: * '''سراوان:''' قلات جي اتر ۽ ڀرپاسي وارن مٿانهين علائقن سان لاڳاپيل روايتي قبائلي ڀاڱو. * '''جهالاوان:''' خضدار ۽ ڏاکڻن علائقن سان لاڳاپيل روايتي قبائلي ڀاڱو. اهي ٻئي نالا بلوچستان جي جاگرافي ۽ قبائلي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکن ٿا.<ref name="IranicaBaluchistan">{{cite encyclopedia |title=BALUCHISTAN i. Geography, History and Ethnography |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/baluchistan-index/baluchistan-i/ |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> === اهم قبائلي نالا === بلوچستان جي سراوان ۽ جهالاوان سان لاڳاپيل قبائلي اتحاد ۾ هيٺيان نالا تاريخي ماخذن ۾ ملن ٿا: {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" ! style="background:#35675B;color:#FFFFFF;" | قبيلو ! style="background:#35675B;color:#FFFFFF;" | رومن صورت |- | style="background:#E7F3EF;" | رئيساڻي | Raisani |- | style="background:#F1F7F4;" | شاهواڻي | Shahwani |- | style="background:#E7F3EF;" | بنگلزئي | Bangalzai |- | style="background:#F1F7F4;" | لهڙي | Lehri |- | style="background:#E7F3EF;" | لانگو | Langaw |- | style="background:#F1F7F4;" | مينگل | Mengal |- | style="background:#E7F3EF;" | بزنجو | Bizenjo |- | style="background:#F1F7F4;" | قمبراني | Qambarani |- | style="background:#E7F3EF;" | زهري | Zehri |} <ref name="IranicaBaluchistan"/> هنن نالن کي تاريخي قبائلي اتحاد جي حوالي سان ڏنو ويو آهي؛ انهن سڀني قبيلن جي هر فرد لاءِ بروهي مادري ٻولي يا هڪجهڙي نسلي سڃاڻپ فرض ڪرڻ درست نه آهي. == روايتي خانه بدوش زندگي == بروهين جي روايتي معاشي زندگيءَ ۾ مالداري ۽ موسمي لڏپلاڻ اهم رهيا آهن. تاريخي طور ڪيترائي خاندان رڍون، ٻڪريون ۽ ٻيا چوپايا پاليندا هئا ۽ موسمن جي تبديليءَ سان چراگاهن ڏانهن منتقل ٿيندا هئا. 1880ع ڌاري بروهين جي وڏي اڪثريت خيمن ۾ رهندڙ خانه بدوش هئي، جڏهن ته پوءِ مستقل آبادڪاريءَ ۾ واڌ آئي.<ref name="Elfenbein1989"/> === موسمي لڏپلاڻ === بروهي قبيلن جي روايتي لڏپلاڻ جا ٻه اهم نمونا هئا: {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | قبائلي علائقو ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | اونهاري جي رهائش ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | سياري جي رهائش |- | style="background:#E7F1FC;" | اتر وارا بروهي قبيلا | سراوان | ڪڇي |- | style="background:#EDF5EA;" | ڏکڻ وارا بروهي قبيلا | جهالاوان | سنڌ |} <ref name="Elfenbein1989"/> اهي تاريخي ۽ روايتي لڏپلاڻ جا نمونا آهن؛ موجوده دور ۾ سڀ بروهي خاندان اهڙي زندگي نٿا گذارين. === مستقل آبادڪاري === ويهين صديءَ دوران آبپاشي، زراعت، شهري روزگار ۽ انتظامي تبديلين سبب بروهين جي زندگيءَ ۾ تبديليون آيون. ڪيترائي خاندان بلوچستان ۽ سنڌ جي شهرن ۽ ڳوٺن ۾ مستقل طور آباد ٿيا. انهيءَ تبديليءَ سان خانه بدوش مالداريءَ سان گڏ زراعت، مزدوري، واپار ۽ ٻين پيشَن ۾ به سندن شموليت وڌي.<ref name="Elfenbein1989"/> == مذهب ۽ ثقافت == بروهي برادريءَ جي اڪثريت مسلمان آهي، ۽ تاريخي طور سني اسلام سان وابستگي نمايان رهي آهي.<ref name="Elfenbein1989"/> بروهي سماج جي روايتي ثقافت ۾ قبائلي لاڳاپا، مهمان نوازي، مالداري، مقامي لباس ۽ زباني روايتون اهم آهن. بلوچستان جي ٻين برادرين سان ڊگهي گڏيل رهائش سبب بروهين جي ثقافت ۾ ڪيترائي مشترڪ عنصر موجود آهن. == سنڌ سان تاريخي لاڳاپا == سنڌ بروهين جي روايتي موسمي لڏپلاڻ ۽ بعد واري مستقل آبادڪاريءَ جو اهم علائقو رهيو آهي. ڏکڻ بلوچستان جا بروهي مالدار سياري ۾ سنڌ جي ميداني علائقن ڏانهن ايندا هئا، جڏهن ته اونهاري ۾ جهالاوان جي مٿانهين علائقن ڏانهن موٽندا هئا. ويهين صديءَ دوران ڪراچي، حيدرآباد، سکر، شڪارپور ۽ لاڙڪاڻي ۾ بروهي خاندانن جي رهائش ۽ روزگار جو ذڪر علمي ماخذن ۾ ملي ٿو.<ref name="Elfenbein1989"/> موتي لال جوتواڻيءَ جي سنڌي ادب بابت لغت ۾ بروهين جو ذڪر پڻ سنڌ ۽ بلوچستان جي تاريخي، ثقافتي ۽ سماجي رابطن جي پسمنظر ۾ اهم آهي.<ref name="Jotwani1996"/> == آدمشماري ۽ لساني انگ اکر == پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماريءَ ۾ بروهي کي مادري ٻوليءَ جي الڳ خاني طور درج ڪيو ويو. سرڪاري آدمشماريءَ موجب، سنڌ ۾ بروهي مادري ٻولي ڳالهائيندڙن جو تعداد '''265,769''' هو، جيڪو صوبي جي ڪل آباديءَ جو لڳ ڀڳ '''0.48 سيڪڙو''' هو.<ref name="PBS2023Sindh">{{cite report |title=Provincial Census Report 2023: Sindh |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2025 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh.pdf |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> هي انگ بروهي مادري ٻولي ڳالهائيندڙن جو آهي، نه لازمي طور سڀني بروهي نسل يا قبائلي سڃاڻپ رکندڙ ماڻهن جو؛ ڇاڪاڻ⁠تہ ڪي بروهي خاندان ٻين ٻولين کي پڻ مادري ٻولي طور استعمال ڪن ٿا. == سنڌي ادبي ماخذن ۾ ذڪر == موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ ''Brahuis'' جي الڳ داخلا ڏني آهي. هن بروهين کي اهڙي خانه بدوش برادري قرار ڏنو آهي، جيڪا سال جو وڏو حصو بلوچستان ۾ گذاريندي هئي.<ref name="Jotwani1996"/> جديد انسانيات ۽ لساني تحقيق موجب، هيءَ وصف بروهين جي تاريخي خانه بدوش زندگيءَ جي وضاحت ته ڪري ٿي، پر سندن موجوده آباديءَ جي مڪمل سماجي ۽ معاشي صورتحال جي نمائندگي نٿي ڪري.<ref name="Elfenbein1989"/> == پڻ ڏسو == * [[بروهي ٻولي]] * [[بلوچستان]] * [[سنڌ]] * [[قلات جي خانيت]] * [[دراوڙي ٻوليون]] * [[بلوچي ٻولي]] * [[خانه بدوشي]] * [[مالداري]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ مطالعو == * {{cite book |last=Bray |first=Denys |title=The Brahui Language |volume=1 |publisher=Government of India |year=1909 |language=en }} * {{cite book |last=Bray |first=Denys |title=The Life-History of a Brahui |publisher=Royal Asiatic Society |year=1913 |language=en }} * {{cite book |last=Emeneau |first=Murray B. |title=Brahui and Dravidian Comparative Grammar |publisher=University of California Press |year=1962 |language=en }} * {{cite book |last=Krishnamurti |first=Bhadriraju |title=The Dravidian Languages |publisher=Cambridge University Press |year=2003 |language=en }} * {{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.iranicaonline.org/articles/brahui/ بروهين جي تاريخ، سماج ۽ ٻولي — انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا] * [https://glottolog.org/resource/languoid/id/brah1256 بروهي ٻولي — گلوٽولاگ] * [https://wals.info/languoid/lect/wals_code_brh بروهي ٻولي — ورلڊ ائٽلس آف لينگويج اسٽرڪچرز] * [https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh.pdf سنڌ جي آدمشماري 2023ع — پاڪستان شماريات بيورو] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Brahui_people_of_Quetta.jpg بروهي ماڻهن جي تاريخي تصوير، ڪوئيٽا، 1910ع] {{DEFAULTSORT:بروهي}} [[زمرو:بلوچستان جا قبائلي گروهه]] [[زمرو:سنڌ جا قبائلي گروهه]] [[زمرو:پاڪستان جون نسلي برادريون]] [[زمرو:دراوڙي ٻوليون ڳالهائيندڙ برادريون]] [[زمرو:بلوچستان جي تاريخ]] ludix31mobblalvf1qk96c7ot43kd4w 0 54215 422676 420757 2026-10-18T11:53:51Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 422676 wikitext text/x-wiki [[فائل:Thurso from the hill at Mountpleasant - geograph.org.uk - 8869.jpg|thumb| ٿرسو شهر جو هڪ خوبصورت ڏيک]] <small>'''ٿرسو''' ([[انگريزي]]: Thurso) [[اسڪاٽلينڊ]] جو هڪ ننڍڙو شهر آهي جيڪو [[ايڊنبرا]] کان 295 ڪلوميٽر ۽ [[لنڊن]] کان 818 ڪلوميٽر پري آباد آهي۔ هيءُ [[عظيم برطانيا|برطانيا]] ۽ [[اسڪاٽلينڊ]] جو سڀ کان اتريون شهر آهي۔<ref>{{حوالو_ويب|url=https://www.undiscoveredscotland.co.uk/thurso/thurso/index.html|title=Thurso Feature Page on Undiscovered Scotland|website=www.undiscoveredscotland.co.uk|access-date=2020-01-01}}</ref> مقامي ٻوليءَ ۾ هن شهر کي ”ٿرسا“ ڪوٺيو وڃي ٿو۔<ref>{{حوالو_ويب|url=https://www.scotslanguage.com/books/view/1/823/Names%20in%20Scots%20-%20Places%20in%20Scotland|title=Scotslanguage.com - Names in Scots - Places in Scotland|website=www.scotslanguage.com|language=en|access-date=2020-01-01}}</ref> هيءُ [[اسڪاٽلينڊ]]جي هائيلينڊ ڪائونسل واري علائقي ۾ اترئين سامونڊي ڪناري تي آباد آهي۔ هتي اسڪاٽلينڊ جا ٻه روڊ A9 ۽ A836 پاڻ ۾ اچي ملن ٿا جيڪي هن شهر کي اوله ۾ فورس (Forss) ۽ اوڀر ۾ ڪيسل ٽائون (Castletown) سان ملائين ٿا۔</small> <small>55 ڪلوميٽر ڊگهي ٿرسو ندي (Thurso River) هن شهر جي وچان گذري ٿي۔ 2018ع جي انگن اکرن موجب، هتان جي آدمشماري 7490 آهي۔<ref>{{حوالو_ويب|url=https://www.undiscoveredscotland.co.uk/thurso/thurso/index.html|title=Thurso Feature Page on Undiscovered Scotland|website=www.undiscoveredscotland.co.uk|access-date=2020-01-03}}</ref></small> <small>اوڻويهين صديءَ تائين هن هنڌ کي هڪ اهم بندرگاه جي حيثيت حاصل هئي ۽ هتان اتر يورپ جي ملڪن سان ڪاروبار هلندو هو۔ ٿرسو ماهي گيري، سوٽي ڪپڙو ٺاهڻ ۽ چمڙي رڱڻ جي صنعت ۾ ڪافي مشهور هو۔ هن شهر ۾ سينٽ پيٽر جي گرجا گهر (St Peter's Church) جا کنڊر موجود آهن۔ اهو گرجا گهر اسڪاٽلينڊ جي سڀ کان پراڻن گرجا گهرن مان هڪ آهي جيڪو سال 1125ع ڌاري تعمير ٿيو۔ موجوده سينٽ اينڊريو ۽ سينٽ پيٽر گرجا گهر سال 1832ع ۾ جڙي راس ٿيو۔</small> [[فائل:Thurso - Old St. Peters Kirk (3297243139).jpg|thumb|<small>ٿرسو جو سڀ کان پراڻو سينٽ پيٽر گرجا گهر</small>]] <small>هتي اتر هائيلينڊ ڪاليج جو مرڪزي ڪیمپس قائم آهي۔ ٿرسو هائي اسڪول برطانوي سرزمين جو سڀ کان اتريون هائي اسڪول آهي، جيڪو سال 1958ع ۾ قائم ٿيو۔ هتي ٿرسو قلعي جا آثار به موجود آهن۔ اهو قلعو سال 1872ع ۾ تعمير ٿيو هو۔ هتي هڪ فوٽ بال ٽيم ۽ ٻه رگبي ٽيمون آهن۔ ٿرسو ريلوي اسٽيشن سال 1874ع ۾ تعمير ٿيو۔ ٿرسو کان اٽڪل ڏيڍ ميل جي مفاصلي تي اسڪرابسٽر(Scrabster) بندر آباد آهي جتان اورڪني ۽ ڪجهه ٻين ٻيٽن لاءِ فيري سروس مهيا آهي۔</small><ref>{{حوالو_ويب|url=https://en.wikivoyage.org/wiki/Thurso_(Scotland)|title=Thurso (Scotland) – Travel guide at Wikivoyage|website=en.wikivoyage.org|language=en|access-date=2020-01-03}}</ref> == تاريخ == [[فائل:The Gatehouse, Thurso Castle, Caithness - geograph.org.uk - 1326.jpg|ساڄو|thumb|ٿرسو جي قلعي جو مُک دروازو]] ٿرسو ڪڏهن آباد ٿيو، انهيءَ باري ۾ پڪ سان ڪجهه به نٿو چئي سگهجي۔ ٿرسو جي ٻاهران شيبسٽر جبل تي وڏن نوڪدار پٿرن مان ٺهيل قبرون موجود آهن جيڪي 5000 سال پراڻيون آهن۔<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-scotland-highlands-islands-17463275|title=Neolithic horned cairns near Caithness wind farm scanned|publisher=BBC|accessdate=02 January 2020|work=BBC News|date=21 March 2012}}</ref>چيو وڃي ٿو ته اوائلي وچئين دور ۾ هتي اسڪينڊي نيويا (Scandinavia) کان آيل لوڪن پنهنجي حڪومت اچي قائم ڪئي هئي۔ اها حڪومت سال 1263ع ڌاري ختم ٿي وئي۔<ref>https://www.britannica.com/place/Thurso, Last visited on 05 January 2020</ref> ٿرسو انهيءَ حڪومت جو هڪ اهم بندرگاه هو۔ انهيءَ حڪومت جي خاتمي کان پوءِ به اوڻويهين صديءَ تائين ٿرسو بندرگاه جي اهميت برقرار رهي ۽ هتان کان اتر يورپ جي ملڪن سان ڪاروبار ٿيندو هو۔ سال 1649ع ۾ آئرلينڊ مان آيل ڪجهه ماڻهن هن شهر تي قبضو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي پر هتان جي ماڻهن تمام گهڻي بهادريءَ سان انهن جو مقابلو ڪيو ۽ هنن کي ڀڄڻ تي مجبور ڪري وڌو۔<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/uk-scotland-highlands-islands-22308900|title=Vandalism at historic churchyard|date=2013-04-26|access-date=2020-01-17|language=en-GB}}</ref> [[فائل:Quay on the River Thurso - geograph.org.uk - 1030369.jpg|ساڄو|thumb|ٿرسو نديءَ جي ڪپ تي رهائش]] سال 1811ع ۾ هتي 592 گهر هئا ۽ ڪل آبادي 3462 هئي۔<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com.pk/books?id=tUVRAAAAcAAJ&pg=PT603&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false|title=The Cyclopaedia; Or, Universal Dictionary of Arts, Sciences and Literature|last=Rees|first=Abraham|date=1819|publisher=Longman, Hurst|language=en}}</ref> سال 1841ع ۾ اها آبادي گهٽجي 2510 ٿي وئي۔ سال1845ع ۾ حڪومت غريب ماڻهن جي بحاليءَ لاءِ هڪ قانون ٺاهيو جنهن تحت هتان جي 149 غريب خاندانن لاءِ گهر ٺاهيا ويا۔<ref>{{حوالو_ويب|url=https://digital.nls.uk/gazetteers-of-scotland-1803-1901/archive/97390722?&mode=fullsize|title=(260) Page 438 - Ordnance gazetteer of Scotland> Volume 6 - Gazetteers of Scotland, 1803-1901 - National Library of Scotland|website=digital.nls.uk|access-date=2020-01-17}}</ref> هتان جي ماڻهن انهن گهرن ۾ گهڻي دلچسپي نه ورتي ۽ اڪثر گهر خالي رهيا۔ سال 2001ع ۾ انهن گهرن کي مڪمل طور ترڪ ڪيو ويو۔ سال 1906ع ۾ هتي رائل نيشنل لائيف بوٽ انسٽيٽيوشن (Royal National Lifeboat Institution) قائم ڪيو ويو۔ 10 ڊسمبر 1956ع تي خوفناڪ باه جي نتيجي ۾ اهو ادارو ۽ ان ۾ بيٺل 47 فوٽ ڊگهو ٻيڙو سڙي رک ٿي ويو۔ سال 1971ع ۾ انهيءَ اداري جي نئين عمارت جو افتتاح ڪيو ويو ۽ زندگي بچائڻ وارو نئون ٻيڙو (Lifeboat) مهيا ڪيو ويو۔ ويهين صديءَ جي وچ ڌاري شهر کان 14 ڪلوميٽر اوله ۾ نيوڪلائي پاور پلانٽ قائم ٿيو جنهن ڪري هتان جي آبادي لڳ ڀڳ ٻيڻي ٿي وئي ۽ روزگار جا نوان وسيلا پيدا ٿيا۔ سال1951ع ۾ هتان جي آبادي 3000 هئي جيڪا سال 1971ع ۾ وڌي 9000 ٿي وئي۔ ويهين صديءَ جي آخر ۾ هن پاور پلانٽ کي بند ڪرڻ جو اعلان ڪيو ويو پر ائٽمي فضلي کي مڪمل طور ختم ڪرڻ ۾ وقت لڳندو۔ انڪري اندازو آهي ته سال 2070 تائين هن پلانٽ جي ملازمن جي نوڪري ختم نه ٿيندي۔<ref>{{حوالو_ويب|url=http://www.highbeam.com/doc/1G1-179193410.html|title=DOUNREAY DECOMMISSIONING: Monumental task. - The Engineer {{!}} HighBeam Research|date=2015-09-24|website=web.archive.org|access-date=2020-01-04|archive-date=2015-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924145249/http://www.highbeam.com/doc/1G1-179193410.html|url-status=dead}}</ref> سال 2010ع ۾ هتي گئلڪ ٻوليءَ جي ادب، فن، موسيقي ۽ ثقافت بابت هڪ ميلو منعقد ڪيو ویو۔<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/uk-scotland-highlands-islands-23507745|title=First Gaelic primary unit for north|date=2013-07-30|access-date=2020-01-17|language=en-GB}}</ref> == جاگرافي == [[فائل:Thurso-Scotland (Location).png|thumb|اسڪاٽلينڊ جي نقشي ۾ ٿرسو جي بيهڪ]] ٿرسو برطانوي سرزمين تي سڀ کان وڌيڪ اتر طرف شهر آهي، جيڪو اترين ساحل تي واقع آهي، جيڪو آرڪني ٻيٽن جي مٿان آهي۔ اهو A9 روڊ جي اترين ٽرمينس تي واقع آهي، مکيه روڊ ڪائٿنيس (Caithness) کي اسڪاٽلينڊ جي ڏکڻ سان ڳنڍيندو آهي، ۽ 19.5 ميل (31.4  ڪلومیٽر) جون او گروٽس (John o'Groats) جي اولهه ۾ ۽ 20.4 ميل (32.8 ڪلومیٽر) اتر اولهه ۾ قریب ترین شهر  ويڪ (Wick) آهي۔ ٿرسو ريلوي اسٽيشن، برطانيه جي ريل نيٽ ورڪ پاران مهيا ڪيل سڀ کان وڌيڪ اتر واري هنڌ آهي، جيڪو شهر کي سڌو وِڪ، ڪائونٽي شهر ڪيٿنس ۽ انورنس سان ڳنڍي ٿو۔ ٿرسو اوڀر ۾ اولريگ ۽ بوور جي پاڙيسرين سان، ڏکڻ ۾ هالڪيرڪ، ۽ اولهه ۾ ري ري، ۽ اولهه ۾ هولبورن هيڊ ۽ ڪراسڪرڪ بي کان ڊنيٽ هيڊ ۽ اوڀر ۾ ڊنيٽ بي 2 تائين پکڙيل آهي۔ اهو الاسڪا جي گاديءَ جو هنڌ جونیو کان ٿورو اڳتي آهي، ۽ سويڊن جي راڄڌاني اسٽاڪهوم کان ٿورو اڳتي ڏکڻ ۾ آهي۔ [[فائل:Thurso River from bridge at Halkirk (geograph 2042693).jpg|thumb|ساڄو|ٿرسو نديءَ جو هڪ ڏيک]] 34 ميل (55 ڪلوميٽر) لمبو ٿرسو دريا، جيڪو پنهنجي سالمون مڇي جی شڪار لاءِ مشهور آهي، شهر مان وهي ٿو ۽ ٿرسو خلیج  ۽ پينٽلينڊ فرٿ (Pentland Firth) ۾ وڃي ٿو۔ نديءَ جي ڪناري هڪ ننڍي بندرگاهه طور ڪم ڪري ٿي۔ ٿرسو وٽ هڪ سٺو بندرگاهه ۽ ساحل آهي ۽ پينٽلينڊ فرٿ کان وٺي آرڪني ٻيٽ ۽ هوائي جي بلند ترين اولڊ مين آف هواي (مکيه ٻيٽ کان ٻاهر بيٺل پٿر جو هڪ ٿلهو) ڏسڻ ۾ اچي ٿو۔ == موسم == ٿرسو ۾ ٿڌي سامونڊي آب هوا (ڪوپین Cfb) آهي، جنهن ۾ اسڪاٽش هاءِ لينڊز سان ملندڙ موسم آهي۔ رڪارڊ ڪيل سڀ کان وڌيڪ درجه حرارت °25 سینتی گریڈ يا °77 فارن ھائیٹ (جولاءِ 1995ع) ۽ گھٽ ۾ گھٽ °11- سینتی گریڈ يا °12.2 فارن ھائیٹ°F (ڊسمبر 2010) رھی تو۔ جيتوڻيڪ ٿرسو وڻن جي واڌ ويجهه جي اجازت ڏيڻ لاءِ ڪافي نرم آهي، پر واءُ پکڙيل ماحول گهڻو ڪري گھاس جي ميدانن تي مشتمل آهي، جيڪي اوڪني ۽ شيٽلينڊ جي آف شور اتر آرڪيپيلاگوز سان مشابهت رکن ٿا۔ سمنڊ اونهاري ۾ به ٿڌو رهندو آهي ۽ سمنڊ جي سطح جو گرمي پد سڄي سال ۾ گهڻو نه ڦيرائيندو آهي۔ {{weather box |location = Thurso, Scotland |width = auto |metric first = yes |single line = yes |Jan record high C = 14.1 |Feb record high C = 14.4 |Mar record high C = 17.8 |Apr record high C = 19.8 |May record high C = 22.8 |Jun record high C = 24.3 |Jul record high C = 25.0 |Aug record high C = 24.9 |Sep record high C = 23.0 |Oct record high C = 19.9 |Nov record high C = 16.2 |Dec record high C = 13.8 |Jan high C = 6.2 |Feb high C = 6.6 |Mar high C = 8.0 |Apr high C = 10.2 |May high C = 12.7 |Jun high C = 14.6 |Jul high C = 16.6 |Aug high C = 16.6 |Sep high C = 14.6 |Oct high C = 11.6 |Nov high C = 8.5 |Dec high C = 6.6 |year high C= 11.1 |Jan low C = 0.8 |Feb low C = 0.8 |Mar low C = 1.7 |Apr low C = 3.2 |May low C = 5.2 |Jun low C = 8.1 |Jul low C = 10.1 |Aug low C = 10.2 |Sep low C = 8.2 |Oct low C = 5.8 |Nov low C = 3.2 |Dec low C = 1.1 |year low C= 4.9 |Jan record low C = −10.6 |Feb record low C = -10.0 |Mar record low C = −7.8 |Apr record low C = −5.3 |May record low C = −2.6 |Jun record low C = −0.9 |Jul record low C = 1.2 |Aug record low C = 0.6 |Sep record low C = −3.4 |Oct record low C = −6.2 |Nov record low C = −8.8 |Dec record low C = -11.0 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 100.4 |Feb precipitation mm = 79.4 |Mar precipitation mm = 82.3 |Apr precipitation mm = 58.0 |May precipitation mm = 55.3 |Jun precipitation mm = 63.7 |Jul precipitation mm = 70.5 |Aug precipitation mm = 76.3 |Sep precipitation mm = 96.8 |Oct precipitation mm = 104.0 |Nov precipitation mm = 115.5 |Dec precipitation mm = 110.4 |year precipitation mm = 1002.4 |Jan sun = 36.6 |Feb sun = 67.9 |Mar sun = 96.4 |Apr sun = 145.3 |May sun = 196.3 |Jun sun = 157.3 |Jul sun = 140.9 |Aug sun = 135.2 |Sep sun = 114.1 |Oct sun = 76.2 |Nov sun = 45.7 |Dec sun = 28.7 |year sun = 1240.5 |source = <ref name="UK Met Office">{{cite web |url=http://www.metoffice.gov.uk/climate/uk/so/ |title=climate: Thurso |publisher=[[Met Office]] |access-date=8 December 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110605044019/http://www.metoffice.gov.uk/climate/uk/so/ |archive-date=5 June 2011}}</ref> }} == ٿرسو بابت وڌيڪ ڄاڻ == [[فائل:Thurso Lifeboat - geograph.org.uk - 1445570.jpg|thumb|ٿرسو لائيف بوٽ]] ٿرسو جي موسم اڪثر ٿڌي رهي ٿي. هتان جو وڌ ۾ وڌ گرميءَ جو درجو 25⁰C (جولاءِ 1995ع) ۽ گهٽ ۾ گهٽ 11⁰C- (ڊسمبر 2010) رڪارڊ ڪيو ويو آهي. هن شهر ۾ هڪ ننڍو عجائب گهر، چند هوٽلون ۽ شراب خانا، پارڪ ۽ شاپنگ سينٽر آهي. پبلڪ لائبرري، گولف ڪورس، گهوڙن جي ڊوڙ جو ميدان ۽ ٻيون ضروري سهولتون پڻ موجود آهن. هتي لٿيم آئن بيٽريون ٺاهڻ جو هڪ پلانٽ به ڪم ڪري رهيو آهي. 12 جنوري 2010ع تي هتي هوا مان بجلي ٺاهڻ لاءِ هڪ ونڊ فارم (Wind form) ٺاهڻ جو اعلان ڪيو ويو. هي پلانٽ 52.2 ميگاواٽ بجلي پيدا ڪندو جنهن مان 25000 گهرن کي بجلي ملي سگهندي<ref>{{حوالو_ويب|url=http://www2.gov.scot/News/Releases/2010/01/12110442|title=Two wind farm schemes approved|last=Scottish Government|first=St Andrew's House|date=2010-01-12|website=www2.gov.scot|language=English|access-date=2020-01-17}}</ref>. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:اسڪاٽلينڊ]] [[زمرو:اسڪاٽلينڊ ۾ شھر]] [[زمرو: برطانيہ جا شھر]] [[زمرو:اسڪاٽلينڊ ۾ آباد ساحلي هنڌ]] [[زمرو:اسڪاٽلينڊ ۾ پورٽ شهر ۽ قصبا]] [[زمرو:اتر سمنڊ جا پورٽ شهر ۽ قصبا]] g6jidzsttt645brgfmzjtgwp7d70ej1 0 54842 422585 333426 2026-10-18T03:35:43Z Intisar Ali 8681 /* */ 422585 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌ جو روايتي وات سان وڄايو ويندڙ لوڪ موسيقيءَ جو ساز}} {{Distinguish|چنگ (فارسي ساز)}} {{Infobox musical instrument | name = چنگ | image = Murchunga.jpg | image_size = 250px | caption = چنگ سان ملندڙ مرچنگا ساز | classification = [[لاميلوفون]]، وات سان وڄندڙ ڌاتوئي ساز | hornbostel_sachs = 121.2 | hornbostel_sachs_desc = ڇيڙڻ سان آواز پيدا ڪندڙ ڌاتوئي سازن جو قسم | related = [[مورچنگ]]، [[مورسنگ]]، [[جائو هارپ]] }} '''چنگ''' (انگريزي: ''Chang''؛ لاڳاپيل نالا: ''Morchang''، ''Morsing'' ۽ ''Jaw harp'') [[سنڌ]] جي روايتي [[لوڪ موسيقي]]ءَ جو هڪ ننڍڙو ڌاتوئي ساز آهي، جيڪو وات جي مدد سان وڄايو ويندو آهي. هي ساز سنڌي لوڪ شاعريءَ ۽ روايتي موسيقيءَ سان لاڳاپيل آهي. اديب ۽ محقق [[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع) ۾ چنگ کي ٽن ڌاتوئي پٽين وارو وات سان وڄندڙ ساز ڄاڻايو آهي، جيڪو لوڪ شاعريءَ جي ڳائڻ سان گڏ استعمال ٿيندو آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> [[سنڌي ادبي بورڊ]] جي ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ چنگ کي سنڌ جو عوامي ساز ڄاڻايو ويو آهي. ان جي داخلا ۾ ساز جي ڌاتوئي بناوت، وچ واري لچڪدار تار ۽ آڱر سان ضرب ڏئي آواز پيدا ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="SindhianaChang">{{cite encyclopedia |title=چنگ |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |volume=4 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |language=sd |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=چنگ |access-date=2026-10-18 }}</ref> == بناوت == چنگ عام طور تي لوهه، فولاد يا پتل مان تيار ڪيو ويندو آهي. سنڌيانا موجب، ان جي بنيادي بناوت ۾ فولادي تار کي موڙي هڪ گول يا وڪڙيل ڍانچو ٺاهيو ويندو آهي. ان ڍانچي جي وچ ۾ هڪ سنهي، چپٽي ۽ لچڪدار ڌاتوئي پٽي لڳل هوندي آهي، جنهن جو آزاد ڇيڙو آڱر سان ڇيڙڻ لاءِ مڙيل هوندو آهي.<ref name="SindhianaChang"/> [[مورچنگ]] يا ''مورسنگ'' جي عام بناوت ۾ گهوڙي جي نعل جهڙو ڌاتوئي ڍانچو، ان جون ٻه متوازي ٻانهون ۽ وچ ۾ هڪ لچڪدار ڌاتوئي زبان هوندي آهي. هيءَ زبان ارتعاش پيدا ڪري آواز جو بنيادي ذريعو بڻجي ٿي.<ref name="MorchangKachchh">{{cite web |title=Folk Music & Instruments |url=https://kachchh.nic.in/folk-music-instruments/ |website=District Kachchh |publisher=Government of Gujarat |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> == وڄائڻ جو طريقو == [[فائل:Jews+Harp+-+480.jpg|thumb|کاٻي|230px|راجسٿاني مورچنگ وڄائڻ جو طريقو؛ هي ساز سنڌي چنگ سان ملندڙ آهي.]] چنگ وڄائڻ وقت ساز جي ڍانچي کي وات وٽ رکيو ويندو آهي ۽ وچ واري لچڪدار ڌاتوئي پٽيءَ کي آڱر سان ڇيڙيو ويندو آهي. پٽيءَ جي ارتعاش مان آواز پيدا ٿيندو آهي، جڏهن ته وات جو اندريون خال آواز جي گونج ۽ ان جي نوعيت کي تبديل ڪرڻ ۾ مدد ڏيندو آهي. وڄائيندڙ زبان، چپن ۽ وات جي شڪل ۾ تبديلي آڻي آواز جا مختلف گونجدار اثر پيدا ڪري سگهي ٿو. اهڙيءَ ريت چنگ ۾ ڌاتوئي پٽيءَ جو ارتعاش ۽ وات جي گونج گڏجي موسيقيءَ جي مخصوص لهر پيدا ڪن ٿا.<ref name="MorsingReference">{{cite web |title=Morsing |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Morsing |website=Wikipedia |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> == سنڌي لوڪ موسيقيءَ ۾ اهميت == چنگ سنڌ جي روايتي موسيقيءَ سان لاڳاپيل سازن مان هڪ آهي. موتي لال جوتواڻيءَ موجب، هن ساز جو استعمال لوڪ شاعريءَ جي ڳائڻ سان گڏ ٿيندو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> سنڌي لوڪ موسيقيءَ ۾ ڳائڻ ۽ ساز وڄائڻ جون مختلف روايتون ملن ٿيون. چنگ جي خاصيت اها آهي ته ان جو آواز ڌاتوئي پٽيءَ جي ارتعاش ۽ وڄائيندڙ جي وات جي گونج سان پيدا ٿئي ٿو. ان ڪري هي ساز بنا ڪنهن وڏي گونج واري صندوق جي به وڄائي سگهجي ٿو. == ڪڇ ۽ ٻين علائقن ۾ چنگ == سنڌ سان ثقافتي ۽ جاگرافيائي لاڳاپا رکندڙ [[ڪڇ]] ۾ به چنگ سان ملندڙ ساز ''مورچنگ'' مشهور آهي. گجرات حڪومت جي ضلعي ڪڇ واري سرڪاري ويب سائيٽ موجب، مورچنگ کي ''چنگ'' پڻ سڏيو وڃي ٿو ۽ اهو لوهه يا پتل مان ٺهندو آهي. ڪڇ جي مالوند برادرين ۾ هن ساز کي چوپائي مال چارڻ دوران وڄائڻ جي روايت بيان ڪئي وئي آهي.<ref name="MorchangKachchh"/> مورچنگ جا ٻيا روپ ڀارت جي مختلف علائقن ۾ پڻ ملن ٿا. ڏکڻ ڀارت جي [[ڪرناٽڪي موسيقي]]ءَ ۾ ''مورسنگ'' نالي سان ملندڙ ساز استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name="MorsingReference"/> == چنگ ۽ فارسي چنگ ۾ فرق == سنڌي لوڪ ساز چنگ ۽ فارسي موسيقيءَ جي ''چنگ'' (''Chang'') کي هڪجهڙو نه سمجهڻ گهرجي. فارسي چنگ هڪ تارن وارو [[هارپ]] آهي، جڏهن ته سنڌي چنگ وات سان وڄندڙ ڌاتوئي ساز آهي. ٻنهي جا نالا هڪجهڙا هجڻ باوجود سندن بناوت، آواز پيدا ڪرڻ جو طريقو ۽ موسيقيءَ جي درجابندي مختلف آهن. == لاڳاپيل ساز == {| class="wikitable" style="width:100%; border:1px solid #9ab8d5;" ! style="background:#22577a;color:white;" | ساز ! style="background:#22577a;color:white;" | قسم ! style="background:#22577a;color:white;" | لاڳاپيل علائقو يا روايت |- | style="background:#eaf4fb;" | '''چنگ''' | وات سان وڄندڙ ڌاتوئي ساز | سنڌ جي لوڪ موسيقي |- | style="background:#f3f8fc;" | '''مورچنگ''' | لچڪدار ڌاتوئي زبان وارو ساز | ڪڇ ۽ راجسٿان |- | style="background:#eaf4fb;" | '''مورسنگ''' | وات سان وڄندڙ لاميلوفون | ڏکڻ ڀارت جي ڪرناٽڪي موسيقي |- | style="background:#f3f8fc;" | '''فارسي چنگ''' | تارن وارو هارپ | ايران جي تاريخي موسيقي |} == تصويرون == <gallery mode="packed" heights="170"> File:Murchunga.jpg|چنگ سان ملندڙ مرچنگا ساز File:Jews+Harp+-+480.jpg|مورچنگ وڄائڻ جو هڪ مثال </gallery> == پڻ ڏسو == * [[سنڌي لوڪ موسيقي]] * [[سنڌ جا ساز]] * [[مورچنگ]] * [[مورسنگ]] * [[لوڪ شاعري]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * Jotwani, Motilal (1996). ''A Dictionary of Sindhi Literature''. New Delhi: Sampark Prakashan. * ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا''، جلد چوٿون، داخلا: چنگ. * Aziz, Shaikh. ''Chang: Ancient Musical Instrument from Indus Valley''. == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=چنگ انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا — چنگ] * [https://kachchh.nic.in/folk-music-instruments/ ڪڇ جا لوڪ ساز — گجرات حڪومت] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Jaw_harps وڪيميڊيا ڪامنز — وات سان وڄندڙ ساز] [[زمرو:سنڌي لوڪ موسيقي]] [[زمرو:سنڌ جا موسيقيءَ جا ساز]] [[زمرو:لوڪ ساز]] [[زمرو:موسيقيءَ جا ساز]] ==خارجي لنڪس== * [https://www.youtube.com/watch?v=JCZpQoFZkDI A Persian harp] played by Tomoko Sugawara. * [https://www.youtube.com/watch?v=wp4hSmOw2ZA Talk and demonstration] of harp-playing by Rabe'eh Zand. * [https://www.simorq.org/Chang.248.0.html The Persian harp] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230603021000/https://www.simorq.org/Chang.248.0.html |date=2023-06-03 }}. (Simorgh orchestra website.) {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Chang (Instrument)}} [[Category:Persian musical instruments]] [[Category:Angular harps]] [[Category:Folk instruments of Sindh]] [[زمرو:موسيقي جا اوزار]] ==حوالا== {{حوالو}} [[زمرو:ثقافت]] [[زمرو:سنڌي موسيقي جا اوزار]] tv3namrpgfv0lw9q52szdklo1ouf3pm 422586 422585 2026-10-18T03:37:08Z Intisar Ali 8681 /* بناوت */ 422586 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌ جو روايتي وات سان وڄايو ويندڙ لوڪ موسيقيءَ جو ساز}} {{Distinguish|چنگ (فارسي ساز)}} {{Infobox musical instrument | name = چنگ | image = Murchunga.jpg | image_size = 250px | caption = چنگ سان ملندڙ مرچنگا ساز | classification = [[لاميلوفون]]، وات سان وڄندڙ ڌاتوئي ساز | hornbostel_sachs = 121.2 | hornbostel_sachs_desc = ڇيڙڻ سان آواز پيدا ڪندڙ ڌاتوئي سازن جو قسم | related = [[مورچنگ]]، [[مورسنگ]]، [[جائو هارپ]] }} '''چنگ''' (انگريزي: ''Chang''؛ لاڳاپيل نالا: ''Morchang''، ''Morsing'' ۽ ''Jaw harp'') [[سنڌ]] جي روايتي [[لوڪ موسيقي]]ءَ جو هڪ ننڍڙو ڌاتوئي ساز آهي، جيڪو وات جي مدد سان وڄايو ويندو آهي. هي ساز سنڌي لوڪ شاعريءَ ۽ روايتي موسيقيءَ سان لاڳاپيل آهي. اديب ۽ محقق [[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع) ۾ چنگ کي ٽن ڌاتوئي پٽين وارو وات سان وڄندڙ ساز ڄاڻايو آهي، جيڪو لوڪ شاعريءَ جي ڳائڻ سان گڏ استعمال ٿيندو آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> [[سنڌي ادبي بورڊ]] جي ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ چنگ کي سنڌ جو عوامي ساز ڄاڻايو ويو آهي. ان جي داخلا ۾ ساز جي ڌاتوئي بناوت، وچ واري لچڪدار تار ۽ آڱر سان ضرب ڏئي آواز پيدا ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="SindhianaChang">{{cite encyclopedia |title=چنگ |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |volume=4 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |language=sd |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=چنگ |access-date=2026-10-18 }}</ref> == بناوت == [[فائل:Chung.jpg|thumb|سنڌ جو لوڪ ساز: چنگ]] چنگ عام طور تي لوهه، فولاد يا پتل مان تيار ڪيو ويندو آهي. سنڌيانا موجب، ان جي بنيادي بناوت ۾ فولادي تار کي موڙي هڪ گول يا وڪڙيل ڍانچو ٺاهيو ويندو آهي. ان ڍانچي جي وچ ۾ هڪ سنهي، چپٽي ۽ لچڪدار ڌاتوئي پٽي لڳل هوندي آهي، جنهن جو آزاد ڇيڙو آڱر سان ڇيڙڻ لاءِ مڙيل هوندو آهي.<ref name="SindhianaChang"/> [[مورچنگ]] يا ''مورسنگ'' جي عام بناوت ۾ گهوڙي جي نعل جهڙو ڌاتوئي ڍانچو، ان جون ٻه متوازي ٻانهون ۽ وچ ۾ هڪ لچڪدار ڌاتوئي زبان هوندي آهي. هيءَ زبان ارتعاش پيدا ڪري آواز جو بنيادي ذريعو بڻجي ٿي.<ref name="MorchangKachchh">{{cite web |title=Folk Music & Instruments |url=https://kachchh.nic.in/folk-music-instruments/ |website=District Kachchh |publisher=Government of Gujarat |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> == وڄائڻ جو طريقو == [[فائل:Jews+Harp+-+480.jpg|thumb|کاٻي|230px|راجسٿاني مورچنگ وڄائڻ جو طريقو؛ هي ساز سنڌي چنگ سان ملندڙ آهي.]] چنگ وڄائڻ وقت ساز جي ڍانچي کي وات وٽ رکيو ويندو آهي ۽ وچ واري لچڪدار ڌاتوئي پٽيءَ کي آڱر سان ڇيڙيو ويندو آهي. پٽيءَ جي ارتعاش مان آواز پيدا ٿيندو آهي، جڏهن ته وات جو اندريون خال آواز جي گونج ۽ ان جي نوعيت کي تبديل ڪرڻ ۾ مدد ڏيندو آهي. وڄائيندڙ زبان، چپن ۽ وات جي شڪل ۾ تبديلي آڻي آواز جا مختلف گونجدار اثر پيدا ڪري سگهي ٿو. اهڙيءَ ريت چنگ ۾ ڌاتوئي پٽيءَ جو ارتعاش ۽ وات جي گونج گڏجي موسيقيءَ جي مخصوص لهر پيدا ڪن ٿا.<ref name="MorsingReference">{{cite web |title=Morsing |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Morsing |website=Wikipedia |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> == سنڌي لوڪ موسيقيءَ ۾ اهميت == چنگ سنڌ جي روايتي موسيقيءَ سان لاڳاپيل سازن مان هڪ آهي. موتي لال جوتواڻيءَ موجب، هن ساز جو استعمال لوڪ شاعريءَ جي ڳائڻ سان گڏ ٿيندو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> سنڌي لوڪ موسيقيءَ ۾ ڳائڻ ۽ ساز وڄائڻ جون مختلف روايتون ملن ٿيون. چنگ جي خاصيت اها آهي ته ان جو آواز ڌاتوئي پٽيءَ جي ارتعاش ۽ وڄائيندڙ جي وات جي گونج سان پيدا ٿئي ٿو. ان ڪري هي ساز بنا ڪنهن وڏي گونج واري صندوق جي به وڄائي سگهجي ٿو. == ڪڇ ۽ ٻين علائقن ۾ چنگ == سنڌ سان ثقافتي ۽ جاگرافيائي لاڳاپا رکندڙ [[ڪڇ]] ۾ به چنگ سان ملندڙ ساز ''مورچنگ'' مشهور آهي. گجرات حڪومت جي ضلعي ڪڇ واري سرڪاري ويب سائيٽ موجب، مورچنگ کي ''چنگ'' پڻ سڏيو وڃي ٿو ۽ اهو لوهه يا پتل مان ٺهندو آهي. ڪڇ جي مالوند برادرين ۾ هن ساز کي چوپائي مال چارڻ دوران وڄائڻ جي روايت بيان ڪئي وئي آهي.<ref name="MorchangKachchh"/> مورچنگ جا ٻيا روپ ڀارت جي مختلف علائقن ۾ پڻ ملن ٿا. ڏکڻ ڀارت جي [[ڪرناٽڪي موسيقي]]ءَ ۾ ''مورسنگ'' نالي سان ملندڙ ساز استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name="MorsingReference"/> == چنگ ۽ فارسي چنگ ۾ فرق == سنڌي لوڪ ساز چنگ ۽ فارسي موسيقيءَ جي ''چنگ'' (''Chang'') کي هڪجهڙو نه سمجهڻ گهرجي. فارسي چنگ هڪ تارن وارو [[هارپ]] آهي، جڏهن ته سنڌي چنگ وات سان وڄندڙ ڌاتوئي ساز آهي. ٻنهي جا نالا هڪجهڙا هجڻ باوجود سندن بناوت، آواز پيدا ڪرڻ جو طريقو ۽ موسيقيءَ جي درجابندي مختلف آهن. == لاڳاپيل ساز == {| class="wikitable" style="width:100%; border:1px solid #9ab8d5;" ! style="background:#22577a;color:white;" | ساز ! style="background:#22577a;color:white;" | قسم ! style="background:#22577a;color:white;" | لاڳاپيل علائقو يا روايت |- | style="background:#eaf4fb;" | '''چنگ''' | وات سان وڄندڙ ڌاتوئي ساز | سنڌ جي لوڪ موسيقي |- | style="background:#f3f8fc;" | '''مورچنگ''' | لچڪدار ڌاتوئي زبان وارو ساز | ڪڇ ۽ راجسٿان |- | style="background:#eaf4fb;" | '''مورسنگ''' | وات سان وڄندڙ لاميلوفون | ڏکڻ ڀارت جي ڪرناٽڪي موسيقي |- | style="background:#f3f8fc;" | '''فارسي چنگ''' | تارن وارو هارپ | ايران جي تاريخي موسيقي |} == تصويرون == <gallery mode="packed" heights="170"> File:Murchunga.jpg|چنگ سان ملندڙ مرچنگا ساز File:Jews+Harp+-+480.jpg|مورچنگ وڄائڻ جو هڪ مثال </gallery> == پڻ ڏسو == * [[سنڌي لوڪ موسيقي]] * [[سنڌ جا ساز]] * [[مورچنگ]] * [[مورسنگ]] * [[لوڪ شاعري]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * Jotwani, Motilal (1996). ''A Dictionary of Sindhi Literature''. New Delhi: Sampark Prakashan. * ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا''، جلد چوٿون، داخلا: چنگ. * Aziz, Shaikh. ''Chang: Ancient Musical Instrument from Indus Valley''. == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=چنگ انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا — چنگ] * [https://kachchh.nic.in/folk-music-instruments/ ڪڇ جا لوڪ ساز — گجرات حڪومت] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Jaw_harps وڪيميڊيا ڪامنز — وات سان وڄندڙ ساز] [[زمرو:سنڌي لوڪ موسيقي]] [[زمرو:سنڌ جا موسيقيءَ جا ساز]] [[زمرو:لوڪ ساز]] [[زمرو:موسيقيءَ جا ساز]] ==خارجي لنڪس== * [https://www.youtube.com/watch?v=JCZpQoFZkDI A Persian harp] played by Tomoko Sugawara. * [https://www.youtube.com/watch?v=wp4hSmOw2ZA Talk and demonstration] of harp-playing by Rabe'eh Zand. * [https://www.simorq.org/Chang.248.0.html The Persian harp] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230603021000/https://www.simorq.org/Chang.248.0.html |date=2023-06-03 }}. (Simorgh orchestra website.) {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Chang (Instrument)}} [[Category:Persian musical instruments]] [[Category:Angular harps]] [[Category:Folk instruments of Sindh]] [[زمرو:موسيقي جا اوزار]] ==حوالا== {{حوالو}} [[زمرو:ثقافت]] [[زمرو:سنڌي موسيقي جا اوزار]] mrk2xem9973knmrly0sm744whxceemq 422589 422586 2026-10-18T03:43:19Z Intisar Ali 8681 422589 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌ جو روايتي وات سان وڄايو ويندڙ لوڪ موسيقيءَ جو ساز}} {{Distinguish|چنگ (فارسي ساز)}} {{Infobox musical instrument | name = چنگ | image = Murchunga.jpg | image_size = 250px | caption = چنگ سان ملندڙ مرچنگا ساز | classification = [[لاميلوفون]]، وات سان وڄندڙ ڌاتوئي ساز | hornbostel_sachs = 121.2 | hornbostel_sachs_desc = ڇيڙڻ سان آواز پيدا ڪندڙ ڌاتوئي سازن جو قسم | related = [[مورچنگ]]، [[مورسنگ]]، [[جائو هارپ]] }} '''چنگ''' (انگريزي: ''Chang''؛ لاڳاپيل نالا: ''Morchang''، ''Morsing'' ۽ ''Jaw harp'') [[سنڌ]] جي روايتي [[لوڪ موسيقي]]ءَ جو هڪ ننڍڙو ڌاتوئي ساز آهي، جيڪو وات جي مدد سان وڄايو ويندو آهي. هي ساز سنڌي لوڪ شاعريءَ ۽ روايتي موسيقيءَ سان لاڳاپيل آهي. اديب ۽ محقق [[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع) ۾ چنگ کي ٽن ڌاتوئي پٽين وارو وات سان وڄندڙ ساز ڄاڻايو آهي، جيڪو لوڪ شاعريءَ جي ڳائڻ سان گڏ استعمال ٿيندو آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> [[سنڌي ادبي بورڊ]] جي ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ چنگ کي سنڌ جو عوامي ساز ڄاڻايو ويو آهي. ان جي داخلا ۾ ساز جي ڌاتوئي بناوت، وچ واري لچڪدار تار ۽ آڱر سان ضرب ڏئي آواز پيدا ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="SindhianaChang">{{cite encyclopedia |title=چنگ |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |volume=4 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |language=sd |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=چنگ |access-date=2026-10-18 }}</ref> == بناوت == [[فائل:Chung.jpg|thumb|سنڌ جو لوڪ ساز: چنگ]] چنگ عام طور تي لوهه، فولاد يا پتل مان تيار ڪيو ويندو آهي. سنڌيانا موجب، ان جي بنيادي بناوت ۾ فولادي تار کي موڙي هڪ گول يا وڪڙيل ڍانچو ٺاهيو ويندو آهي. ان ڍانچي جي وچ ۾ هڪ سنهي، چپٽي ۽ لچڪدار ڌاتوئي پٽي لڳل هوندي آهي، جنهن جو آزاد ڇيڙو آڱر سان ڇيڙڻ لاءِ مڙيل هوندو آهي.<ref name="SindhianaChang"/> [[مورچنگ]] يا ''مورسنگ'' جي عام بناوت ۾ گهوڙي جي نعل جهڙو ڌاتوئي ڍانچو، ان جون ٻه متوازي ٻانهون ۽ وچ ۾ هڪ لچڪدار ڌاتوئي زبان هوندي آهي. هيءَ زبان ارتعاش پيدا ڪري آواز جو بنيادي ذريعو بڻجي ٿي.<ref name="MorchangKachchh">{{cite web |title=Folk Music & Instruments |url=https://kachchh.nic.in/folk-music-instruments/ |website=District Kachchh |publisher=Government of Gujarat |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> == وڄائڻ جو طريقو == [[فائل:Jews+Harp+-+480.jpg|thumb|کاٻي|230px|راجسٿاني مورچنگ وڄائڻ جو طريقو؛ هي ساز سنڌي چنگ سان ملندڙ آهي.]] چنگ وڄائڻ وقت ساز جي ڍانچي کي وات وٽ رکيو ويندو آهي ۽ وچ واري لچڪدار ڌاتوئي پٽيءَ کي آڱر سان ڇيڙيو ويندو آهي. پٽيءَ جي ارتعاش مان آواز پيدا ٿيندو آهي، جڏهن ته وات جو اندريون خال آواز جي گونج ۽ ان جي نوعيت کي تبديل ڪرڻ ۾ مدد ڏيندو آهي. وڄائيندڙ زبان، چپن ۽ وات جي شڪل ۾ تبديلي آڻي آواز جا مختلف گونجدار اثر پيدا ڪري سگهي ٿو. اهڙيءَ ريت چنگ ۾ ڌاتوئي پٽيءَ جو ارتعاش ۽ وات جي گونج گڏجي موسيقيءَ جي مخصوص لهر پيدا ڪن ٿا.<ref name="MorsingReference">{{cite web |title=Morsing |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Morsing |website=Wikipedia |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> == سنڌي لوڪ موسيقيءَ ۾ اهميت == چنگ سنڌ جي روايتي موسيقيءَ سان لاڳاپيل سازن مان هڪ آهي. موتي لال جوتواڻيءَ موجب، هن ساز جو استعمال لوڪ شاعريءَ جي ڳائڻ سان گڏ ٿيندو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> سنڌي لوڪ موسيقيءَ ۾ ڳائڻ ۽ ساز وڄائڻ جون مختلف روايتون ملن ٿيون. چنگ جي خاصيت اها آهي ته ان جو آواز ڌاتوئي پٽيءَ جي ارتعاش ۽ وڄائيندڙ جي وات جي گونج سان پيدا ٿئي ٿو. ان ڪري هي ساز بنا ڪنهن وڏي گونج واري صندوق جي به وڄائي سگهجي ٿو. == ڪڇ ۽ ٻين علائقن ۾ چنگ == سنڌ سان ثقافتي ۽ جاگرافيائي لاڳاپا رکندڙ [[ڪڇ]] ۾ به چنگ سان ملندڙ ساز ''مورچنگ'' مشهور آهي. گجرات حڪومت جي ضلعي ڪڇ واري سرڪاري ويب سائيٽ موجب، مورچنگ کي ''چنگ'' پڻ سڏيو وڃي ٿو ۽ اهو لوهه يا پتل مان ٺهندو آهي. ڪڇ جي مالوند برادرين ۾ هن ساز کي چوپائي مال چارڻ دوران وڄائڻ جي روايت بيان ڪئي وئي آهي.<ref name="MorchangKachchh"/> مورچنگ جا ٻيا روپ ڀارت جي مختلف علائقن ۾ پڻ ملن ٿا. ڏکڻ ڀارت جي [[ڪرناٽڪي موسيقي]]ءَ ۾ ''مورسنگ'' نالي سان ملندڙ ساز استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name="MorsingReference"/> == چنگ ۽ فارسي چنگ ۾ فرق == [[فائل:Chang (instrument).jpg|thumb|فارسي چنگ، موسيقيءَ جو ساز. موسيقيءَ جي سازن جو عجائب گهر، باڪو، آذربائيجان.]] سنڌي لوڪ ساز چنگ ۽ فارسي موسيقيءَ جي ''چنگ'' (''Chang'') کي هڪجهڙو نه سمجهڻ گهرجي. فارسي چنگ هڪ تارن وارو [[هارپ]] آهي، جڏهن ته سنڌي چنگ وات سان وڄندڙ ڌاتوئي ساز آهي. ٻنهي جا نالا هڪجهڙا هجڻ باوجود سندن بناوت، آواز پيدا ڪرڻ جو طريقو ۽ موسيقيءَ جي درجابندي مختلف آهن. == لاڳاپيل ساز == {| class="wikitable" style="width:100%; border:1px solid #9ab8d5;" ! style="background:#22577a;color:white;" | ساز ! style="background:#22577a;color:white;" | قسم ! style="background:#22577a;color:white;" | لاڳاپيل علائقو يا روايت |- | style="background:#eaf4fb;" | '''چنگ''' | وات سان وڄندڙ ڌاتوئي ساز | سنڌ جي لوڪ موسيقي |- | style="background:#f3f8fc;" | '''مورچنگ''' | لچڪدار ڌاتوئي زبان وارو ساز | ڪڇ ۽ راجسٿان |- | style="background:#eaf4fb;" | '''مورسنگ''' | وات سان وڄندڙ لاميلوفون | ڏکڻ ڀارت جي ڪرناٽڪي موسيقي |- | style="background:#f3f8fc;" | '''فارسي چنگ''' | تارن وارو هارپ | ايران جي تاريخي موسيقي |} == تصويرون == <gallery mode="packed" heights="170"> File:Murchunga.jpg|چنگ سان ملندڙ مرچنگا ساز File:Jews+Harp+-+480.jpg|مورچنگ وڄائڻ جو هڪ مثال </gallery> == پڻ ڏسو == * [[سنڌي لوڪ موسيقي]] * [[سنڌ جا ساز]] * [[مورچنگ]] * [[مورسنگ]] * [[لوڪ شاعري]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * Jotwani, Motilal (1996). ''A Dictionary of Sindhi Literature''. New Delhi: Sampark Prakashan. * ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا''، جلد چوٿون، داخلا: چنگ. * Aziz, Shaikh. ''Chang: Ancient Musical Instrument from Indus Valley''. == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=چنگ انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا — چنگ] * [https://kachchh.nic.in/folk-music-instruments/ ڪڇ جا لوڪ ساز — گجرات حڪومت] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Jaw_harps وڪيميڊيا ڪامنز — وات سان وڄندڙ ساز] [[زمرو:سنڌي لوڪ موسيقي]] [[زمرو:سنڌ جا موسيقيءَ جا ساز]] [[زمرو:لوڪ ساز]] [[زمرو:موسيقيءَ جا ساز]] ==خارجي لنڪس== * [https://www.youtube.com/watch?v=JCZpQoFZkDI A Persian harp] played by Tomoko Sugawara. * [https://www.youtube.com/watch?v=wp4hSmOw2ZA Talk and demonstration] of harp-playing by Rabe'eh Zand. * [https://www.simorq.org/Chang.248.0.html The Persian harp] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230603021000/https://www.simorq.org/Chang.248.0.html |date=2023-06-03 }}. (Simorgh orchestra website.) {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Chang (Instrument)}} [[Category:Persian musical instruments]] [[Category:Angular harps]] [[Category:Folk instruments of Sindh]] [[زمرو:موسيقي جا اوزار]] ==حوالا== {{حوالو}} [[زمرو:ثقافت]] [[زمرو:سنڌي موسيقي جا اوزار]] jiz3a3exju6cx2ld89bukufb1ktcxum 422590 422589 2026-10-18T03:43:39Z Intisar Ali 8681 422590 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌ جو روايتي وات سان وڄايو ويندڙ لوڪ موسيقيءَ جو ساز}} {{Distinguish|چنگ (فارسي ساز)}} {{Infobox musical instrument | name = چنگ | image = Murchunga.jpg | image_size = 250px | caption = چنگ سان ملندڙ مرچنگا ساز | classification = [[لاميلوفون]]، وات سان وڄندڙ ڌاتوئي ساز | hornbostel_sachs = 121.2 | hornbostel_sachs_desc = ڇيڙڻ سان آواز پيدا ڪندڙ ڌاتوئي سازن جو قسم | related = [[مورچنگ]]، [[مورسنگ]]، [[جائو هارپ]] }} '''چنگ''' (انگريزي: ''Chang''؛ لاڳاپيل نالا: ''Morchang''، ''Morsing'' ۽ ''Jaw harp'') [[سنڌ]] جي روايتي [[لوڪ موسيقي]]ءَ جو هڪ ننڍڙو ڌاتوئي ساز آهي، جيڪو وات جي مدد سان وڄايو ويندو آهي. هي ساز سنڌي لوڪ شاعريءَ ۽ روايتي موسيقيءَ سان لاڳاپيل آهي. اديب ۽ محقق [[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع) ۾ چنگ کي ٽن ڌاتوئي پٽين وارو وات سان وڄندڙ ساز ڄاڻايو آهي، جيڪو لوڪ شاعريءَ جي ڳائڻ سان گڏ استعمال ٿيندو آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> [[سنڌي ادبي بورڊ]] جي ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ چنگ کي سنڌ جو عوامي ساز ڄاڻايو ويو آهي. ان جي داخلا ۾ ساز جي ڌاتوئي بناوت، وچ واري لچڪدار تار ۽ آڱر سان ضرب ڏئي آواز پيدا ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="SindhianaChang">{{cite encyclopedia |title=چنگ |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |volume=4 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |language=sd |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=چنگ |access-date=2026-10-18 }}</ref> == بناوت == چنگ عام طور تي لوهه، فولاد يا پتل مان تيار ڪيو ويندو آهي. سنڌيانا موجب، ان جي بنيادي بناوت ۾ فولادي تار کي موڙي هڪ گول يا وڪڙيل ڍانچو ٺاهيو ويندو آهي. ان ڍانچي جي وچ ۾ هڪ سنهي، چپٽي ۽ لچڪدار ڌاتوئي پٽي لڳل هوندي آهي، جنهن جو آزاد ڇيڙو آڱر سان ڇيڙڻ لاءِ مڙيل هوندو آهي.<ref name="SindhianaChang"/> [[مورچنگ]] يا ''مورسنگ'' جي عام بناوت ۾ گهوڙي جي نعل جهڙو ڌاتوئي ڍانچو، ان جون ٻه متوازي ٻانهون ۽ وچ ۾ هڪ لچڪدار ڌاتوئي زبان هوندي آهي. هيءَ زبان ارتعاش پيدا ڪري آواز جو بنيادي ذريعو بڻجي ٿي.<ref name="MorchangKachchh">{{cite web |title=Folk Music & Instruments |url=https://kachchh.nic.in/folk-music-instruments/ |website=District Kachchh |publisher=Government of Gujarat |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> == وڄائڻ جو طريقو == [[فائل:Jews+Harp+-+480.jpg|thumb|کاٻي|230px|راجسٿاني مورچنگ وڄائڻ جو طريقو؛ هي ساز سنڌي چنگ سان ملندڙ آهي.]] چنگ وڄائڻ وقت ساز جي ڍانچي کي وات وٽ رکيو ويندو آهي ۽ وچ واري لچڪدار ڌاتوئي پٽيءَ کي آڱر سان ڇيڙيو ويندو آهي. پٽيءَ جي ارتعاش مان آواز پيدا ٿيندو آهي، جڏهن ته وات جو اندريون خال آواز جي گونج ۽ ان جي نوعيت کي تبديل ڪرڻ ۾ مدد ڏيندو آهي. وڄائيندڙ زبان، چپن ۽ وات جي شڪل ۾ تبديلي آڻي آواز جا مختلف گونجدار اثر پيدا ڪري سگهي ٿو. اهڙيءَ ريت چنگ ۾ ڌاتوئي پٽيءَ جو ارتعاش ۽ وات جي گونج گڏجي موسيقيءَ جي مخصوص لهر پيدا ڪن ٿا.<ref name="MorsingReference">{{cite web |title=Morsing |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Morsing |website=Wikipedia |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> == سنڌي لوڪ موسيقيءَ ۾ اهميت == چنگ سنڌ جي روايتي موسيقيءَ سان لاڳاپيل سازن مان هڪ آهي. موتي لال جوتواڻيءَ موجب، هن ساز جو استعمال لوڪ شاعريءَ جي ڳائڻ سان گڏ ٿيندو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> سنڌي لوڪ موسيقيءَ ۾ ڳائڻ ۽ ساز وڄائڻ جون مختلف روايتون ملن ٿيون. چنگ جي خاصيت اها آهي ته ان جو آواز ڌاتوئي پٽيءَ جي ارتعاش ۽ وڄائيندڙ جي وات جي گونج سان پيدا ٿئي ٿو. ان ڪري هي ساز بنا ڪنهن وڏي گونج واري صندوق جي به وڄائي سگهجي ٿو. == ڪڇ ۽ ٻين علائقن ۾ چنگ == سنڌ سان ثقافتي ۽ جاگرافيائي لاڳاپا رکندڙ [[ڪڇ]] ۾ به چنگ سان ملندڙ ساز ''مورچنگ'' مشهور آهي. گجرات حڪومت جي ضلعي ڪڇ واري سرڪاري ويب سائيٽ موجب، مورچنگ کي ''چنگ'' پڻ سڏيو وڃي ٿو ۽ اهو لوهه يا پتل مان ٺهندو آهي. ڪڇ جي مالوند برادرين ۾ هن ساز کي چوپائي مال چارڻ دوران وڄائڻ جي روايت بيان ڪئي وئي آهي.<ref name="MorchangKachchh"/> مورچنگ جا ٻيا روپ ڀارت جي مختلف علائقن ۾ پڻ ملن ٿا. ڏکڻ ڀارت جي [[ڪرناٽڪي موسيقي]]ءَ ۾ ''مورسنگ'' نالي سان ملندڙ ساز استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name="MorsingReference"/> == چنگ ۽ فارسي چنگ ۾ فرق == [[فائل:Chang (instrument).jpg|thumb|فارسي چنگ، موسيقيءَ جو ساز. موسيقيءَ جي سازن جو عجائب گهر، باڪو، آذربائيجان.]] سنڌي لوڪ ساز چنگ ۽ فارسي موسيقيءَ جي ''چنگ'' (''Chang'') کي هڪجهڙو نه سمجهڻ گهرجي. فارسي چنگ هڪ تارن وارو [[هارپ]] آهي، جڏهن ته سنڌي چنگ وات سان وڄندڙ ڌاتوئي ساز آهي. ٻنهي جا نالا هڪجهڙا هجڻ باوجود سندن بناوت، آواز پيدا ڪرڻ جو طريقو ۽ موسيقيءَ جي درجابندي مختلف آهن. == لاڳاپيل ساز == {| class="wikitable" style="width:100%; border:1px solid #9ab8d5;" ! style="background:#22577a;color:white;" | ساز ! style="background:#22577a;color:white;" | قسم ! style="background:#22577a;color:white;" | لاڳاپيل علائقو يا روايت |- | style="background:#eaf4fb;" | '''چنگ''' | وات سان وڄندڙ ڌاتوئي ساز | سنڌ جي لوڪ موسيقي |- | style="background:#f3f8fc;" | '''مورچنگ''' | لچڪدار ڌاتوئي زبان وارو ساز | ڪڇ ۽ راجسٿان |- | style="background:#eaf4fb;" | '''مورسنگ''' | وات سان وڄندڙ لاميلوفون | ڏکڻ ڀارت جي ڪرناٽڪي موسيقي |- | style="background:#f3f8fc;" | '''فارسي چنگ''' | تارن وارو هارپ | ايران جي تاريخي موسيقي |} == تصويرون == <gallery mode="packed" heights="170"> File:Murchunga.jpg|چنگ سان ملندڙ مرچنگا ساز File:Jews+Harp+-+480.jpg|مورچنگ وڄائڻ جو هڪ مثال </gallery> == پڻ ڏسو == * [[سنڌي لوڪ موسيقي]] * [[سنڌ جا ساز]] * [[مورچنگ]] * [[مورسنگ]] * [[لوڪ شاعري]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * Jotwani, Motilal (1996). ''A Dictionary of Sindhi Literature''. New Delhi: Sampark Prakashan. * ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا''، جلد چوٿون، داخلا: چنگ. * Aziz, Shaikh. ''Chang: Ancient Musical Instrument from Indus Valley''. == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=چنگ انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا — چنگ] * [https://kachchh.nic.in/folk-music-instruments/ ڪڇ جا لوڪ ساز — گجرات حڪومت] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Jaw_harps وڪيميڊيا ڪامنز — وات سان وڄندڙ ساز] [[زمرو:سنڌي لوڪ موسيقي]] [[زمرو:سنڌ جا موسيقيءَ جا ساز]] [[زمرو:لوڪ ساز]] [[زمرو:موسيقيءَ جا ساز]] ==خارجي لنڪس== * [https://www.youtube.com/watch?v=JCZpQoFZkDI A Persian harp] played by Tomoko Sugawara. * [https://www.youtube.com/watch?v=wp4hSmOw2ZA Talk and demonstration] of harp-playing by Rabe'eh Zand. * [https://www.simorq.org/Chang.248.0.html The Persian harp] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230603021000/https://www.simorq.org/Chang.248.0.html |date=2023-06-03 }}. (Simorgh orchestra website.) {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Chang (Instrument)}} [[Category:Persian musical instruments]] [[Category:Angular harps]] [[Category:Folk instruments of Sindh]] [[زمرو:موسيقي جا اوزار]] ==حوالا== {{حوالو}} [[زمرو:ثقافت]] [[زمرو:سنڌي موسيقي جا اوزار]] 5zu3qxuir760v7cteqpwz4zod7qy5je 422591 422590 2026-10-18T03:44:02Z Intisar Ali 8681 422591 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌ جو روايتي وات سان وڄايو ويندڙ لوڪ موسيقيءَ جو ساز}} {{Distinguish|چنگ (فارسي ساز)}} {{Infobox musical instrument | name = چنگ | image = Murchunga.jpg | image_size = 250px | caption = چنگ سان ملندڙ مرچنگا ساز | classification = [[لاميلوفون]]، وات سان وڄندڙ ڌاتوئي ساز | hornbostel_sachs = 121.2 | hornbostel_sachs_desc = ڇيڙڻ سان آواز پيدا ڪندڙ ڌاتوئي سازن جو قسم | related = [[مورچنگ]]، [[مورسنگ]]، [[جائو هارپ]] }} '''چنگ''' (انگريزي: ''Chang''؛ لاڳاپيل نالا: ''Morchang''، ''Morsing'' ۽ ''Jaw harp'') [[سنڌ]] جي روايتي [[لوڪ موسيقي]]ءَ جو هڪ ننڍڙو ڌاتوئي ساز آهي، جيڪو وات جي مدد سان وڄايو ويندو آهي. هي ساز سنڌي لوڪ شاعريءَ ۽ روايتي موسيقيءَ سان لاڳاپيل آهي. اديب ۽ محقق [[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع) ۾ چنگ کي ٽن ڌاتوئي پٽين وارو وات سان وڄندڙ ساز ڄاڻايو آهي، جيڪو لوڪ شاعريءَ جي ڳائڻ سان گڏ استعمال ٿيندو آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> [[سنڌي ادبي بورڊ]] جي ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ چنگ کي سنڌ جو عوامي ساز ڄاڻايو ويو آهي. ان جي داخلا ۾ ساز جي ڌاتوئي بناوت، وچ واري لچڪدار تار ۽ آڱر سان ضرب ڏئي آواز پيدا ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="SindhianaChang">{{cite encyclopedia |title=چنگ |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |volume=4 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |language=sd |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=چنگ |access-date=2026-10-18 }}</ref> == بناوت == چنگ عام طور تي لوهه، فولاد يا پتل مان تيار ڪيو ويندو آهي. سنڌيانا موجب، ان جي بنيادي بناوت ۾ فولادي تار کي موڙي هڪ گول يا وڪڙيل ڍانچو ٺاهيو ويندو آهي. ان ڍانچي جي وچ ۾ هڪ سنهي، چپٽي ۽ لچڪدار ڌاتوئي پٽي لڳل هوندي آهي، جنهن جو آزاد ڇيڙو آڱر سان ڇيڙڻ لاءِ مڙيل هوندو آهي.<ref name="SindhianaChang"/> [[مورچنگ]] يا ''مورسنگ'' جي عام بناوت ۾ گهوڙي جي نعل جهڙو ڌاتوئي ڍانچو، ان جون ٻه متوازي ٻانهون ۽ وچ ۾ هڪ لچڪدار ڌاتوئي زبان هوندي آهي. هيءَ زبان ارتعاش پيدا ڪري آواز جو بنيادي ذريعو بڻجي ٿي.<ref name="MorchangKachchh">{{cite web |title=Folk Music & Instruments |url=https://kachchh.nic.in/folk-music-instruments/ |website=District Kachchh |publisher=Government of Gujarat |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> == وڄائڻ جو طريقو == [[فائل:Jews+Harp+-+480.jpg|thumb|کاٻي|230px|راجسٿاني مورچنگ وڄائڻ جو طريقو؛ هي ساز سنڌي چنگ سان ملندڙ آهي.]] چنگ وڄائڻ وقت ساز جي ڍانچي کي وات وٽ رکيو ويندو آهي ۽ وچ واري لچڪدار ڌاتوئي پٽيءَ کي آڱر سان ڇيڙيو ويندو آهي. پٽيءَ جي ارتعاش مان آواز پيدا ٿيندو آهي، جڏهن ته وات جو اندريون خال آواز جي گونج ۽ ان جي نوعيت کي تبديل ڪرڻ ۾ مدد ڏيندو آهي. وڄائيندڙ زبان، چپن ۽ وات جي شڪل ۾ تبديلي آڻي آواز جا مختلف گونجدار اثر پيدا ڪري سگهي ٿو. اهڙيءَ ريت چنگ ۾ ڌاتوئي پٽيءَ جو ارتعاش ۽ وات جي گونج گڏجي موسيقيءَ جي مخصوص لهر پيدا ڪن ٿا.<ref name="MorsingReference">{{cite web |title=Morsing |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Morsing |website=Wikipedia |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> == سنڌي لوڪ موسيقيءَ ۾ اهميت == چنگ سنڌ جي روايتي موسيقيءَ سان لاڳاپيل سازن مان هڪ آهي. موتي لال جوتواڻيءَ موجب، هن ساز جو استعمال لوڪ شاعريءَ جي ڳائڻ سان گڏ ٿيندو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> سنڌي لوڪ موسيقيءَ ۾ ڳائڻ ۽ ساز وڄائڻ جون مختلف روايتون ملن ٿيون. چنگ جي خاصيت اها آهي ته ان جو آواز ڌاتوئي پٽيءَ جي ارتعاش ۽ وڄائيندڙ جي وات جي گونج سان پيدا ٿئي ٿو. ان ڪري هي ساز بنا ڪنهن وڏي گونج واري صندوق جي به وڄائي سگهجي ٿو. == ڪڇ ۽ ٻين علائقن ۾ چنگ == سنڌ سان ثقافتي ۽ جاگرافيائي لاڳاپا رکندڙ [[ڪڇ]] ۾ به چنگ سان ملندڙ ساز ''مورچنگ'' مشهور آهي. گجرات حڪومت جي ضلعي ڪڇ واري سرڪاري ويب سائيٽ موجب، مورچنگ کي ''چنگ'' پڻ سڏيو وڃي ٿو ۽ اهو لوهه يا پتل مان ٺهندو آهي. ڪڇ جي مالوند برادرين ۾ هن ساز کي چوپائي مال چارڻ دوران وڄائڻ جي روايت بيان ڪئي وئي آهي.<ref name="MorchangKachchh"/> مورچنگ جا ٻيا روپ ڀارت جي مختلف علائقن ۾ پڻ ملن ٿا. ڏکڻ ڀارت جي [[ڪرناٽڪي موسيقي]]ءَ ۾ ''مورسنگ'' نالي سان ملندڙ ساز استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name="MorsingReference"/> == چنگ ۽ فارسي چنگ ۾ فرق == [[فائل:Chung.jpg|thumb|سنڌ جو لوڪ ساز: چنگ]] [[فائل:Chang (instrument).jpg|thumb|فارسي چنگ، موسيقيءَ جو ساز. موسيقيءَ جي سازن جو عجائب گهر، باڪو، آذربائيجان.]] سنڌي لوڪ ساز چنگ ۽ فارسي موسيقيءَ جي ''چنگ'' (''Chang'') کي هڪجهڙو نه سمجهڻ گهرجي. فارسي چنگ هڪ تارن وارو [[هارپ]] آهي، جڏهن ته سنڌي چنگ وات سان وڄندڙ ڌاتوئي ساز آهي. ٻنهي جا نالا هڪجهڙا هجڻ باوجود سندن بناوت، آواز پيدا ڪرڻ جو طريقو ۽ موسيقيءَ جي درجابندي مختلف آهن. == لاڳاپيل ساز == {| class="wikitable" style="width:100%; border:1px solid #9ab8d5;" ! style="background:#22577a;color:white;" | ساز ! style="background:#22577a;color:white;" | قسم ! style="background:#22577a;color:white;" | لاڳاپيل علائقو يا روايت |- | style="background:#eaf4fb;" | '''چنگ''' | وات سان وڄندڙ ڌاتوئي ساز | سنڌ جي لوڪ موسيقي |- | style="background:#f3f8fc;" | '''مورچنگ''' | لچڪدار ڌاتوئي زبان وارو ساز | ڪڇ ۽ راجسٿان |- | style="background:#eaf4fb;" | '''مورسنگ''' | وات سان وڄندڙ لاميلوفون | ڏکڻ ڀارت جي ڪرناٽڪي موسيقي |- | style="background:#f3f8fc;" | '''فارسي چنگ''' | تارن وارو هارپ | ايران جي تاريخي موسيقي |} == تصويرون == <gallery mode="packed" heights="170"> File:Murchunga.jpg|چنگ سان ملندڙ مرچنگا ساز File:Jews+Harp+-+480.jpg|مورچنگ وڄائڻ جو هڪ مثال </gallery> == پڻ ڏسو == * [[سنڌي لوڪ موسيقي]] * [[سنڌ جا ساز]] * [[مورچنگ]] * [[مورسنگ]] * [[لوڪ شاعري]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * Jotwani, Motilal (1996). ''A Dictionary of Sindhi Literature''. New Delhi: Sampark Prakashan. * ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا''، جلد چوٿون، داخلا: چنگ. * Aziz, Shaikh. ''Chang: Ancient Musical Instrument from Indus Valley''. == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=چنگ انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا — چنگ] * [https://kachchh.nic.in/folk-music-instruments/ ڪڇ جا لوڪ ساز — گجرات حڪومت] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Jaw_harps وڪيميڊيا ڪامنز — وات سان وڄندڙ ساز] [[زمرو:سنڌي لوڪ موسيقي]] [[زمرو:سنڌ جا موسيقيءَ جا ساز]] [[زمرو:لوڪ ساز]] [[زمرو:موسيقيءَ جا ساز]] ==خارجي لنڪس== * [https://www.youtube.com/watch?v=JCZpQoFZkDI A Persian harp] played by Tomoko Sugawara. * [https://www.youtube.com/watch?v=wp4hSmOw2ZA Talk and demonstration] of harp-playing by Rabe'eh Zand. * [https://www.simorq.org/Chang.248.0.html The Persian harp] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230603021000/https://www.simorq.org/Chang.248.0.html |date=2023-06-03 }}. (Simorgh orchestra website.) {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Chang (Instrument)}} [[Category:Persian musical instruments]] [[Category:Angular harps]] [[Category:Folk instruments of Sindh]] [[زمرو:موسيقي جا اوزار]] ==حوالا== {{حوالو}} [[زمرو:ثقافت]] [[زمرو:سنڌي موسيقي جا اوزار]] imit6hb51krtne1vovfmw9ft0opq1dm 422592 422591 2026-10-18T03:45:38Z Intisar Ali 8681 /* */ 422592 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌ جو روايتي وات سان وڄايو ويندڙ لوڪ موسيقيءَ جو ساز}} {{Distinguish|فارسي چنگ (ساز)}} {{Infobox musical instrument | name = چنگ | image = Murchunga.jpg | image_size = 250px | caption = چنگ سان ملندڙ مرچنگا ساز | classification = [[لاميلوفون]]، وات سان وڄندڙ ڌاتوئي ساز | hornbostel_sachs = 121.2 | hornbostel_sachs_desc = ڇيڙڻ سان آواز پيدا ڪندڙ ڌاتوئي سازن جو قسم | related = [[مورچنگ]]، [[مورسنگ]]، [[جائو هارپ]] }} '''چنگ''' (انگريزي: ''Chang''؛ لاڳاپيل نالا: ''Morchang''، ''Morsing'' ۽ ''Jaw harp'') [[سنڌ]] جي روايتي [[لوڪ موسيقي]]ءَ جو هڪ ننڍڙو ڌاتوئي ساز آهي، جيڪو وات جي مدد سان وڄايو ويندو آهي. هي ساز سنڌي لوڪ شاعريءَ ۽ روايتي موسيقيءَ سان لاڳاپيل آهي. اديب ۽ محقق [[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع) ۾ چنگ کي ٽن ڌاتوئي پٽين وارو وات سان وڄندڙ ساز ڄاڻايو آهي، جيڪو لوڪ شاعريءَ جي ڳائڻ سان گڏ استعمال ٿيندو آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> [[سنڌي ادبي بورڊ]] جي ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ چنگ کي سنڌ جو عوامي ساز ڄاڻايو ويو آهي. ان جي داخلا ۾ ساز جي ڌاتوئي بناوت، وچ واري لچڪدار تار ۽ آڱر سان ضرب ڏئي آواز پيدا ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="SindhianaChang">{{cite encyclopedia |title=چنگ |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |volume=4 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |language=sd |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=چنگ |access-date=2026-10-18 }}</ref> == بناوت == چنگ عام طور تي لوهه، فولاد يا پتل مان تيار ڪيو ويندو آهي. سنڌيانا موجب، ان جي بنيادي بناوت ۾ فولادي تار کي موڙي هڪ گول يا وڪڙيل ڍانچو ٺاهيو ويندو آهي. ان ڍانچي جي وچ ۾ هڪ سنهي، چپٽي ۽ لچڪدار ڌاتوئي پٽي لڳل هوندي آهي، جنهن جو آزاد ڇيڙو آڱر سان ڇيڙڻ لاءِ مڙيل هوندو آهي.<ref name="SindhianaChang"/> [[مورچنگ]] يا ''مورسنگ'' جي عام بناوت ۾ گهوڙي جي نعل جهڙو ڌاتوئي ڍانچو، ان جون ٻه متوازي ٻانهون ۽ وچ ۾ هڪ لچڪدار ڌاتوئي زبان هوندي آهي. هيءَ زبان ارتعاش پيدا ڪري آواز جو بنيادي ذريعو بڻجي ٿي.<ref name="MorchangKachchh">{{cite web |title=Folk Music & Instruments |url=https://kachchh.nic.in/folk-music-instruments/ |website=District Kachchh |publisher=Government of Gujarat |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> == وڄائڻ جو طريقو == [[فائل:Jews+Harp+-+480.jpg|thumb|کاٻي|230px|راجسٿاني مورچنگ وڄائڻ جو طريقو؛ هي ساز سنڌي چنگ سان ملندڙ آهي.]] چنگ وڄائڻ وقت ساز جي ڍانچي کي وات وٽ رکيو ويندو آهي ۽ وچ واري لچڪدار ڌاتوئي پٽيءَ کي آڱر سان ڇيڙيو ويندو آهي. پٽيءَ جي ارتعاش مان آواز پيدا ٿيندو آهي، جڏهن ته وات جو اندريون خال آواز جي گونج ۽ ان جي نوعيت کي تبديل ڪرڻ ۾ مدد ڏيندو آهي. وڄائيندڙ زبان، چپن ۽ وات جي شڪل ۾ تبديلي آڻي آواز جا مختلف گونجدار اثر پيدا ڪري سگهي ٿو. اهڙيءَ ريت چنگ ۾ ڌاتوئي پٽيءَ جو ارتعاش ۽ وات جي گونج گڏجي موسيقيءَ جي مخصوص لهر پيدا ڪن ٿا.<ref name="MorsingReference">{{cite web |title=Morsing |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Morsing |website=Wikipedia |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> == سنڌي لوڪ موسيقيءَ ۾ اهميت == چنگ سنڌ جي روايتي موسيقيءَ سان لاڳاپيل سازن مان هڪ آهي. موتي لال جوتواڻيءَ موجب، هن ساز جو استعمال لوڪ شاعريءَ جي ڳائڻ سان گڏ ٿيندو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> سنڌي لوڪ موسيقيءَ ۾ ڳائڻ ۽ ساز وڄائڻ جون مختلف روايتون ملن ٿيون. چنگ جي خاصيت اها آهي ته ان جو آواز ڌاتوئي پٽيءَ جي ارتعاش ۽ وڄائيندڙ جي وات جي گونج سان پيدا ٿئي ٿو. ان ڪري هي ساز بنا ڪنهن وڏي گونج واري صندوق جي به وڄائي سگهجي ٿو. == ڪڇ ۽ ٻين علائقن ۾ چنگ == سنڌ سان ثقافتي ۽ جاگرافيائي لاڳاپا رکندڙ [[ڪڇ]] ۾ به چنگ سان ملندڙ ساز ''مورچنگ'' مشهور آهي. گجرات حڪومت جي ضلعي ڪڇ واري سرڪاري ويب سائيٽ موجب، مورچنگ کي ''چنگ'' پڻ سڏيو وڃي ٿو ۽ اهو لوهه يا پتل مان ٺهندو آهي. ڪڇ جي مالوند برادرين ۾ هن ساز کي چوپائي مال چارڻ دوران وڄائڻ جي روايت بيان ڪئي وئي آهي.<ref name="MorchangKachchh"/> مورچنگ جا ٻيا روپ ڀارت جي مختلف علائقن ۾ پڻ ملن ٿا. ڏکڻ ڀارت جي [[ڪرناٽڪي موسيقي]]ءَ ۾ ''مورسنگ'' نالي سان ملندڙ ساز استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name="MorsingReference"/> == چنگ ۽ فارسي چنگ ۾ فرق == [[فائل:Chung.jpg|thumb|سنڌ جو لوڪ ساز: چنگ]] [[فائل:Chang (instrument).jpg|thumb|فارسي چنگ، موسيقيءَ جو ساز. موسيقيءَ جي سازن جو عجائب گهر، باڪو، آذربائيجان.]] سنڌي لوڪ ساز چنگ ۽ فارسي موسيقيءَ جي ''چنگ'' (''Chang'') کي هڪجهڙو نه سمجهڻ گهرجي. فارسي چنگ هڪ تارن وارو [[هارپ]] آهي، جڏهن ته سنڌي چنگ وات سان وڄندڙ ڌاتوئي ساز آهي. ٻنهي جا نالا هڪجهڙا هجڻ باوجود سندن بناوت، آواز پيدا ڪرڻ جو طريقو ۽ موسيقيءَ جي درجابندي مختلف آهن. == لاڳاپيل ساز == {| class="wikitable" style="width:100%; border:1px solid #9ab8d5;" ! style="background:#22577a;color:white;" | ساز ! style="background:#22577a;color:white;" | قسم ! style="background:#22577a;color:white;" | لاڳاپيل علائقو يا روايت |- | style="background:#eaf4fb;" | '''چنگ''' | وات سان وڄندڙ ڌاتوئي ساز | سنڌ جي لوڪ موسيقي |- | style="background:#f3f8fc;" | '''مورچنگ''' | لچڪدار ڌاتوئي زبان وارو ساز | ڪڇ ۽ راجسٿان |- | style="background:#eaf4fb;" | '''مورسنگ''' | وات سان وڄندڙ لاميلوفون | ڏکڻ ڀارت جي ڪرناٽڪي موسيقي |- | style="background:#f3f8fc;" | '''فارسي چنگ''' | تارن وارو هارپ | ايران جي تاريخي موسيقي |} == تصويرون == <gallery mode="packed" heights="170"> File:Murchunga.jpg|چنگ سان ملندڙ مرچنگا ساز File:Jews+Harp+-+480.jpg|مورچنگ وڄائڻ جو هڪ مثال </gallery> == پڻ ڏسو == * [[سنڌي لوڪ موسيقي]] * [[سنڌ جا ساز]] * [[مورچنگ]] * [[مورسنگ]] * [[لوڪ شاعري]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * Jotwani, Motilal (1996). ''A Dictionary of Sindhi Literature''. New Delhi: Sampark Prakashan. * ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا''، جلد چوٿون، داخلا: چنگ. * Aziz, Shaikh. ''Chang: Ancient Musical Instrument from Indus Valley''. == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=چنگ انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا — چنگ] * [https://kachchh.nic.in/folk-music-instruments/ ڪڇ جا لوڪ ساز — گجرات حڪومت] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Jaw_harps وڪيميڊيا ڪامنز — وات سان وڄندڙ ساز] [[زمرو:سنڌي لوڪ موسيقي]] [[زمرو:سنڌ جا موسيقيءَ جا ساز]] [[زمرو:لوڪ ساز]] [[زمرو:موسيقيءَ جا ساز]] ==خارجي لنڪس== * [https://www.youtube.com/watch?v=JCZpQoFZkDI A Persian harp] played by Tomoko Sugawara. * [https://www.youtube.com/watch?v=wp4hSmOw2ZA Talk and demonstration] of harp-playing by Rabe'eh Zand. * [https://www.simorq.org/Chang.248.0.html The Persian harp] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230603021000/https://www.simorq.org/Chang.248.0.html |date=2023-06-03 }}. (Simorgh orchestra website.) {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Chang (Instrument)}} [[Category:Persian musical instruments]] [[Category:Angular harps]] [[Category:Folk instruments of Sindh]] [[زمرو:موسيقي جا اوزار]] ==حوالا== {{حوالو}} [[زمرو:ثقافت]] [[زمرو:سنڌي موسيقي جا اوزار]] of0x2dvbnnxdg6ucqcpha0j5b5p9m7w 14 55000 422661 177882 2026-10-18T11:22:22Z Ibne maryam 17680 /* */ 422661 wikitext text/x-wiki [[زمرو:پاڪستان جون گُنجان آباديون]] [[زمرو:آباد ساحلي هنڌ]] pbavs8eoaqc1ndgvy802zuro7rily1y 14 55006 422674 177874 2026-10-18T11:47:26Z Ibne maryam 17680 /* */ 422674 wikitext text/x-wiki [[زمرو:اسڪاٽلينڊ جون آباد جڳهون]] [[زمرو:گڏيل بادشاهت ۾ آباد ساحلي هنڌ]] fxi8ds10jed8exrg9is877d2gz19blv 10 56346 422563 369294 2026-10-18T00:28:35Z Intisar Ali 8681 /* */ 422563 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{infobox | bodyclass = vcard modern-officeholder {{{bodyclass|}}} | bodystyle = width:{{{mainwidth|300px}}}; max-width:100%; border:2px solid #4361ee; border-radius:16px; overflow:hidden; background:linear-gradient(145deg,#ffffff 0%,#f1f6ff 55%,#e5edff 100%); box-shadow:0 7px 0 #b5c6e9,0 12px 22px rgba(25,45,100,0.20); color:#24344d; font-family:inherit; | child = {{lc:{{{embed}}}}} | abovestyle = background:linear-gradient(135deg,#172554 0%,#2563eb 50%,#7c3aed 100%); color:#ffffff; font-size:105%; font-weight:bold; text-align:center; padding:13px 8px; border-bottom:4px solid #fbbf24; text-shadow:1px 2px 3px rgba(0,0,0,0.35); : {{{mainwidth}}}}} | child = {{lc:{{{embed}}}}} | abovestyle = font-size: 100%; | above = {{Yesno|{{{nobel|}}}|yes={{Nobel/Medium}}}} {{Br separated entries | 1 = {{#if:{{{honorific prefix|{{{honorific_prefix|{{{honorific-prefix|}}}}}}}}}|<div class="honorific-prefix" style="display:inline; font-weight: normal;">{{{honorific prefix|{{{honorific_prefix|{{{honorific-prefix}}}}}}}}}</div>}} | 2 = <div style="display:inline-block; font-size:130%;" class="fn">{{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{PAGENAMEBASE}}}}</div> | 3 = {{#if:{{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|{{{honorific-suffix|}}}}}}}}}|<div class="honorific-suffix" style="display:inline; font-weight: normal;">{{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|{{{honorific-suffix}}}}}}}}}</div>}} }} | subheaderstyle = font-size:125%; font-weight:bold; | subheader = {{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes||{{#if:{{{native_name|}}}|<div class="nickname" {{#if:{{{native_name_lang|}}}|lang="{{{native_name_lang}}}"}}>{{{native_name}}}</div>}}}} | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{width|{{{imagesize|{{{image_size|}}}}}}}}}|sizedefault=frameless|upright={{{image_upright|1}}}|alt={{{alt|}}}|suppressplaceholder=yes}} | image2 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image name|}}}|size={{{width|{{{imagesize|{{{image_size|}}}}}}}}}|sizedefault=frameless|upright={{{image_upright|1}}}|alt={{{alt|}}}|suppressplaceholder=yes}} | image3 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{smallimage|}}}|sizedefault=frameless|upright={{{image_upright|1}}}|alt={{{alt|}}}|suppressplaceholder=yes}} | caption{{#if:{{{smallimage|}}}|3|{{#if:{{{image name|}}}|2}}}} = {{{caption|}}} | headerstyle = {{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|background:#eee|background:lavender}} | data1 = {{#if:{{{speaker|}}}| {{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname2|}}} | 1namedata = {{{1namedata2|}}} | 2blankname = {{{2blankname2|}}} | 2namedata = {{{2namedata2|}}} | 3blankname = {{{3blankname2|}}} | 3namedata = {{{3namedata2|}}} | 4blankname = {{{4blankname2|}}} | 4namedata = {{{4namedata2|}}} | 5blankname = {{{5blankname2|}}} | 5namedata = {{{5namedata2|}}} | alongside = {{{alongside2|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from2|}}} | appointer = {{#if: {{{appointer2|}}} | {{{appointer2}}} | {{{appointed2|}}} }} | assembly = {{{assembly2|}}} | chancellor = {{{chancellor2|}}} | co-leader = {{{co-leader2|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM2|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM2|}}} | {{{constituency_AM2}}} | {{{constituency_MP2|}}} }} | constituency = {{{constituency2|}}} | country = {{{country2|}}} | deputy = {{{deputy2|}}} | district = {{{district2|}}} | firstminister = {{{firstminister2|}}} | governor-general = {{{governor-general2|}}} | governor_general = {{{governor_general2|}}} | governor = {{{governor2|}}} | jr/sr = {{{jr/sr2|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state2|}}} | leader = {{{leader2|}}} | legislature = {{{legislature2|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor2|}}} | lieutenant = {{{lieutenant2|}}} | majority_leader = {{#if: {{{majorityleader2|}}} | {{{majorityleader2}}} | {{{majority_leader2|}}} }} | minister_from = {{{minister_from2|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader2|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader2|}}} | majority = {{{majority2|}}} | minister = {{{minister2|}}} | minority_leader = {{#if: {{{minorityleader2|}}} | {{{minorityleader2}}} | {{{minority_leader2|}}} }} | monarch = {{{monarch2|}}} | nominator = {{{nominator2|}}} | office = {{{office2|}}} | order = {{{order2|}}} | parliament = {{{parliament2|}}} | predecessor = {{{predecessor2|}}} | preceding = {{{preceding2|}}} | preceded = {{{preceded2|}}} | premier = {{{premier2|}}} | president = {{{president2|}}} | primeminister = {{{primeminister2|}}} | riding = {{{riding2|}}} | speaker = {{{speaker|}}} | speaker_office = {{{speaker_office|}}} | state_assembly = {{{state_assembly|}}} | state_delegate = {{{state_delegate|}}} | state_house = {{{state_house|}}} | state_legislature = {{{state_legislature|}}} | state_senate = {{{state_senate|}}} | state = {{{state|}}} | succeeded = {{{succeeded2|}}} | succeeding = {{{succeeding2|}}} | successor = {{{successor2|}}} | taoiseach = {{{taoiseach2|}}} | termlabel = {{{term_label2|{{{termlabel2|عهدي ۾}}}}}} | termend = {{#if:{{{termend2|}}}|{{{termend2}}}|{{{term_end2|}}}}} | termstart = {{#if:{{{termstart2|}}}|{{{termstart2}}}|{{{term_start2|}}}}} | term = {{{term2|}}} | title = {{{title2|}}} | vicegovernor = {{{vicegovernor2|}}} | vicepresident = {{{vicepresident2|}}} | vicepremier = {{{vicepremier2|}}} | viceprimeminister = {{{viceprimeminister2|}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term|}}} }}}}}}<!-- -->{{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname|}}} | 1namedata = {{{1namedata|}}} | 2blankname = {{{2blankname|}}} | 2namedata = {{{2namedata|}}} | 3blankname = {{{3blankname|}}} | 3namedata = {{{3namedata|}}} | 4blankname = {{{4blankname|}}} | 4namedata = {{{4namedata|}}} | 5blankname = {{{5blankname|}}} | 5namedata = {{{5namedata|}}} | alongside = {{{alongside|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from|}}} | appointer = {{#if: {{{appointer|}}} | {{{appointer}}} | {{{appointed|}}} }} | assembly = {{{assembly|}}} | candidate = {{{candidate|}}} | chancellor = {{{chancellor|}}} | co-leader = {{{co-leader|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM|}}} | {{{constituency_AM}}} | {{{constituency_MP|}}} }} | constituency = {{{constituency|}}} | country = {{{country|}}} | deputy = {{{deputy|}}} | district = {{{district|}}} | election_date = {{{election_date|}}} | firstminister = {{{firstminister|}}} | governor-general = {{{governor-general|}}} | governor_general = {{{governor_general|}}} | governor = {{{governor|}}} | incumbent = {{{incumbent|}}} | jr/sr = {{{jr/sr|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state|}}} | leader = {{{leader|}}} | legislature = {{{legislature|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor|}}} | lieutenant = {{{lieutenant|}}} | majority_leader = {{#if: {{{majorityleader|}}} | {{{majorityleader}}} | {{{majority_leader|}}} }} | majority = {{{majority|}}} | minister = {{{minister|}}} | minister_from = {{{minister_from|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader|}}} | minority_leader = {{#if: {{{minorityleader|}}} | {{{minorityleader}}} | {{{minority_leader|}}} }} | monarch = {{{monarch|}}} | nominator = {{{nominator|}}} | nominee = {{{nominee|}}} | office = {{{office|}}} | opponent = {{{opponent|}}} | order = {{{order|}}} | parliament = {{{parliament|}}} | party_election = {{{party_election|}}} | predecessor = {{{predecessor|}}} | preceding = {{{preceding|}}} | preceded = {{{preceded|}}} | premier = {{{premier|}}} | president = {{{president|}}} | primeminister = {{{primeminister|}}} | riding = {{{riding|}}} | runningmate = {{{runningmate|}}} | state_assembly = {{{state_assembly|}}} | state_delegate = {{{state_delegate|}}} | state_house = {{{state_house|}}} | state_legislature = {{{state_legislature|}}} | state_senate = {{{state_senate|}}} | state = {{{state|}}} | succeeded = {{{succeeded|}}} | succeeding = {{{succeeding|}}} | successor = {{{successor|}}} | taoiseach = {{{taoiseach|}}} | termlabel = {{{term_label|{{{termlabel|عهدي ۾}}}}}} | termend = {{#if: {{{termend|}}} | {{{termend}}} | {{{term_end|}}} }} | termstart = {{#if: {{{termstart|}}} | {{{termstart}}} | {{{term_start|}}} }} | term = {{{term|}}} | title = {{{title|}}} | vicegovernor = {{{vicegovernor|}}} | vicepresident = {{{vicepresident|}}} | vicepremier = {{{vicepremier|}}} | viceprimeminister = {{{viceprimeminister|}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term|}}} }}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname1|}}} | 1namedata = {{{1namedata1|}}} | 2blankname = {{{2blankname1|}}} | 2namedata = {{{2namedata1|}}} | 3blankname = {{{3blankname1|}}} | 3namedata = {{{3namedata1|}}} | 4blankname = {{{4blankname1|}}} | 4namedata = {{{4namedata1|}}} | 5blankname = {{{5blankname1|}}} | 5namedata = {{{5namedata1|}}} | alongside = {{{alongside1|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from1|}}} | appointer = {{#if: {{{appointer1|}}} | {{{appointer1}}} | {{{appointed1|}}} }} | assembly = {{{assembly1|}}} | chancellor = {{{chancellor1|}}} | co-leader = {{{co-leader1|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM1|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM1|}}} | {{{constituency_AM1}}} | {{{constituency_MP1|}}} }} | constituency = {{{constituency1|}}} | country = {{{country1|}}} | deputy = {{{deputy1|}}} | district = {{{district1|}}} | firstminister = {{{firstminister1|}}} | governor-general = {{{governor-general1|}}} | governor_general = {{{governor_general1|}}} | governor = {{{governor1|}}} | jr/sr = {{{jr/sr1|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state1|}}} | leader = {{{leader1|}}} | legislature = {{{legislature1|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor1|}}} | lieutenant = {{{lieutenant1|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader1|}}} | minister_from = {{{minister_from1|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader1|}}} | majority_leader = {{#if: {{{majorityleader1|}}} | {{{majorityleader1}}} | {{{majority_leader1|}}} }} | majority = {{{majority1|}}} | minister = {{{minister1|}}} | minority_leader = {{#if: {{{minorityleader1|}}} | {{{minorityleader1}}} | {{{minority_leader1|}}} }} | monarch = {{{monarch1|}}} | nominator = {{{nominator1|}}} | office = {{{office1|}}} | order = {{{order1|}}} | parliament = {{{parliament1|}}} | predecessor = {{{predecessor1|}}} | preceding = {{{preceding1|}}} | preceded = {{{preceded1|}}} | premier = {{{premier1|}}} | president = {{{president1|}}} | primeminister = {{{primeminister1|}}} | riding = {{{riding1|}}} | state_assembly = {{{state_assembly1|}}} | state_delegate = {{{state_delegate1|}}} | state_house = {{{state_house1|}}} | state_legislature = {{{state_legislature1|}}} | state_senate = {{{state_senate1|}}} | state = {{{state1|}}} | succeeded = {{{succeeded1|}}} | succeeding = {{{succeeding1|}}} | successor = {{{successor1|}}} | taoiseach = {{{taoiseach1|}}} | termlabel = {{{term_label1|{{{termlabel1|عهدي ۾}}}}}} | termend = {{#if:{{{termend1|}}}|{{{termend1}}}|{{{term_end1|}}}}} | termstart = {{#if:{{{termstart1|}}}|{{{termstart1}}}|{{{term_start1|}}}}} | term = {{{term1|}}} | title = {{{title1|}}} | vicegovernor = {{{vicegovernor1|}}} | vicepresident = {{{vicepresident1|}}} | vicepremier = {{{vicepremier1|}}} | viceprimeminister = {{{viceprimeminister1|}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term1|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{#if:{{{speaker|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname2|}}} | 1namedata = {{{1namedata2|}}} | 2blankname = {{{2blankname2|}}} | 2namedata = {{{2namedata2|}}} | 3blankname = {{{3blankname2|}}} | 3namedata = {{{3namedata2|}}} | 4blankname = {{{4blankname2|}}} | 4namedata = {{{4namedata2|}}} | 5blankname = {{{5blankname2|}}} | 5namedata = {{{5namedata2|}}} | alongside = {{{alongside2|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from2|}}} | appointer = {{#if: {{{appointer2|}}} | {{{appointer2}}} | {{{appointed2|}}} }} | assembly = {{{assembly2|}}} | chancellor = {{{chancellor2|}}} | co-leader = {{{co-leader2|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM2|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM2|}}} | {{{constituency_AM2}}} | {{{constituency_MP2|}}} }} | constituency = {{{constituency2|}}} | country = {{{country2|}}} | deputy = {{{deputy2|}}} | district = {{{district2|}}} | firstminister = {{{firstminister2|}}} | governor-general = {{{governor-general2|}}} | governor_general = {{{governor_general2|}}} | governor = {{{governor2|}}} | jr/sr = {{{jr/sr2|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state2|}}} | leader = {{{leader2|}}} | legislature = {{{legislature2|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor2|}}} | lieutenant = {{{lieutenant2|}}} | majority_leader = {{#if: {{{majorityleader2|}}} | {{{majorityleader2}}} | {{{majority_leader2|}}} }} | minister_from = {{{minister_from2|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader2|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader2|}}} | majority = {{{majority2|}}} | minister = {{{minister2|}}} | minority_leader = {{#if: {{{minorityleader2|}}} | {{{minorityleader2}}} | {{{minority_leader2|}}} }} | monarch = {{{monarch2|}}} | nominator = {{{nominator2|}}} | office = {{{office2|}}} | order = {{{order2|}}} | parliament = {{{parliament2|}}} | predecessor = {{{predecessor2|}}} | preceding = {{{preceding2|}}} | preceded = {{{preceded2|}}} | premier = {{{premier2|}}} | president = {{{president2|}}} | primeminister = {{{primeminister2|}}} | riding = {{{riding2|}}} | state_assembly = {{{state_assembly2|}}} | state_delegate = {{{state_delegate2|}}} | state_house = {{{state_house2|}}} | state_legislature = {{{state_legislature2|}}} | state_senate = {{{state_senate2|}}} | state = {{{state2|}}} | succeeded = {{{succeeded2|}}} | succeeding = {{{succeeding2|}}} | successor = {{{successor2|}}} | taoiseach = {{{taoiseach2|}}} | termlabel = {{{term_label2|{{{termlabel2|عهدي ۾}}}}}} | termend = {{#if:{{{termend2|}}}|{{{termend2}}}|{{{term_end2|}}}}} | termstart = {{#if:{{{termstart2|}}}|{{{termstart2}}}|{{{term_start2|}}}}} | term = {{{term2|}}} | title = {{{title2|}}} | vicegovernor = {{{vicegovernor2|}}} | vicepresident = {{{vicepresident2|}}} | vicepremier = {{{vicepremier2|}}} | viceprimeminister = {{{viceprimeminister2|}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term2|}}} }}}}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname3|}}} | 1namedata = {{{1namedata3|}}} | 2blankname = {{{2blankname3|}}} | 2namedata = {{{2namedata3|}}} | 3blankname = {{{3blankname3|}}} | 3namedata = {{{3namedata3|}}} | 4blankname = {{{4blankname3|}}} | 4namedata = {{{4namedata3|}}} | 5blankname = {{{5blankname3|}}} | 5namedata = {{{5namedata3|}}} | alongside = {{{alongside3|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from3|}}} | appointer = {{#if: {{{appointer3|}}} | {{{appointer3}}} | {{{appointed3|}}} }} | assembly = {{{assembly3|}}} | chancellor = {{{chancellor3|}}} | co-leader = {{{co-leader3|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM3|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM3|}}} | {{{constituency_AM3}}} | {{{constituency_MP3|}}} }} | constituency = {{{constituency3|}}} | country = {{{country3|}}} | deputy = {{{deputy3|}}} | district = {{{district3|}}} | firstminister = {{{firstminister3|}}} | governor-general = {{{governor-general3|}}} | governor_general = {{{governor_general3|}}} | governor = {{{governor3|}}} | jr/sr = {{{jr/sr3|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state3|}}} | leader = {{{leader3|}}} | legislature = {{{legislature3|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor3|}}} | lieutenant = {{{lieutenant3|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader3|}}} | minister_from = {{{minister_from3|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader3|}}} | majority_leader = {{#if: {{{majorityleader3|}}} | {{{majorityleader3}}} | {{{majority_leader3|}}} }} | majority = {{{majority3|}}} | minister = {{{minister3|}}} | minority_leader = {{#if: {{{minorityleader3|}}} | {{{minorityleader3}}} | {{{minority_leader3|}}} }} | monarch = {{{monarch3|}}} | nominator = {{{nominator3|}}} | office = {{{office3|}}} | order = {{{order3|}}} | parliament = {{{parliament3|}}} | predecessor = {{{predecessor3|}}} | preceding = {{{preceding3|}}} | preceded = {{{preceded3|}}} | premier = {{{premier3|}}} | president = {{{president3|}}} | primeminister = {{{primeminister3|}}} | riding = {{{riding3|}}} | state_assembly = {{{state_assembly3|}}} | state_delegate = {{{state_delegate3|}}} | state_house = {{{state_house3|}}} | state_legislature = {{{state_legislature3|}}} | state_senate = {{{state_senate3|}}} | state = {{{state3|}}} | succeeded = {{{succeeded3|}}} | succeeding = {{{succeeding3|}}} | successor = {{{successor3|}}} | taoiseach = {{{taoiseach3|}}} | termlabel = {{{term_label3|{{{termlabel3|عهدي ۾}}}}}} | termend = {{#if:{{{termend3|}}}|{{{termend3}}}|{{{term_end3|}}}}} | termstart = {{#if:{{{termstart3|}}}|{{{termstart3}}}|{{{term_start3|}}}}} | term = {{{term3|}}} | title = {{{title3|}}} | vicegovernor = {{{vicegovernor3|}}} | vicepresident = {{{vicepresident3|}}} | vicepremier = {{{vicepremier3|}}} | viceprimeminister = {{{viceprimeminister3|}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term3|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname4|}}} | 1namedata = {{{1namedata4|}}} | 2blankname = {{{2blankname4|}}} | 2namedata = {{{2namedata4|}}} | 3blankname = {{{3blankname4|}}} | 3namedata = {{{3namedata4|}}} | 4blankname = {{{4blankname4|}}} | 4namedata = {{{4namedata4|}}} | 5blankname = {{{5blankname4|}}} | 5namedata = {{{5namedata4|}}} | alongside = {{{alongside4|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from4|}}} | appointer = {{#if: {{{appointer4|}}} | {{{appointer4}}} | {{{appointed4|}}} }} | assembly = {{{assembly4|}}} | chancellor = {{{chancellor4|}}} | co-leader = {{{co-leader4|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM4|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM4|}}} | {{{constituency_AM4}}} | {{{constituency_MP4|}}} }} | constituency = {{{constituency4|}}} | country = {{{country4|}}} | deputy = {{{deputy4|}}} | district = {{{district4|}}} | firstminister = {{{firstminister4|}}} | governor-general = {{{governor-general4|}}} | governor_general = {{{governor_general4|}}} | governor = {{{governor4|}}} | jr/sr = {{{jr/sr4|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state4|}}} | leader = {{{leader4|}}} | legislature = {{{legislature4|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor4|}}} | lieutenant = {{{lieutenant4|}}} | minister_from = {{{minister_from4|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader4|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader4|}}} | majority_leader = {{#if: {{{majorityleader4|}}} | {{{majorityleader4}}} | {{{majority_leader4|}}} }} | majority = {{{majority4|}}} | minister = {{{minister4|}}} | minority_leader = {{#if: {{{minorityleader4|}}} | {{{minorityleader4}}} | {{{minority_leader4|}}} }} | monarch = {{{monarch4|}}} | nominator = {{{nominator4|}}} | office = {{{office4|}}} | order = {{{order4|}}} | parliament = {{{parliament4|}}} | predecessor = {{{predecessor4|}}} | preceding = {{{preceding4|}}} | preceded = {{{preceded4|}}} | premier = {{{premier4|}}} | president = {{{president4|}}} | primeminister = {{{primeminister4|}}} | riding = {{{riding4|}}} | state_assembly = {{{state_assembly4|}}} | state_delegate = {{{state_delegate4|}}} | state_house = {{{state_house4|}}} | state_legislature = {{{state_legislature4|}}} | state_senate = {{{state_senate4|}}} | state = {{{state4|}}} | succeeded = {{{succeeded4|}}} | succeeding = {{{succeeding4|}}} | successor = {{{successor4|}}} | taoiseach = {{{taoiseach4|}}} | termlabel = {{{term_label4|{{{termlabel4|عهدي ۾}}}}}} | termend = {{#if:{{{termend4|}}}|{{{termend4}}}|{{{term_end4|}}}}} | termstart = {{#if:{{{termstart4|}}}|{{{termstart4}}}|{{{term_start4|}}}}} | term = {{{term4|}}} | title = {{{title4|}}} | vicegovernor = {{{vicegovernor4|}}} | vicepresident = {{{vicepresident4|}}} | vicepremier = {{{vicepremier4|}}} | viceprimeminister = {{{viceprimeminister4|}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term4|}}} }}}}<!-- --->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname5|}}} | 1namedata = {{{1namedata5|}}} | 2blankname = {{{2blankname5|}}} | 2namedata = {{{2namedata5|}}} | 3blankname = {{{3blankname5|}}} | 3namedata = {{{3namedata5|}}} | 4blankname = {{{4blankname5|}}} | 4namedata = {{{4namedata5|}}} | 5blankname = {{{5blankname5|}}} | 5namedata = {{{5namedata5|}}} | alongside = {{{alongside5|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from5|}}} | appointer = {{#if: {{{appointer5|}}} | {{{appointer5}}} | {{{appointed5|}}} }} | assembly = {{{assembly5|}}} | chancellor = {{{chancellor5|}}} | co-leader = {{{co-leader5|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM5|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM5|}}} | {{{constituency_AM5}}} | {{{constituency_MP5|}}} }} | constituency = {{{constituency5|}}} | country = {{{country5|}}} | deputy = {{{deputy5|}}} | district = {{{district5|}}} | firstminister = {{{firstminister5|}}} | governor-general = {{{governor-general5|}}} | governor_general = {{{governor_general5|}}} | governor = {{{governor5|}}} | jr/sr = {{{jr/sr5|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state5|}}} | leader = {{{leader5|}}} | legislature = {{{legislature5|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor5|}}} | lieutenant = {{{lieutenant5|}}} | minister_from = {{{minister_from5|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader5|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader5|}}} | majority_leader = {{#if: {{{majorityleader5|}}} | {{{majorityleader5}}} | {{{majority_leader5|}}} }} | majority = {{{majority5|}}} | minister = {{{minister5|}}} | minority_leader = {{#if: {{{minorityleader5|}}} | {{{minorityleader5}}} | {{{minority_leader5|}}} }} | monarch = {{{monarch5|}}} | nominator = {{{nominator5|}}} | office = {{{office5|}}} | order = {{{order5|}}} | parliament = {{{parliament5|}}} | predecessor = {{{predecessor5|}}} | preceding = {{{preceding5|}}} | preceded = {{{preceded5|}}} | premier = {{{premier5|}}} | president = {{{president5|}}} | primeminister = {{{primeminister5|}}} | riding = {{{riding5|}}} | state_assembly = {{{state_assembly5|}}} | state_delegate = {{{state_delegate5|}}} | state_house = {{{state_house5|}}} | state_legislature = {{{state_legislature5|}}} | state_senate = {{{state_senate5|}}} | state = {{{state5|}}} | succeeded = {{{succeeded5|}}} | succeeding = {{{succeeding5|}}} | successor = {{{successor5|}}} | taoiseach = {{{taoiseach5|}}} | termlabel = {{{term_label5|{{{termlabel5|عهدي ۾}}}}}} | termend = {{#if:{{{termend5|}}}|{{{termend5}}}|{{{term_end5|}}}}} | termstart = {{#if:{{{termstart5|}}}|{{{termstart5}}}|{{{term_start5|}}}}} | term = {{{term5|}}} | title = {{{title5|}}} | vicegovernor = {{{vicegovernor5|}}} | vicepresident = {{{vicepresident5|}}} | vicepremier = {{{vicepremier5|}}} | viceprimeminister = {{{viceprimeminister5|}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term5|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname6|}}} | 1namedata = {{{1namedata6|}}} | 2blankname = {{{2blankname6|}}} | 2namedata = {{{2namedata6|}}} | 3blankname = {{{3blankname6|}}} | 3namedata = {{{3namedata6|}}} | 4blankname = {{{4blankname6|}}} | 4namedata = {{{4namedata6|}}} | 5blankname = {{{5blankname6|}}} | 5namedata = {{{5namedata6|}}} | alongside = {{{alongside6|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from6|}}} | appointer = {{#if: {{{appointer6|}}} | {{{appointer6}}} | {{{appointed6|}}} }} | assembly = {{{assembly6|}}} | chancellor = {{{chancellor6|}}} | co-leader = {{{co-leader6|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM6|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM6|}}} | {{{constituency_AM6}}} | {{{constituency_MP6|}}} }} | constituency = {{{constituency6|}}} | country = {{{country6|}}} | deputy = {{{deputy6|}}} | district = {{{district6|}}} | firstminister = {{{firstminister6|}}} | governor-general = {{{governor-general6|}}} | governor_general = {{{governor_general6|}}} | governor = {{{governor6|}}} | jr/sr = {{{jr/sr6|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state6|}}} | leader = {{{leader6|}}} | legislature = {{{legislature6|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor6|}}} | lieutenant = {{{lieutenant6|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader6|}}} | minister_from = {{{minister_from6|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader6|}}} | majority_leader = {{#if: {{{majorityleader6|}}} | {{{majorityleader6}}} | {{{majority_leader6|}}} }} | majority = {{{majority6|}}} | minister = {{{minister6|}}} | minority_leader = {{#if: {{{minorityleader6|}}} | {{{minorityleader6}}} | {{{minority_leader6|}}} }} | monarch = {{{monarch6|}}} | nominator = {{{nominator6|}}} | office = {{{office6|}}} | order = {{{order6|}}} | parliament = {{{parliament6|}}} | predecessor = {{{predecessor6|}}} | preceding = {{{preceding6|}}} | preceded = {{{preceded6|}}} | premier = {{{premier6|}}} | president = {{{president6|}}} | primeminister = {{{primeminister6|}}} | riding = {{{riding6|}}} | state_assembly = {{{state_assembly6|}}} | state_delegate = {{{state_delegate6|}}} | state_house = {{{state_house6|}}} | state_legislature = {{{state_legislature6|}}} | state_senate = {{{state_senate6|}}} | state = {{{state6|}}} | succeeded = {{{succeeded6|}}} | succeeding = {{{succeeding6|}}} | successor = {{{successor6|}}} | taoiseach = {{{taoiseach6|}}} | termlabel = {{{term_label6|{{{termlabel6|عهدي ۾}}}}}} | termend = {{#if:{{{termend6|}}}|{{{termend6}}}|{{{term_end6|}}}}} | termstart = {{#if:{{{termstart6|}}}|{{{termstart6}}}|{{{term_start6|}}}}} | term = {{{term6|}}} | title = {{{title6|}}} | vicegovernor = {{{vicegovernor6|}}} | vicepresident = {{{vicepresident6|}}} | vicepremier = {{{vicepremier6|}}} | viceprimeminister = {{{viceprimeminister6|}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term6|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname7|}}} | 1namedata = {{{1namedata7|}}} | 2blankname = {{{2blankname7|}}} | 2namedata = {{{2namedata7|}}} | 3blankname = {{{3blankname7|}}} | 3namedata = {{{3namedata7|}}} | 4blankname = {{{4blankname7|}}} | 4namedata = {{{4namedata7|}}} | 5blankname = {{{5blankname7|}}} | 5namedata = {{{5namedata7|}}} | alongside = {{{alongside7|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from7|}}} | appointer = {{#if: {{{appointer7|}}} | {{{appointer7}}} | {{{appointed7|}}} }} | assembly = {{{assembly7|}}} | chancellor = {{{chancellor7|}}} | co-leader = {{{co-leader7|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM7|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM7|}}} | {{{constituency_AM7}}} | {{{constituency_MP7|}}} }} | constituency = {{{constituency7|}}} | country = {{{country7|}}} | deputy = {{{deputy7|}}} | district = {{{district7|}}} | firstminister = {{{firstminister7|}}} | governor-general = {{{governor-general7|}}} | governor_general = {{{governor_general7|}}} | governor = {{{governor7|}}} | jr/sr = {{{jr/sr7|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state7|}}} | leader = {{{leader7|}}} | legislature = {{{legislature7|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor7|}}} | lieutenant = {{{lieutenant7|}}} | minister_from = {{{minister_from7|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader7|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader7|}}} | majority_leader = {{#if: {{{majorityleader7|}}} | {{{majorityleader7}}} | {{{majority_leader7|}}} }} | majority = {{{majority7|}}} | minister = {{{minister7|}}} | minority_leader = {{#if: {{{minorityleader7|}}} | {{{minorityleader7}}} | {{{minority_leader7|}}} }} | monarch = {{{monarch7|}}} | nominator = {{{nominator7|}}} | office = {{{office7|}}} | order = {{{order7|}}} | parliament = {{{parliament7|}}} | predecessor = {{{predecessor7|}}} | preceding = {{{preceding7|}}} | preceded = {{{preceded7|}}} | premier = {{{premier7|}}} | president = {{{president7|}}} | primeminister = {{{primeminister7|}}} | riding = {{{riding7|}}} | state_assembly = {{{state_assembly7|}}} | state_delegate = {{{state_delegate7|}}} | state_house = {{{state_house7|}}} | state_legislature = {{{state_legislature7|}}} | state_senate = {{{state_senate7|}}} | state = {{{state7|}}} | succeeded = {{{succeeded7|}}} | succeeding = {{{succeeding7|}}} | successor = {{{successor7|}}} | taoiseach = {{{taoiseach7|}}} | termlabel = {{{term_label7|{{{termlabel7|عهدي ۾}}}}}} | termend = {{#if:{{{termend7|}}}|{{{termend7}}}|{{{term_end7|}}}}} | termstart = {{#if:{{{termstart7|}}}|{{{termstart7}}}|{{{term_start7|}}}}} | term = {{{term7|}}} | title = {{{title7|}}} | vicegovernor = {{{vicegovernor7|}}} | vicepresident = {{{vicepresident7|}}} | vicepremier = {{{vicepremier7|}}} | viceprimeminister = {{{viceprimeminister7|}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term7|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname8|}}} | 1namedata = {{{1namedata8|}}} | 2blankname = {{{2blankname8|}}} | 2namedata = {{{2namedata8|}}} | 3blankname = {{{3blankname8|}}} | 3namedata = {{{3namedata8|}}} | 4blankname = {{{4blankname8|}}} | 4namedata = {{{4namedata8|}}} | 5blankname = {{{5blankname8|}}} | 5namedata = {{{5namedata8|}}} | alongside = {{{alongside8|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from8|}}} | appointer = {{#if: {{{appointer8|}}} | {{{appointer8}}} | {{{appointed8|}}} }} | assembly = {{{assembly8|}}} | chancellor = {{{chancellor8|}}} | co-leader = {{{co-leader8|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM8|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM8|}}} | {{{constituency_AM8}}} | {{{constituency_MP8|}}} }} | constituency = {{{constituency8|}}} | country = {{{country8|}}} | deputy = {{{deputy8|}}} | district = {{{district8|}}} | firstminister = {{{firstminister8|}}} | governor-general = {{{governor-general8|}}} | governor_general = {{{governor_general8|}}} | governor = {{{governor8|}}} | jr/sr = {{{jr/sr8|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state8|}}} | leader = {{{leader8|}}} | legislature = {{{legislature8|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor8|}}} | lieutenant = {{{lieutenant8|}}} | minister_from = {{{minister_from8|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader8|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader8|}}} | majority_leader = {{#if: {{{majorityleader8|}}} | {{{majorityleader8}}} | {{{majority_leader8|}}} }} | majority = {{{majority8|}}} | minister = {{{minister8|}}} | minority_leader = {{#if: {{{minorityleader8|}}} | {{{minorityleader8}}} | {{{minority_leader8|}}} }} | monarch = {{{monarch8|}}} | nominator = {{{nominator8|}}} | office = {{{office8|}}} | order = {{{order8|}}} | parliament = {{{parliament8|}}} | predecessor = {{{predecessor8|}}} | preceding = {{{preceding8|}}} | preceded = {{{preceded8|}}} | premier = {{{premier8|}}} | president = {{{president8|}}} | primeminister = {{{primeminister8|}}} | riding = {{{riding8|}}} | state_assembly = {{{state_assembly8|}}} | state_delegate = {{{state_delegate8|}}} | state_house = {{{state_house8|}}} | state_legislature = {{{state_legislature8|}}} | state_senate = {{{state_senate8|}}} | state = {{{state8|}}} | succeeded = {{{succeeded8|}}} | succeeding = {{{succeeding8|}}} | successor = {{{successor8|}}} | taoiseach = {{{taoiseach8|}}} | termlabel = {{{term_label8|{{{termlabel8|عهدي ۾}}}}}} | termend = {{#if:{{{termend8|}}}|{{{termend8}}}|{{{term_end8|}}}}} | termstart = {{#if:{{{termstart8|}}}|{{{termstart8}}}|{{{term_start8|}}}}} | term = {{{term8|}}} | title = {{{title8|}}} | vicegovernor = {{{vicegovernor8|}}} | vicepresident = {{{vicepresident8|}}} | vicepremier = {{{vicepremier8|}}} | viceprimeminister = {{{viceprimeminister8|}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term8|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname9|}}} | 1namedata = {{{1namedata9|}}} | 2blankname = {{{2blankname9|}}} | 2namedata = {{{2namedata9|}}} | 3blankname = {{{3blankname9|}}} | 3namedata = {{{3namedata9|}}} | 4blankname = {{{4blankname9|}}} | 4namedata = {{{4namedata9|}}} | 5blankname = {{{5blankname9|}}} | 5namedata = {{{5namedata9|}}} | alongside = {{{alongside9|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from9|}}} | appointer = {{#if: {{{appointer9|}}} | {{{appointer9}}} | {{{appointed9|}}} }} | assembly = {{{assembly9|}}} | chancellor = {{{chancellor9|}}} | co-leader = {{{co-leader9|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM9|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM9|}}} | {{{constituency_AM9}}} | {{{constituency_MP9|}}} }} | constituency = {{{constituency9|}}} | country = {{{country9|}}} | deputy = {{{deputy9|}}} | district = {{{district9|}}} | firstminister = {{{firstminister9|}}} | governor-general = {{{governor-general9|}}} | governor_general = {{{governor_general9|}}} | governor = {{{governor9|}}} | jr/sr = {{{jr/sr9|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state9|}}} | leader = {{{leader9|}}} | legislature = {{{legislature9|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor9|}}} | lieutenant = {{{lieutenant9|}}} | minister_from = {{{minister_from9|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader9|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader9|}}} | majority_leader = {{#if: {{{majorityleader9|}}} | {{{majorityleader9}}} | {{{majority_leader9|}}} }} | majority = {{{majority9|}}} | minister = {{{minister9|}}} | minority_leader = {{#if: {{{minorityleader9|}}} | {{{minorityleader9}}} | {{{minority_leader9|}}} }} | monarch = {{{monarch9|}}} | nominator = {{{nominator9|}}} | office = {{{office9|}}} | order = {{{order9|}}} | parliament = {{{parliament9|}}} | predecessor = {{{predecessor9|}}} | preceding = {{{preceding9|}}} | preceded = {{{preceded9|}}} | premier = {{{premier9|}}} | president = {{{president9|}}} | primeminister = {{{primeminister9|}}} | riding = {{{riding9|}}} | state_assembly = {{{state_assembly9|}}} | state_delegate = {{{state_delegate9|}}} | state_house = {{{state_house9|}}} | state_legislature = {{{state_legislature9|}}} | state_senate = {{{state_senate9|}}} | state = {{{state9|}}} | succeeded = {{{succeeded9|}}} | succeeding = {{{succeeding9|}}} | successor = {{{successor9|}}} | taoiseach = {{{taoiseach9|}}} | termlabel = {{{term_label9|{{{termlabel9|عهدي ۾}}}}}} | termend = {{#if:{{{termend9|}}}|{{{termend9}}}|{{{term_end9|}}}}} | termstart = {{#if:{{{termstart9|}}}|{{{termstart9}}}|{{{term_start9|}}}}} | term = {{{term9|}}} | title = {{{title9|}}} | vicegovernor = {{{vicegovernor9|}}} | vicepresident = {{{vicepresident9|}}} | vicepremier = {{{vicepremier9|}}} | viceprimeminister = {{{viceprimeminister9|}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term9|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname10|}}} | 1namedata = {{{1namedata10|}}} | 2blankname = {{{2blankname10|}}} | 2namedata = {{{2namedata10|}}} | 3blankname = {{{3blankname10|}}} | 3namedata = {{{3namedata10|}}} | 4blankname = {{{4blankname10|}}} | 4namedata = {{{4namedata10|}}} | 5blankname = {{{5blankname10|}}} | 5namedata = {{{5namedata10|}}} | alongside = {{{alongside10|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from10|}}} | appointer = {{#if: {{{appointer10|}}} | {{{appointer10}}} | {{{appointed10|}}} }} | assembly = {{{assembly10|}}} | chancellor = {{{chancellor10|}}} | co-leader = {{{co-leader10|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM10|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM10|}}} | {{{constituency_AM10}}} | {{{constituency_MP10|}}} }} | constituency = {{{constituency10|}}} | country = {{{country10|}}} | deputy = {{{deputy10|}}} | district = {{{district10|}}} | firstminister = {{{firstminister10|}}} | governor-general = {{{governor-general10|}}} | governor_general = {{{governor_general10|}}} | governor = {{{governor10|}}} | jr/sr = {{{jr/sr10|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state10|}}} | leader = {{{leader10|}}} | legislature = {{{legislature10|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor10|}}} | lieutenant = {{{lieutenant10|}}} | minister_from = {{{minister_from10|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader10|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader10|}}} | majority_leader = {{#if: {{{majorityleader10|}}} | {{{majorityleader10}}} | {{{majority_leader10|}}} }} | majority = {{{majority10|}}} | minister = {{{minister10|}}} | minority_leader = {{#if: {{{minorityleader10|}}} | {{{minorityleader10}}} | {{{minority_leader10|}}} }} | monarch = {{{monarch10|}}} | nominator = {{{nominator10|}}} | office = {{{office10|}}} | order = {{{order10|}}} | parliament = {{{parliament10|}}} | predecessor = {{{predecessor10|}}} | preceding = {{{preceding10|}}} | preceded = {{{preceded10|}}} | premier = {{{premier10|}}} | president = {{{president10|}}} | primeminister = {{{primeminister10|}}} | riding = {{{riding10|}}} | state_assembly = {{{state_assembly10|}}} | state_delegate = {{{state_delegate10|}}} | state_house = {{{state_house10|}}} | state_legislature = {{{state_legislature10|}}} | state_senate = {{{state_senate10|}}} | state = {{{state10|}}} | succeeded = {{{succeeded10|}}} | succeeding = {{{succeeding10|}}} | successor = {{{successor10|}}} | taoiseach = {{{taoiseach10|}}} | termlabel = {{{term_label10|{{{termlabel10|عهدي ۾}}}}}} | termend = {{#if:{{{termend10|}}}|{{{termend10}}}|{{{term_end10|}}}}} | termstart = {{#if:{{{termstart10|}}}|{{{termstart10}}}|{{{term_start10|}}}}} | term = {{{term10|}}} | title = {{{title10|}}} | vicegovernor = {{{vicegovernor10|}}} | vicepresident = {{{vicepresident10|}}} | vicepremier = {{{vicepremier10|}}} | viceprimeminister = {{{viceprimeminister10|}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term10|}}} }}}}<!-- --->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname11|}}} | 1namedata = {{{1namedata11|}}} | 2blankname = {{{2blankname11|}}} | 2namedata = {{{2namedata11|}}} | 3blankname = {{{3blankname11|}}} | 3namedata = {{{3namedata11|}}} | 4blankname = {{{4blankname11|}}} | 4namedata = {{{4namedata11|}}} | 5blankname = {{{5blankname11|}}} | 5namedata = {{{5namedata11|}}} | alongside = {{{alongside11|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from11|}}} | appointer = {{#if: {{{appointer11|}}} | {{{appointer11}}} | {{{appointed11|}}} }} | assembly = {{{assembly11|}}} | chancellor = {{{chancellor11|}}} | co-leader = {{{co-leader11|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM11|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM11|}}} | {{{constituency_AM11}}} | {{{constituency_MP11|}}} }} | constituency = {{{constituency11|}}} | country = {{{country11|}}} | deputy = {{{deputy11|}}} | district = {{{district11|}}} | firstminister = {{{firstminister11|}}} | governor-general = {{{governor-general11|}}} | governor_general = {{{governor_general11|}}} | governor = {{{governor11|}}} | jr/sr = {{{jr/sr11|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state11|}}} | leader = {{{leader11|}}} | legislature = {{{legislature11|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor11|}}} | lieutenant = {{{lieutenant11|}}} | minister_from = {{{minister_from11|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader11|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader11|}}} | majority_leader = {{#if: {{{majorityleader11|}}} | {{{majorityleader11}}} | {{{majority_leader11|}}} }} | majority = {{{majority11|}}} | minister = {{{minister11|}}} | minority_leader = {{#if: {{{minorityleader11|}}} | {{{minorityleader11}}} | {{{minority_leader11|}}} }} | monarch = {{{monarch11|}}} | nominator = {{{nominator11|}}} | office = {{{office11|}}} | order = {{{order11|}}} | parliament = {{{parliament11|}}} | predecessor = {{{predecessor11|}}} | preceding = {{{preceding11|}}} | preceded = {{{preceded11|}}} | premier = {{{premier11|}}} | president = {{{president11|}}} | primeminister = {{{primeminister11|}}} | riding = {{{riding11|}}} | state_assembly = {{{state_assembly11|}}} | state_delegate = {{{state_delegate11|}}} | state_house = {{{state_house11|}}} | state_legislature = {{{state_legislature11|}}} | state_senate = {{{state_senate11|}}} | state = {{{state11|}}} | succeeded = {{{succeeded11|}}} | succeeding = {{{succeeding11|}}} | successor = {{{successor11|}}} | taoiseach = {{{taoiseach11|}}} | termlabel = {{{term_label11|{{{termlabel11|عهدي ۾}}}}}} | termend = {{#if:{{{termend11|}}}|{{{termend11}}}|{{{term_end11|}}}}} | termstart = {{#if:{{{termstart11|}}}|{{{termstart11}}}|{{{term_start11|}}}}} | term = {{{term11|}}} | title = {{{title11|}}} | vicegovernor = {{{vicegovernor11|}}} | vicepresident = {{{vicepresident11|}}} | vicepremier = {{{vicepremier11|}}} | viceprimeminister = {{{viceprimeminister11|}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term11|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname12|}}} | 1namedata = {{{1namedata12|}}} | 2blankname = {{{2blankname12|}}} | 2namedata = {{{2namedata12|}}} | 3blankname = {{{3blankname12|}}} | 3namedata = {{{3namedata12|}}} | 4blankname = {{{4blankname12|}}} | 4namedata = {{{4namedata12|}}} | 5blankname = {{{5blankname12|}}} | 5namedata = {{{5namedata12|}}} | alongside = {{{alongside12|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from12|}}} | appointer = {{#if: {{{appointer12|}}} | {{{appointer12}}} | {{{appointed12|}}} }} | assembly = {{{assembly12|}}} | chancellor = {{{chancellor12|}}} | co-leader = {{{co-leader12|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM12|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM12|}}} | {{{constituency_AM12}}} | {{{constituency_MP12|}}} }} | constituency = {{{constituency12|}}} | country = {{{country12|}}} | deputy = {{{deputy12|}}} | district = {{{district12|}}} | firstminister = {{{firstminister12|}}} | governor-general = {{{governor-general12|}}} | governor_general = {{{governor_general12|}}} | governor = {{{governor12|}}} | jr/sr = {{{jr/sr12|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state12|}}} | leader = {{{leader12|}}} | legislature = {{{legislature12|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor12|}}} | lieutenant = {{{lieutenant12|}}} | minister_from = {{{minister_from12|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader12|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader12|}}} | majority_leader = {{#if: {{{majorityleader12|}}} | {{{majorityleader12}}} | {{{majority_leader12|}}} }} | majority = {{{majority12|}}} | minister = {{{minister12|}}} | minority_leader = {{#if: {{{minorityleader12|}}} | {{{minorityleader12}}} | {{{minority_leader12|}}} }} | monarch = {{{monarch12|}}} | nominator = {{{nominator12|}}} | office = {{{office12|}}} | order = {{{order12|}}} | parliament = {{{parliament12|}}} | predecessor = {{{predecessor12|}}} | preceding = {{{preceding12|}}} | preceded = {{{preceded12|}}} | premier = {{{premier12|}}} | president = {{{president12|}}} | primeminister = {{{primeminister12|}}} | riding = {{{riding12|}}} | state_assembly = {{{state_assembly12|}}} | state_delegate = {{{state_delegate12|}}} | state_house = {{{state_house12|}}} | state_legislature = {{{state_legislature12|}}} | state_senate = {{{state_senate12|}}} | state = {{{state12|}}} | succeeded = {{{succeeded12|}}} | succeeding = {{{succeeding12|}}} | successor = {{{successor12|}}} | taoiseach = {{{taoiseach12|}}} | termlabel = {{{term_label12|{{{termlabel12|عهدي ۾}}}}}} | termend = {{#if:{{{termend12|}}}|{{{termend12}}}|{{{term_end12|}}}}} | termstart = {{#if:{{{termstart12|}}}|{{{termstart12}}}|{{{term_start12|}}}}} | term = {{{term12|}}} | title = {{{title12|}}} | vicegovernor = {{{vicegovernor12|}}} | vicepresident = {{{vicepresident12|}}} | vicepremier = {{{vicepremier12|}}} | viceprimeminister = {{{viceprimeminister12|}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term12|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname13|}}} | 1namedata = {{{1namedata13|}}} | 2blankname = {{{2blankname13|}}} | 2namedata = {{{2namedata13|}}} | 3blankname = {{{3blankname13|}}} | 3namedata = {{{3namedata13|}}} | 4blankname = {{{4blankname13|}}} | 4namedata = {{{4namedata13|}}} | 5blankname = {{{5blankname13|}}} | 5namedata = {{{5namedata13|}}} | alongside = {{{alongside13|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from13|}}} | appointer = {{#if: {{{appointer13|}}} | {{{appointer13}}} | {{{appointed13|}}} }} | assembly = {{{assembly13|}}} | chancellor = {{{chancellor13|}}} | co-leader = {{{co-leader13|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM13|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM13|}}} | {{{constituency_AM13}}} | {{{constituency_MP13|}}} }} | constituency = {{{constituency13|}}} | country = {{{country13|}}} | deputy = {{{deputy13|}}} | district = {{{district13|}}} | firstminister = {{{firstminister13|}}} | governor-general = {{{governor-general13|}}} | governor_general = {{{governor_general13|}}} | governor = {{{governor13|}}} | jr/sr = {{{jr/sr13|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state13|}}} | leader = {{{leader13|}}} | legislature = {{{legislature13|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor13|}}} | lieutenant = {{{lieutenant13|}}} | minister_from = {{{minister_from13|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader13|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader13|}}} | majority_leader = {{#if: {{{majorityleader13|}}} | {{{majorityleader13}}} | {{{majority_leader13|}}} }} | majority = {{{majority13|}}} | minister = {{{minister13|}}} | minority_leader = {{#if: {{{minorityleader13|}}} | {{{minorityleader13}}} | {{{minority_leader13|}}} }} | monarch = {{{monarch13|}}} | nominator = {{{nominator13|}}} | office = {{{office13|}}} | order = {{{order13|}}} | parliament = {{{parliament13|}}} | predecessor = {{{predecessor13|}}} | preceding = {{{preceding13|}}} | preceded = {{{preceded13|}}} | premier = {{{premier13|}}} | president = {{{president13|}}} | primeminister = {{{primeminister13|}}} | riding = {{{riding13|}}} | state_assembly = {{{state_assembly13|}}} | state_delegate = {{{state_delegate13|}}} | state_house = {{{state_house13|}}} | state_legislature = {{{state_legislature13|}}} | state_senate = {{{state_senate13|}}} | state = {{{state13|}}} | succeeded = {{{succeeded13|}}} | succeeding = {{{succeeding13|}}} | successor = {{{successor13|}}} | taoiseach = {{{taoiseach13|}}} | termlabel = {{{term_label13|{{{termlabel13|عهدي ۾}}}}}} | termend = {{#if:{{{termend13|}}}|{{{termend13}}}|{{{term_end13|}}}}} | termstart = {{#if:{{{termstart13|}}}|{{{termstart13}}}|{{{term_start13|}}}}} | term = {{{term13|}}} | title = {{{title13|}}} | vicegovernor = {{{vicegovernor13|}}} | vicepresident = {{{vicepresident13|}}} | vicepremier = {{{vicepremier13|}}} | viceprimeminister = {{{viceprimeminister13|}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term13|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname14|}}} | 1namedata = {{{1namedata14|}}} | 2blankname = {{{2blankname14|}}} | 2namedata = {{{2namedata14|}}} | 3blankname = {{{3blankname14|}}} | 3namedata = {{{3namedata14|}}} | 4blankname = {{{4blankname14|}}} | 4namedata = {{{4namedata14|}}} | 5blankname = {{{5blankname14|}}} | 5namedata = {{{5namedata14|}}} | alongside = {{{alongside14|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from14|}}} | appointer = {{#if: {{{appointer14|}}} | {{{appointer14}}} | {{{appointed14|}}} }} | assembly = {{{assembly14|}}} | chancellor = {{{chancellor14|}}} | co-leader = {{{co-leader14|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM14|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM14|}}} | {{{constituency_AM14}}} | {{{constituency_MP14|}}} }} | constituency = {{{constituency14|}}} | country = {{{country14|}}} | deputy = {{{deputy14|}}} | district = {{{district14|}}} | firstminister = {{{firstminister14|}}} | governor-general = {{{governor-general14|}}} | governor_general = {{{governor_general14|}}} | governor = {{{governor14|}}} | jr/sr = {{{jr/sr14|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state14|}}} | leader = {{{leader14|}}} | legislature = {{{legislature14|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor14|}}} | lieutenant = {{{lieutenant14|}}} | minister_from = {{{minister_from14|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader14|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader14|}}} | majority_leader = {{#if: {{{majorityleader14|}}} | {{{majorityleader14}}} | {{{majority_leader14|}}} }} | majority = {{{majority14|}}} | minister = {{{minister14|}}} | minority_leader = {{#if: {{{minorityleader14|}}} | {{{minorityleader14}}} | {{{minority_leader14|}}} }} | monarch = {{{monarch14|}}} | nominator = {{{nominator14|}}} | office = {{{office14|}}} | order = {{{order14|}}} | parliament = {{{parliament14|}}} | predecessor = {{{predecessor14|}}} | preceding = {{{preceding14|}}} | preceded = {{{preceded14|}}} | premier = {{{premier14|}}} | president = {{{president14|}}} | primeminister = {{{primeminister14|}}} | riding = {{{riding14|}}} | state_assembly = {{{state_assembly14|}}} | state_delegate = {{{state_delegate14|}}} | state_house = {{{state_house14|}}} | state_legislature = {{{state_legislature14|}}} | state_senate = {{{state_senate14|}}} | state = {{{state14|}}} | succeeded = {{{succeeded14|}}} | succeeding = {{{succeeding14|}}} | successor = {{{successor14|}}} | taoiseach = {{{taoiseach14|}}} | termlabel = {{{term_label14|{{{termlabel14|عهدي ۾}}}}}} | termend = {{#if:{{{termend14|}}}|{{{termend14}}}|{{{term_end14|}}}}} | termstart = {{#if:{{{termstart14|}}}|{{{termstart14}}}|{{{term_start14|}}}}} | term = {{{term14|}}} | title = {{{title14|}}} | vicegovernor = {{{vicegovernor14|}}} | vicepresident = {{{vicepresident14|}}} | vicepremier = {{{vicepremier14|}}} | viceprimeminister = {{{viceprimeminister14|}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term14|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname15|}}} | 1namedata = {{{1namedata15|}}} | 2blankname = {{{2blankname15|}}} | 2namedata = {{{2namedata15|}}} | 3blankname = {{{3blankname15|}}} | 3namedata = {{{3namedata15|}}} | 4blankname = {{{4blankname15|}}} | 4namedata = {{{4namedata15|}}} | 5blankname = {{{5blankname15|}}} | 5namedata = {{{5namedata15|}}} | alongside = {{{alongside15|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from15|}}} | appointer = {{#if: {{{appointer15|}}} | {{{appointer15}}} | {{{appointed15|}}} }} | assembly = {{{assembly15|}}} | chancellor = {{{chancellor15|}}} | co-leader = {{{co-leader15|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM15|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM15|}}} | {{{constituency_AM15}}} | {{{constituency_MP15|}}} }} | constituency = {{{constituency15|}}} | country = {{{country15|}}} | deputy = {{{deputy15|}}} | district = {{{district15|}}} | firstminister = {{{firstminister15|}}} | governor-general = {{{governor-general15|}}} | governor_general = {{{governor_general15|}}} | governor = {{{governor15|}}} | jr/sr = {{{jr/sr15|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state15|}}} | leader = {{{leader15|}}} | legislature = {{{legislature15|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor15|}}} | lieutenant = {{{lieutenant15|}}} | minister_from = {{{minister_from15|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader15|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader15|}}} | majority_leader = {{#if: {{{majorityleader15|}}} | {{{majorityleader15}}} | {{{majority_leader15|}}} }} | majority = {{{majority15|}}} | minister = {{{minister15|}}} | minority_leader = {{#if: {{{minorityleader15|}}} | {{{minorityleader15}}} | {{{minority_leader15|}}} }} | monarch = {{{monarch15|}}} | nominator = {{{nominator15|}}} | office = {{{office15|}}} | order = {{{order15|}}} | parliament = {{{parliament15|}}} | predecessor = {{{predecessor15|}}} | preceding = {{{preceding15|}}} | preceded = {{{preceded15|}}} | premier = {{{premier15|}}} | president = {{{president15|}}} | primeminister = {{{primeminister15|}}} | riding = {{{riding15|}}} | state_assembly = {{{state_assembly15|}}} | state_delegate = {{{state_delegate15|}}} | state_house = {{{state_house15|}}} | state_legislature = {{{state_legislature15|}}} | state_senate = {{{state_senate15|}}} | state = {{{state15|}}} | succeeded = {{{succeeded15|}}} | succeeding = {{{succeeding15|}}} | successor = {{{successor15|}}} | taoiseach = {{{taoiseach15|}}} | termlabel = {{{term_label15|{{{termlabel15|عهدي ۾}}}}}} | termend = {{#if:{{{termend15|}}}|{{{termend15}}}|{{{term_end15|}}}}} | termstart = {{#if:{{{termstart15|}}}|{{{termstart15}}}|{{{term_start15|}}}}} | term = {{{term15|}}} | title = {{{title15|}}} | vicegovernor = {{{vicegovernor15|}}} | vicepresident = {{{vicepresident15|}}} | vicepremier = {{{vicepremier15|}}} | viceprimeminister = {{{viceprimeminister15|}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term15|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname16|}}} | 1namedata = {{{1namedata16|}}} | 2blankname = {{{2blankname16|}}} | 2namedata = {{{2namedata16|}}} | 3blankname = {{{3blankname16|}}} | 3namedata = {{{3namedata16|}}} | 4blankname = {{{4blankname16|}}} | 4namedata = {{{4namedata16|}}} | 5blankname = {{{5blankname16|}}} | 5namedata = {{{5namedata16|}}} | alongside = {{{alongside16|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from16|}}} | appointer = {{#if: {{{appointer16|}}} | {{{appointer16}}} | {{{appointed16|}}} }} | assembly = {{{assembly16|}}} | chancellor = {{{chancellor16|}}} | co-leader = {{{co-leader16|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM16|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM16|}}} | {{{constituency_AM16}}} | {{{constituency_MP16|}}} }} | constituency = {{{constituency16|}}} | country = {{{country16|}}} | deputy = {{{deputy16|}}} | district = {{{district16|}}} | firstminister = {{{firstminister16|}}} | governor-general = {{{governor-general16|}}} | governor_general = {{{governor_general16|}}} | governor = {{{governor16|}}} | jr/sr = {{{jr/sr16|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state16|}}} | leader = {{{leader16|}}} | legislature = {{{legislature16|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor16|}}} | lieutenant = {{{lieutenant16|}}} | minister_from = {{{minister_from16|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader16|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader16|}}} | majority_leader = {{#if: {{{majorityleader16|}}} | {{{majorityleader16}}} | {{{majority_leader16|}}} }} | majority = {{{majority16|}}} | minister = {{{minister16|}}} | minority_leader = {{#if: {{{minorityleader16|}}} | {{{minorityleader16}}} | {{{minority_leader16|}}} }} | monarch = {{{monarch16|}}} | nominator = {{{nominator16|}}} | office = {{{office16|}}} | order = {{{order16|}}} | parliament = {{{parliament16|}}} | predecessor = {{{predecessor16|}}} | preceding = {{{preceding16|}}} | preceded = {{{preceded16|}}} | premier = {{{premier16|}}} | president = {{{president16|}}} | primeminister = {{{primeminister16|}}} | riding = {{{riding16|}}} | state_assembly = {{{state_assembly16|}}} | state_delegate = {{{state_delegate16|}}} | state_house = {{{state_house16|}}} | state_legislature = {{{state_legislature16|}}} | state_senate = {{{state_senate16|}}} | state = {{{state16|}}} | succeeded = {{{succeeded16|}}} | succeeding = {{{succeeding16|}}} | successor = {{{successor16|}}} | taoiseach = {{{taoiseach16|}}} | termlabel = {{{term_label16|{{{termlabel16|عهدي ۾}}}}}} | termend = {{#if:{{{termend16|}}}|{{{termend16}}}|{{{term_end16|}}}}} | termstart = {{#if:{{{termstart16|}}}|{{{termstart16}}}|{{{term_start16|}}}}} | term = {{{term16|}}} | title = {{{title16|}}} | vicegovernor = {{{vicegovernor16|}}} | vicepresident = {{{vicepresident16|}}} | vicepremier = {{{vicepremier16|}}} | viceprimeminister = {{{viceprimeminister16|}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term16|}}} }}}} | data19 = {{{module0|}}} <!----------ذاتي تفصيل----------> | header20 = {{#if:{{{pronunciation|}}}{{{birth_name|{{{birthname|}}}}}}{{{birth_date|}}}{{{birth_place|}}}{{{death_date|}}}{{{death_place|}}}{{{resting_place|{{{restingplace|}}}}}}{{{resting_place_coordinates|{{{restingplacecoordinates|}}}}}}{{{citizenship|}}}{{{nationality|}}}{{{party|}}}{{{otherparty|}}}{{{spouse|}}}{{{partner|}}}{{{relations|}}}{{{children|}}}{{{parents|}}}{{{mother|}}}{{{father|}}}{{{relatives|}}}{{{residence|}}}{{{education|}}}{{{alma_mater|}}}{{{occupation|}}}{{{profession|}}}{{{known_for|}}}{{{salary|}}}{{{net_worth|}}}{{{cabinet|}}}{{{committees|}}}{{{portfolio|}}}{{{religion|}}}{{{awards|}}}{{{data1|}}}{{{data2|}}}{{{data3|}}}{{{data4|}}}{{{data5|}}}|ذاتي تفصيل}} | label21 = اچار | data21 = {{{pronunciation|}}} | label22 = ڄائو | data22 = {{br separated entries |1 = {{#if:{{{birth_name|{{{birthname|}}}}}}|<span class="nickname">{{{birth_name|{{{birthname}}}}}}</span>}} |2 = {{{birth_date|}}} |3 = {{{birth_place|}}} }} | label23 = وفات | data23 = {{br separated entries|{{{death_date|}}}|{{{death_place|}}}}} | label24 = وفات جو ڪارڻ | data24 = {{{death_cause|}}} | label25 = تدفين جي جاءِ | class25 = label | data25 = {{br separated entries|{{{resting_place|{{{restingplace|}}}}}}|{{{resting_place_coordinates|{{{restingplacecoordinates|}}}}}}}} | label26 = شھريت | data26 = {{{citizenship|}}} | label27 = قوميت | data27 = {{{nationality|}}} | label28 = سياسي پارٽي | data28 = {{#switch:{{{party}}} | [[يونائيٽيڊ اسٽيٽس ڊيموڪريٽڪ پارٽي|ڊيموڪريٽ]] | [[ڊيموڪريٽڪ پارٽي (يونائيٽيڊ اسٽيٽس)|ڊيموڪريٽڪ]] | [[ڊيموڪريٽڪ پارٽي (يونائيٽيڊ اسٽيٽس)|ڊيموڪريٽ]] = [[ڊيموڪريٽڪ پارٽي (يونائيٽيڊ اسٽيٽس)|ڊيموڪريٽڪ]] | [[ريپبلڪن پارٽي (يونائيٽيڊ اسٽيٽس)|ريپبلڪن]] | [[يونائيٽيڊ اسٽيٽس ريپبلڪن پارٽي]] | [[يونائيٽيڊ اسٽيٽس ريپبلڪن پارٽي|ريپبلڪن]] | [[ريپبلڪن پارٽي (يونائيٽيڊ اسٽيٽس)|ريپبلڪن پارٽي]] = [[ريپبلڪن پارٽي (يونائيٽيڊ اسٽيٽس)|ريپبلڪن]] | [[ڪنزرويٽو پارٽي (برطانيا)|ڪنزرويٽو پارٽي]] | [[ڪنزرويٽو پارٽي (برطانيا)|ڪنزرويٽو]] = [[ڪنزرويٽو پارٽي (برطانيا)|ڪنزرويٽو]] | [[ليبر پارٽي (برطانيا)|ليبر پارٽي]] | [[ليبر پارٽي (برطانيا)|ليبر]] = [[ليبر پارٽي (برطانيا)|ليبر]] | [[ڪنزرويٽو پارٽي آف ڪينيڊا|ڪنزرويٽو پارٽي]] | [[ڪنزرويٽو پارٽي آف ڪينيڊا|ڪنزرويٽو]] = [[ڪنزرويٽو پارٽي آف ڪينيڊا|ڪنزرويٽو]] | [[لبرل پارٽي آف ڪينيڊا|لبرل پارٽي]] | [[لبرل پارٽي آف ڪينيڊا|لبرل]] = [[لبرل پارٽي آف ڪينيڊا|لبرل]] | KMT | Kuomintang | [[KMT]] | [[Kuomintang|KMT]] | [[Kuomintang]] | Kuomintang (KMT) | [[Kuomintang]] (KMT) | {{KMT}} (KMT) | {{KMT}} = [[Kuomintang]] | DPP | [[ڊيموڪريٽڪ پروگريسيو پارٽي|ڊي پي پي]] | [[ڊيموڪريٽڪ پروگريسيو پارٽي]] | {{DPP}} = [[ڊيموڪريٽڪ پروگريسيو پارٽي]] | #default = {{{party|}}} }} | label29 = ٻيون سياسي<br />وابستگيون | data29 = {{{otherparty|}}} | label30 = اوچائي | data30 = {{#if:{{{height|}}}|{{infobox person/height|{{{height|}}}}}}} | label31 = زال/مڙس | data31 = {{{spouse|}}} | label32 = گهريلو ساٿي | data32 = {{{partner|}}} | label33 = لاڳاپا | data33 = {{{relations|}}} | label34 = ٻار | data34 = {{{children|}}} | label35 = ماءُ پيءُ | data35 = {{{parents|}}} | label36 = ماءُ | data36 = {{{mother|}}} | label37 = پيءُ | data37 = {{{father|}}} | label38 = مائٽ | data38 = {{{relatives|}}} | label39 = رهائش | class39 = {{#if:{{{death_date|}}}{{{death_place|}}}||label}} | data39 = {{{residence|}}} | label40 = تعليم | data40 = {{{education|}}} | label41 = [[مادر علمي|الما ميٽر]] | data41 = {{{alma_mater|}}} | label42 = پيشو | data42 = {{{occupation|}}} | label43 = پيشو | data43 = {{{profession|}}} | label44 = لاءِ مشهور | data44 = {{{known_for|}}} | label45 = پگهار | data45 = {{{salary|}}} | label46 = ڪُل پونجي | data46 = {{{net_worth|}}} | label47 = ڪابينا | data47 = {{{cabinet|}}} | label48 = ڪميٽيون | data48 = {{{committees|}}} | label49 = پورٽ فوليو | data49 = {{{portfolio|}}} | label50 = ڌرم | data50 = {{{religion|}}} | label51 = {{#if:{{{mawards|}}}|شهري اعزاز|اعزاز}} | data51 = {{{awards|}}} | label52 = {{{blank1}}} | data52 = {{{data1|}}} | label53 = {{{blank2}}} | data53 = {{{data2|}}} | label54 = {{{blank3}}} | data54 = {{{data3|}}} | label55 = {{{blank4}}} | data55 = {{{data4|}}} | label56 = {{{blank5}}} | data56 = {{{data5|}}} | label57 = دستخط | data57 = {{#if:{{{signature|}}}|[[File:{{{signature}}}|128x80px|alt={{{signature_alt|}}}|{{PAGENAME}} جو دستخط]]}} | label58 = ويب سائيٽ | data58 = {{{website|}}} | header59 = {{#if:{{{allegiance|}}}{{{branch|}}}{{{serviceyears|}}}{{{rank|}}}{{{unit|}}}{{{commands|}}}{{{battles|}}}{{{military_blank1|}}}|فوجي خدمت}} | label60 = بگڙيل نالو | data60 = {{{nickname|}}} | label61 = آڻ | data61 = {{{allegiance|}}} | label62 = سروس/شاخ | data62 = {{{branch|}}} | label63 = پورھئي جا سال | data63 = {{{serviceyears|}}} | label64 = عهدو | data64 = {{{rank|}}} | label65 = يونٽ | data65 = {{{unit|}}} | label66 = ڪمانڊ | data66 = {{{commands|}}} | label67 = جنگيون | data67 = {{{battles|}}} | label68 = {{#if:{{{awards|}}}|فوجي اعزاز|اعزاز}} | data68 = {{{mawards|}}} | label69 = {{{military_blank1}}} | data69 = {{{military_data1|}}} | label70 = {{{military_blank2}}} | data70 = {{{military_data2|}}} | label71 = {{{military_blank3}}} | data71 = {{{military_data3|}}} | label72 = {{{military_blank4}}} | data72 = {{{military_data4|}}} | label73 = {{{military_blank5}}} | data73 = {{{military_data5|}}} | data74 = {{{module|}}} | data75 = {{{module2|}}} | data76 = {{{module3|}}} | data77 = {{{module4|}}} | data78 = {{{module5|}}} | data79 = {{{footnotes|}}} | belowstyle = border-top: 1px solid right; font-size: 90% | below = {{#if:{{{date|}}}| {{{date}}} تائين{{#if:{{{year|}}}|، {{{year}}}}}{{#if:{{{source|}}}|<br />ذريعو: [{{{source}}}]}} }} }}{{#if:{{{pronunciation|}}}|[[زمرو:بايوگرافي سانچو جيڪو اچارڻ استعمال ڪري ٿو]] }}{{#if:{{{1blankname0|}}}{{{1namedata0|}}}{{{2blankname0|}}}{{{2namedata0|}}}{{{3blankname0|}}}{{{3namedata0|}}}{{{4blankname0|}}}{{{4namedata0|}}}{{{5blankname0|}}}{{{5namedata0|}}}{{{alongside0|}}}{{{ambassador_from0|}}}{{{appointer0|}}}{{{assembly0|}}}{{{chancellor0|}}}{{{co-leader0|}}}{{{constituency_AM0|}}}{{{constituency0|}}}{{{country0|}}}{{{deputy0|}}}{{{district0|}}}{{{firstminister0|}}}{{{governor-general0|}}}{{{governor0|}}}{{{jr/sr0|}}}{{{jr/sr and state0|}}}{{{leader0|}}}{{{legislature0|}}}{{{lieutenant_governor0|}}}{{{lieutenant0|}}}{{{minister_from0|}}}{{{minority_floor_leader0|}}}{{{majority_floor_leader0|}}}{{{majorityleader0|}}}{{{majority0|}}}{{{minister0|}}}{{{minorityleader0|}}}{{{monarch0|}}}{{{nominator0|}}}{{{office0|}}}{{{order0|}}}{{{parliament0|}}}{{{predecessor0|}}}{{{preceding0|}}}{{{preceded0|}}}{{{premier0|}}}{{{president0|}}}{{{primeminister0|}}}{{{riding0|}}}{{{state_assembly0|}}}{{{state_delegate0|}}}{{{state_house0|}}}{{{state_legislature0|}}}{{{state_senate0|}}}{{{state0|}}}{{{succeeded0|}}}{{{succeeding0|}}}{{{successor0|}}}{{{taoiseach0|}}}{{{termend0|}}}{{{termstart0|}}}{{{term0|}}}{{{title0|}}}{{{vicegovernor0|}}}{{{vicepresident0|}}}{{{vicepremier0|}}}{{{viceprimeminister0|}}}{{{prior_term0|}}}{{{appointe0|}}}{{{constituency_0|}}}|[[زمرو:صفحات جيڪي ڄاڻخانو عهديدار کي office0 سان استعمال ڪن ٿا]] }}{{#if:{{{speaker|}}}|{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}||[[زمرو:صفحات جيڪي ڄاڻخانو عهديدار کي speaker سان ۽ nominee يا candidate کان سواءِ استعمال ڪن ٿا]]}} }}</includeonly>{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[زمرو:صفحات جيڪي ڄاڻخانو عهديدار کي اڻڄاتل پيراميٽرن سان استعمال ڪن ٿا|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=صفحو جيڪو [[سانچو:ڄاڻخانو عهديدار]] کي اڻڄاتل پيراميٽر "_VALUE_" سان استعمال ڪري ٿو|ignoreblank=y| 1blankname | 1blankname1 | 1blankname10 | 1blankname11 | 1blankname12 | 1blankname13 | 1blankname14 | 1blankname15 | 1blankname16 | 1blankname2 | 1blankname3 | 1blankname4 | 1blankname5 | 1blankname6 | 1blankname7 | 1blankname8 | 1blankname9 | 1namedata | 1namedata1 | 1namedata10 | 1namedata11 | 1namedata12 | 1namedata13 | 1namedata14 | 1namedata15 | 1namedata16 | 1namedata2 | 1namedata3 | 1namedata4 | 1namedata5 | 1namedata6 | 1namedata7 | 1namedata8 | 1namedata9 | 2blankname | 2blankname1 | 2blankname10 | 2blankname11 | 2blankname12 | 2blankname13 | 2blankname14 | 2blankname15 | 2blankname16 | 2blankname2 | 2blankname3 | 2blankname4 | 2blankname5 | 2blankname6 | 2blankname7 | 2blankname8 | 2blankname9 | 2namedata | 2namedata1 | 2namedata10 | 2namedata11 | 2namedata12 | 2namedata13 | 2namedata14 | 2namedata15 | 2namedata16 | 2namedata2 | 2namedata3 | 2namedata4 | 2namedata5 | 2namedata6 | 2namedata7 | 2namedata8 | 2namedata9 | 3blankname | 3blankname1 | 3blankname10 | 3blankname11 | 3blankname12 | 3blankname13 | 3blankname14 | 3blankname15 | 3blankname16 | 3blankname2 | 3blankname3 | 3blankname4 | 3blankname5 | 3blankname6 | 3blankname7 | 3blankname8 | 3blankname9 | 3namedata | 3namedata1 | 3namedata10 | 3namedata11 | 3namedata12 | 3namedata13 | 3namedata14 | 3namedata15 | 3namedata16 | 3namedata2 | 3namedata3 | 3namedata4 | 3namedata5 | 3namedata6 | 3namedata7 | 3namedata8 | 3namedata9 | 4blankname | 4blankname1 | 4blankname10 | 4blankname11 | 4blankname12 | 4blankname13 | 4blankname14 | 4blankname15 | 4blankname16 | 4blankname2 | 4blankname3 | 4blankname4 | 4blankname5 | 4blankname6 | 4blankname7 | 4blankname8 | 4blankname9 | 4namedata | 4namedata1 | 4namedata10 | 4namedata11 | 4namedata12 | 4namedata13 | 4namedata14 | 4namedata15 | 4namedata16 | 4namedata2 | 4namedata3 | 4namedata4 | 4namedata5 | 4namedata6 | 4namedata7 | 4namedata8 | 4namedata9 | 5blankname | 5blankname1 | 5blankname10 | 5blankname11 | 5blankname12 | 5blankname13 | 5blankname14 | 5blankname15 | 5blankname16 | 5blankname2 | 5blankname3 | 5blankname4 | 5blankname5 | 5blankname6 | 5blankname7 | 5blankname8 | 5blankname9 | 5namedata | 5namedata1 | 5namedata10 | 5namedata11 | 5namedata12 | 5namedata13 | 5namedata14 | 5namedata15 | 5namedata16 | 5namedata2 | 5namedata3 | 5namedata4 | 5namedata5 | 5namedata6 | 5namedata7 | 5namedata8 | 5namedata9 | allegiance | alma_mater | alongside | alongside1 | alongside10 | alongside11 | alongside12 | alongside13 | alongside14 | alongside15 | alongside16 | alongside2 | alongside3 | alongside4 | alongside5 | alongside6 | alongside7 | alongside8 | alongside9 | alt | ambassador_from | ambassador_from1 | ambassador_from10 | ambassador_from11 | ambassador_from12 | ambassador_from13 | ambassador_from14 | ambassador_from15 | ambassador_from16 | ambassador_from2 | ambassador_from3 | ambassador_from4 | ambassador_from5 | ambassador_from6 | ambassador_from7 | ambassador_from8 | ambassador_from9 | appointed | appointed1 | appointed10 | appointed11 | appointed12 | appointed13 | appointed14 | appointed15 | appointed16 | appointed2 | appointed3 | appointed4 | appointed5 | appointed6 | appointed7 | appointed8 | appointed9 | appointer | appointer1 | appointer10 | appointer11 | appointer12 | appointer13 | appointer14 | appointer15 | appointer16 | appointer2 | appointer3 | appointer4 | appointer5 | appointer6 | appointer7 | appointer8 | appointer9 | assembly | assembly1 | assembly10 | assembly11 | assembly12 | assembly13 | assembly14 | assembly15 | assembly16 | assembly2 | assembly3 | assembly4 | assembly5 | assembly6 | assembly7 | assembly8 | assembly9 | awards | battles | birth_date | birth_name | birth_place | birthname | blank1 | blank2 | blank3 | blank4 | blank5 | bodyclass | branch | cabinet | candidate | caption | chancellor | chancellor1 | chancellor10 | chancellor11 | chancellor12 | chancellor13 | chancellor14 | chancellor15 | chancellor16 | chancellor2 | chancellor3 | chancellor4 | chancellor5 | chancellor6 | chancellor7 | chancellor8 | chancellor9 | children | citizenship | co-leader | co-leader1 | co-leader10 | co-leader11 | co-leader12 | co-leader13 | co-leader14 | co-leader15 | co-leader16 | co-leader2 | co-leader3 | co-leader4 | co-leader5 | co-leader6 | co-leader7 | co-leader8 | co-leader9 | commands | committees | constituency | constituency_AM | constituency_AM1 | constituency_AM10 | constituency_AM11 | constituency_AM12 | constituency_AM13 | constituency_AM14 | constituency_AM15 | constituency_AM16 | constituency_AM2 | constituency_AM3 | constituency_AM4 | constituency_AM5 | constituency_AM6 | constituency_AM7 | constituency_AM8 | constituency_AM9 | constituency_MP | constituency_MP1 | constituency_MP10 | constituency_MP11 | constituency_MP12 | constituency_MP13 | constituency_MP14 | constituency_MP15 | constituency_MP16 | constituency_MP2 | constituency_MP3 | constituency_MP4 | constituency_MP5 | constituency_MP6 | constituency_MP7 | constituency_MP8 | constituency_MP9 | constituency1 | constituency10 | constituency11 | constituency12 | constituency13 | constituency14 | constituency15 | constituency16 | constituency2 | constituency3 | constituency4 | constituency5 | constituency6 | constituency7 | constituency8 | constituency9 | country | country1 | country10 | country11 | country12 | country13 | country14 | country15 | country16 | country2 | country3 | country4 | country5 | country6 | country7 | country8 | country9 | data1 | data2 | data3 | data4 | data5 | date | death_cause | death_date | death_place | deputy | deputy1 | deputy10 | deputy11 | deputy12 | deputy13 | deputy14 | deputy15 | deputy16 | deputy2 | deputy3 | deputy4 | deputy5 | deputy6 | deputy7 | deputy8 | deputy9 | district | district1 | district10 | district11 | district12 | district13 | district14 | district15 | district16 | district2 | district3 | district4 | district5 | district6 | district7 | district8 | district9 | education | election_date | embed | father | firstminister | firstminister1 | firstminister10 | firstminister11 | firstminister12 | firstminister13 | firstminister14 | firstminister15 | firstminister16 | firstminister2 | firstminister3 | firstminister4 | firstminister5 | firstminister6 | firstminister7 | firstminister8 | firstminister9 | footnotes | governor | governor_general | governor_general1 | governor_general10 | governor_general11 | governor_general12 | governor_general13 | governor_general14 | governor_general15 | governor_general16 | governor_general2 | governor_general3 | governor_general4 | governor_general5 | governor_general6 | governor_general7 | governor_general8 | governor_general9 | governor-general | governor-general1 | governor-general10 | governor-general11 | governor-general12 | governor-general13 | governor-general14 | governor-general15 | governor-general16 | governor-general2 | governor-general3 | governor-general4 | governor-general5 | governor-general6 | governor-general7 | governor-general8 | governor-general9 | governor1 | governor10 | governor11 | governor12 | governor13 | governor14 | governor15 | governor16 | governor2 | governor3 | governor4 | governor5 | governor6 | governor7 | governor8 | governor9 | height | honorific-prefix | honorific-suffix | image | image name | image_size | imagesize | image_upright | incumbent | jr/sr | jr/sr and state | jr/sr and state1 | jr/sr and state10 | jr/sr and state11 | jr/sr and state12 | jr/sr and state13 | jr/sr and state14 | jr/sr and state15 | jr/sr and state16 | jr/sr and state2 | jr/sr and state3 | jr/sr and state4 | jr/sr and state5 | jr/sr and state6 | jr/sr and state7 | jr/sr and state8 | jr/sr and state9 | jr/sr1 | jr/sr10 | jr/sr11 | jr/sr12 | jr/sr13 | jr/sr14 | jr/sr15 | jr/sr16 | jr/sr2 | jr/sr3 | jr/sr4 | jr/sr5 | jr/sr6 | jr/sr7 | jr/sr8 | jr/sr9 | known_for | leader | leader1 | leader10 | leader11 | leader12 | leader13 | leader14 | leader15 | leader16 | leader2 | leader3 | leader4 | leader5 | leader6 | leader7 | leader8 | leader9 | legislature | legislature1 | legislature10 | legislature11 | legislature12 | legislature13 | legislature14 | legislature15 | legislature16 | legislature2 | legislature3 | legislature4 | legislature5 | legislature6 | legislature7 | legislature8 | legislature9 | lieutenant | lieutenant_governor | lieutenant_governor1 | lieutenant_governor10 | lieutenant_governor11 | lieutenant_governor12 | lieutenant_governor13 | lieutenant_governor14 | lieutenant_governor15 | lieutenant_governor16 | lieutenant_governor2 | lieutenant_governor3 | lieutenant_governor4 | lieutenant_governor5 | lieutenant_governor6 | lieutenant_governor7 | lieutenant_governor8 | lieutenant_governor9 | lieutenant1 | lieutenant10 | lieutenant11 | lieutenant12 | lieutenant13 | lieutenant14 | lieutenant15 | lieutenant16 | lieutenant2 | lieutenant3 | lieutenant4 | lieutenant5 | lieutenant6 | lieutenant7 | lieutenant8 | lieutenant9 | mainwidth | majority | majority_floor_leader | majority_floor_leader1 | majority_floor_leader10 | majority_floor_leader11 | majority_floor_leader12 | majority_floor_leader13 | majority_floor_leader14 | majority_floor_leader15 | majority_floor_leader16 | majority_floor_leader2 | majority_floor_leader3 | majority_floor_leader4 | majority_floor_leader5 | majority_floor_leader6 | majority_floor_leader7 | majority_floor_leader8 | majority_floor_leader9 | majority_leader | majority_leader1 | majority_leader10 | majority_leader11 | majority_leader12 | majority_leader13 | majority_leader14 | majority_leader15 | majority_leader16 | majority_leader2 | majority_leader3 | majority_leader4 | majority_leader5 | majority_leader6 | majority_leader7 | majority_leader8 | majority_leader9 | majority1 | majority10 | majority11 | majority12 | majority13 | majority14 | majority15 | majority16 | majority2 | majority3 | majority4 | majority5 | majority6 | majority7 | majority8 | majority9 | majorityleader | majorityleader1 | majorityleader10 | majorityleader11 | majorityleader12 | majorityleader13 | majorityleader14 | majorityleader15 | majorityleader16 | majorityleader2 | majorityleader3 | majorityleader4 | majorityleader5 | majorityleader6 | majorityleader7 | majorityleader8 | majorityleader9 | mawards | military_blank1 | military_blank2 | military_blank3 | military_blank4 | military_blank5 | military_data1 | military_data2 | military_data3 | military_data4 | military_data5 | minister | minister_from | minister_from1 | minister_from10 | minister_from11 | minister_from12 | minister_from13 | minister_from14 | minister_from15 | minister_from16 | minister_from2 | minister_from3 | minister_from4 | minister_from5 | minister_from6 | minister_from7 | minister_from8 | minister_from9 | minister1 | minister10 | minister11 | minister12 | minister13 | minister14 | minister15 | minister16 | minister2 | minister3 | minister4 | minister5 | minister6 | minister7 | minister8 | minister9 | minority_floor_leader | minority_floor_leader1 | minority_floor_leader10 | minority_floor_leader11 | minority_floor_leader12 | minority_floor_leader13 | minority_floor_leader14 | minority_floor_leader15 | minority_floor_leader16 | minority_floor_leader2 | minority_floor_leader3 | minority_floor_leader4 | minority_floor_leader5 | minority_floor_leader6 | minority_floor_leader7 | minority_floor_leader8 | minority_floor_leader9 | minority_leader | minority_leader1 | minority_leader10 | minority_leader11 | minority_leader12 | minority_leader13 | minority_leader14 | minority_leader15 | minority_leader16 | minority_leader2 | minority_leader3 | minority_leader4 | minority_leader5 | minority_leader6 | minority_leader7 | minority_leader8 | minority_leader9 | minorityleader | minorityleader1 | minorityleader10 | minorityleader11 | minorityleader12 | minorityleader13 | minorityleader14 | minorityleader15 | minorityleader16 | minorityleader2 | minorityleader3 | minorityleader4 | minorityleader5 | minorityleader6 | minorityleader7 | minorityleader8 | minorityleader9 | module | module0 | module2 | module3 | module4 | module5 | monarch | monarch1 | monarch10 | monarch11 | monarch12 | monarch13 | monarch14 | monarch15 | monarch16 | monarch2 | monarch3 | monarch4 | monarch5 | monarch6 | monarch7 | monarch8 | monarch9 | mother | name | nationality | native_name | native_name_lang | net_worth | nickname | nominator | nominator1 | nominator10 | nominator11 | nominator12 | nominator13 | nominator14 | nominator15 | nominator16 | nominator2 | nominator3 | nominator4 | nominator5 | nominator6 | nominator7 | nominator8 | nominator9 | nominee | occupation | office | office1 | office10 | office11 | office12 | office13 | office14 | office15 | office16 | office2 | office3 | office4 | office5 | office6 | office7 | office8 | office9 | opponent | order | order1 | order10 | order11 | order12 | order13 | order14 | order15 | order16 | order2 | order3 | order4 | order5 | order6 | order7 | order8 | order9 | otherparty | parents | parliament | parliament1 | parliament10 | parliament11 | parliament12 | parliament13 | parliament14 | parliament15 | parliament16 | parliament2 | parliament3 | parliament4 | parliament5 | parliament6 | parliament7 | parliament8 | parliament9 | partner | party | party_election | portfolio | preceded | preceded1 | preceded10 | preceded11 | preceded12 | preceded13 | preceded14 | preceded15 | preceded16 | preceded2 | preceded3 | preceded4 | preceded5 | preceded6 | preceded7 | preceded8 | preceded9 | preceding | preceding1 | preceding10 | preceding11 | preceding12 | preceding13 | preceding14 | preceding15 | preceding16 | preceding2 | preceding3 | preceding4 | preceding5 | preceding6 | preceding7 | preceding8 | preceding9 | predecessor | predecessor1 | predecessor10 | predecessor11 | predecessor12 | predecessor13 | predecessor14 | predecessor15 | predecessor16 | predecessor2 | predecessor3 | predecessor4 | predecessor5 | predecessor6 | predecessor7 | predecessor8 | predecessor9 | premier | premier1 | premier10 | premier11 | premier12 | premier13 | premier14 | premier15 | premier16 | premier2 | premier3 | premier4 | premier5 | premier6 | premier7 | premier8 | premier9 | president | president1 | president10 | president11 | president12 | president13 | president14 | president15 | president16 | president2 | president3 | president4 | president5 | president6 | president7 | president8 | president9 | primeminister | primeminister1 | primeminister10 | primeminister11 | primeminister12 | primeminister13 | primeminister14 | primeminister15 | primeminister16 | primeminister2 | primeminister3 | primeminister4 | primeminister5 | primeminister6 | primeminister7 | primeminister8 | primeminister9 | prior_term | prior_term1 | prior_term10 | prior_term11 | prior_term12 | prior_term13 | prior_term14 | prior_term15 | prior_term16 | prior_term2 | prior_term3 | prior_term4 | prior_term5 | prior_term6 | prior_term7 | prior_term8 | prior_term9 | profession | pronunciation | rank | relations | relatives | religion | residence | resting_place | resting_place_coordinates | restingplace | restingplacecoordinates | riding | riding1 | riding10 | riding11 | riding12 | riding13 | riding14 | riding15 | riding16 | riding2 | riding3 | riding4 | riding5 | riding6 | riding7 | riding8 | riding9 | runningmate | salary | serviceyears | signature | signature_alt | smallimage | source | speaker | speaker_office | spouse | state | state_assembly | state_assembly1 | state_assembly10 | state_assembly11 | state_assembly12 | state_assembly13 | state_assembly14 | state_assembly15 | state_assembly16 | state_assembly2 | state_assembly3 | state_assembly4 | state_assembly5 | state_assembly6 | state_assembly7 | state_assembly8 | state_assembly9 | state_delegate | state_delegate1 | state_delegate10 | state_delegate11 | state_delegate12 | state_delegate13 | state_delegate14 | state_delegate15 | state_delegate16 | state_delegate2 | state_delegate3 | state_delegate4 | state_delegate5 | state_delegate6 | state_delegate7 | state_delegate8 | state_delegate9 | state_house | state_house1 | state_house10 | state_house11 | state_house12 | state_house13 | state_house14 | state_house15 | state_house16 | state_house2 | state_house3 | state_house4 | state_house5 | state_house6 | state_house7 | state_house8 | state_house9 | state_legislature | state_legislature1 | state_legislature10 | state_legislature11 | state_legislature12 | state_legislature13 | state_legislature14 | state_legislature15 | state_legislature16 | state_legislature2 | state_legislature3 | state_legislature4 | state_legislature5 | state_legislature6 | state_legislature7 | state_legislature8 | state_legislature9 | state_senate | state_senate1 | state_senate10 | state_senate11 | state_senate12 | state_senate13 | state_senate14 | state_senate15 | state_senate16 | state_senate2 | state_senate3 | state_senate4 | state_senate5 | state_senate6 | state_senate7 | state_senate8 | state_senate9 | state1 | state10 | state11 | state12 | state13 | state14 | state15 | state16 | state2 | state3 | state4 | state5 | state6 | state7 | state8 | state9 | succeeded | succeeded1 | succeeded10 | succeeded11 | succeeded12 | succeeded13 | succeeded14 | succeeded15 | succeeded16 | succeeded2 | succeeded3 | succeeded4 | succeeded5 | succeeded6 | succeeded7 | succeeded8 | succeeded9 | succeeding | succeeding1 | succeeding10 | succeeding11 | succeeding12 | succeeding13 | succeeding14 | succeeding15 | succeeding16 | succeeding2 | succeeding3 | succeeding4 | succeeding5 | succeeding6 | succeeding7 | succeeding8 | succeeding9 | successor | successor1 | successor10 | successor11 | successor12 | successor13 | successor14 | successor15 | successor16 | successor2 | successor3 | successor4 | successor5 | successor6 | successor7 | successor8 | successor9 | taoiseach | taoiseach1 | taoiseach10 | taoiseach11 | taoiseach12 | taoiseach13 | taoiseach14 | taoiseach15 | taoiseach16 | taoiseach2 | taoiseach3 | taoiseach4 | taoiseach5 | taoiseach6 | taoiseach7 | taoiseach8 | taoiseach9 | term | term_end | term_end1 | term_end10 | term_end11 | term_end12 | term_end13 | term_end14 | term_end15 | term_end16 | term_end2 | term_end3 | term_end4 | term_end5 | term_end6 | term_end7 | term_end8 | term_end9 | term_label | term_label1 | term_label10 | term_label11 | term_label12 | term_label13 | term_label14 | term_label15 | term_label16 | term_label2 | term_label3 | term_label4 | term_label5 | term_label6 | term_label7 | term_label8 | term_label9 | term_start | term_start1 | term_start10 | term_start11 | term_start12 | term_start13 | term_start14 | term_start15 | term_start16 | term_start2 | term_start3 | term_start4 | term_start5 | term_start6 | term_start7 | term_start8 | term_start9 | term1 | term10 | term11 | term12 | term13 | term14 | term15 | term16 | term2 | term3 | term4 | term5 | term6 | term7 | term8 | term9 | termend | termend1 | termend10 | termend11 | termend12 | termend13 | termend14 | termend15 | termend16 | termend2 | termend3 | termend4 | termend5 | termend6 | termend7 | termend8 | termend9 | termlabel | termlabel1 | termlabel10 | termlabel11 | termlabel12 | termlabel13 | termlabel14 | termlabel15 | termlabel16 | termlabel2 | termlabel3 | termlabel4 | termlabel5 | termlabel6 | termlabel7 | termlabel8 | termlabel9 | termstart | termstart1 | termstart10 | termstart11 | termstart12 | termstart13 | termstart14 | termstart15 | termstart16 | termstart2 | termstart3 | termstart4 | termstart5 | termstart6 | termstart7 | termstart8 | termstart9 | title | title1 | title10 | title11 | title12 | title13 | title14 | title15 | title16 | title2 | title3 | title4 | title5 | title6 | title7 | title8 | title9 | unit | vicegovernor | vicegovernor1 | vicegovernor10 | vicegovernor11 | vicegovernor12 | vicegovernor13 | vicegovernor14 | vicegovernor15 | vicegovernor16 | vicegovernor2 | vicegovernor3 | vicegovernor4 | vicegovernor5 | vicegovernor6 | vicegovernor7 | vicegovernor8 | vicegovernor9 | vicepremier | vicepremier1 | vicepremier10 | vicepremier11 | vicepremier12 | vicepremier13 | vicepremier14 | vicepremier15 | vicepremier16 | vicepremier2 | vicepremier3 | vicepremier4 | vicepremier5 | vicepremier6 | vicepremier7 | vicepremier8 | vicepremier9 | vicepresident | vicepresident1 | vicepresident10 | vicepresident11 | vicepresident12 | vicepresident13 | vicepresident14 | vicepresident15 | vicepresident16 | vicepresident2 | vicepresident3 | vicepresident4 | vicepresident5 | vicepresident6 | vicepresident7 | vicepresident8 | vicepresident9 | viceprimeminister | viceprimeminister1 | viceprimeminister10 | viceprimeminister11 | viceprimeminister12 | viceprimeminister13 | viceprimeminister14 | viceprimeminister15 | viceprimeminister16 | viceprimeminister2 | viceprimeminister3 | viceprimeminister4 | viceprimeminister5 | viceprimeminister6 | viceprimeminister7 | viceprimeminister8 | viceprimeminister9 | website | width | year }}<noinclude>{{Documentation}}</noinclude> l78ydejeycmbq6p0pm9wens4k1vujva 422564 422563 2026-10-18T00:43:53Z Intisar Ali 8681 /* */ 422564 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Infobox | bodyclass = vcard modern-officeholder {{{bodyclass|}}} | bodystyle = width:{{{mainwidth|300px}}}; max-width:100%; border:2px solid #4361ee; border-radius:12px; background:#f8faff; box-shadow:0 4px 10px #b5c6e9; color:#24344d; | child = {{lc:{{{embed|}}}}} | abovestyle = background:#2346a0; color:#ffffff; font-size:105%; font-weight:bold; text-align:center; padding:10px 6px; border-bottom:4px solid #eab308; | above = {{Yesno|{{{nobel|}}}|yes={{Nobel/Medium}}}} {{Br separated entries | 1 = {{#if:{{{honorific prefix|{{{honorific_prefix|{{{honorific-prefix|}}}}}}}}}|<div class="honorific-prefix" style="display:inline; font-weight:normal;">{{{honorific prefix|{{{honorific_prefix|{{{honorific-prefix|}}}}}}}}}</div>}} | 2 = <div class="fn" style="display:inline-block; font-size:130%;">{{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{PAGENAMEBASE}}}}</div> | 3 = {{#if:{{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|{{{honorific-suffix|}}}}}}}}}|<div class="honorific-suffix" style="display:inline; font-weight:normal;">{{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|{{{honorific-suffix|}}}}}}}}}</div>}} }} | subheaderstyle = background:#e0e7ff; color:#312e81; font-size:115%; font-weight:bold; text-align:center; padding:8px; | subheader = {{#ifeq:{{lc:{{{embed|}}}}}|yes||{{#if:{{{native_name|}}}|<div class="nickname" {{#if:{{{native_name_lang|}}}|lang="{{{native_name_lang}}}"}}>{{{native_name}}}</div>}}}} | imagestyle = background:#eff6ff; padding:8px; text-align:center; | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{width|{{{imagesize|{{{image_size|}}}}}}}}}|sizedefault=frameless|upright={{{image_upright|1}}}|alt={{{alt|}}}|suppressplaceholder=yes}} | image2 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image name|}}}|size={{{width|{{{imagesize|{{{image_size|}}}}}}}}}|sizedefault=frameless|upright={{{image_upright|1}}}|alt={{{alt|}}}|suppressplaceholder=yes}} | image3 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{smallimage|}}}|sizedefault=frameless|upright={{{image_upright|1}}}|alt={{{alt|}}}|suppressplaceholder=yes}} | caption{{#if:{{{smallimage|}}}|3|{{#if:{{{image name|}}}|2}}}} = {{{caption|}}} | captionstyle = background:#eef2ff; color:#475569; font-size:90%; text-align:center; padding:6px; | headerstyle = {{#ifeq:{{lc:{{{embed|}}}}}|yes|background:#eeeeee; color:#24344d;|background:#4338ca; color:white;}} font-weight:bold; text-align:center; padding:8px; border-bottom:2px solid #fbbf24; | labelstyle = background:#e0f2fe; color:#075985; font-weight:bold; padding:6px; width:38%; | datastyle = background:#ffffff; color:#334155; padding:6px; | data1 = {{#if:{{{speaker|}}}| {{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed|}}}}}|yes|#eee|#dbeafe}} {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname2|}}} | 1namedata = {{{1namedata2|}}} | 2blankname = {{{2blankname2|}}} | 2namedata = {{{2namedata2|}}} | 3blankname = {{{3blankname2|}}} | 3namedata = {{{3namedata2|}}} | 4blankname = {{{4blankname2|}}} | 4namedata = {{{4namedata2|}}} | 5blankname = {{{5blankname2|}}} | 5namedata = {{{5namedata2|}}} | alongside = {{{alongside2|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from2|}}} | appointer = {{#if: {{{appointer2|}}} | {{{appointer2}}} | {{{appointed2|}}} }} | assembly = {{{assembly2|}}} | chancellor = {{{chancellor2|}}} | co-leader = {{{co-leader2|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM2|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM2|}}} | {{{constituency_AM2}}} | {{{constituency_MP2|}}} }} | constituency = {{{constituency2|}}} | country = {{{country2|}}} | deputy = {{{deputy2|}}} | district = {{{district2|}}} | firstminister = {{{firstminister2|}}} | governor-general = {{{governor-general2|}}} | governor_general = {{{governor_general2|}}} | governor = {{{governor2|}}} | jr/sr = {{{jr/sr2|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state2|}}} | leader = {{{leader2|}}} | legislature = {{{legislature2|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor2|}}} | lieutenant = {{{lieutenant2|}}} | majority_leader = {{#if: {{{majorityleader2|}}} | {{{majorityleader2}}} | {{{majority_leader2|}}} }} | minister_from = {{{minister_from2|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader2|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader2|}}} | majority = {{{majority2|}}} | minister = {{{minister2|}}} | minority_leader = {{#if: {{{minorityleader2|}}} | {{{minorityleader2}}} | {{{minority_leader2|}}} }} | monarch = {{{monarch2|}}} | nominator = {{{nominator2|}}} | office = {{{office2|}}} | order = {{{order2|}}} | parliament = {{{parliament2|}}} | predecessor = {{{predecessor2|}}} | preceding = {{{preceding2|}}} | preceded = {{{preceded2|}}} | premier = {{{premier2|}}} | president = {{{president2|}}} | primeminister = {{{primeminister2|}}} | riding = {{{riding2|}}} | speaker = {{{speaker|}}} | speaker_office = {{{speaker_office|}}} | state_assembly = {{{state_assembly|}}} | state_delegate = {{{state_delegate|}}} | state_house = {{{state_house|}}} | state_legislature = {{{state_legislature|}}} | state_senate = {{{state_senate|}}} | state = {{{state|}}} | succeeded = {{{succeeded2|}}} | succeeding = {{{succeeding2|}}} | successor = {{{successor2|}}} | taoiseach = {{{taoiseach2|}}} | termlabel = {{{term_label2|{{{termlabel2|عهدي ۾}}}}}} | termend = {{#if:{{{termend2|}}}|{{{termend2}}}|{{{term_end2|}}}}} | termstart = {{#if:{{{termstart2|}}}|{{{termstart2}}}|{{{term_start2|}}}}} | term = {{{term2|}}} | title = {{{title2|}}} | vicegovernor = {{{vicegovernor2|}}} | vicepresident = {{{vicepresident2|}}} | vicepremier = {{{vicepremier2|}}} | viceprimeminister = {{{viceprimeminister2|}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term|}}} }}}}}}<!-- -->{{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname|}}} | 1namedata = {{{1namedata|}}} | 2blankname = {{{2blankname|}}} | 2namedata = {{{2namedata|}}} | 3blankname = {{{3blankname|}}} | 3namedata = {{{3namedata|}}} | 4blankname = {{{4blankname|}}} | 4namedata = {{{4namedata|}}} | 5blankname = {{{5blankname|}}} | 5namedata = {{{5namedata|}}} | alongside = {{{alongside|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from|}}} | appointer = {{#if: {{{appointer|}}} | {{{appointer}}} | {{{appointed|}}} }} | assembly = {{{assembly|}}} | candidate = {{{candidate|}}} | chancellor = {{{chancellor|}}} | co-leader = {{{co-leader|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM|}}} | {{{constituency_AM}}} | {{{constituency_MP|}}} }} | constituency = {{{constituency|}}} | country = {{{country|}}} | deputy = {{{deputy|}}} | district = {{{district|}}} | election_date = {{{election_date|}}} | firstminister = {{{firstminister|}}} | governor-general = {{{governor-general|}}} | governor_general = {{{governor_general|}}} | governor = {{{governor|}}} | incumbent = {{{incumbent|}}} | jr/sr = {{{jr/sr|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state|}}} | leader = {{{leader|}}} | legislature = {{{legislature|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor|}}} | lieutenant = {{{lieutenant|}}} | majority_leader = {{#if: {{{majorityleader|}}} | {{{majorityleader}}} | {{{majority_leader|}}} }} | majority = {{{majority|}}} | minister = {{{minister|}}} | minister_from = {{{minister_from|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader|}}} | minority_leader = {{#if: {{{minorityleader|}}} | {{{minorityleader}}} | {{{minority_leader|}}} }} | monarch = {{{monarch|}}} | nominator = {{{nominator|}}} | nominee = {{{nominee|}}} | office = {{{office|}}} | opponent = {{{opponent|}}} | order = {{{order|}}} | parliament = {{{parliament|}}} | party_election = {{{party_election|}}} | predecessor = {{{predecessor|}}} | preceding = {{{preceding|}}} | preceded = {{{preceded|}}} | premier = {{{premier|}}} | president = {{{president|}}} | primeminister = {{{primeminister|}}} | riding = {{{riding|}}} | runningmate = {{{runningmate|}}} | state_assembly = {{{state_assembly|}}} | state_delegate = {{{state_delegate|}}} | state_house = {{{state_house|}}} | state_legislature = {{{state_legislature|}}} | state_senate = {{{state_senate|}}} | state = {{{state|}}} | succeeded = {{{succeeded|}}} | succeeding = {{{succeeding|}}} | successor = {{{successor|}}} | taoiseach = {{{taoiseach|}}} | termlabel = {{{term_label|{{{termlabel|عهدي ۾}}}}}} | termend = {{#if: {{{termend|}}} | {{{termend}}} | {{{term_end|}}} }} | termstart = {{#if: {{{termstart|}}} | {{{termstart}}} | {{{term_start|}}} }} | term = {{{term|}}} | title = {{{title|}}} | vicegovernor = {{{vicegovernor|}}} | vicepresident = {{{vicepresident|}}} | vicepremier = {{{vicepremier|}}} | viceprimeminister = {{{viceprimeminister|}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term|}}} }}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname1|}}} | 1namedata = {{{1namedata1|}}} | 2blankname = {{{2blankname1|}}} | 2namedata = {{{2namedata1|}}} | 3blankname = {{{3blankname1|}}} | 3namedata = {{{3namedata1|}}} | 4blankname = {{{4blankname1|}}} | 4namedata = {{{4namedata1|}}} | 5blankname = {{{5blankname1|}}} | 5namedata = {{{5namedata1|}}} | alongside = {{{alongside1|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from1|}}} | appointer = {{#if: {{{appointer1|}}} | {{{appointer1}}} | {{{appointed1|}}} }} | assembly = {{{assembly1|}}} | chancellor = {{{chancellor1|}}} | co-leader = {{{co-leader1|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM1|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM1|}}} | {{{constituency_AM1}}} | {{{constituency_MP1|}}} }} | constituency = {{{constituency1|}}} | country = {{{country1|}}} | deputy = {{{deputy1|}}} | district = {{{district1|}}} | firstminister = {{{firstminister1|}}} | governor-general = {{{governor-general1|}}} | governor_general = {{{governor_general1|}}} | governor = {{{governor1|}}} | jr/sr = {{{jr/sr1|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state1|}}} | leader = {{{leader1|}}} | legislature = {{{legislature1|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor1|}}} | lieutenant = {{{lieutenant1|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader1|}}} | minister_from = {{{minister_from1|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader1|}}} | majority_leader = {{#if: {{{majorityleader1|}}} | {{{majorityleader1}}} | {{{majority_leader1|}}} }} | majority = {{{majority1|}}} | minister = {{{minister1|}}} | minority_leader = {{#if: {{{minorityleader1|}}} | {{{minorityleader1}}} | {{{minority_leader1|}}} }} | monarch = {{{monarch1|}}} | nominator = {{{nominator1|}}} | office = {{{office1|}}} | order = {{{order1|}}} | parliament = {{{parliament1|}}} | predecessor = {{{predecessor1|}}} | preceding = {{{preceding1|}}} | preceded = {{{preceded1|}}} | premier = {{{premier1|}}} | president = {{{president1|}}} | primeminister = {{{primeminister1|}}} | riding = {{{riding1|}}} | state_assembly = {{{state_assembly1|}}} | state_delegate = {{{state_delegate1|}}} | state_house = {{{state_house1|}}} | state_legislature = {{{state_legislature1|}}} | state_senate = {{{state_senate1|}}} | state = {{{state1|}}} | succeeded = {{{succeeded1|}}} | succeeding = {{{succeeding1|}}} | successor = {{{successor1|}}} | taoiseach = {{{taoiseach1|}}} | termlabel = {{{term_label1|{{{termlabel1|عهدي ۾}}}}}} | termend = {{#if:{{{termend1|}}}|{{{termend1}}}|{{{term_end1|}}}}} | termstart = {{#if:{{{termstart1|}}}|{{{termstart1}}}|{{{term_start1|}}}}} | term = {{{term1|}}} | title = {{{title1|}}} | vicegovernor = {{{vicegovernor1|}}} | vicepresident = {{{vicepresident1|}}} | vicepremier = {{{vicepremier1|}}} | viceprimeminister = {{{viceprimeminister1|}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term1|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{#if:{{{speaker|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname2|}}} | 1namedata = {{{1namedata2|}}} | 2blankname = {{{2blankname2|}}} | 2namedata = {{{2namedata2|}}} | 3blankname = {{{3blankname2|}}} | 3namedata = {{{3namedata2|}}} | 4blankname = {{{4blankname2|}}} | 4namedata = {{{4namedata2|}}} | 5blankname = {{{5blankname2|}}} | 5namedata = {{{5namedata2|}}} | alongside = {{{alongside2|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from2|}}} | appointer = {{#if: {{{appointer2|}}} | {{{appointer2}}} | {{{appointed2|}}} }} | assembly = {{{assembly2|}}} | chancellor = {{{chancellor2|}}} | co-leader = {{{co-leader2|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM2|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM2|}}} | {{{constituency_AM2}}} | {{{constituency_MP2|}}} }} | constituency = {{{constituency2|}}} | country = {{{country2|}}} | deputy = {{{deputy2|}}} | district = {{{district2|}}} | firstminister = {{{firstminister2|}}} | governor-general = {{{governor-general2|}}} | governor_general = {{{governor_general2|}}} | governor = {{{governor2|}}} | jr/sr = {{{jr/sr2|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state2|}}} | leader = {{{leader2|}}} | legislature = {{{legislature2|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor2|}}} | lieutenant = {{{lieutenant2|}}} | majority_leader = {{#if: {{{majorityleader2|}}} | {{{majorityleader2}}} | {{{majority_leader2|}}} }} | minister_from = {{{minister_from2|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader2|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader2|}}} | majority = {{{majority2|}}} | minister = {{{minister2|}}} | minority_leader = {{#if: {{{minorityleader2|}}} | {{{minorityleader2}}} | {{{minority_leader2|}}} }} | monarch = {{{monarch2|}}} | nominator = {{{nominator2|}}} | office = {{{office2|}}} | order = {{{order2|}}} | parliament = {{{parliament2|}}} | predecessor = {{{predecessor2|}}} | preceding = {{{preceding2|}}} | preceded = {{{preceded2|}}} | premier = {{{premier2|}}} | president = {{{president2|}}} | primeminister = {{{primeminister2|}}} | riding = {{{riding2|}}} | state_assembly = {{{state_assembly2|}}} | state_delegate = {{{state_delegate2|}}} | state_house = {{{state_house2|}}} | state_legislature = {{{state_legislature2|}}} | state_senate = {{{state_senate2|}}} | state = {{{state2|}}} | succeeded = {{{succeeded2|}}} | succeeding = {{{succeeding2|}}} | successor = {{{successor2|}}} | taoiseach = {{{taoiseach2|}}} | termlabel = {{{term_label2|{{{termlabel2|عهدي ۾}}}}}} | termend = {{#if:{{{termend2|}}}|{{{termend2}}}|{{{term_end2|}}}}} | termstart = {{#if:{{{termstart2|}}}|{{{termstart2}}}|{{{term_start2|}}}}} | term = {{{term2|}}} | title = {{{title2|}}} | vicegovernor = {{{vicegovernor2|}}} | vicepresident = {{{vicepresident2|}}} | vicepremier = {{{vicepremier2|}}} | viceprimeminister = {{{viceprimeminister2|}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term2|}}} }}}}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname3|}}} | 1namedata = {{{1namedata3|}}} | 2blankname = {{{2blankname3|}}} | 2namedata = {{{2namedata3|}}} | 3blankname = {{{3blankname3|}}} | 3namedata = {{{3namedata3|}}} | 4blankname = {{{4blankname3|}}} | 4namedata = {{{4namedata3|}}} | 5blankname = {{{5blankname3|}}} | 5namedata = {{{5namedata3|}}} | alongside = {{{alongside3|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from3|}}} | appointer = {{#if: {{{appointer3|}}} | {{{appointer3}}} | {{{appointed3|}}} }} | assembly = {{{assembly3|}}} | chancellor = {{{chancellor3|}}} | co-leader = {{{co-leader3|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM3|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM3|}}} | {{{constituency_AM3}}} | {{{constituency_MP3|}}} }} | constituency = {{{constituency3|}}} | country = {{{country3|}}} | deputy = {{{deputy3|}}} | district = {{{district3|}}} | firstminister = {{{firstminister3|}}} | governor-general = {{{governor-general3|}}} | governor_general = {{{governor_general3|}}} | governor = {{{governor3|}}} | jr/sr = {{{jr/sr3|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state3|}}} | leader = {{{leader3|}}} | legislature = {{{legislature3|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor3|}}} | lieutenant = {{{lieutenant3|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader3|}}} | minister_from = {{{minister_from3|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader3|}}} | majority_leader = {{#if: {{{majorityleader3|}}} | {{{majorityleader3}}} | {{{majority_leader3|}}} }} | majority = {{{majority3|}}} | minister = {{{minister3|}}} | minority_leader = {{#if: {{{minorityleader3|}}} | {{{minorityleader3}}} | {{{minority_leader3|}}} }} | monarch = {{{monarch3|}}} | nominator = {{{nominator3|}}} | office = {{{office3|}}} | order = {{{order3|}}} | parliament = {{{parliament3|}}} | predecessor = {{{predecessor3|}}} | preceding = {{{preceding3|}}} | preceded = {{{preceded3|}}} | premier = {{{premier3|}}} | president = {{{president3|}}} | primeminister = {{{primeminister3|}}} | riding = {{{riding3|}}} | state_assembly = {{{state_assembly3|}}} | state_delegate = {{{state_delegate3|}}} | state_house = {{{state_house3|}}} | state_legislature = {{{state_legislature3|}}} | state_senate = {{{state_senate3|}}} | state = {{{state3|}}} | succeeded = {{{succeeded3|}}} | succeeding = {{{succeeding3|}}} | successor = {{{successor3|}}} | taoiseach = {{{taoiseach3|}}} | termlabel = {{{term_label3|{{{termlabel3|عهدي ۾}}}}}} | termend = {{#if:{{{termend3|}}}|{{{termend3}}}|{{{term_end3|}}}}} | termstart = {{#if:{{{termstart3|}}}|{{{termstart3}}}|{{{term_start3|}}}}} | term = {{{term3|}}} | title = {{{title3|}}} | vicegovernor = {{{vicegovernor3|}}} | vicepresident = {{{vicepresident3|}}} | vicepremier = {{{vicepremier3|}}} | viceprimeminister = {{{viceprimeminister3|}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term3|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname4|}}} | 1namedata = {{{1namedata4|}}} | 2blankname = {{{2blankname4|}}} | 2namedata = {{{2namedata4|}}} | 3blankname = {{{3blankname4|}}} | 3namedata = {{{3namedata4|}}} | 4blankname = {{{4blankname4|}}} | 4namedata = {{{4namedata4|}}} | 5blankname = {{{5blankname4|}}} | 5namedata = {{{5namedata4|}}} | alongside = {{{alongside4|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from4|}}} | appointer = {{#if: {{{appointer4|}}} | {{{appointer4}}} | {{{appointed4|}}} }} | assembly = {{{assembly4|}}} | chancellor = {{{chancellor4|}}} | co-leader = {{{co-leader4|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM4|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM4|}}} | {{{constituency_AM4}}} | {{{constituency_MP4|}}} }} | constituency = {{{constituency4|}}} | country = {{{country4|}}} | deputy = {{{deputy4|}}} | district = {{{district4|}}} | firstminister = {{{firstminister4|}}} | governor-general = {{{governor-general4|}}} | governor_general = {{{governor_general4|}}} | governor = {{{governor4|}}} | jr/sr = {{{jr/sr4|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state4|}}} | leader = {{{leader4|}}} | legislature = {{{legislature4|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor4|}}} | lieutenant = {{{lieutenant4|}}} | minister_from = {{{minister_from4|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader4|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader4|}}} | majority_leader = {{#if: {{{majorityleader4|}}} | {{{majorityleader4}}} | {{{majority_leader4|}}} }} | majority = {{{majority4|}}} | minister = {{{minister4|}}} | minority_leader = {{#if: {{{minorityleader4|}}} | {{{minorityleader4}}} | {{{minority_leader4|}}} }} | monarch = {{{monarch4|}}} | nominator = {{{nominator4|}}} | office = {{{office4|}}} | order = {{{order4|}}} | parliament = {{{parliament4|}}} | predecessor = {{{predecessor4|}}} | preceding = {{{preceding4|}}} | preceded = {{{preceded4|}}} | premier = {{{premier4|}}} | president = {{{president4|}}} | primeminister = {{{primeminister4|}}} | riding = {{{riding4|}}} | state_assembly = {{{state_assembly4|}}} | state_delegate = {{{state_delegate4|}}} | state_house = {{{state_house4|}}} | state_legislature = {{{state_legislature4|}}} | state_senate = {{{state_senate4|}}} | state = {{{state4|}}} | succeeded = {{{succeeded4|}}} | succeeding = {{{succeeding4|}}} | successor = {{{successor4|}}} | taoiseach = {{{taoiseach4|}}} | termlabel = {{{term_label4|{{{termlabel4|عهدي ۾}}}}}} | termend = {{#if:{{{termend4|}}}|{{{termend4}}}|{{{term_end4|}}}}} | termstart = {{#if:{{{termstart4|}}}|{{{termstart4}}}|{{{term_start4|}}}}} | term = {{{term4|}}} | title = {{{title4|}}} | vicegovernor = {{{vicegovernor4|}}} | vicepresident = {{{vicepresident4|}}} | vicepremier = {{{vicepremier4|}}} | viceprimeminister = {{{viceprimeminister4|}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term4|}}} }}}}<!-- --->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname5|}}} | 1namedata = {{{1namedata5|}}} | 2blankname = {{{2blankname5|}}} | 2namedata = {{{2namedata5|}}} | 3blankname = {{{3blankname5|}}} | 3namedata = {{{3namedata5|}}} | 4blankname = {{{4blankname5|}}} | 4namedata = {{{4namedata5|}}} | 5blankname = {{{5blankname5|}}} | 5namedata = {{{5namedata5|}}} | alongside = {{{alongside5|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from5|}}} | appointer = {{#if: {{{appointer5|}}} | {{{appointer5}}} | {{{appointed5|}}} }} | assembly = {{{assembly5|}}} | chancellor = {{{chancellor5|}}} | co-leader = {{{co-leader5|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM5|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM5|}}} | {{{constituency_AM5}}} | {{{constituency_MP5|}}} }} | constituency = {{{constituency5|}}} | country = {{{country5|}}} | deputy = {{{deputy5|}}} | district = {{{district5|}}} | firstminister = {{{firstminister5|}}} | governor-general = {{{governor-general5|}}} | governor_general = {{{governor_general5|}}} | governor = {{{governor5|}}} | jr/sr = {{{jr/sr5|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state5|}}} | leader = {{{leader5|}}} | legislature = {{{legislature5|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor5|}}} | lieutenant = {{{lieutenant5|}}} | minister_from = {{{minister_from5|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader5|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader5|}}} | majority_leader = {{#if: {{{majorityleader5|}}} | {{{majorityleader5}}} | {{{majority_leader5|}}} }} | majority = {{{majority5|}}} | minister = {{{minister5|}}} | minority_leader = {{#if: {{{minorityleader5|}}} | {{{minorityleader5}}} | {{{minority_leader5|}}} }} | monarch = {{{monarch5|}}} | nominator = {{{nominator5|}}} | office = {{{office5|}}} | order = {{{order5|}}} | parliament = {{{parliament5|}}} | predecessor = {{{predecessor5|}}} | preceding = {{{preceding5|}}} | preceded = {{{preceded5|}}} | premier = {{{premier5|}}} | president = {{{president5|}}} | primeminister = {{{primeminister5|}}} | riding = {{{riding5|}}} | state_assembly = {{{state_assembly5|}}} | state_delegate = {{{state_delegate5|}}} | state_house = {{{state_house5|}}} | state_legislature = {{{state_legislature5|}}} | state_senate = {{{state_senate5|}}} | state = {{{state5|}}} | succeeded = {{{succeeded5|}}} | succeeding = {{{succeeding5|}}} | successor = {{{successor5|}}} | taoiseach = {{{taoiseach5|}}} | termlabel = {{{term_label5|{{{termlabel5|عهدي ۾}}}}}} | termend = {{#if:{{{termend5|}}}|{{{termend5}}}|{{{term_end5|}}}}} | termstart = {{#if:{{{termstart5|}}}|{{{termstart5}}}|{{{term_start5|}}}}} | term = {{{term5|}}} | title = {{{title5|}}} | vicegovernor = {{{vicegovernor5|}}} | vicepresident = {{{vicepresident5|}}} | vicepremier = {{{vicepremier5|}}} | viceprimeminister = {{{viceprimeminister5|}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term5|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname6|}}} | 1namedata = {{{1namedata6|}}} | 2blankname = {{{2blankname6|}}} | 2namedata = {{{2namedata6|}}} | 3blankname = {{{3blankname6|}}} | 3namedata = {{{3namedata6|}}} | 4blankname = {{{4blankname6|}}} | 4namedata = {{{4namedata6|}}} | 5blankname = {{{5blankname6|}}} | 5namedata = {{{5namedata6|}}} | alongside = {{{alongside6|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from6|}}} | appointer = {{#if: {{{appointer6|}}} | {{{appointer6}}} | {{{appointed6|}}} }} | assembly = {{{assembly6|}}} | chancellor = {{{chancellor6|}}} | co-leader = {{{co-leader6|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM6|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM6|}}} | {{{constituency_AM6}}} | {{{constituency_MP6|}}} }} | constituency = {{{constituency6|}}} | country = {{{country6|}}} | deputy = {{{deputy6|}}} | district = {{{district6|}}} | firstminister = {{{firstminister6|}}} | governor-general = {{{governor-general6|}}} | governor_general = {{{governor_general6|}}} | governor = {{{governor6|}}} | jr/sr = {{{jr/sr6|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state6|}}} | leader = {{{leader6|}}} | legislature = {{{legislature6|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor6|}}} | lieutenant = {{{lieutenant6|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader6|}}} | minister_from = {{{minister_from6|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader6|}}} | majority_leader = {{#if: {{{majorityleader6|}}} | {{{majorityleader6}}} | {{{majority_leader6|}}} }} | majority = {{{majority6|}}} | minister = {{{minister6|}}} | minority_leader = {{#if: {{{minorityleader6|}}} | {{{minorityleader6}}} | {{{minority_leader6|}}} }} | monarch = {{{monarch6|}}} | nominator = {{{nominator6|}}} | office = {{{office6|}}} | order = {{{order6|}}} | parliament = {{{parliament6|}}} | predecessor = {{{predecessor6|}}} | preceding = {{{preceding6|}}} | preceded = {{{preceded6|}}} | premier = {{{premier6|}}} | president = {{{president6|}}} | primeminister = {{{primeminister6|}}} | riding = {{{riding6|}}} | state_assembly = {{{state_assembly6|}}} | state_delegate = {{{state_delegate6|}}} | state_house = {{{state_house6|}}} | state_legislature = {{{state_legislature6|}}} | state_senate = {{{state_senate6|}}} | state = {{{state6|}}} | succeeded = {{{succeeded6|}}} | succeeding = {{{succeeding6|}}} | successor = {{{successor6|}}} | taoiseach = {{{taoiseach6|}}} | termlabel = {{{term_label6|{{{termlabel6|عهدي ۾}}}}}} | termend = {{#if:{{{termend6|}}}|{{{termend6}}}|{{{term_end6|}}}}} | termstart = {{#if:{{{termstart6|}}}|{{{termstart6}}}|{{{term_start6|}}}}} | term = {{{term6|}}} | title = {{{title6|}}} | vicegovernor = {{{vicegovernor6|}}} | vicepresident = {{{vicepresident6|}}} | vicepremier = {{{vicepremier6|}}} | viceprimeminister = {{{viceprimeminister6|}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term6|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname7|}}} | 1namedata = {{{1namedata7|}}} | 2blankname = {{{2blankname7|}}} | 2namedata = {{{2namedata7|}}} | 3blankname = {{{3blankname7|}}} | 3namedata = {{{3namedata7|}}} | 4blankname = {{{4blankname7|}}} | 4namedata = {{{4namedata7|}}} | 5blankname = {{{5blankname7|}}} | 5namedata = {{{5namedata7|}}} | alongside = {{{alongside7|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from7|}}} | appointer = {{#if: {{{appointer7|}}} | {{{appointer7}}} | {{{appointed7|}}} }} | assembly = {{{assembly7|}}} | chancellor = {{{chancellor7|}}} | co-leader = {{{co-leader7|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM7|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM7|}}} | {{{constituency_AM7}}} | {{{constituency_MP7|}}} }} | constituency = {{{constituency7|}}} | country = {{{country7|}}} | deputy = {{{deputy7|}}} | district = {{{district7|}}} | firstminister = {{{firstminister7|}}} | governor-general = {{{governor-general7|}}} | governor_general = {{{governor_general7|}}} | governor = {{{governor7|}}} | jr/sr = {{{jr/sr7|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state7|}}} | leader = {{{leader7|}}} | legislature = {{{legislature7|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor7|}}} | lieutenant = {{{lieutenant7|}}} | minister_from = {{{minister_from7|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader7|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader7|}}} | majority_leader = {{#if: {{{majorityleader7|}}} | {{{majorityleader7}}} | {{{majority_leader7|}}} }} | majority = {{{majority7|}}} | minister = {{{minister7|}}} | minority_leader = {{#if: {{{minorityleader7|}}} | {{{minorityleader7}}} | {{{minority_leader7|}}} }} | monarch = {{{monarch7|}}} | nominator = {{{nominator7|}}} | office = {{{office7|}}} | order = {{{order7|}}} | parliament = {{{parliament7|}}} | predecessor = {{{predecessor7|}}} | preceding = {{{preceding7|}}} | preceded = {{{preceded7|}}} | premier = {{{premier7|}}} | president = {{{president7|}}} | primeminister = {{{primeminister7|}}} | riding = {{{riding7|}}} | state_assembly = {{{state_assembly7|}}} | state_delegate = {{{state_delegate7|}}} | state_house = {{{state_house7|}}} | state_legislature = {{{state_legislature7|}}} | state_senate = {{{state_senate7|}}} | state = {{{state7|}}} | succeeded = {{{succeeded7|}}} | succeeding = {{{succeeding7|}}} | successor = {{{successor7|}}} | taoiseach = {{{taoiseach7|}}} | termlabel = {{{term_label7|{{{termlabel7|عهدي ۾}}}}}} | termend = {{#if:{{{termend7|}}}|{{{termend7}}}|{{{term_end7|}}}}} | termstart = {{#if:{{{termstart7|}}}|{{{termstart7}}}|{{{term_start7|}}}}} | term = {{{term7|}}} | title = {{{title7|}}} | vicegovernor = {{{vicegovernor7|}}} | vicepresident = {{{vicepresident7|}}} | vicepremier = {{{vicepremier7|}}} | viceprimeminister = {{{viceprimeminister7|}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term7|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname8|}}} | 1namedata = {{{1namedata8|}}} | 2blankname = {{{2blankname8|}}} | 2namedata = {{{2namedata8|}}} | 3blankname = {{{3blankname8|}}} | 3namedata = {{{3namedata8|}}} | 4blankname = {{{4blankname8|}}} | 4namedata = {{{4namedata8|}}} | 5blankname = {{{5blankname8|}}} | 5namedata = {{{5namedata8|}}} | alongside = {{{alongside8|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from8|}}} | appointer = {{#if: {{{appointer8|}}} | {{{appointer8}}} | {{{appointed8|}}} }} | assembly = {{{assembly8|}}} | chancellor = {{{chancellor8|}}} | co-leader = {{{co-leader8|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM8|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM8|}}} | {{{constituency_AM8}}} | {{{constituency_MP8|}}} }} | constituency = {{{constituency8|}}} | country = {{{country8|}}} | deputy = {{{deputy8|}}} | district = {{{district8|}}} | firstminister = {{{firstminister8|}}} | governor-general = {{{governor-general8|}}} | governor_general = {{{governor_general8|}}} | governor = {{{governor8|}}} | jr/sr = {{{jr/sr8|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state8|}}} | leader = {{{leader8|}}} | legislature = {{{legislature8|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor8|}}} | lieutenant = {{{lieutenant8|}}} | minister_from = {{{minister_from8|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader8|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader8|}}} | majority_leader = {{#if: {{{majorityleader8|}}} | {{{majorityleader8}}} | {{{majority_leader8|}}} }} | majority = {{{majority8|}}} | minister = {{{minister8|}}} | minority_leader = {{#if: {{{minorityleader8|}}} | {{{minorityleader8}}} | {{{minority_leader8|}}} }} | monarch = {{{monarch8|}}} | nominator = {{{nominator8|}}} | office = {{{office8|}}} | order = {{{order8|}}} | parliament = {{{parliament8|}}} | predecessor = {{{predecessor8|}}} | preceding = {{{preceding8|}}} | preceded = {{{preceded8|}}} | premier = {{{premier8|}}} | president = {{{president8|}}} | primeminister = {{{primeminister8|}}} | riding = {{{riding8|}}} | state_assembly = {{{state_assembly8|}}} | state_delegate = {{{state_delegate8|}}} | state_house = {{{state_house8|}}} | state_legislature = {{{state_legislature8|}}} | state_senate = {{{state_senate8|}}} | state = {{{state8|}}} | succeeded = {{{succeeded8|}}} | succeeding = {{{succeeding8|}}} | successor = {{{successor8|}}} | taoiseach = {{{taoiseach8|}}} | termlabel = {{{term_label8|{{{termlabel8|عهدي ۾}}}}}} | termend = {{#if:{{{termend8|}}}|{{{termend8}}}|{{{term_end8|}}}}} | termstart = {{#if:{{{termstart8|}}}|{{{termstart8}}}|{{{term_start8|}}}}} | term = {{{term8|}}} | title = {{{title8|}}} | vicegovernor = {{{vicegovernor8|}}} | vicepresident = {{{vicepresident8|}}} | vicepremier = {{{vicepremier8|}}} | viceprimeminister = {{{viceprimeminister8|}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term8|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname9|}}} | 1namedata = {{{1namedata9|}}} | 2blankname = {{{2blankname9|}}} | 2namedata = {{{2namedata9|}}} | 3blankname = {{{3blankname9|}}} | 3namedata = {{{3namedata9|}}} | 4blankname = {{{4blankname9|}}} | 4namedata = {{{4namedata9|}}} | 5blankname = {{{5blankname9|}}} | 5namedata = {{{5namedata9|}}} | alongside = {{{alongside9|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from9|}}} | appointer = {{#if: {{{appointer9|}}} | {{{appointer9}}} | {{{appointed9|}}} }} | assembly = {{{assembly9|}}} | chancellor = {{{chancellor9|}}} | co-leader = {{{co-leader9|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM9|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM9|}}} | {{{constituency_AM9}}} | {{{constituency_MP9|}}} }} | constituency = {{{constituency9|}}} | country = {{{country9|}}} | deputy = {{{deputy9|}}} | district = {{{district9|}}} | firstminister = {{{firstminister9|}}} | governor-general = {{{governor-general9|}}} | governor_general = {{{governor_general9|}}} | governor = {{{governor9|}}} | jr/sr = {{{jr/sr9|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state9|}}} | leader = {{{leader9|}}} | legislature = {{{legislature9|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor9|}}} | lieutenant = {{{lieutenant9|}}} | minister_from = {{{minister_from9|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader9|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader9|}}} | majority_leader = {{#if: {{{majorityleader9|}}} | {{{majorityleader9}}} | {{{majority_leader9|}}} }} | majority = {{{majority9|}}} | minister = {{{minister9|}}} | minority_leader = {{#if: {{{minorityleader9|}}} | {{{minorityleader9}}} | {{{minority_leader9|}}} }} | monarch = {{{monarch9|}}} | nominator = {{{nominator9|}}} | office = {{{office9|}}} | order = {{{order9|}}} | parliament = {{{parliament9|}}} | predecessor = {{{predecessor9|}}} | preceding = {{{preceding9|}}} | preceded = {{{preceded9|}}} | premier = {{{premier9|}}} | president = {{{president9|}}} | primeminister = {{{primeminister9|}}} | riding = {{{riding9|}}} | state_assembly = {{{state_assembly9|}}} | state_delegate = {{{state_delegate9|}}} | state_house = {{{state_house9|}}} | state_legislature = {{{state_legislature9|}}} | state_senate = {{{state_senate9|}}} | state = {{{state9|}}} | succeeded = {{{succeeded9|}}} | succeeding = {{{succeeding9|}}} | successor = {{{successor9|}}} | taoiseach = {{{taoiseach9|}}} | termlabel = {{{term_label9|{{{termlabel9|عهدي ۾}}}}}} | termend = {{#if:{{{termend9|}}}|{{{termend9}}}|{{{term_end9|}}}}} | termstart = {{#if:{{{termstart9|}}}|{{{termstart9}}}|{{{term_start9|}}}}} | term = {{{term9|}}} | title = {{{title9|}}} | vicegovernor = {{{vicegovernor9|}}} | vicepresident = {{{vicepresident9|}}} | vicepremier = {{{vicepremier9|}}} | viceprimeminister = {{{viceprimeminister9|}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term9|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname10|}}} | 1namedata = {{{1namedata10|}}} | 2blankname = {{{2blankname10|}}} | 2namedata = {{{2namedata10|}}} | 3blankname = {{{3blankname10|}}} | 3namedata = {{{3namedata10|}}} | 4blankname = {{{4blankname10|}}} | 4namedata = {{{4namedata10|}}} | 5blankname = {{{5blankname10|}}} | 5namedata = {{{5namedata10|}}} | alongside = {{{alongside10|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from10|}}} | appointer = {{#if: {{{appointer10|}}} | {{{appointer10}}} | {{{appointed10|}}} }} | assembly = {{{assembly10|}}} | chancellor = {{{chancellor10|}}} | co-leader = {{{co-leader10|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM10|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM10|}}} | {{{constituency_AM10}}} | {{{constituency_MP10|}}} }} | constituency = {{{constituency10|}}} | country = {{{country10|}}} | deputy = {{{deputy10|}}} | district = {{{district10|}}} | firstminister = {{{firstminister10|}}} | governor-general = {{{governor-general10|}}} | governor_general = {{{governor_general10|}}} | governor = {{{governor10|}}} | jr/sr = {{{jr/sr10|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state10|}}} | leader = {{{leader10|}}} | legislature = {{{legislature10|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor10|}}} | lieutenant = {{{lieutenant10|}}} | minister_from = {{{minister_from10|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader10|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader10|}}} | majority_leader = {{#if: {{{majorityleader10|}}} | {{{majorityleader10}}} | {{{majority_leader10|}}} }} | majority = {{{majority10|}}} | minister = {{{minister10|}}} | minority_leader = {{#if: {{{minorityleader10|}}} | {{{minorityleader10}}} | {{{minority_leader10|}}} }} | monarch = {{{monarch10|}}} | nominator = {{{nominator10|}}} | office = {{{office10|}}} | order = {{{order10|}}} | parliament = {{{parliament10|}}} | predecessor = {{{predecessor10|}}} | preceding = {{{preceding10|}}} | preceded = {{{preceded10|}}} | premier = {{{premier10|}}} | president = {{{president10|}}} | primeminister = {{{primeminister10|}}} | riding = {{{riding10|}}} | state_assembly = {{{state_assembly10|}}} | state_delegate = {{{state_delegate10|}}} | state_house = {{{state_house10|}}} | state_legislature = {{{state_legislature10|}}} | state_senate = {{{state_senate10|}}} | state = {{{state10|}}} | succeeded = {{{succeeded10|}}} | succeeding = {{{succeeding10|}}} | successor = {{{successor10|}}} | taoiseach = {{{taoiseach10|}}} | termlabel = {{{term_label10|{{{termlabel10|عهدي ۾}}}}}} | termend = {{#if:{{{termend10|}}}|{{{termend10}}}|{{{term_end10|}}}}} | termstart = {{#if:{{{termstart10|}}}|{{{termstart10}}}|{{{term_start10|}}}}} | term = {{{term10|}}} | title = {{{title10|}}} | vicegovernor = {{{vicegovernor10|}}} | vicepresident = {{{vicepresident10|}}} | vicepremier = {{{vicepremier10|}}} | viceprimeminister = {{{viceprimeminister10|}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term10|}}} }}}}<!-- --->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname11|}}} | 1namedata = {{{1namedata11|}}} | 2blankname = {{{2blankname11|}}} | 2namedata = {{{2namedata11|}}} | 3blankname = {{{3blankname11|}}} | 3namedata = {{{3namedata11|}}} | 4blankname = {{{4blankname11|}}} | 4namedata = {{{4namedata11|}}} | 5blankname = {{{5blankname11|}}} | 5namedata = {{{5namedata11|}}} | alongside = {{{alongside11|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from11|}}} | appointer = {{#if: {{{appointer11|}}} | {{{appointer11}}} | {{{appointed11|}}} }} | assembly = {{{assembly11|}}} | chancellor = {{{chancellor11|}}} | co-leader = {{{co-leader11|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM11|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM11|}}} | {{{constituency_AM11}}} | {{{constituency_MP11|}}} }} | constituency = {{{constituency11|}}} | country = {{{country11|}}} | deputy = {{{deputy11|}}} | district = {{{district11|}}} | firstminister = {{{firstminister11|}}} | governor-general = {{{governor-general11|}}} | governor_general = {{{governor_general11|}}} | governor = {{{governor11|}}} | jr/sr = {{{jr/sr11|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state11|}}} | leader = {{{leader11|}}} | legislature = {{{legislature11|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor11|}}} | lieutenant = {{{lieutenant11|}}} | minister_from = {{{minister_from11|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader11|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader11|}}} | majority_leader = {{#if: {{{majorityleader11|}}} | {{{majorityleader11}}} | {{{majority_leader11|}}} }} | majority = {{{majority11|}}} | minister = {{{minister11|}}} | minority_leader = {{#if: {{{minorityleader11|}}} | {{{minorityleader11}}} | {{{minority_leader11|}}} }} | monarch = {{{monarch11|}}} | nominator = {{{nominator11|}}} | office = {{{office11|}}} | order = {{{order11|}}} | parliament = {{{parliament11|}}} | predecessor = {{{predecessor11|}}} | preceding = {{{preceding11|}}} | preceded = {{{preceded11|}}} | premier = {{{premier11|}}} | president = {{{president11|}}} | primeminister = {{{primeminister11|}}} | riding = {{{riding11|}}} | state_assembly = {{{state_assembly11|}}} | state_delegate = {{{state_delegate11|}}} | state_house = {{{state_house11|}}} | state_legislature = {{{state_legislature11|}}} | state_senate = {{{state_senate11|}}} | state = {{{state11|}}} | succeeded = {{{succeeded11|}}} | succeeding = {{{succeeding11|}}} | successor = {{{successor11|}}} | taoiseach = {{{taoiseach11|}}} | termlabel = {{{term_label11|{{{termlabel11|عهدي ۾}}}}}} | termend = {{#if:{{{termend11|}}}|{{{termend11}}}|{{{term_end11|}}}}} | termstart = {{#if:{{{termstart11|}}}|{{{termstart11}}}|{{{term_start11|}}}}} | term = {{{term11|}}} | title = {{{title11|}}} | vicegovernor = {{{vicegovernor11|}}} | vicepresident = {{{vicepresident11|}}} | vicepremier = {{{vicepremier11|}}} | viceprimeminister = {{{viceprimeminister11|}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term11|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname12|}}} | 1namedata = {{{1namedata12|}}} | 2blankname = {{{2blankname12|}}} | 2namedata = {{{2namedata12|}}} | 3blankname = {{{3blankname12|}}} | 3namedata = {{{3namedata12|}}} | 4blankname = {{{4blankname12|}}} | 4namedata = {{{4namedata12|}}} | 5blankname = {{{5blankname12|}}} | 5namedata = {{{5namedata12|}}} | alongside = {{{alongside12|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from12|}}} | appointer = {{#if: {{{appointer12|}}} | {{{appointer12}}} | {{{appointed12|}}} }} | assembly = {{{assembly12|}}} | chancellor = {{{chancellor12|}}} | co-leader = {{{co-leader12|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM12|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM12|}}} | {{{constituency_AM12}}} | {{{constituency_MP12|}}} }} | constituency = {{{constituency12|}}} | country = {{{country12|}}} | deputy = {{{deputy12|}}} | district = {{{district12|}}} | firstminister = {{{firstminister12|}}} | governor-general = {{{governor-general12|}}} | governor_general = {{{governor_general12|}}} | governor = {{{governor12|}}} | jr/sr = {{{jr/sr12|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state12|}}} | leader = {{{leader12|}}} | legislature = {{{legislature12|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor12|}}} | lieutenant = {{{lieutenant12|}}} | minister_from = {{{minister_from12|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader12|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader12|}}} | majority_leader = {{#if: {{{majorityleader12|}}} | {{{majorityleader12}}} | {{{majority_leader12|}}} }} | majority = {{{majority12|}}} | minister = {{{minister12|}}} | minority_leader = {{#if: {{{minorityleader12|}}} | {{{minorityleader12}}} | {{{minority_leader12|}}} }} | monarch = {{{monarch12|}}} | nominator = {{{nominator12|}}} | office = {{{office12|}}} | order = {{{order12|}}} | parliament = {{{parliament12|}}} | predecessor = {{{predecessor12|}}} | preceding = {{{preceding12|}}} | preceded = {{{preceded12|}}} | premier = {{{premier12|}}} | president = {{{president12|}}} | primeminister = {{{primeminister12|}}} | riding = {{{riding12|}}} | state_assembly = {{{state_assembly12|}}} | state_delegate = {{{state_delegate12|}}} | state_house = {{{state_house12|}}} | state_legislature = {{{state_legislature12|}}} | state_senate = {{{state_senate12|}}} | state = {{{state12|}}} | succeeded = {{{succeeded12|}}} | succeeding = {{{succeeding12|}}} | successor = {{{successor12|}}} | taoiseach = {{{taoiseach12|}}} | termlabel = {{{term_label12|{{{termlabel12|عهدي ۾}}}}}} | termend = {{#if:{{{termend12|}}}|{{{termend12}}}|{{{term_end12|}}}}} | termstart = {{#if:{{{termstart12|}}}|{{{termstart12}}}|{{{term_start12|}}}}} | term = {{{term12|}}} | title = {{{title12|}}} | vicegovernor = {{{vicegovernor12|}}} | vicepresident = {{{vicepresident12|}}} | vicepremier = {{{vicepremier12|}}} | viceprimeminister = {{{viceprimeminister12|}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term12|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname13|}}} | 1namedata = {{{1namedata13|}}} | 2blankname = {{{2blankname13|}}} | 2namedata = {{{2namedata13|}}} | 3blankname = {{{3blankname13|}}} | 3namedata = {{{3namedata13|}}} | 4blankname = {{{4blankname13|}}} | 4namedata = {{{4namedata13|}}} | 5blankname = {{{5blankname13|}}} | 5namedata = {{{5namedata13|}}} | alongside = {{{alongside13|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from13|}}} | appointer = {{#if: {{{appointer13|}}} | {{{appointer13}}} | {{{appointed13|}}} }} | assembly = {{{assembly13|}}} | chancellor = {{{chancellor13|}}} | co-leader = {{{co-leader13|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM13|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM13|}}} | {{{constituency_AM13}}} | {{{constituency_MP13|}}} }} | constituency = {{{constituency13|}}} | country = {{{country13|}}} | deputy = {{{deputy13|}}} | district = {{{district13|}}} | firstminister = {{{firstminister13|}}} | governor-general = {{{governor-general13|}}} | governor_general = {{{governor_general13|}}} | governor = {{{governor13|}}} | jr/sr = {{{jr/sr13|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state13|}}} | leader = {{{leader13|}}} | legislature = {{{legislature13|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor13|}}} | lieutenant = {{{lieutenant13|}}} | minister_from = {{{minister_from13|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader13|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader13|}}} | majority_leader = {{#if: {{{majorityleader13|}}} | {{{majorityleader13}}} | {{{majority_leader13|}}} }} | majority = {{{majority13|}}} | minister = {{{minister13|}}} | minority_leader = {{#if: {{{minorityleader13|}}} | {{{minorityleader13}}} | {{{minority_leader13|}}} }} | monarch = {{{monarch13|}}} | nominator = {{{nominator13|}}} | office = {{{office13|}}} | order = {{{order13|}}} | parliament = {{{parliament13|}}} | predecessor = {{{predecessor13|}}} | preceding = {{{preceding13|}}} | preceded = {{{preceded13|}}} | premier = {{{premier13|}}} | president = {{{president13|}}} | primeminister = {{{primeminister13|}}} | riding = {{{riding13|}}} | state_assembly = {{{state_assembly13|}}} | state_delegate = {{{state_delegate13|}}} | state_house = {{{state_house13|}}} | state_legislature = {{{state_legislature13|}}} | state_senate = {{{state_senate13|}}} | state = {{{state13|}}} | succeeded = {{{succeeded13|}}} | succeeding = {{{succeeding13|}}} | successor = {{{successor13|}}} | taoiseach = {{{taoiseach13|}}} | termlabel = {{{term_label13|{{{termlabel13|عهدي ۾}}}}}} | termend = {{#if:{{{termend13|}}}|{{{termend13}}}|{{{term_end13|}}}}} | termstart = {{#if:{{{termstart13|}}}|{{{termstart13}}}|{{{term_start13|}}}}} | term = {{{term13|}}} | title = {{{title13|}}} | vicegovernor = {{{vicegovernor13|}}} | vicepresident = {{{vicepresident13|}}} | vicepremier = {{{vicepremier13|}}} | viceprimeminister = {{{viceprimeminister13|}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term13|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname14|}}} | 1namedata = {{{1namedata14|}}} | 2blankname = {{{2blankname14|}}} | 2namedata = {{{2namedata14|}}} | 3blankname = {{{3blankname14|}}} | 3namedata = {{{3namedata14|}}} | 4blankname = {{{4blankname14|}}} | 4namedata = {{{4namedata14|}}} | 5blankname = {{{5blankname14|}}} | 5namedata = {{{5namedata14|}}} | alongside = {{{alongside14|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from14|}}} | appointer = {{#if: {{{appointer14|}}} | {{{appointer14}}} | {{{appointed14|}}} }} | assembly = {{{assembly14|}}} | chancellor = {{{chancellor14|}}} | co-leader = {{{co-leader14|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM14|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM14|}}} | {{{constituency_AM14}}} | {{{constituency_MP14|}}} }} | constituency = {{{constituency14|}}} | country = {{{country14|}}} | deputy = {{{deputy14|}}} | district = {{{district14|}}} | firstminister = {{{firstminister14|}}} | governor-general = {{{governor-general14|}}} | governor_general = {{{governor_general14|}}} | governor = {{{governor14|}}} | jr/sr = {{{jr/sr14|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state14|}}} | leader = {{{leader14|}}} | legislature = {{{legislature14|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor14|}}} | lieutenant = {{{lieutenant14|}}} | minister_from = {{{minister_from14|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader14|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader14|}}} | majority_leader = {{#if: {{{majorityleader14|}}} | {{{majorityleader14}}} | {{{majority_leader14|}}} }} | majority = {{{majority14|}}} | minister = {{{minister14|}}} | minority_leader = {{#if: {{{minorityleader14|}}} | {{{minorityleader14}}} | {{{minority_leader14|}}} }} | monarch = {{{monarch14|}}} | nominator = {{{nominator14|}}} | office = {{{office14|}}} | order = {{{order14|}}} | parliament = {{{parliament14|}}} | predecessor = {{{predecessor14|}}} | preceding = {{{preceding14|}}} | preceded = {{{preceded14|}}} | premier = {{{premier14|}}} | president = {{{president14|}}} | primeminister = {{{primeminister14|}}} | riding = {{{riding14|}}} | state_assembly = {{{state_assembly14|}}} | state_delegate = {{{state_delegate14|}}} | state_house = {{{state_house14|}}} | state_legislature = {{{state_legislature14|}}} | state_senate = {{{state_senate14|}}} | state = {{{state14|}}} | succeeded = {{{succeeded14|}}} | succeeding = {{{succeeding14|}}} | successor = {{{successor14|}}} | taoiseach = {{{taoiseach14|}}} | termlabel = {{{term_label14|{{{termlabel14|عهدي ۾}}}}}} | termend = {{#if:{{{termend14|}}}|{{{termend14}}}|{{{term_end14|}}}}} | termstart = {{#if:{{{termstart14|}}}|{{{termstart14}}}|{{{term_start14|}}}}} | term = {{{term14|}}} | title = {{{title14|}}} | vicegovernor = {{{vicegovernor14|}}} | vicepresident = {{{vicepresident14|}}} | vicepremier = {{{vicepremier14|}}} | viceprimeminister = {{{viceprimeminister14|}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term14|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname15|}}} | 1namedata = {{{1namedata15|}}} | 2blankname = {{{2blankname15|}}} | 2namedata = {{{2namedata15|}}} | 3blankname = {{{3blankname15|}}} | 3namedata = {{{3namedata15|}}} | 4blankname = {{{4blankname15|}}} | 4namedata = {{{4namedata15|}}} | 5blankname = {{{5blankname15|}}} | 5namedata = {{{5namedata15|}}} | alongside = {{{alongside15|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from15|}}} | appointer = {{#if: {{{appointer15|}}} | {{{appointer15}}} | {{{appointed15|}}} }} | assembly = {{{assembly15|}}} | chancellor = {{{chancellor15|}}} | co-leader = {{{co-leader15|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM15|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM15|}}} | {{{constituency_AM15}}} | {{{constituency_MP15|}}} }} | constituency = {{{constituency15|}}} | country = {{{country15|}}} | deputy = {{{deputy15|}}} | district = {{{district15|}}} | firstminister = {{{firstminister15|}}} | governor-general = {{{governor-general15|}}} | governor_general = {{{governor_general15|}}} | governor = {{{governor15|}}} | jr/sr = {{{jr/sr15|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state15|}}} | leader = {{{leader15|}}} | legislature = {{{legislature15|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor15|}}} | lieutenant = {{{lieutenant15|}}} | minister_from = {{{minister_from15|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader15|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader15|}}} | majority_leader = {{#if: {{{majorityleader15|}}} | {{{majorityleader15}}} | {{{majority_leader15|}}} }} | majority = {{{majority15|}}} | minister = {{{minister15|}}} | minority_leader = {{#if: {{{minorityleader15|}}} | {{{minorityleader15}}} | {{{minority_leader15|}}} }} | monarch = {{{monarch15|}}} | nominator = {{{nominator15|}}} | office = {{{office15|}}} | order = {{{order15|}}} | parliament = {{{parliament15|}}} | predecessor = {{{predecessor15|}}} | preceding = {{{preceding15|}}} | preceded = {{{preceded15|}}} | premier = {{{premier15|}}} | president = {{{president15|}}} | primeminister = {{{primeminister15|}}} | riding = {{{riding15|}}} | state_assembly = {{{state_assembly15|}}} | state_delegate = {{{state_delegate15|}}} | state_house = {{{state_house15|}}} | state_legislature = {{{state_legislature15|}}} | state_senate = {{{state_senate15|}}} | state = {{{state15|}}} | succeeded = {{{succeeded15|}}} | succeeding = {{{succeeding15|}}} | successor = {{{successor15|}}} | taoiseach = {{{taoiseach15|}}} | termlabel = {{{term_label15|{{{termlabel15|عهدي ۾}}}}}} | termend = {{#if:{{{termend15|}}}|{{{termend15}}}|{{{term_end15|}}}}} | termstart = {{#if:{{{termstart15|}}}|{{{termstart15}}}|{{{term_start15|}}}}} | term = {{{term15|}}} | title = {{{title15|}}} | vicegovernor = {{{vicegovernor15|}}} | vicepresident = {{{vicepresident15|}}} | vicepremier = {{{vicepremier15|}}} | viceprimeminister = {{{viceprimeminister15|}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term15|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname16|}}} | 1namedata = {{{1namedata16|}}} | 2blankname = {{{2blankname16|}}} | 2namedata = {{{2namedata16|}}} | 3blankname = {{{3blankname16|}}} | 3namedata = {{{3namedata16|}}} | 4blankname = {{{4blankname16|}}} | 4namedata = {{{4namedata16|}}} | 5blankname = {{{5blankname16|}}} | 5namedata = {{{5namedata16|}}} | alongside = {{{alongside16|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from16|}}} | appointer = {{#if: {{{appointer16|}}} | {{{appointer16}}} | {{{appointed16|}}} }} | assembly = {{{assembly16|}}} | chancellor = {{{chancellor16|}}} | co-leader = {{{co-leader16|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM16|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM16|}}} | {{{constituency_AM16}}} | {{{constituency_MP16|}}} }} | constituency = {{{constituency16|}}} | country = {{{country16|}}} | deputy = {{{deputy16|}}} | district = {{{district16|}}} | firstminister = {{{firstminister16|}}} | governor-general = {{{governor-general16|}}} | governor_general = {{{governor_general16|}}} | governor = {{{governor16|}}} | jr/sr = {{{jr/sr16|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state16|}}} | leader = {{{leader16|}}} | legislature = {{{legislature16|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor16|}}} | lieutenant = {{{lieutenant16|}}} | minister_from = {{{minister_from16|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader16|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader16|}}} | majority_leader = {{#if: {{{majorityleader16|}}} | {{{majorityleader16}}} | {{{majority_leader16|}}} }} | majority = {{{majority16|}}} | minister = {{{minister16|}}} | minority_leader = {{#if: {{{minorityleader16|}}} | {{{minorityleader16}}} | {{{minority_leader16|}}} }} | monarch = {{{monarch16|}}} | nominator = {{{nominator16|}}} | office = {{{office16|}}} | order = {{{order16|}}} | parliament = {{{parliament16|}}} | predecessor = {{{predecessor16|}}} | preceding = {{{preceding16|}}} | preceded = {{{preceded16|}}} | premier = {{{premier16|}}} | president = {{{president16|}}} | primeminister = {{{primeminister16|}}} | riding = {{{riding16|}}} | state_assembly = {{{state_assembly16|}}} | state_delegate = {{{state_delegate16|}}} | state_house = {{{state_house16|}}} | state_legislature = {{{state_legislature16|}}} | state_senate = {{{state_senate16|}}} | state = {{{state16|}}} | succeeded = {{{succeeded16|}}} | succeeding = {{{succeeding16|}}} | successor = {{{successor16|}}} | taoiseach = {{{taoiseach16|}}} | termlabel = {{{term_label16|{{{termlabel16|عهدي ۾}}}}}} | termend = {{#if:{{{termend16|}}}|{{{termend16}}}|{{{term_end16|}}}}} | termstart = {{#if:{{{termstart16|}}}|{{{termstart16}}}|{{{term_start16|}}}}} | term = {{{term16|}}} | title = {{{title16|}}} | vicegovernor = {{{vicegovernor16|}}} | vicepresident = {{{vicepresident16|}}} | vicepremier = {{{vicepremier16|}}} | viceprimeminister = {{{viceprimeminister16|}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term16|}}} }}}} | data19 = {{{module0|}}} <!----------ذاتي تفصيل----------> | header20 = {{#if:{{{pronunciation|}}}{{{birth_name|{{{birthname|}}}}}}{{{birth_date|}}}{{{birth_place|}}}{{{death_date|}}}{{{death_place|}}}{{{resting_place|{{{restingplace|}}}}}}{{{resting_place_coordinates|{{{restingplacecoordinates|}}}}}}{{{citizenship|}}}{{{nationality|}}}{{{party|}}}{{{otherparty|}}}{{{spouse|}}}{{{partner|}}}{{{relations|}}}{{{children|}}}{{{parents|}}}{{{mother|}}}{{{father|}}}{{{relatives|}}}{{{residence|}}}{{{education|}}}{{{alma_mater|}}}{{{occupation|}}}{{{profession|}}}{{{known_for|}}}{{{salary|}}}{{{net_worth|}}}{{{cabinet|}}}{{{committees|}}}{{{portfolio|}}}{{{religion|}}}{{{awards|}}}{{{data1|}}}{{{data2|}}}{{{data3|}}}{{{data4|}}}{{{data5|}}}|ذاتي تفصيل}} | label21 = اچار | data21 = {{{pronunciation|}}} | label22 = ڄائو | data22 = {{br separated entries |1 = {{#if:{{{birth_name|{{{birthname|}}}}}}|<span class="nickname">{{{birth_name|{{{birthname}}}}}}</span>}} |2 = {{{birth_date|}}} |3 = {{{birth_place|}}} }} | label23 = وفات | data23 = {{br separated entries|{{{death_date|}}}|{{{death_place|}}}}} | label24 = وفات جو ڪارڻ | data24 = {{{death_cause|}}} | label25 = تدفين جي جاءِ | class25 = label | data25 = {{br separated entries|{{{resting_place|{{{restingplace|}}}}}}|{{{resting_place_coordinates|{{{restingplacecoordinates|}}}}}}}} | label26 = شھريت | data26 = {{{citizenship|}}} | label27 = قوميت | data27 = {{{nationality|}}} | label28 = سياسي پارٽي | data28 = {{#switch:{{{party}}} | [[يونائيٽيڊ اسٽيٽس ڊيموڪريٽڪ پارٽي|ڊيموڪريٽ]] | [[ڊيموڪريٽڪ پارٽي (يونائيٽيڊ اسٽيٽس)|ڊيموڪريٽڪ]] | [[ڊيموڪريٽڪ پارٽي (يونائيٽيڊ اسٽيٽس)|ڊيموڪريٽ]] = [[ڊيموڪريٽڪ پارٽي (يونائيٽيڊ اسٽيٽس)|ڊيموڪريٽڪ]] | [[ريپبلڪن پارٽي (يونائيٽيڊ اسٽيٽس)|ريپبلڪن]] | [[يونائيٽيڊ اسٽيٽس ريپبلڪن پارٽي]] | [[يونائيٽيڊ اسٽيٽس ريپبلڪن پارٽي|ريپبلڪن]] | [[ريپبلڪن پارٽي (يونائيٽيڊ اسٽيٽس)|ريپبلڪن پارٽي]] = [[ريپبلڪن پارٽي (يونائيٽيڊ اسٽيٽس)|ريپبلڪن]] | [[ڪنزرويٽو پارٽي (برطانيا)|ڪنزرويٽو پارٽي]] | [[ڪنزرويٽو پارٽي (برطانيا)|ڪنزرويٽو]] = [[ڪنزرويٽو پارٽي (برطانيا)|ڪنزرويٽو]] | [[ليبر پارٽي (برطانيا)|ليبر پارٽي]] | [[ليبر پارٽي (برطانيا)|ليبر]] = [[ليبر پارٽي (برطانيا)|ليبر]] | [[ڪنزرويٽو پارٽي آف ڪينيڊا|ڪنزرويٽو پارٽي]] | [[ڪنزرويٽو پارٽي آف ڪينيڊا|ڪنزرويٽو]] = [[ڪنزرويٽو پارٽي آف ڪينيڊا|ڪنزرويٽو]] | [[لبرل پارٽي آف ڪينيڊا|لبرل پارٽي]] | [[لبرل پارٽي آف ڪينيڊا|لبرل]] = [[لبرل پارٽي آف ڪينيڊا|لبرل]] | KMT | Kuomintang | [[KMT]] | [[Kuomintang|KMT]] | [[Kuomintang]] | Kuomintang (KMT) | [[Kuomintang]] (KMT) | {{KMT}} (KMT) | {{KMT}} = [[Kuomintang]] | DPP | [[ڊيموڪريٽڪ پروگريسيو پارٽي|ڊي پي پي]] | [[ڊيموڪريٽڪ پروگريسيو پارٽي]] | {{DPP}} = [[ڊيموڪريٽڪ پروگريسيو پارٽي]] | #default = {{{party|}}} }} | label29 = ٻيون سياسي<br />وابستگيون | data29 = {{{otherparty|}}} | label30 = اوچائي | data30 = {{#if:{{{height|}}}|{{infobox person/height|{{{height|}}}}}}} | label31 = زال/مڙس | data31 = {{{spouse|}}} | label32 = گهريلو ساٿي | data32 = {{{partner|}}} | label33 = لاڳاپا | data33 = {{{relations|}}} | label34 = ٻار | data34 = {{{children|}}} | label35 = ماءُ پيءُ | data35 = {{{parents|}}} | label36 = ماءُ | data36 = {{{mother|}}} | label37 = پيءُ | data37 = {{{father|}}} | label38 = مائٽ | data38 = {{{relatives|}}} | label39 = رهائش | class39 = {{#if:{{{death_date|}}}{{{death_place|}}}||label}} | data39 = {{{residence|}}} | label40 = تعليم | data40 = {{{education|}}} | label41 = [[مادر علمي|الما ميٽر]] | data41 = {{{alma_mater|}}} | label42 = پيشو | data42 = {{{occupation|}}} | label43 = پيشو | data43 = {{{profession|}}} | label44 = لاءِ مشهور | data44 = {{{known_for|}}} | label45 = پگهار | data45 = {{{salary|}}} | label46 = ڪُل پونجي | data46 = {{{net_worth|}}} | label47 = ڪابينا | data47 = {{{cabinet|}}} | label48 = ڪميٽيون | data48 = {{{committees|}}} | label49 = پورٽ فوليو | data49 = {{{portfolio|}}} | label50 = ڌرم | data50 = {{{religion|}}} | label51 = {{#if:{{{mawards|}}}|شهري اعزاز|اعزاز}} | data51 = {{{awards|}}} | label52 = {{{blank1}}} | data52 = {{{data1|}}} | label53 = {{{blank2}}} | data53 = {{{data2|}}} | label54 = {{{blank3}}} | data54 = {{{data3|}}} | label55 = {{{blank4}}} | data55 = {{{data4|}}} | label56 = {{{blank5}}} | data56 = {{{data5|}}} | label57 = دستخط | data57 = {{#if:{{{signature|}}}|[[File:{{{signature}}}|128x80px|alt={{{signature_alt|}}}|{{PAGENAME}} جو دستخط]]}} | label58 = ويب سائيٽ | data58 = {{{website|}}} | header59 = {{#if:{{{allegiance|}}}{{{branch|}}}{{{serviceyears|}}}{{{rank|}}}{{{unit|}}}{{{commands|}}}{{{battles|}}}{{{military_blank1|}}}|فوجي خدمت}} | label60 = بگڙيل نالو | data60 = {{{nickname|}}} | label61 = آڻ | data61 = {{{allegiance|}}} | label62 = سروس/شاخ | data62 = {{{branch|}}} | label63 = پورھئي جا سال | data63 = {{{serviceyears|}}} | label64 = عهدو | data64 = {{{rank|}}} | label65 = يونٽ | data65 = {{{unit|}}} | label66 = ڪمانڊ | data66 = {{{commands|}}} | label67 = جنگيون | data67 = {{{battles|}}} | label68 = {{#if:{{{awards|}}}|فوجي اعزاز|اعزاز}} | data68 = {{{mawards|}}} | label69 = {{{military_blank1}}} | data69 = {{{military_data1|}}} | label70 = {{{military_blank2}}} | data70 = {{{military_data2|}}} | label71 = {{{military_blank3}}} | data71 = {{{military_data3|}}} | label72 = {{{military_blank4}}} | data72 = {{{military_data4|}}} | label73 = {{{military_blank5}}} | data73 = {{{military_data5|}}} | data74 = {{{module|}}} | data75 = {{{module2|}}} | data76 = {{{module3|}}} | data77 = {{{module4|}}} | data78 = {{{module5|}}} | data79 = {{{footnotes|}}} | belowstyle = border-top: 1px solid right; font-size: 90% | below = {{#if:{{{date|}}}| {{{date}}} تائين{{#if:{{{year|}}}|، {{{year}}}}}{{#if:{{{source|}}}|<br />ذريعو: [{{{source}}}]}} }} }}{{#if:{{{pronunciation|}}}|[[زمرو:بايوگرافي سانچو جيڪو اچارڻ استعمال ڪري ٿو]] }}{{#if:{{{1blankname0|}}}{{{1namedata0|}}}{{{2blankname0|}}}{{{2namedata0|}}}{{{3blankname0|}}}{{{3namedata0|}}}{{{4blankname0|}}}{{{4namedata0|}}}{{{5blankname0|}}}{{{5namedata0|}}}{{{alongside0|}}}{{{ambassador_from0|}}}{{{appointer0|}}}{{{assembly0|}}}{{{chancellor0|}}}{{{co-leader0|}}}{{{constituency_AM0|}}}{{{constituency0|}}}{{{country0|}}}{{{deputy0|}}}{{{district0|}}}{{{firstminister0|}}}{{{governor-general0|}}}{{{governor0|}}}{{{jr/sr0|}}}{{{jr/sr and state0|}}}{{{leader0|}}}{{{legislature0|}}}{{{lieutenant_governor0|}}}{{{lieutenant0|}}}{{{minister_from0|}}}{{{minority_floor_leader0|}}}{{{majority_floor_leader0|}}}{{{majorityleader0|}}}{{{majority0|}}}{{{minister0|}}}{{{minorityleader0|}}}{{{monarch0|}}}{{{nominator0|}}}{{{office0|}}}{{{order0|}}}{{{parliament0|}}}{{{predecessor0|}}}{{{preceding0|}}}{{{preceded0|}}}{{{premier0|}}}{{{president0|}}}{{{primeminister0|}}}{{{riding0|}}}{{{state_assembly0|}}}{{{state_delegate0|}}}{{{state_house0|}}}{{{state_legislature0|}}}{{{state_senate0|}}}{{{state0|}}}{{{succeeded0|}}}{{{succeeding0|}}}{{{successor0|}}}{{{taoiseach0|}}}{{{termend0|}}}{{{termstart0|}}}{{{term0|}}}{{{title0|}}}{{{vicegovernor0|}}}{{{vicepresident0|}}}{{{vicepremier0|}}}{{{viceprimeminister0|}}}{{{prior_term0|}}}{{{appointe0|}}}{{{constituency_0|}}}|[[زمرو:صفحات جيڪي ڄاڻخانو عهديدار کي office0 سان استعمال ڪن ٿا]] }}{{#if:{{{speaker|}}}|{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}||[[زمرو:صفحات جيڪي ڄاڻخانو عهديدار کي speaker سان ۽ nominee يا candidate کان سواءِ استعمال ڪن ٿا]]}} }}</includeonly>{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[زمرو:صفحات جيڪي ڄاڻخانو عهديدار کي اڻڄاتل پيراميٽرن سان استعمال ڪن ٿا|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=صفحو جيڪو [[سانچو:ڄاڻخانو عهديدار]] کي اڻڄاتل پيراميٽر "_VALUE_" سان استعمال ڪري ٿو|ignoreblank=y| 1blankname | 1blankname1 | 1blankname10 | 1blankname11 | 1blankname12 | 1blankname13 | 1blankname14 | 1blankname15 | 1blankname16 | 1blankname2 | 1blankname3 | 1blankname4 | 1blankname5 | 1blankname6 | 1blankname7 | 1blankname8 | 1blankname9 | 1namedata | 1namedata1 | 1namedata10 | 1namedata11 | 1namedata12 | 1namedata13 | 1namedata14 | 1namedata15 | 1namedata16 | 1namedata2 | 1namedata3 | 1namedata4 | 1namedata5 | 1namedata6 | 1namedata7 | 1namedata8 | 1namedata9 | 2blankname | 2blankname1 | 2blankname10 | 2blankname11 | 2blankname12 | 2blankname13 | 2blankname14 | 2blankname15 | 2blankname16 | 2blankname2 | 2blankname3 | 2blankname4 | 2blankname5 | 2blankname6 | 2blankname7 | 2blankname8 | 2blankname9 | 2namedata | 2namedata1 | 2namedata10 | 2namedata11 | 2namedata12 | 2namedata13 | 2namedata14 | 2namedata15 | 2namedata16 | 2namedata2 | 2namedata3 | 2namedata4 | 2namedata5 | 2namedata6 | 2namedata7 | 2namedata8 | 2namedata9 | 3blankname | 3blankname1 | 3blankname10 | 3blankname11 | 3blankname12 | 3blankname13 | 3blankname14 | 3blankname15 | 3blankname16 | 3blankname2 | 3blankname3 | 3blankname4 | 3blankname5 | 3blankname6 | 3blankname7 | 3blankname8 | 3blankname9 | 3namedata | 3namedata1 | 3namedata10 | 3namedata11 | 3namedata12 | 3namedata13 | 3namedata14 | 3namedata15 | 3namedata16 | 3namedata2 | 3namedata3 | 3namedata4 | 3namedata5 | 3namedata6 | 3namedata7 | 3namedata8 | 3namedata9 | 4blankname | 4blankname1 | 4blankname10 | 4blankname11 | 4blankname12 | 4blankname13 | 4blankname14 | 4blankname15 | 4blankname16 | 4blankname2 | 4blankname3 | 4blankname4 | 4blankname5 | 4blankname6 | 4blankname7 | 4blankname8 | 4blankname9 | 4namedata | 4namedata1 | 4namedata10 | 4namedata11 | 4namedata12 | 4namedata13 | 4namedata14 | 4namedata15 | 4namedata16 | 4namedata2 | 4namedata3 | 4namedata4 | 4namedata5 | 4namedata6 | 4namedata7 | 4namedata8 | 4namedata9 | 5blankname | 5blankname1 | 5blankname10 | 5blankname11 | 5blankname12 | 5blankname13 | 5blankname14 | 5blankname15 | 5blankname16 | 5blankname2 | 5blankname3 | 5blankname4 | 5blankname5 | 5blankname6 | 5blankname7 | 5blankname8 | 5blankname9 | 5namedata | 5namedata1 | 5namedata10 | 5namedata11 | 5namedata12 | 5namedata13 | 5namedata14 | 5namedata15 | 5namedata16 | 5namedata2 | 5namedata3 | 5namedata4 | 5namedata5 | 5namedata6 | 5namedata7 | 5namedata8 | 5namedata9 | allegiance | alma_mater | alongside | alongside1 | alongside10 | alongside11 | alongside12 | alongside13 | alongside14 | alongside15 | alongside16 | alongside2 | alongside3 | alongside4 | alongside5 | alongside6 | alongside7 | alongside8 | alongside9 | alt | ambassador_from | ambassador_from1 | ambassador_from10 | ambassador_from11 | ambassador_from12 | ambassador_from13 | ambassador_from14 | ambassador_from15 | ambassador_from16 | ambassador_from2 | ambassador_from3 | ambassador_from4 | ambassador_from5 | ambassador_from6 | ambassador_from7 | ambassador_from8 | ambassador_from9 | appointed | appointed1 | appointed10 | appointed11 | appointed12 | appointed13 | appointed14 | appointed15 | appointed16 | appointed2 | appointed3 | appointed4 | appointed5 | appointed6 | appointed7 | appointed8 | appointed9 | appointer | appointer1 | appointer10 | appointer11 | appointer12 | appointer13 | appointer14 | appointer15 | appointer16 | appointer2 | appointer3 | appointer4 | appointer5 | appointer6 | appointer7 | appointer8 | appointer9 | assembly | assembly1 | assembly10 | assembly11 | assembly12 | assembly13 | assembly14 | assembly15 | assembly16 | assembly2 | assembly3 | assembly4 | assembly5 | assembly6 | assembly7 | assembly8 | assembly9 | awards | battles | birth_date | birth_name | birth_place | birthname | blank1 | blank2 | blank3 | blank4 | blank5 | bodyclass | branch | cabinet | candidate | caption | chancellor | chancellor1 | chancellor10 | chancellor11 | chancellor12 | chancellor13 | chancellor14 | chancellor15 | chancellor16 | chancellor2 | chancellor3 | chancellor4 | chancellor5 | chancellor6 | chancellor7 | chancellor8 | chancellor9 | children | citizenship | co-leader | co-leader1 | co-leader10 | co-leader11 | co-leader12 | co-leader13 | co-leader14 | co-leader15 | co-leader16 | co-leader2 | co-leader3 | co-leader4 | co-leader5 | co-leader6 | co-leader7 | co-leader8 | co-leader9 | commands | committees | constituency | constituency_AM | constituency_AM1 | constituency_AM10 | constituency_AM11 | constituency_AM12 | constituency_AM13 | constituency_AM14 | constituency_AM15 | constituency_AM16 | constituency_AM2 | constituency_AM3 | constituency_AM4 | constituency_AM5 | constituency_AM6 | constituency_AM7 | constituency_AM8 | constituency_AM9 | constituency_MP | constituency_MP1 | constituency_MP10 | constituency_MP11 | constituency_MP12 | constituency_MP13 | constituency_MP14 | constituency_MP15 | constituency_MP16 | constituency_MP2 | constituency_MP3 | constituency_MP4 | constituency_MP5 | constituency_MP6 | constituency_MP7 | constituency_MP8 | constituency_MP9 | constituency1 | constituency10 | constituency11 | constituency12 | constituency13 | constituency14 | constituency15 | constituency16 | constituency2 | constituency3 | constituency4 | constituency5 | constituency6 | constituency7 | constituency8 | constituency9 | country | country1 | country10 | country11 | country12 | country13 | country14 | country15 | country16 | country2 | country3 | country4 | country5 | country6 | country7 | country8 | country9 | data1 | data2 | data3 | data4 | data5 | date | death_cause | death_date | death_place | deputy | deputy1 | deputy10 | deputy11 | deputy12 | deputy13 | deputy14 | deputy15 | deputy16 | deputy2 | deputy3 | deputy4 | deputy5 | deputy6 | deputy7 | deputy8 | deputy9 | district | district1 | district10 | district11 | district12 | district13 | district14 | district15 | district16 | district2 | district3 | district4 | district5 | district6 | district7 | district8 | district9 | education | election_date | embed | father | firstminister | firstminister1 | firstminister10 | firstminister11 | firstminister12 | firstminister13 | firstminister14 | firstminister15 | firstminister16 | firstminister2 | firstminister3 | firstminister4 | firstminister5 | firstminister6 | firstminister7 | firstminister8 | firstminister9 | footnotes | governor | governor_general | governor_general1 | governor_general10 | governor_general11 | governor_general12 | governor_general13 | governor_general14 | governor_general15 | governor_general16 | governor_general2 | governor_general3 | governor_general4 | governor_general5 | governor_general6 | governor_general7 | governor_general8 | governor_general9 | governor-general | governor-general1 | governor-general10 | governor-general11 | governor-general12 | governor-general13 | governor-general14 | governor-general15 | governor-general16 | governor-general2 | governor-general3 | governor-general4 | governor-general5 | governor-general6 | governor-general7 | governor-general8 | governor-general9 | governor1 | governor10 | governor11 | governor12 | governor13 | governor14 | governor15 | governor16 | governor2 | governor3 | governor4 | governor5 | governor6 | governor7 | governor8 | governor9 | height | honorific-prefix | honorific-suffix | image | image name | image_size | imagesize | image_upright | incumbent | jr/sr | jr/sr and state | jr/sr and state1 | jr/sr and state10 | jr/sr and state11 | jr/sr and state12 | jr/sr and state13 | jr/sr and state14 | jr/sr and state15 | jr/sr and state16 | jr/sr and state2 | jr/sr and state3 | jr/sr and state4 | jr/sr and state5 | jr/sr and state6 | jr/sr and state7 | jr/sr and state8 | jr/sr and state9 | jr/sr1 | jr/sr10 | jr/sr11 | jr/sr12 | jr/sr13 | jr/sr14 | jr/sr15 | jr/sr16 | jr/sr2 | jr/sr3 | jr/sr4 | jr/sr5 | jr/sr6 | jr/sr7 | jr/sr8 | jr/sr9 | known_for | leader | leader1 | leader10 | leader11 | leader12 | leader13 | leader14 | leader15 | leader16 | leader2 | leader3 | leader4 | leader5 | leader6 | leader7 | leader8 | leader9 | legislature | legislature1 | legislature10 | legislature11 | legislature12 | legislature13 | legislature14 | legislature15 | legislature16 | legislature2 | legislature3 | legislature4 | legislature5 | legislature6 | legislature7 | legislature8 | legislature9 | lieutenant | lieutenant_governor | lieutenant_governor1 | lieutenant_governor10 | lieutenant_governor11 | lieutenant_governor12 | lieutenant_governor13 | lieutenant_governor14 | lieutenant_governor15 | lieutenant_governor16 | lieutenant_governor2 | lieutenant_governor3 | lieutenant_governor4 | lieutenant_governor5 | lieutenant_governor6 | lieutenant_governor7 | lieutenant_governor8 | lieutenant_governor9 | lieutenant1 | lieutenant10 | lieutenant11 | lieutenant12 | lieutenant13 | lieutenant14 | lieutenant15 | lieutenant16 | lieutenant2 | lieutenant3 | lieutenant4 | lieutenant5 | lieutenant6 | lieutenant7 | lieutenant8 | lieutenant9 | mainwidth | majority | majority_floor_leader | majority_floor_leader1 | majority_floor_leader10 | majority_floor_leader11 | majority_floor_leader12 | majority_floor_leader13 | majority_floor_leader14 | majority_floor_leader15 | majority_floor_leader16 | majority_floor_leader2 | majority_floor_leader3 | majority_floor_leader4 | majority_floor_leader5 | majority_floor_leader6 | majority_floor_leader7 | majority_floor_leader8 | majority_floor_leader9 | majority_leader | majority_leader1 | majority_leader10 | majority_leader11 | majority_leader12 | majority_leader13 | majority_leader14 | majority_leader15 | majority_leader16 | majority_leader2 | majority_leader3 | majority_leader4 | majority_leader5 | majority_leader6 | majority_leader7 | majority_leader8 | majority_leader9 | majority1 | majority10 | majority11 | majority12 | majority13 | majority14 | majority15 | majority16 | majority2 | majority3 | majority4 | majority5 | majority6 | majority7 | majority8 | majority9 | majorityleader | majorityleader1 | majorityleader10 | majorityleader11 | majorityleader12 | majorityleader13 | majorityleader14 | majorityleader15 | majorityleader16 | majorityleader2 | majorityleader3 | majorityleader4 | majorityleader5 | majorityleader6 | majorityleader7 | majorityleader8 | majorityleader9 | mawards | military_blank1 | military_blank2 | military_blank3 | military_blank4 | military_blank5 | military_data1 | military_data2 | military_data3 | military_data4 | military_data5 | minister | minister_from | minister_from1 | minister_from10 | minister_from11 | minister_from12 | minister_from13 | minister_from14 | minister_from15 | minister_from16 | minister_from2 | minister_from3 | minister_from4 | minister_from5 | minister_from6 | minister_from7 | minister_from8 | minister_from9 | minister1 | minister10 | minister11 | minister12 | minister13 | minister14 | minister15 | minister16 | minister2 | minister3 | minister4 | minister5 | minister6 | minister7 | minister8 | minister9 | minority_floor_leader | minority_floor_leader1 | minority_floor_leader10 | minority_floor_leader11 | minority_floor_leader12 | minority_floor_leader13 | minority_floor_leader14 | minority_floor_leader15 | minority_floor_leader16 | minority_floor_leader2 | minority_floor_leader3 | minority_floor_leader4 | minority_floor_leader5 | minority_floor_leader6 | minority_floor_leader7 | minority_floor_leader8 | minority_floor_leader9 | minority_leader | minority_leader1 | minority_leader10 | minority_leader11 | minority_leader12 | minority_leader13 | minority_leader14 | minority_leader15 | minority_leader16 | minority_leader2 | minority_leader3 | minority_leader4 | minority_leader5 | minority_leader6 | minority_leader7 | minority_leader8 | minority_leader9 | minorityleader | minorityleader1 | minorityleader10 | minorityleader11 | minorityleader12 | minorityleader13 | minorityleader14 | minorityleader15 | minorityleader16 | minorityleader2 | minorityleader3 | minorityleader4 | minorityleader5 | minorityleader6 | minorityleader7 | minorityleader8 | minorityleader9 | module | module0 | module2 | module3 | module4 | module5 | monarch | monarch1 | monarch10 | monarch11 | monarch12 | monarch13 | monarch14 | monarch15 | monarch16 | monarch2 | monarch3 | monarch4 | monarch5 | monarch6 | monarch7 | monarch8 | monarch9 | mother | name | nationality | native_name | native_name_lang | net_worth | nickname | nominator | nominator1 | nominator10 | nominator11 | nominator12 | nominator13 | nominator14 | nominator15 | nominator16 | nominator2 | nominator3 | nominator4 | nominator5 | nominator6 | nominator7 | nominator8 | nominator9 | nominee | occupation | office | office1 | office10 | office11 | office12 | office13 | office14 | office15 | office16 | office2 | office3 | office4 | office5 | office6 | office7 | office8 | office9 | opponent | order | order1 | order10 | order11 | order12 | order13 | order14 | order15 | order16 | order2 | order3 | order4 | order5 | order6 | order7 | order8 | order9 | otherparty | parents | parliament | parliament1 | parliament10 | parliament11 | parliament12 | parliament13 | parliament14 | parliament15 | parliament16 | parliament2 | parliament3 | parliament4 | parliament5 | parliament6 | parliament7 | parliament8 | parliament9 | partner | party | party_election | portfolio | preceded | preceded1 | preceded10 | preceded11 | preceded12 | preceded13 | preceded14 | preceded15 | preceded16 | preceded2 | preceded3 | preceded4 | preceded5 | preceded6 | preceded7 | preceded8 | preceded9 | preceding | preceding1 | preceding10 | preceding11 | preceding12 | preceding13 | preceding14 | preceding15 | preceding16 | preceding2 | preceding3 | preceding4 | preceding5 | preceding6 | preceding7 | preceding8 | preceding9 | predecessor | predecessor1 | predecessor10 | predecessor11 | predecessor12 | predecessor13 | predecessor14 | predecessor15 | predecessor16 | predecessor2 | predecessor3 | predecessor4 | predecessor5 | predecessor6 | predecessor7 | predecessor8 | predecessor9 | premier | premier1 | premier10 | premier11 | premier12 | premier13 | premier14 | premier15 | premier16 | premier2 | premier3 | premier4 | premier5 | premier6 | premier7 | premier8 | premier9 | president | president1 | president10 | president11 | president12 | president13 | president14 | president15 | president16 | president2 | president3 | president4 | president5 | president6 | president7 | president8 | president9 | primeminister | primeminister1 | primeminister10 | primeminister11 | primeminister12 | primeminister13 | primeminister14 | primeminister15 | primeminister16 | primeminister2 | primeminister3 | primeminister4 | primeminister5 | primeminister6 | primeminister7 | primeminister8 | primeminister9 | prior_term | prior_term1 | prior_term10 | prior_term11 | prior_term12 | prior_term13 | prior_term14 | prior_term15 | prior_term16 | prior_term2 | prior_term3 | prior_term4 | prior_term5 | prior_term6 | prior_term7 | prior_term8 | prior_term9 | profession | pronunciation | rank | relations | relatives | religion | residence | resting_place | resting_place_coordinates | restingplace | restingplacecoordinates | riding | riding1 | riding10 | riding11 | riding12 | riding13 | riding14 | riding15 | riding16 | riding2 | riding3 | riding4 | riding5 | riding6 | riding7 | riding8 | riding9 | runningmate | salary | serviceyears | signature | signature_alt | smallimage | source | speaker | speaker_office | spouse | state | state_assembly | state_assembly1 | state_assembly10 | state_assembly11 | state_assembly12 | state_assembly13 | state_assembly14 | state_assembly15 | state_assembly16 | state_assembly2 | state_assembly3 | state_assembly4 | state_assembly5 | state_assembly6 | state_assembly7 | state_assembly8 | state_assembly9 | state_delegate | state_delegate1 | state_delegate10 | state_delegate11 | state_delegate12 | state_delegate13 | state_delegate14 | state_delegate15 | state_delegate16 | state_delegate2 | state_delegate3 | state_delegate4 | state_delegate5 | state_delegate6 | state_delegate7 | state_delegate8 | state_delegate9 | state_house | state_house1 | state_house10 | state_house11 | state_house12 | state_house13 | state_house14 | state_house15 | state_house16 | state_house2 | state_house3 | state_house4 | state_house5 | state_house6 | state_house7 | state_house8 | state_house9 | state_legislature | state_legislature1 | state_legislature10 | state_legislature11 | state_legislature12 | state_legislature13 | state_legislature14 | state_legislature15 | state_legislature16 | state_legislature2 | state_legislature3 | state_legislature4 | state_legislature5 | state_legislature6 | state_legislature7 | state_legislature8 | state_legislature9 | state_senate | state_senate1 | state_senate10 | state_senate11 | state_senate12 | state_senate13 | state_senate14 | state_senate15 | state_senate16 | state_senate2 | state_senate3 | state_senate4 | state_senate5 | state_senate6 | state_senate7 | state_senate8 | state_senate9 | state1 | state10 | state11 | state12 | state13 | state14 | state15 | state16 | state2 | state3 | state4 | state5 | state6 | state7 | state8 | state9 | succeeded | succeeded1 | succeeded10 | succeeded11 | succeeded12 | succeeded13 | succeeded14 | succeeded15 | succeeded16 | succeeded2 | succeeded3 | succeeded4 | succeeded5 | succeeded6 | succeeded7 | succeeded8 | succeeded9 | succeeding | succeeding1 | succeeding10 | succeeding11 | succeeding12 | succeeding13 | succeeding14 | succeeding15 | succeeding16 | succeeding2 | succeeding3 | succeeding4 | succeeding5 | succeeding6 | succeeding7 | succeeding8 | succeeding9 | successor | successor1 | successor10 | successor11 | successor12 | successor13 | successor14 | successor15 | successor16 | successor2 | successor3 | successor4 | successor5 | successor6 | successor7 | successor8 | successor9 | taoiseach | taoiseach1 | taoiseach10 | taoiseach11 | taoiseach12 | taoiseach13 | taoiseach14 | taoiseach15 | taoiseach16 | taoiseach2 | taoiseach3 | taoiseach4 | taoiseach5 | taoiseach6 | taoiseach7 | taoiseach8 | taoiseach9 | term | term_end | term_end1 | term_end10 | term_end11 | term_end12 | term_end13 | term_end14 | term_end15 | term_end16 | term_end2 | term_end3 | term_end4 | term_end5 | term_end6 | term_end7 | term_end8 | term_end9 | term_label | term_label1 | term_label10 | term_label11 | term_label12 | term_label13 | term_label14 | term_label15 | term_label16 | term_label2 | term_label3 | term_label4 | term_label5 | term_label6 | term_label7 | term_label8 | term_label9 | term_start | term_start1 | term_start10 | term_start11 | term_start12 | term_start13 | term_start14 | term_start15 | term_start16 | term_start2 | term_start3 | term_start4 | term_start5 | term_start6 | term_start7 | term_start8 | term_start9 | term1 | term10 | term11 | term12 | term13 | term14 | term15 | term16 | term2 | term3 | term4 | term5 | term6 | term7 | term8 | term9 | termend | termend1 | termend10 | termend11 | termend12 | termend13 | termend14 | termend15 | termend16 | termend2 | termend3 | termend4 | termend5 | termend6 | termend7 | termend8 | termend9 | termlabel | termlabel1 | termlabel10 | termlabel11 | termlabel12 | termlabel13 | termlabel14 | termlabel15 | termlabel16 | termlabel2 | termlabel3 | termlabel4 | termlabel5 | termlabel6 | termlabel7 | termlabel8 | termlabel9 | termstart | termstart1 | termstart10 | termstart11 | termstart12 | termstart13 | termstart14 | termstart15 | termstart16 | termstart2 | termstart3 | termstart4 | termstart5 | termstart6 | termstart7 | termstart8 | termstart9 | title | title1 | title10 | title11 | title12 | title13 | title14 | title15 | title16 | title2 | title3 | title4 | title5 | title6 | title7 | title8 | title9 | unit | vicegovernor | vicegovernor1 | vicegovernor10 | vicegovernor11 | vicegovernor12 | vicegovernor13 | vicegovernor14 | vicegovernor15 | vicegovernor16 | vicegovernor2 | vicegovernor3 | vicegovernor4 | vicegovernor5 | vicegovernor6 | vicegovernor7 | vicegovernor8 | vicegovernor9 | vicepremier | vicepremier1 | vicepremier10 | vicepremier11 | vicepremier12 | vicepremier13 | vicepremier14 | vicepremier15 | vicepremier16 | vicepremier2 | vicepremier3 | vicepremier4 | vicepremier5 | vicepremier6 | vicepremier7 | vicepremier8 | vicepremier9 | vicepresident | vicepresident1 | vicepresident10 | vicepresident11 | vicepresident12 | vicepresident13 | vicepresident14 | vicepresident15 | vicepresident16 | vicepresident2 | vicepresident3 | vicepresident4 | vicepresident5 | vicepresident6 | vicepresident7 | vicepresident8 | vicepresident9 | viceprimeminister | viceprimeminister1 | viceprimeminister10 | viceprimeminister11 | viceprimeminister12 | viceprimeminister13 | viceprimeminister14 | viceprimeminister15 | viceprimeminister16 | viceprimeminister2 | viceprimeminister3 | viceprimeminister4 | viceprimeminister5 | viceprimeminister6 | viceprimeminister7 | viceprimeminister8 | viceprimeminister9 | website | width | year }}<noinclude>{{Documentation}}</noinclude> revmba89om168ivsxilcxndtki9ivl3 422565 422564 2026-10-18T00:51:20Z Intisar Ali 8681 /* */ 422565 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{infobox | bodyclass = vcard {{{bodyclass|}}} | bodystyle = {{#if:{{{mainwidth|}}}|width: {{{mainwidth}}}}} | child = {{lc:{{{embed}}}}} | abovestyle = font-size: 100%; | above = {{Yesno|{{{nobel|}}}|yes={{Nobel/Medium}}}} {{Br separated entries | 1 = {{#if:{{{honorific prefix|{{{honorific_prefix|{{{honorific-prefix|}}}}}}}}}|<div class="honorific-prefix" style="display:inline; font-weight: normal;">{{{honorific prefix|{{{honorific_prefix|{{{honorific-prefix}}}}}}}}}</div>}} | 2 = <div style="display:inline-block; font-size:130%;" class="fn">{{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{PAGENAMEBASE}}}}</div> | 3 = {{#if:{{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|{{{honorific-suffix|}}}}}}}}}|<div class="honorific-suffix" style="display:inline; font-weight: normal;">{{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|{{{honorific-suffix}}}}}}}}}</div>}} }} | subheaderstyle = font-size:125%; font-weight:bold; | subheader = {{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes||{{#if:{{{native_name|}}}|<div class="nickname" {{#if:{{{native_name_lang|}}}|lang="{{{native_name_lang}}}"}}>{{{native_name}}}</div>}}}} | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{width|{{{imagesize|{{{image_size|}}}}}}}}}|sizedefault=frameless|upright={{{image_upright|1}}}|alt={{{alt|}}}|suppressplaceholder=yes}} | image2 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image name|}}}|size={{{width|{{{imagesize|{{{image_size|}}}}}}}}}|sizedefault=frameless|upright={{{image_upright|1}}}|alt={{{alt|}}}|suppressplaceholder=yes}} | image3 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{smallimage|}}}|sizedefault=frameless|upright={{{image_upright|1}}}|alt={{{alt|}}}|suppressplaceholder=yes}} | caption{{#if:{{{smallimage|}}}|3|{{#if:{{{image name|}}}|2}}}} = {{{caption|}}} | headerstyle = {{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|background:#eee|background:lavender}} | data1 = {{#if:{{{speaker|}}}| {{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed|}}}}}|yes|#eee|#dbeafe}} {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname2|}}} | 1namedata = {{{1namedata2|}}} | 2blankname = {{{2blankname2|}}} | 2namedata = {{{2namedata2|}}} | 3blankname = {{{3blankname2|}}} | 3namedata = {{{3namedata2|}}} | 4blankname = {{{4blankname2|}}} | 4namedata = {{{4namedata2|}}} | 5blankname = {{{5blankname2|}}} | 5namedata = {{{5namedata2|}}} | alongside = {{{alongside2|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from2|}}} | appointer = {{#if: {{{appointer2|}}} | {{{appointer2}}} | {{{appointed2|}}} }} | assembly = {{{assembly2|}}} | chancellor = {{{chancellor2|}}} | co-leader = {{{co-leader2|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM2|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM2|}}} | {{{constituency_AM2}}} | {{{constituency_MP2|}}} }} | constituency = {{{constituency2|}}} | country = {{{country2|}}} | deputy = {{{deputy2|}}} | district = {{{district2|}}} | firstminister = {{{firstminister2|}}} | governor-general = {{{governor-general2|}}} | governor_general = {{{governor_general2|}}} | governor = {{{governor2|}}} | jr/sr = {{{jr/sr2|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state2|}}} | leader = {{{leader2|}}} | legislature = {{{legislature2|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor2|}}} | lieutenant = {{{lieutenant2|}}} | majority_leader = {{#if: {{{majorityleader2|}}} | {{{majorityleader2}}} | {{{majority_leader2|}}} }} | minister_from = {{{minister_from2|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader2|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader2|}}} | majority = {{{majority2|}}} | minister = {{{minister2|}}} | minority_leader = {{#if: {{{minorityleader2|}}} | {{{minorityleader2}}} | {{{minority_leader2|}}} }} | monarch = {{{monarch2|}}} | nominator = {{{nominator2|}}} | office = {{{office2|}}} | order = {{{order2|}}} | parliament = {{{parliament2|}}} | predecessor = {{{predecessor2|}}} | preceding = {{{preceding2|}}} | preceded = {{{preceded2|}}} | premier = {{{premier2|}}} | president = {{{president2|}}} | primeminister = {{{primeminister2|}}} | riding = {{{riding2|}}} | speaker = {{{speaker|}}} | speaker_office = {{{speaker_office|}}} | state_assembly = {{{state_assembly|}}} | state_delegate = {{{state_delegate|}}} | state_house = {{{state_house|}}} | state_legislature = {{{state_legislature|}}} | state_senate = {{{state_senate|}}} | state = {{{state|}}} | succeeded = {{{succeeded2|}}} | succeeding = {{{succeeding2|}}} | successor = {{{successor2|}}} | taoiseach = {{{taoiseach2|}}} | termlabel = {{{term_label2|{{{termlabel2|عهدي ۾}}}}}} | termend = {{#if:{{{termend2|}}}|{{{termend2}}}|{{{term_end2|}}}}} | termstart = {{#if:{{{termstart2|}}}|{{{termstart2}}}|{{{term_start2|}}}}} | term = {{{term2|}}} | title = {{{title2|}}} | vicegovernor = {{{vicegovernor2|}}} | vicepresident = {{{vicepresident2|}}} | vicepremier = {{{vicepremier2|}}} | viceprimeminister = {{{viceprimeminister2|}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term|}}} }}}}}}<!-- -->{{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname|}}} | 1namedata = {{{1namedata|}}} | 2blankname = {{{2blankname|}}} | 2namedata = {{{2namedata|}}} | 3blankname = {{{3blankname|}}} | 3namedata = {{{3namedata|}}} | 4blankname = {{{4blankname|}}} | 4namedata = {{{4namedata|}}} | 5blankname = {{{5blankname|}}} | 5namedata = {{{5namedata|}}} | alongside = {{{alongside|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from|}}} | appointer = {{#if: {{{appointer|}}} | {{{appointer}}} | {{{appointed|}}} }} | assembly = {{{assembly|}}} | candidate = {{{candidate|}}} | chancellor = {{{chancellor|}}} | co-leader = {{{co-leader|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM|}}} | {{{constituency_AM}}} | {{{constituency_MP|}}} }} | constituency = {{{constituency|}}} | country = {{{country|}}} | deputy = {{{deputy|}}} | district = {{{district|}}} | election_date = {{{election_date|}}} | firstminister = {{{firstminister|}}} | governor-general = {{{governor-general|}}} | governor_general = {{{governor_general|}}} | governor = {{{governor|}}} | incumbent = {{{incumbent|}}} | jr/sr = {{{jr/sr|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state|}}} | leader = {{{leader|}}} | legislature = {{{legislature|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor|}}} | lieutenant = {{{lieutenant|}}} | majority_leader = {{#if: {{{majorityleader|}}} | {{{majorityleader}}} | {{{majority_leader|}}} }} | majority = {{{majority|}}} | minister = {{{minister|}}} | minister_from = {{{minister_from|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader|}}} | minority_leader = {{#if: {{{minorityleader|}}} | {{{minorityleader}}} | {{{minority_leader|}}} }} | monarch = {{{monarch|}}} | nominator = {{{nominator|}}} | nominee = {{{nominee|}}} | office = {{{office|}}} | opponent = {{{opponent|}}} | order = {{{order|}}} | parliament = {{{parliament|}}} | party_election = {{{party_election|}}} | predecessor = {{{predecessor|}}} | preceding = {{{preceding|}}} | preceded = {{{preceded|}}} | premier = {{{premier|}}} | president = {{{president|}}} | primeminister = {{{primeminister|}}} | riding = {{{riding|}}} | runningmate = {{{runningmate|}}} | state_assembly = {{{state_assembly|}}} | state_delegate = {{{state_delegate|}}} | state_house = {{{state_house|}}} | state_legislature = {{{state_legislature|}}} | state_senate = {{{state_senate|}}} | state = {{{state|}}} | succeeded = {{{succeeded|}}} | succeeding = {{{succeeding|}}} | successor = {{{successor|}}} | taoiseach = {{{taoiseach|}}} | termlabel = {{{term_label|{{{termlabel|عهدي ۾}}}}}} | termend = {{#if: {{{termend|}}} | {{{termend}}} | {{{term_end|}}} }} | termstart = {{#if: {{{termstart|}}} | {{{termstart}}} | {{{term_start|}}} }} | term = {{{term|}}} | title = {{{title|}}} | vicegovernor = {{{vicegovernor|}}} | vicepresident = {{{vicepresident|}}} | vicepremier = {{{vicepremier|}}} | viceprimeminister = {{{viceprimeminister|}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term|}}} }}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname1|}}} | 1namedata = {{{1namedata1|}}} | 2blankname = {{{2blankname1|}}} | 2namedata = {{{2namedata1|}}} | 3blankname = {{{3blankname1|}}} | 3namedata = {{{3namedata1|}}} | 4blankname = {{{4blankname1|}}} | 4namedata = {{{4namedata1|}}} | 5blankname = {{{5blankname1|}}} | 5namedata = {{{5namedata1|}}} | alongside = {{{alongside1|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from1|}}} | appointer = {{#if: {{{appointer1|}}} | {{{appointer1}}} | {{{appointed1|}}} }} | assembly = {{{assembly1|}}} | chancellor = {{{chancellor1|}}} | co-leader = {{{co-leader1|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM1|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM1|}}} | {{{constituency_AM1}}} | {{{constituency_MP1|}}} }} | constituency = {{{constituency1|}}} | country = {{{country1|}}} | deputy = {{{deputy1|}}} | district = {{{district1|}}} | firstminister = {{{firstminister1|}}} | governor-general = {{{governor-general1|}}} | governor_general = {{{governor_general1|}}} | governor = {{{governor1|}}} | jr/sr = {{{jr/sr1|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state1|}}} | leader = {{{leader1|}}} | legislature = {{{legislature1|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor1|}}} | lieutenant = {{{lieutenant1|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader1|}}} | minister_from = {{{minister_from1|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader1|}}} | majority_leader = {{#if: {{{majorityleader1|}}} | {{{majorityleader1}}} | {{{majority_leader1|}}} }} | majority = {{{majority1|}}} | minister = {{{minister1|}}} | minority_leader = {{#if: {{{minorityleader1|}}} | {{{minorityleader1}}} | {{{minority_leader1|}}} }} | monarch = {{{monarch1|}}} | nominator = {{{nominator1|}}} | office = {{{office1|}}} | order = {{{order1|}}} | parliament = {{{parliament1|}}} | predecessor = {{{predecessor1|}}} | preceding = {{{preceding1|}}} | preceded = {{{preceded1|}}} | premier = {{{premier1|}}} | president = {{{president1|}}} | primeminister = {{{primeminister1|}}} | riding = {{{riding1|}}} | state_assembly = {{{state_assembly1|}}} | state_delegate = {{{state_delegate1|}}} | state_house = {{{state_house1|}}} | state_legislature = {{{state_legislature1|}}} | state_senate = {{{state_senate1|}}} | state = {{{state1|}}} | succeeded = {{{succeeded1|}}} | succeeding = {{{succeeding1|}}} | successor = {{{successor1|}}} | taoiseach = {{{taoiseach1|}}} | termlabel = {{{term_label1|{{{termlabel1|عهدي ۾}}}}}} | termend = {{#if:{{{termend1|}}}|{{{termend1}}}|{{{term_end1|}}}}} | termstart = {{#if:{{{termstart1|}}}|{{{termstart1}}}|{{{term_start1|}}}}} | term = {{{term1|}}} | title = {{{title1|}}} | vicegovernor = {{{vicegovernor1|}}} | vicepresident = {{{vicepresident1|}}} | vicepremier = {{{vicepremier1|}}} | viceprimeminister = {{{viceprimeminister1|}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term1|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{#if:{{{speaker|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname2|}}} | 1namedata = {{{1namedata2|}}} | 2blankname = {{{2blankname2|}}} | 2namedata = {{{2namedata2|}}} | 3blankname = {{{3blankname2|}}} | 3namedata = {{{3namedata2|}}} | 4blankname = {{{4blankname2|}}} | 4namedata = {{{4namedata2|}}} | 5blankname = {{{5blankname2|}}} | 5namedata = {{{5namedata2|}}} | alongside = {{{alongside2|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from2|}}} | appointer = {{#if: {{{appointer2|}}} | {{{appointer2}}} | {{{appointed2|}}} }} | assembly = {{{assembly2|}}} | chancellor = {{{chancellor2|}}} | co-leader = {{{co-leader2|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM2|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM2|}}} | {{{constituency_AM2}}} | {{{constituency_MP2|}}} }} | constituency = {{{constituency2|}}} | country = {{{country2|}}} | deputy = {{{deputy2|}}} | district = {{{district2|}}} | firstminister = {{{firstminister2|}}} | governor-general = {{{governor-general2|}}} | governor_general = {{{governor_general2|}}} | governor = {{{governor2|}}} | jr/sr = {{{jr/sr2|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state2|}}} | leader = {{{leader2|}}} | legislature = {{{legislature2|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor2|}}} | lieutenant = {{{lieutenant2|}}} | majority_leader = {{#if: {{{majorityleader2|}}} | {{{majorityleader2}}} | {{{majority_leader2|}}} }} | minister_from = {{{minister_from2|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader2|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader2|}}} | majority = {{{majority2|}}} | minister = {{{minister2|}}} | minority_leader = {{#if: {{{minorityleader2|}}} | {{{minorityleader2}}} | {{{minority_leader2|}}} }} | monarch = {{{monarch2|}}} | nominator = {{{nominator2|}}} | office = {{{office2|}}} | order = {{{order2|}}} | parliament = {{{parliament2|}}} | predecessor = {{{predecessor2|}}} | preceding = {{{preceding2|}}} | preceded = {{{preceded2|}}} | premier = {{{premier2|}}} | president = {{{president2|}}} | primeminister = {{{primeminister2|}}} | riding = {{{riding2|}}} | state_assembly = {{{state_assembly2|}}} | state_delegate = {{{state_delegate2|}}} | state_house = {{{state_house2|}}} | state_legislature = {{{state_legislature2|}}} | state_senate = {{{state_senate2|}}} | state = {{{state2|}}} | succeeded = {{{succeeded2|}}} | succeeding = {{{succeeding2|}}} | successor = {{{successor2|}}} | taoiseach = {{{taoiseach2|}}} | termlabel = {{{term_label2|{{{termlabel2|عهدي ۾}}}}}} | termend = {{#if:{{{termend2|}}}|{{{termend2}}}|{{{term_end2|}}}}} | termstart = {{#if:{{{termstart2|}}}|{{{termstart2}}}|{{{term_start2|}}}}} | term = {{{term2|}}} | title = {{{title2|}}} | vicegovernor = {{{vicegovernor2|}}} | vicepresident = {{{vicepresident2|}}} | vicepremier = {{{vicepremier2|}}} | viceprimeminister = {{{viceprimeminister2|}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term2|}}} }}}}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname3|}}} | 1namedata = {{{1namedata3|}}} | 2blankname = {{{2blankname3|}}} | 2namedata = {{{2namedata3|}}} | 3blankname = {{{3blankname3|}}} | 3namedata = {{{3namedata3|}}} | 4blankname = {{{4blankname3|}}} | 4namedata = {{{4namedata3|}}} | 5blankname = {{{5blankname3|}}} | 5namedata = {{{5namedata3|}}} | alongside = {{{alongside3|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from3|}}} | appointer = {{#if: {{{appointer3|}}} | {{{appointer3}}} | {{{appointed3|}}} }} | assembly = {{{assembly3|}}} | chancellor = {{{chancellor3|}}} | co-leader = {{{co-leader3|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM3|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM3|}}} | {{{constituency_AM3}}} | {{{constituency_MP3|}}} }} | constituency = {{{constituency3|}}} | country = {{{country3|}}} | deputy = {{{deputy3|}}} | district = {{{district3|}}} | firstminister = {{{firstminister3|}}} | governor-general = {{{governor-general3|}}} | governor_general = {{{governor_general3|}}} | governor = {{{governor3|}}} | jr/sr = {{{jr/sr3|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state3|}}} | leader = {{{leader3|}}} | legislature = {{{legislature3|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor3|}}} | lieutenant = {{{lieutenant3|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader3|}}} | minister_from = {{{minister_from3|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader3|}}} | majority_leader = {{#if: {{{majorityleader3|}}} | {{{majorityleader3}}} | {{{majority_leader3|}}} }} | majority = {{{majority3|}}} | minister = {{{minister3|}}} | minority_leader = {{#if: {{{minorityleader3|}}} | {{{minorityleader3}}} | {{{minority_leader3|}}} }} | monarch = {{{monarch3|}}} | nominator = {{{nominator3|}}} | office = {{{office3|}}} | order = {{{order3|}}} | parliament = {{{parliament3|}}} | predecessor = {{{predecessor3|}}} | preceding = {{{preceding3|}}} | preceded = {{{preceded3|}}} | premier = {{{premier3|}}} | president = {{{president3|}}} | primeminister = {{{primeminister3|}}} | riding = {{{riding3|}}} | state_assembly = {{{state_assembly3|}}} | state_delegate = {{{state_delegate3|}}} | state_house = {{{state_house3|}}} | state_legislature = {{{state_legislature3|}}} | state_senate = {{{state_senate3|}}} | state = {{{state3|}}} | succeeded = {{{succeeded3|}}} | succeeding = {{{succeeding3|}}} | successor = {{{successor3|}}} | taoiseach = {{{taoiseach3|}}} | termlabel = {{{term_label3|{{{termlabel3|عهدي ۾}}}}}} | termend = {{#if:{{{termend3|}}}|{{{termend3}}}|{{{term_end3|}}}}} | termstart = {{#if:{{{termstart3|}}}|{{{termstart3}}}|{{{term_start3|}}}}} | term = {{{term3|}}} | title = {{{title3|}}} | vicegovernor = {{{vicegovernor3|}}} | vicepresident = {{{vicepresident3|}}} | vicepremier = {{{vicepremier3|}}} | viceprimeminister = {{{viceprimeminister3|}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term3|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname4|}}} | 1namedata = {{{1namedata4|}}} | 2blankname = {{{2blankname4|}}} | 2namedata = {{{2namedata4|}}} | 3blankname = {{{3blankname4|}}} | 3namedata = {{{3namedata4|}}} | 4blankname = {{{4blankname4|}}} | 4namedata = {{{4namedata4|}}} | 5blankname = {{{5blankname4|}}} | 5namedata = {{{5namedata4|}}} | alongside = {{{alongside4|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from4|}}} | appointer = {{#if: {{{appointer4|}}} | {{{appointer4}}} | {{{appointed4|}}} }} | assembly = {{{assembly4|}}} | chancellor = {{{chancellor4|}}} | co-leader = {{{co-leader4|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM4|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM4|}}} | {{{constituency_AM4}}} | {{{constituency_MP4|}}} }} | constituency = {{{constituency4|}}} | country = {{{country4|}}} | deputy = {{{deputy4|}}} | district = {{{district4|}}} | firstminister = {{{firstminister4|}}} | governor-general = {{{governor-general4|}}} | governor_general = {{{governor_general4|}}} | governor = {{{governor4|}}} | jr/sr = {{{jr/sr4|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state4|}}} | leader = {{{leader4|}}} | legislature = {{{legislature4|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor4|}}} | lieutenant = {{{lieutenant4|}}} | minister_from = {{{minister_from4|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader4|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader4|}}} | majority_leader = {{#if: {{{majorityleader4|}}} | {{{majorityleader4}}} | {{{majority_leader4|}}} }} | majority = {{{majority4|}}} | minister = {{{minister4|}}} | minority_leader = {{#if: {{{minorityleader4|}}} | {{{minorityleader4}}} | {{{minority_leader4|}}} }} | monarch = {{{monarch4|}}} | nominator = {{{nominator4|}}} | office = {{{office4|}}} | order = {{{order4|}}} | parliament = {{{parliament4|}}} | predecessor = {{{predecessor4|}}} | preceding = {{{preceding4|}}} | preceded = {{{preceded4|}}} | premier = {{{premier4|}}} | president = {{{president4|}}} | primeminister = {{{primeminister4|}}} | riding = {{{riding4|}}} | state_assembly = {{{state_assembly4|}}} | state_delegate = {{{state_delegate4|}}} | state_house = {{{state_house4|}}} | state_legislature = {{{state_legislature4|}}} | state_senate = {{{state_senate4|}}} | state = {{{state4|}}} | succeeded = {{{succeeded4|}}} | succeeding = {{{succeeding4|}}} | successor = {{{successor4|}}} | taoiseach = {{{taoiseach4|}}} | termlabel = {{{term_label4|{{{termlabel4|عهدي ۾}}}}}} | termend = {{#if:{{{termend4|}}}|{{{termend4}}}|{{{term_end4|}}}}} | termstart = {{#if:{{{termstart4|}}}|{{{termstart4}}}|{{{term_start4|}}}}} | term = {{{term4|}}} | title = {{{title4|}}} | vicegovernor = {{{vicegovernor4|}}} | vicepresident = {{{vicepresident4|}}} | vicepremier = {{{vicepremier4|}}} | viceprimeminister = {{{viceprimeminister4|}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term4|}}} }}}}<!-- --->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname5|}}} | 1namedata = {{{1namedata5|}}} | 2blankname = {{{2blankname5|}}} | 2namedata = {{{2namedata5|}}} | 3blankname = {{{3blankname5|}}} | 3namedata = {{{3namedata5|}}} | 4blankname = {{{4blankname5|}}} | 4namedata = {{{4namedata5|}}} | 5blankname = {{{5blankname5|}}} | 5namedata = {{{5namedata5|}}} | alongside = {{{alongside5|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from5|}}} | appointer = {{#if: {{{appointer5|}}} | {{{appointer5}}} | {{{appointed5|}}} }} | assembly = {{{assembly5|}}} | chancellor = {{{chancellor5|}}} | co-leader = {{{co-leader5|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM5|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM5|}}} | {{{constituency_AM5}}} | {{{constituency_MP5|}}} }} | constituency = {{{constituency5|}}} | country = {{{country5|}}} | deputy = {{{deputy5|}}} | district = {{{district5|}}} | firstminister = {{{firstminister5|}}} | governor-general = {{{governor-general5|}}} | governor_general = {{{governor_general5|}}} | governor = {{{governor5|}}} | jr/sr = {{{jr/sr5|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state5|}}} | leader = {{{leader5|}}} | legislature = {{{legislature5|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor5|}}} | lieutenant = {{{lieutenant5|}}} | minister_from = {{{minister_from5|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader5|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader5|}}} | majority_leader = {{#if: {{{majorityleader5|}}} | {{{majorityleader5}}} | {{{majority_leader5|}}} }} | majority = {{{majority5|}}} | minister = {{{minister5|}}} | minority_leader = {{#if: {{{minorityleader5|}}} | {{{minorityleader5}}} | {{{minority_leader5|}}} }} | monarch = {{{monarch5|}}} | nominator = {{{nominator5|}}} | office = {{{office5|}}} | order = {{{order5|}}} | parliament = {{{parliament5|}}} | predecessor = {{{predecessor5|}}} | preceding = {{{preceding5|}}} | preceded = {{{preceded5|}}} | premier = {{{premier5|}}} | president = {{{president5|}}} | primeminister = {{{primeminister5|}}} | riding = {{{riding5|}}} | state_assembly = {{{state_assembly5|}}} | state_delegate = {{{state_delegate5|}}} | state_house = {{{state_house5|}}} | state_legislature = {{{state_legislature5|}}} | state_senate = {{{state_senate5|}}} | state = {{{state5|}}} | succeeded = {{{succeeded5|}}} | succeeding = {{{succeeding5|}}} | successor = {{{successor5|}}} | taoiseach = {{{taoiseach5|}}} | termlabel = {{{term_label5|{{{termlabel5|عهدي ۾}}}}}} | termend = {{#if:{{{termend5|}}}|{{{termend5}}}|{{{term_end5|}}}}} | termstart = {{#if:{{{termstart5|}}}|{{{termstart5}}}|{{{term_start5|}}}}} | term = {{{term5|}}} | title = {{{title5|}}} | vicegovernor = {{{vicegovernor5|}}} | vicepresident = {{{vicepresident5|}}} | vicepremier = {{{vicepremier5|}}} | viceprimeminister = {{{viceprimeminister5|}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term5|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname6|}}} | 1namedata = {{{1namedata6|}}} | 2blankname = {{{2blankname6|}}} | 2namedata = {{{2namedata6|}}} | 3blankname = {{{3blankname6|}}} | 3namedata = {{{3namedata6|}}} | 4blankname = {{{4blankname6|}}} | 4namedata = {{{4namedata6|}}} | 5blankname = {{{5blankname6|}}} | 5namedata = {{{5namedata6|}}} | alongside = {{{alongside6|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from6|}}} | appointer = {{#if: {{{appointer6|}}} | {{{appointer6}}} | {{{appointed6|}}} }} | assembly = {{{assembly6|}}} | chancellor = {{{chancellor6|}}} | co-leader = {{{co-leader6|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM6|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM6|}}} | {{{constituency_AM6}}} | {{{constituency_MP6|}}} }} | constituency = {{{constituency6|}}} | country = {{{country6|}}} | deputy = {{{deputy6|}}} | district = {{{district6|}}} | firstminister = {{{firstminister6|}}} | governor-general = {{{governor-general6|}}} | governor_general = {{{governor_general6|}}} | governor = {{{governor6|}}} | jr/sr = {{{jr/sr6|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state6|}}} | leader = {{{leader6|}}} | legislature = {{{legislature6|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor6|}}} | lieutenant = {{{lieutenant6|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader6|}}} | minister_from = {{{minister_from6|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader6|}}} | majority_leader = {{#if: {{{majorityleader6|}}} | {{{majorityleader6}}} | {{{majority_leader6|}}} }} | majority = {{{majority6|}}} | minister = {{{minister6|}}} | minority_leader = {{#if: {{{minorityleader6|}}} | {{{minorityleader6}}} | {{{minority_leader6|}}} }} | monarch = {{{monarch6|}}} | nominator = {{{nominator6|}}} | office = {{{office6|}}} | order = {{{order6|}}} | parliament = {{{parliament6|}}} | predecessor = {{{predecessor6|}}} | preceding = {{{preceding6|}}} | preceded = {{{preceded6|}}} | premier = {{{premier6|}}} | president = {{{president6|}}} | primeminister = {{{primeminister6|}}} | riding = {{{riding6|}}} | state_assembly = {{{state_assembly6|}}} | state_delegate = {{{state_delegate6|}}} | state_house = {{{state_house6|}}} | state_legislature = {{{state_legislature6|}}} | state_senate = {{{state_senate6|}}} | state = {{{state6|}}} | succeeded = {{{succeeded6|}}} | succeeding = {{{succeeding6|}}} | successor = {{{successor6|}}} | taoiseach = {{{taoiseach6|}}} | termlabel = {{{term_label6|{{{termlabel6|عهدي ۾}}}}}} | termend = {{#if:{{{termend6|}}}|{{{termend6}}}|{{{term_end6|}}}}} | termstart = {{#if:{{{termstart6|}}}|{{{termstart6}}}|{{{term_start6|}}}}} | term = {{{term6|}}} | title = {{{title6|}}} | vicegovernor = {{{vicegovernor6|}}} | vicepresident = {{{vicepresident6|}}} | vicepremier = {{{vicepremier6|}}} | viceprimeminister = {{{viceprimeminister6|}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term6|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname7|}}} | 1namedata = {{{1namedata7|}}} | 2blankname = {{{2blankname7|}}} | 2namedata = {{{2namedata7|}}} | 3blankname = {{{3blankname7|}}} | 3namedata = {{{3namedata7|}}} | 4blankname = {{{4blankname7|}}} | 4namedata = {{{4namedata7|}}} | 5blankname = {{{5blankname7|}}} | 5namedata = {{{5namedata7|}}} | alongside = {{{alongside7|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from7|}}} | appointer = {{#if: {{{appointer7|}}} | {{{appointer7}}} | {{{appointed7|}}} }} | assembly = {{{assembly7|}}} | chancellor = {{{chancellor7|}}} | co-leader = {{{co-leader7|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM7|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM7|}}} | {{{constituency_AM7}}} | {{{constituency_MP7|}}} }} | constituency = {{{constituency7|}}} | country = {{{country7|}}} | deputy = {{{deputy7|}}} | district = {{{district7|}}} | firstminister = {{{firstminister7|}}} | governor-general = {{{governor-general7|}}} | governor_general = {{{governor_general7|}}} | governor = {{{governor7|}}} | jr/sr = {{{jr/sr7|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state7|}}} | leader = {{{leader7|}}} | legislature = {{{legislature7|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor7|}}} | lieutenant = {{{lieutenant7|}}} | minister_from = {{{minister_from7|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader7|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader7|}}} | majority_leader = {{#if: {{{majorityleader7|}}} | {{{majorityleader7}}} | {{{majority_leader7|}}} }} | majority = {{{majority7|}}} | minister = {{{minister7|}}} | minority_leader = {{#if: {{{minorityleader7|}}} | {{{minorityleader7}}} | {{{minority_leader7|}}} }} | monarch = {{{monarch7|}}} | nominator = {{{nominator7|}}} | office = {{{office7|}}} | order = {{{order7|}}} | parliament = {{{parliament7|}}} | predecessor = {{{predecessor7|}}} | preceding = {{{preceding7|}}} | preceded = {{{preceded7|}}} | premier = {{{premier7|}}} | president = {{{president7|}}} | primeminister = {{{primeminister7|}}} | riding = {{{riding7|}}} | state_assembly = {{{state_assembly7|}}} | state_delegate = {{{state_delegate7|}}} | state_house = {{{state_house7|}}} | state_legislature = {{{state_legislature7|}}} | state_senate = {{{state_senate7|}}} | state = {{{state7|}}} | succeeded = {{{succeeded7|}}} | succeeding = {{{succeeding7|}}} | successor = {{{successor7|}}} | taoiseach = {{{taoiseach7|}}} | termlabel = {{{term_label7|{{{termlabel7|عهدي ۾}}}}}} | termend = {{#if:{{{termend7|}}}|{{{termend7}}}|{{{term_end7|}}}}} | termstart = {{#if:{{{termstart7|}}}|{{{termstart7}}}|{{{term_start7|}}}}} | term = {{{term7|}}} | title = {{{title7|}}} | vicegovernor = {{{vicegovernor7|}}} | vicepresident = {{{vicepresident7|}}} | vicepremier = {{{vicepremier7|}}} | viceprimeminister = {{{viceprimeminister7|}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term7|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname8|}}} | 1namedata = {{{1namedata8|}}} | 2blankname = {{{2blankname8|}}} | 2namedata = {{{2namedata8|}}} | 3blankname = {{{3blankname8|}}} | 3namedata = {{{3namedata8|}}} | 4blankname = {{{4blankname8|}}} | 4namedata = {{{4namedata8|}}} | 5blankname = {{{5blankname8|}}} | 5namedata = {{{5namedata8|}}} | alongside = {{{alongside8|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from8|}}} | appointer = {{#if: {{{appointer8|}}} | {{{appointer8}}} | {{{appointed8|}}} }} | assembly = {{{assembly8|}}} | chancellor = {{{chancellor8|}}} | co-leader = {{{co-leader8|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM8|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM8|}}} | {{{constituency_AM8}}} | {{{constituency_MP8|}}} }} | constituency = {{{constituency8|}}} | country = {{{country8|}}} | deputy = {{{deputy8|}}} | district = {{{district8|}}} | firstminister = {{{firstminister8|}}} | governor-general = {{{governor-general8|}}} | governor_general = {{{governor_general8|}}} | governor = {{{governor8|}}} | jr/sr = {{{jr/sr8|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state8|}}} | leader = {{{leader8|}}} | legislature = {{{legislature8|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor8|}}} | lieutenant = {{{lieutenant8|}}} | minister_from = {{{minister_from8|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader8|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader8|}}} | majority_leader = {{#if: {{{majorityleader8|}}} | {{{majorityleader8}}} | {{{majority_leader8|}}} }} | majority = {{{majority8|}}} | minister = {{{minister8|}}} | minority_leader = {{#if: {{{minorityleader8|}}} | {{{minorityleader8}}} | {{{minority_leader8|}}} }} | monarch = {{{monarch8|}}} | nominator = {{{nominator8|}}} | office = {{{office8|}}} | order = {{{order8|}}} | parliament = {{{parliament8|}}} | predecessor = {{{predecessor8|}}} | preceding = {{{preceding8|}}} | preceded = {{{preceded8|}}} | premier = {{{premier8|}}} | president = {{{president8|}}} | primeminister = {{{primeminister8|}}} | riding = {{{riding8|}}} | state_assembly = {{{state_assembly8|}}} | state_delegate = {{{state_delegate8|}}} | state_house = {{{state_house8|}}} | state_legislature = {{{state_legislature8|}}} | state_senate = {{{state_senate8|}}} | state = {{{state8|}}} | succeeded = {{{succeeded8|}}} | succeeding = {{{succeeding8|}}} | successor = {{{successor8|}}} | taoiseach = {{{taoiseach8|}}} | termlabel = {{{term_label8|{{{termlabel8|عهدي ۾}}}}}} | termend = {{#if:{{{termend8|}}}|{{{termend8}}}|{{{term_end8|}}}}} | termstart = {{#if:{{{termstart8|}}}|{{{termstart8}}}|{{{term_start8|}}}}} | term = {{{term8|}}} | title = {{{title8|}}} | vicegovernor = {{{vicegovernor8|}}} | vicepresident = {{{vicepresident8|}}} | vicepremier = {{{vicepremier8|}}} | viceprimeminister = {{{viceprimeminister8|}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term8|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname9|}}} | 1namedata = {{{1namedata9|}}} | 2blankname = {{{2blankname9|}}} | 2namedata = {{{2namedata9|}}} | 3blankname = {{{3blankname9|}}} | 3namedata = {{{3namedata9|}}} | 4blankname = {{{4blankname9|}}} | 4namedata = {{{4namedata9|}}} | 5blankname = {{{5blankname9|}}} | 5namedata = {{{5namedata9|}}} | alongside = {{{alongside9|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from9|}}} | appointer = {{#if: {{{appointer9|}}} | {{{appointer9}}} | {{{appointed9|}}} }} | assembly = {{{assembly9|}}} | chancellor = {{{chancellor9|}}} | co-leader = {{{co-leader9|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM9|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM9|}}} | {{{constituency_AM9}}} | {{{constituency_MP9|}}} }} | constituency = {{{constituency9|}}} | country = {{{country9|}}} | deputy = {{{deputy9|}}} | district = {{{district9|}}} | firstminister = {{{firstminister9|}}} | governor-general = {{{governor-general9|}}} | governor_general = {{{governor_general9|}}} | governor = {{{governor9|}}} | jr/sr = {{{jr/sr9|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state9|}}} | leader = {{{leader9|}}} | legislature = {{{legislature9|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor9|}}} | lieutenant = {{{lieutenant9|}}} | minister_from = {{{minister_from9|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader9|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader9|}}} | majority_leader = {{#if: {{{majorityleader9|}}} | {{{majorityleader9}}} | {{{majority_leader9|}}} }} | majority = {{{majority9|}}} | minister = {{{minister9|}}} | minority_leader = {{#if: {{{minorityleader9|}}} | {{{minorityleader9}}} | {{{minority_leader9|}}} }} | monarch = {{{monarch9|}}} | nominator = {{{nominator9|}}} | office = {{{office9|}}} | order = {{{order9|}}} | parliament = {{{parliament9|}}} | predecessor = {{{predecessor9|}}} | preceding = {{{preceding9|}}} | preceded = {{{preceded9|}}} | premier = {{{premier9|}}} | president = {{{president9|}}} | primeminister = {{{primeminister9|}}} | riding = {{{riding9|}}} | state_assembly = {{{state_assembly9|}}} | state_delegate = {{{state_delegate9|}}} | state_house = {{{state_house9|}}} | state_legislature = {{{state_legislature9|}}} | state_senate = {{{state_senate9|}}} | state = {{{state9|}}} | succeeded = {{{succeeded9|}}} | succeeding = {{{succeeding9|}}} | successor = {{{successor9|}}} | taoiseach = {{{taoiseach9|}}} | termlabel = {{{term_label9|{{{termlabel9|عهدي ۾}}}}}} | termend = {{#if:{{{termend9|}}}|{{{termend9}}}|{{{term_end9|}}}}} | termstart = {{#if:{{{termstart9|}}}|{{{termstart9}}}|{{{term_start9|}}}}} | term = {{{term9|}}} | title = {{{title9|}}} | vicegovernor = {{{vicegovernor9|}}} | vicepresident = {{{vicepresident9|}}} | vicepremier = {{{vicepremier9|}}} | viceprimeminister = {{{viceprimeminister9|}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term9|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname10|}}} | 1namedata = {{{1namedata10|}}} | 2blankname = {{{2blankname10|}}} | 2namedata = {{{2namedata10|}}} | 3blankname = {{{3blankname10|}}} | 3namedata = {{{3namedata10|}}} | 4blankname = {{{4blankname10|}}} | 4namedata = {{{4namedata10|}}} | 5blankname = {{{5blankname10|}}} | 5namedata = {{{5namedata10|}}} | alongside = {{{alongside10|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from10|}}} | appointer = {{#if: {{{appointer10|}}} | {{{appointer10}}} | {{{appointed10|}}} }} | assembly = {{{assembly10|}}} | chancellor = {{{chancellor10|}}} | co-leader = {{{co-leader10|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM10|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM10|}}} | {{{constituency_AM10}}} | {{{constituency_MP10|}}} }} | constituency = {{{constituency10|}}} | country = {{{country10|}}} | deputy = {{{deputy10|}}} | district = {{{district10|}}} | firstminister = {{{firstminister10|}}} | governor-general = {{{governor-general10|}}} | governor_general = {{{governor_general10|}}} | governor = {{{governor10|}}} | jr/sr = {{{jr/sr10|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state10|}}} | leader = {{{leader10|}}} | legislature = {{{legislature10|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor10|}}} | lieutenant = {{{lieutenant10|}}} | minister_from = {{{minister_from10|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader10|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader10|}}} | majority_leader = {{#if: {{{majorityleader10|}}} | {{{majorityleader10}}} | {{{majority_leader10|}}} }} | majority = {{{majority10|}}} | minister = {{{minister10|}}} | minority_leader = {{#if: {{{minorityleader10|}}} | {{{minorityleader10}}} | {{{minority_leader10|}}} }} | monarch = {{{monarch10|}}} | nominator = {{{nominator10|}}} | office = {{{office10|}}} | order = {{{order10|}}} | parliament = {{{parliament10|}}} | predecessor = {{{predecessor10|}}} | preceding = {{{preceding10|}}} | preceded = {{{preceded10|}}} | premier = {{{premier10|}}} | president = {{{president10|}}} | primeminister = {{{primeminister10|}}} | riding = {{{riding10|}}} | state_assembly = {{{state_assembly10|}}} | state_delegate = {{{state_delegate10|}}} | state_house = {{{state_house10|}}} | state_legislature = {{{state_legislature10|}}} | state_senate = {{{state_senate10|}}} | state = {{{state10|}}} | succeeded = {{{succeeded10|}}} | succeeding = {{{succeeding10|}}} | successor = {{{successor10|}}} | taoiseach = {{{taoiseach10|}}} | termlabel = {{{term_label10|{{{termlabel10|عهدي ۾}}}}}} | termend = {{#if:{{{termend10|}}}|{{{termend10}}}|{{{term_end10|}}}}} | termstart = {{#if:{{{termstart10|}}}|{{{termstart10}}}|{{{term_start10|}}}}} | term = {{{term10|}}} | title = {{{title10|}}} | vicegovernor = {{{vicegovernor10|}}} | vicepresident = {{{vicepresident10|}}} | vicepremier = {{{vicepremier10|}}} | viceprimeminister = {{{viceprimeminister10|}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term10|}}} }}}}<!-- --->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname11|}}} | 1namedata = {{{1namedata11|}}} | 2blankname = {{{2blankname11|}}} | 2namedata = {{{2namedata11|}}} | 3blankname = {{{3blankname11|}}} | 3namedata = {{{3namedata11|}}} | 4blankname = {{{4blankname11|}}} | 4namedata = {{{4namedata11|}}} | 5blankname = {{{5blankname11|}}} | 5namedata = {{{5namedata11|}}} | alongside = {{{alongside11|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from11|}}} | appointer = {{#if: {{{appointer11|}}} | {{{appointer11}}} | {{{appointed11|}}} }} | assembly = {{{assembly11|}}} | chancellor = {{{chancellor11|}}} | co-leader = {{{co-leader11|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM11|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM11|}}} | {{{constituency_AM11}}} | {{{constituency_MP11|}}} }} | constituency = {{{constituency11|}}} | country = {{{country11|}}} | deputy = {{{deputy11|}}} | district = {{{district11|}}} | firstminister = {{{firstminister11|}}} | governor-general = {{{governor-general11|}}} | governor_general = {{{governor_general11|}}} | governor = {{{governor11|}}} | jr/sr = {{{jr/sr11|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state11|}}} | leader = {{{leader11|}}} | legislature = {{{legislature11|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor11|}}} | lieutenant = {{{lieutenant11|}}} | minister_from = {{{minister_from11|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader11|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader11|}}} | majority_leader = {{#if: {{{majorityleader11|}}} | {{{majorityleader11}}} | {{{majority_leader11|}}} }} | majority = {{{majority11|}}} | minister = {{{minister11|}}} | minority_leader = {{#if: {{{minorityleader11|}}} | {{{minorityleader11}}} | {{{minority_leader11|}}} }} | monarch = {{{monarch11|}}} | nominator = {{{nominator11|}}} | office = {{{office11|}}} | order = {{{order11|}}} | parliament = {{{parliament11|}}} | predecessor = {{{predecessor11|}}} | preceding = {{{preceding11|}}} | preceded = {{{preceded11|}}} | premier = {{{premier11|}}} | president = {{{president11|}}} | primeminister = {{{primeminister11|}}} | riding = {{{riding11|}}} | state_assembly = {{{state_assembly11|}}} | state_delegate = {{{state_delegate11|}}} | state_house = {{{state_house11|}}} | state_legislature = {{{state_legislature11|}}} | state_senate = {{{state_senate11|}}} | state = {{{state11|}}} | succeeded = {{{succeeded11|}}} | succeeding = {{{succeeding11|}}} | successor = {{{successor11|}}} | taoiseach = {{{taoiseach11|}}} | termlabel = {{{term_label11|{{{termlabel11|عهدي ۾}}}}}} | termend = {{#if:{{{termend11|}}}|{{{termend11}}}|{{{term_end11|}}}}} | termstart = {{#if:{{{termstart11|}}}|{{{termstart11}}}|{{{term_start11|}}}}} | term = {{{term11|}}} | title = {{{title11|}}} | vicegovernor = {{{vicegovernor11|}}} | vicepresident = {{{vicepresident11|}}} | vicepremier = {{{vicepremier11|}}} | viceprimeminister = {{{viceprimeminister11|}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term11|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname12|}}} | 1namedata = {{{1namedata12|}}} | 2blankname = {{{2blankname12|}}} | 2namedata = {{{2namedata12|}}} | 3blankname = {{{3blankname12|}}} | 3namedata = {{{3namedata12|}}} | 4blankname = {{{4blankname12|}}} | 4namedata = {{{4namedata12|}}} | 5blankname = {{{5blankname12|}}} | 5namedata = {{{5namedata12|}}} | alongside = {{{alongside12|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from12|}}} | appointer = {{#if: {{{appointer12|}}} | {{{appointer12}}} | {{{appointed12|}}} }} | assembly = {{{assembly12|}}} | chancellor = {{{chancellor12|}}} | co-leader = {{{co-leader12|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM12|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM12|}}} | {{{constituency_AM12}}} | {{{constituency_MP12|}}} }} | constituency = {{{constituency12|}}} | country = {{{country12|}}} | deputy = {{{deputy12|}}} | district = {{{district12|}}} | firstminister = {{{firstminister12|}}} | governor-general = {{{governor-general12|}}} | governor_general = {{{governor_general12|}}} | governor = {{{governor12|}}} | jr/sr = {{{jr/sr12|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state12|}}} | leader = {{{leader12|}}} | legislature = {{{legislature12|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor12|}}} | lieutenant = {{{lieutenant12|}}} | minister_from = {{{minister_from12|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader12|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader12|}}} | majority_leader = {{#if: {{{majorityleader12|}}} | {{{majorityleader12}}} | {{{majority_leader12|}}} }} | majority = {{{majority12|}}} | minister = {{{minister12|}}} | minority_leader = {{#if: {{{minorityleader12|}}} | {{{minorityleader12}}} | {{{minority_leader12|}}} }} | monarch = {{{monarch12|}}} | nominator = {{{nominator12|}}} | office = {{{office12|}}} | order = {{{order12|}}} | parliament = {{{parliament12|}}} | predecessor = {{{predecessor12|}}} | preceding = {{{preceding12|}}} | preceded = {{{preceded12|}}} | premier = {{{premier12|}}} | president = {{{president12|}}} | primeminister = {{{primeminister12|}}} | riding = {{{riding12|}}} | state_assembly = {{{state_assembly12|}}} | state_delegate = {{{state_delegate12|}}} | state_house = {{{state_house12|}}} | state_legislature = {{{state_legislature12|}}} | state_senate = {{{state_senate12|}}} | state = {{{state12|}}} | succeeded = {{{succeeded12|}}} | succeeding = {{{succeeding12|}}} | successor = {{{successor12|}}} | taoiseach = {{{taoiseach12|}}} | termlabel = {{{term_label12|{{{termlabel12|عهدي ۾}}}}}} | termend = {{#if:{{{termend12|}}}|{{{termend12}}}|{{{term_end12|}}}}} | termstart = {{#if:{{{termstart12|}}}|{{{termstart12}}}|{{{term_start12|}}}}} | term = {{{term12|}}} | title = {{{title12|}}} | vicegovernor = {{{vicegovernor12|}}} | vicepresident = {{{vicepresident12|}}} | vicepremier = {{{vicepremier12|}}} | viceprimeminister = {{{viceprimeminister12|}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term12|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname13|}}} | 1namedata = {{{1namedata13|}}} | 2blankname = {{{2blankname13|}}} | 2namedata = {{{2namedata13|}}} | 3blankname = {{{3blankname13|}}} | 3namedata = {{{3namedata13|}}} | 4blankname = {{{4blankname13|}}} | 4namedata = {{{4namedata13|}}} | 5blankname = {{{5blankname13|}}} | 5namedata = {{{5namedata13|}}} | alongside = {{{alongside13|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from13|}}} | appointer = {{#if: {{{appointer13|}}} | {{{appointer13}}} | {{{appointed13|}}} }} | assembly = {{{assembly13|}}} | chancellor = {{{chancellor13|}}} | co-leader = {{{co-leader13|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM13|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM13|}}} | {{{constituency_AM13}}} | {{{constituency_MP13|}}} }} | constituency = {{{constituency13|}}} | country = {{{country13|}}} | deputy = {{{deputy13|}}} | district = {{{district13|}}} | firstminister = {{{firstminister13|}}} | governor-general = {{{governor-general13|}}} | governor_general = {{{governor_general13|}}} | governor = {{{governor13|}}} | jr/sr = {{{jr/sr13|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state13|}}} | leader = {{{leader13|}}} | legislature = {{{legislature13|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor13|}}} | lieutenant = {{{lieutenant13|}}} | minister_from = {{{minister_from13|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader13|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader13|}}} | majority_leader = {{#if: {{{majorityleader13|}}} | {{{majorityleader13}}} | {{{majority_leader13|}}} }} | majority = {{{majority13|}}} | minister = {{{minister13|}}} | minority_leader = {{#if: {{{minorityleader13|}}} | {{{minorityleader13}}} | {{{minority_leader13|}}} }} | monarch = {{{monarch13|}}} | nominator = {{{nominator13|}}} | office = {{{office13|}}} | order = {{{order13|}}} | parliament = {{{parliament13|}}} | predecessor = {{{predecessor13|}}} | preceding = {{{preceding13|}}} | preceded = {{{preceded13|}}} | premier = {{{premier13|}}} | president = {{{president13|}}} | primeminister = {{{primeminister13|}}} | riding = {{{riding13|}}} | state_assembly = {{{state_assembly13|}}} | state_delegate = {{{state_delegate13|}}} | state_house = {{{state_house13|}}} | state_legislature = {{{state_legislature13|}}} | state_senate = {{{state_senate13|}}} | state = {{{state13|}}} | succeeded = {{{succeeded13|}}} | succeeding = {{{succeeding13|}}} | successor = {{{successor13|}}} | taoiseach = {{{taoiseach13|}}} | termlabel = {{{term_label13|{{{termlabel13|عهدي ۾}}}}}} | termend = {{#if:{{{termend13|}}}|{{{termend13}}}|{{{term_end13|}}}}} | termstart = {{#if:{{{termstart13|}}}|{{{termstart13}}}|{{{term_start13|}}}}} | term = {{{term13|}}} | title = {{{title13|}}} | vicegovernor = {{{vicegovernor13|}}} | vicepresident = {{{vicepresident13|}}} | vicepremier = {{{vicepremier13|}}} | viceprimeminister = {{{viceprimeminister13|}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term13|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname14|}}} | 1namedata = {{{1namedata14|}}} | 2blankname = {{{2blankname14|}}} | 2namedata = {{{2namedata14|}}} | 3blankname = {{{3blankname14|}}} | 3namedata = {{{3namedata14|}}} | 4blankname = {{{4blankname14|}}} | 4namedata = {{{4namedata14|}}} | 5blankname = {{{5blankname14|}}} | 5namedata = {{{5namedata14|}}} | alongside = {{{alongside14|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from14|}}} | appointer = {{#if: {{{appointer14|}}} | {{{appointer14}}} | {{{appointed14|}}} }} | assembly = {{{assembly14|}}} | chancellor = {{{chancellor14|}}} | co-leader = {{{co-leader14|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM14|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM14|}}} | {{{constituency_AM14}}} | {{{constituency_MP14|}}} }} | constituency = {{{constituency14|}}} | country = {{{country14|}}} | deputy = {{{deputy14|}}} | district = {{{district14|}}} | firstminister = {{{firstminister14|}}} | governor-general = {{{governor-general14|}}} | governor_general = {{{governor_general14|}}} | governor = {{{governor14|}}} | jr/sr = {{{jr/sr14|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state14|}}} | leader = {{{leader14|}}} | legislature = {{{legislature14|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor14|}}} | lieutenant = {{{lieutenant14|}}} | minister_from = {{{minister_from14|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader14|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader14|}}} | majority_leader = {{#if: {{{majorityleader14|}}} | {{{majorityleader14}}} | {{{majority_leader14|}}} }} | majority = {{{majority14|}}} | minister = {{{minister14|}}} | minority_leader = {{#if: {{{minorityleader14|}}} | {{{minorityleader14}}} | {{{minority_leader14|}}} }} | monarch = {{{monarch14|}}} | nominator = {{{nominator14|}}} | office = {{{office14|}}} | order = {{{order14|}}} | parliament = {{{parliament14|}}} | predecessor = {{{predecessor14|}}} | preceding = {{{preceding14|}}} | preceded = {{{preceded14|}}} | premier = {{{premier14|}}} | president = {{{president14|}}} | primeminister = {{{primeminister14|}}} | riding = {{{riding14|}}} | state_assembly = {{{state_assembly14|}}} | state_delegate = {{{state_delegate14|}}} | state_house = {{{state_house14|}}} | state_legislature = {{{state_legislature14|}}} | state_senate = {{{state_senate14|}}} | state = {{{state14|}}} | succeeded = {{{succeeded14|}}} | succeeding = {{{succeeding14|}}} | successor = {{{successor14|}}} | taoiseach = {{{taoiseach14|}}} | termlabel = {{{term_label14|{{{termlabel14|عهدي ۾}}}}}} | termend = {{#if:{{{termend14|}}}|{{{termend14}}}|{{{term_end14|}}}}} | termstart = {{#if:{{{termstart14|}}}|{{{termstart14}}}|{{{term_start14|}}}}} | term = {{{term14|}}} | title = {{{title14|}}} | vicegovernor = {{{vicegovernor14|}}} | vicepresident = {{{vicepresident14|}}} | vicepremier = {{{vicepremier14|}}} | viceprimeminister = {{{viceprimeminister14|}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term14|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname15|}}} | 1namedata = {{{1namedata15|}}} | 2blankname = {{{2blankname15|}}} | 2namedata = {{{2namedata15|}}} | 3blankname = {{{3blankname15|}}} | 3namedata = {{{3namedata15|}}} | 4blankname = {{{4blankname15|}}} | 4namedata = {{{4namedata15|}}} | 5blankname = {{{5blankname15|}}} | 5namedata = {{{5namedata15|}}} | alongside = {{{alongside15|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from15|}}} | appointer = {{#if: {{{appointer15|}}} | {{{appointer15}}} | {{{appointed15|}}} }} | assembly = {{{assembly15|}}} | chancellor = {{{chancellor15|}}} | co-leader = {{{co-leader15|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM15|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM15|}}} | {{{constituency_AM15}}} | {{{constituency_MP15|}}} }} | constituency = {{{constituency15|}}} | country = {{{country15|}}} | deputy = {{{deputy15|}}} | district = {{{district15|}}} | firstminister = {{{firstminister15|}}} | governor-general = {{{governor-general15|}}} | governor_general = {{{governor_general15|}}} | governor = {{{governor15|}}} | jr/sr = {{{jr/sr15|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state15|}}} | leader = {{{leader15|}}} | legislature = {{{legislature15|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor15|}}} | lieutenant = {{{lieutenant15|}}} | minister_from = {{{minister_from15|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader15|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader15|}}} | majority_leader = {{#if: {{{majorityleader15|}}} | {{{majorityleader15}}} | {{{majority_leader15|}}} }} | majority = {{{majority15|}}} | minister = {{{minister15|}}} | minority_leader = {{#if: {{{minorityleader15|}}} | {{{minorityleader15}}} | {{{minority_leader15|}}} }} | monarch = {{{monarch15|}}} | nominator = {{{nominator15|}}} | office = {{{office15|}}} | order = {{{order15|}}} | parliament = {{{parliament15|}}} | predecessor = {{{predecessor15|}}} | preceding = {{{preceding15|}}} | preceded = {{{preceded15|}}} | premier = {{{premier15|}}} | president = {{{president15|}}} | primeminister = {{{primeminister15|}}} | riding = {{{riding15|}}} | state_assembly = {{{state_assembly15|}}} | state_delegate = {{{state_delegate15|}}} | state_house = {{{state_house15|}}} | state_legislature = {{{state_legislature15|}}} | state_senate = {{{state_senate15|}}} | state = {{{state15|}}} | succeeded = {{{succeeded15|}}} | succeeding = {{{succeeding15|}}} | successor = {{{successor15|}}} | taoiseach = {{{taoiseach15|}}} | termlabel = {{{term_label15|{{{termlabel15|عهدي ۾}}}}}} | termend = {{#if:{{{termend15|}}}|{{{termend15}}}|{{{term_end15|}}}}} | termstart = {{#if:{{{termstart15|}}}|{{{termstart15}}}|{{{term_start15|}}}}} | term = {{{term15|}}} | title = {{{title15|}}} | vicegovernor = {{{vicegovernor15|}}} | vicepresident = {{{vicepresident15|}}} | vicepremier = {{{vicepremier15|}}} | viceprimeminister = {{{viceprimeminister15|}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term15|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname16|}}} | 1namedata = {{{1namedata16|}}} | 2blankname = {{{2blankname16|}}} | 2namedata = {{{2namedata16|}}} | 3blankname = {{{3blankname16|}}} | 3namedata = {{{3namedata16|}}} | 4blankname = {{{4blankname16|}}} | 4namedata = {{{4namedata16|}}} | 5blankname = {{{5blankname16|}}} | 5namedata = {{{5namedata16|}}} | alongside = {{{alongside16|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from16|}}} | appointer = {{#if: {{{appointer16|}}} | {{{appointer16}}} | {{{appointed16|}}} }} | assembly = {{{assembly16|}}} | chancellor = {{{chancellor16|}}} | co-leader = {{{co-leader16|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM16|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM16|}}} | {{{constituency_AM16}}} | {{{constituency_MP16|}}} }} | constituency = {{{constituency16|}}} | country = {{{country16|}}} | deputy = {{{deputy16|}}} | district = {{{district16|}}} | firstminister = {{{firstminister16|}}} | governor-general = {{{governor-general16|}}} | governor_general = {{{governor_general16|}}} | governor = {{{governor16|}}} | jr/sr = {{{jr/sr16|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state16|}}} | leader = {{{leader16|}}} | legislature = {{{legislature16|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor16|}}} | lieutenant = {{{lieutenant16|}}} | minister_from = {{{minister_from16|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader16|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader16|}}} | majority_leader = {{#if: {{{majorityleader16|}}} | {{{majorityleader16}}} | {{{majority_leader16|}}} }} | majority = {{{majority16|}}} | minister = {{{minister16|}}} | minority_leader = {{#if: {{{minorityleader16|}}} | {{{minorityleader16}}} | {{{minority_leader16|}}} }} | monarch = {{{monarch16|}}} | nominator = {{{nominator16|}}} | office = {{{office16|}}} | order = {{{order16|}}} | parliament = {{{parliament16|}}} | predecessor = {{{predecessor16|}}} | preceding = {{{preceding16|}}} | preceded = {{{preceded16|}}} | premier = {{{premier16|}}} | president = {{{president16|}}} | primeminister = {{{primeminister16|}}} | riding = {{{riding16|}}} | state_assembly = {{{state_assembly16|}}} | state_delegate = {{{state_delegate16|}}} | state_house = {{{state_house16|}}} | state_legislature = {{{state_legislature16|}}} | state_senate = {{{state_senate16|}}} | state = {{{state16|}}} | succeeded = {{{succeeded16|}}} | succeeding = {{{succeeding16|}}} | successor = {{{successor16|}}} | taoiseach = {{{taoiseach16|}}} | termlabel = {{{term_label16|{{{termlabel16|عهدي ۾}}}}}} | termend = {{#if:{{{termend16|}}}|{{{termend16}}}|{{{term_end16|}}}}} | termstart = {{#if:{{{termstart16|}}}|{{{termstart16}}}|{{{term_start16|}}}}} | term = {{{term16|}}} | title = {{{title16|}}} | vicegovernor = {{{vicegovernor16|}}} | vicepresident = {{{vicepresident16|}}} | vicepremier = {{{vicepremier16|}}} | viceprimeminister = {{{viceprimeminister16|}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term16|}}} }}}} | data19 = {{{module0|}}} <!----------ذاتي تفصيل----------> | header20 = {{#if:{{{pronunciation|}}}{{{birth_name|{{{birthname|}}}}}}{{{birth_date|}}}{{{birth_place|}}}{{{death_date|}}}{{{death_place|}}}{{{resting_place|{{{restingplace|}}}}}}{{{resting_place_coordinates|{{{restingplacecoordinates|}}}}}}{{{citizenship|}}}{{{nationality|}}}{{{party|}}}{{{otherparty|}}}{{{spouse|}}}{{{partner|}}}{{{relations|}}}{{{children|}}}{{{parents|}}}{{{mother|}}}{{{father|}}}{{{relatives|}}}{{{residence|}}}{{{education|}}}{{{alma_mater|}}}{{{occupation|}}}{{{profession|}}}{{{known_for|}}}{{{salary|}}}{{{net_worth|}}}{{{cabinet|}}}{{{committees|}}}{{{portfolio|}}}{{{religion|}}}{{{awards|}}}{{{data1|}}}{{{data2|}}}{{{data3|}}}{{{data4|}}}{{{data5|}}}|ذاتي تفصيل}} | label21 = اچار | data21 = {{{pronunciation|}}} | label22 = ڄائو | data22 = {{br separated entries |1 = {{#if:{{{birth_name|{{{birthname|}}}}}}|<span class="nickname">{{{birth_name|{{{birthname}}}}}}</span>}} |2 = {{{birth_date|}}} |3 = {{{birth_place|}}} }} | label23 = وفات | data23 = {{br separated entries|{{{death_date|}}}|{{{death_place|}}}}} | label24 = وفات جو ڪارڻ | data24 = {{{death_cause|}}} | label25 = تدفين جي جاءِ | class25 = label | data25 = {{br separated entries|{{{resting_place|{{{restingplace|}}}}}}|{{{resting_place_coordinates|{{{restingplacecoordinates|}}}}}}}} | label26 = شھريت | data26 = {{{citizenship|}}} | label27 = قوميت | data27 = {{{nationality|}}} | label28 = سياسي پارٽي | data28 = {{#switch:{{{party}}} | [[يونائيٽيڊ اسٽيٽس ڊيموڪريٽڪ پارٽي|ڊيموڪريٽ]] | [[ڊيموڪريٽڪ پارٽي (يونائيٽيڊ اسٽيٽس)|ڊيموڪريٽڪ]] | [[ڊيموڪريٽڪ پارٽي (يونائيٽيڊ اسٽيٽس)|ڊيموڪريٽ]] = [[ڊيموڪريٽڪ پارٽي (يونائيٽيڊ اسٽيٽس)|ڊيموڪريٽڪ]] | [[ريپبلڪن پارٽي (يونائيٽيڊ اسٽيٽس)|ريپبلڪن]] | [[يونائيٽيڊ اسٽيٽس ريپبلڪن پارٽي]] | [[يونائيٽيڊ اسٽيٽس ريپبلڪن پارٽي|ريپبلڪن]] | [[ريپبلڪن پارٽي (يونائيٽيڊ اسٽيٽس)|ريپبلڪن پارٽي]] = [[ريپبلڪن پارٽي (يونائيٽيڊ اسٽيٽس)|ريپبلڪن]] | [[ڪنزرويٽو پارٽي (برطانيا)|ڪنزرويٽو پارٽي]] | [[ڪنزرويٽو پارٽي (برطانيا)|ڪنزرويٽو]] = [[ڪنزرويٽو پارٽي (برطانيا)|ڪنزرويٽو]] | [[ليبر پارٽي (برطانيا)|ليبر پارٽي]] | [[ليبر پارٽي (برطانيا)|ليبر]] = [[ليبر پارٽي (برطانيا)|ليبر]] | [[ڪنزرويٽو پارٽي آف ڪينيڊا|ڪنزرويٽو پارٽي]] | [[ڪنزرويٽو پارٽي آف ڪينيڊا|ڪنزرويٽو]] = [[ڪنزرويٽو پارٽي آف ڪينيڊا|ڪنزرويٽو]] | [[لبرل پارٽي آف ڪينيڊا|لبرل پارٽي]] | [[لبرل پارٽي آف ڪينيڊا|لبرل]] = [[لبرل پارٽي آف ڪينيڊا|لبرل]] | KMT | Kuomintang | [[KMT]] | [[Kuomintang|KMT]] | [[Kuomintang]] | Kuomintang (KMT) | [[Kuomintang]] (KMT) | {{KMT}} (KMT) | {{KMT}} = [[Kuomintang]] | DPP | [[ڊيموڪريٽڪ پروگريسيو پارٽي|ڊي پي پي]] | [[ڊيموڪريٽڪ پروگريسيو پارٽي]] | {{DPP}} = [[ڊيموڪريٽڪ پروگريسيو پارٽي]] | #default = {{{party|}}} }} | label29 = ٻيون سياسي<br />وابستگيون | data29 = {{{otherparty|}}} | label30 = اوچائي | data30 = {{#if:{{{height|}}}|{{infobox person/height|{{{height|}}}}}}} | label31 = زال/مڙس | data31 = {{{spouse|}}} | label32 = گهريلو ساٿي | data32 = {{{partner|}}} | label33 = لاڳاپا | data33 = {{{relations|}}} | label34 = ٻار | data34 = {{{children|}}} | label35 = ماءُ پيءُ | data35 = {{{parents|}}} | label36 = ماءُ | data36 = {{{mother|}}} | label37 = پيءُ | data37 = {{{father|}}} | label38 = مائٽ | data38 = {{{relatives|}}} | label39 = رهائش | class39 = {{#if:{{{death_date|}}}{{{death_place|}}}||label}} | data39 = {{{residence|}}} | label40 = تعليم | data40 = {{{education|}}} | label41 = [[مادر علمي|الما ميٽر]] | data41 = {{{alma_mater|}}} | label42 = پيشو | data42 = {{{occupation|}}} | label43 = پيشو | data43 = {{{profession|}}} | label44 = لاءِ مشهور | data44 = {{{known_for|}}} | label45 = پگهار | data45 = {{{salary|}}} | label46 = ڪُل پونجي | data46 = {{{net_worth|}}} | label47 = ڪابينا | data47 = {{{cabinet|}}} | label48 = ڪميٽيون | data48 = {{{committees|}}} | label49 = پورٽ فوليو | data49 = {{{portfolio|}}} | label50 = ڌرم | data50 = {{{religion|}}} | label51 = {{#if:{{{mawards|}}}|شهري اعزاز|اعزاز}} | data51 = {{{awards|}}} | label52 = {{{blank1}}} | data52 = {{{data1|}}} | label53 = {{{blank2}}} | data53 = {{{data2|}}} | label54 = {{{blank3}}} | data54 = {{{data3|}}} | label55 = {{{blank4}}} | data55 = {{{data4|}}} | label56 = {{{blank5}}} | data56 = {{{data5|}}} | label57 = دستخط | data57 = {{#if:{{{signature|}}}|[[File:{{{signature}}}|128x80px|alt={{{signature_alt|}}}|{{PAGENAME}} جو دستخط]]}} | label58 = ويب سائيٽ | data58 = {{{website|}}} | header59 = {{#if:{{{allegiance|}}}{{{branch|}}}{{{serviceyears|}}}{{{rank|}}}{{{unit|}}}{{{commands|}}}{{{battles|}}}{{{military_blank1|}}}|فوجي خدمت}} | label60 = بگڙيل نالو | data60 = {{{nickname|}}} | label61 = آڻ | data61 = {{{allegiance|}}} | label62 = سروس/شاخ | data62 = {{{branch|}}} | label63 = پورھئي جا سال | data63 = {{{serviceyears|}}} | label64 = عهدو | data64 = {{{rank|}}} | label65 = يونٽ | data65 = {{{unit|}}} | label66 = ڪمانڊ | data66 = {{{commands|}}} | label67 = جنگيون | data67 = {{{battles|}}} | label68 = {{#if:{{{awards|}}}|فوجي اعزاز|اعزاز}} | data68 = {{{mawards|}}} | label69 = {{{military_blank1}}} | data69 = {{{military_data1|}}} | label70 = {{{military_blank2}}} | data70 = {{{military_data2|}}} | label71 = {{{military_blank3}}} | data71 = {{{military_data3|}}} | label72 = {{{military_blank4}}} | data72 = {{{military_data4|}}} | label73 = {{{military_blank5}}} | data73 = {{{military_data5|}}} | data74 = {{{module|}}} | data75 = {{{module2|}}} | data76 = {{{module3|}}} | data77 = {{{module4|}}} | data78 = {{{module5|}}} | data79 = {{{footnotes|}}} | belowstyle = border-top: 1px solid right; font-size: 90% | below = {{#if:{{{date|}}}| {{{date}}} تائين{{#if:{{{year|}}}|، {{{year}}}}}{{#if:{{{source|}}}|<br />ذريعو: [{{{source}}}]}} }} }}{{#if:{{{pronunciation|}}}|[[زمرو:بايوگرافي سانچو جيڪو اچارڻ استعمال ڪري ٿو]] }}{{#if:{{{1blankname0|}}}{{{1namedata0|}}}{{{2blankname0|}}}{{{2namedata0|}}}{{{3blankname0|}}}{{{3namedata0|}}}{{{4blankname0|}}}{{{4namedata0|}}}{{{5blankname0|}}}{{{5namedata0|}}}{{{alongside0|}}}{{{ambassador_from0|}}}{{{appointer0|}}}{{{assembly0|}}}{{{chancellor0|}}}{{{co-leader0|}}}{{{constituency_AM0|}}}{{{constituency0|}}}{{{country0|}}}{{{deputy0|}}}{{{district0|}}}{{{firstminister0|}}}{{{governor-general0|}}}{{{governor0|}}}{{{jr/sr0|}}}{{{jr/sr and state0|}}}{{{leader0|}}}{{{legislature0|}}}{{{lieutenant_governor0|}}}{{{lieutenant0|}}}{{{minister_from0|}}}{{{minority_floor_leader0|}}}{{{majority_floor_leader0|}}}{{{majorityleader0|}}}{{{majority0|}}}{{{minister0|}}}{{{minorityleader0|}}}{{{monarch0|}}}{{{nominator0|}}}{{{office0|}}}{{{order0|}}}{{{parliament0|}}}{{{predecessor0|}}}{{{preceding0|}}}{{{preceded0|}}}{{{premier0|}}}{{{president0|}}}{{{primeminister0|}}}{{{riding0|}}}{{{state_assembly0|}}}{{{state_delegate0|}}}{{{state_house0|}}}{{{state_legislature0|}}}{{{state_senate0|}}}{{{state0|}}}{{{succeeded0|}}}{{{succeeding0|}}}{{{successor0|}}}{{{taoiseach0|}}}{{{termend0|}}}{{{termstart0|}}}{{{term0|}}}{{{title0|}}}{{{vicegovernor0|}}}{{{vicepresident0|}}}{{{vicepremier0|}}}{{{viceprimeminister0|}}}{{{prior_term0|}}}{{{appointe0|}}}{{{constituency_0|}}}|[[زمرو:صفحات جيڪي ڄاڻخانو عهديدار کي office0 سان استعمال ڪن ٿا]] }}{{#if:{{{speaker|}}}|{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}||[[زمرو:صفحات جيڪي ڄاڻخانو عهديدار کي speaker سان ۽ nominee يا candidate کان سواءِ استعمال ڪن ٿا]]}} }}</includeonly>{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[زمرو:صفحات جيڪي ڄاڻخانو عهديدار کي اڻڄاتل پيراميٽرن سان استعمال ڪن ٿا|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=صفحو جيڪو [[سانچو:ڄاڻخانو عهديدار]] کي اڻڄاتل پيراميٽر "_VALUE_" سان استعمال ڪري ٿو|ignoreblank=y| 1blankname | 1blankname1 | 1blankname10 | 1blankname11 | 1blankname12 | 1blankname13 | 1blankname14 | 1blankname15 | 1blankname16 | 1blankname2 | 1blankname3 | 1blankname4 | 1blankname5 | 1blankname6 | 1blankname7 | 1blankname8 | 1blankname9 | 1namedata | 1namedata1 | 1namedata10 | 1namedata11 | 1namedata12 | 1namedata13 | 1namedata14 | 1namedata15 | 1namedata16 | 1namedata2 | 1namedata3 | 1namedata4 | 1namedata5 | 1namedata6 | 1namedata7 | 1namedata8 | 1namedata9 | 2blankname | 2blankname1 | 2blankname10 | 2blankname11 | 2blankname12 | 2blankname13 | 2blankname14 | 2blankname15 | 2blankname16 | 2blankname2 | 2blankname3 | 2blankname4 | 2blankname5 | 2blankname6 | 2blankname7 | 2blankname8 | 2blankname9 | 2namedata | 2namedata1 | 2namedata10 | 2namedata11 | 2namedata12 | 2namedata13 | 2namedata14 | 2namedata15 | 2namedata16 | 2namedata2 | 2namedata3 | 2namedata4 | 2namedata5 | 2namedata6 | 2namedata7 | 2namedata8 | 2namedata9 | 3blankname | 3blankname1 | 3blankname10 | 3blankname11 | 3blankname12 | 3blankname13 | 3blankname14 | 3blankname15 | 3blankname16 | 3blankname2 | 3blankname3 | 3blankname4 | 3blankname5 | 3blankname6 | 3blankname7 | 3blankname8 | 3blankname9 | 3namedata | 3namedata1 | 3namedata10 | 3namedata11 | 3namedata12 | 3namedata13 | 3namedata14 | 3namedata15 | 3namedata16 | 3namedata2 | 3namedata3 | 3namedata4 | 3namedata5 | 3namedata6 | 3namedata7 | 3namedata8 | 3namedata9 | 4blankname | 4blankname1 | 4blankname10 | 4blankname11 | 4blankname12 | 4blankname13 | 4blankname14 | 4blankname15 | 4blankname16 | 4blankname2 | 4blankname3 | 4blankname4 | 4blankname5 | 4blankname6 | 4blankname7 | 4blankname8 | 4blankname9 | 4namedata | 4namedata1 | 4namedata10 | 4namedata11 | 4namedata12 | 4namedata13 | 4namedata14 | 4namedata15 | 4namedata16 | 4namedata2 | 4namedata3 | 4namedata4 | 4namedata5 | 4namedata6 | 4namedata7 | 4namedata8 | 4namedata9 | 5blankname | 5blankname1 | 5blankname10 | 5blankname11 | 5blankname12 | 5blankname13 | 5blankname14 | 5blankname15 | 5blankname16 | 5blankname2 | 5blankname3 | 5blankname4 | 5blankname5 | 5blankname6 | 5blankname7 | 5blankname8 | 5blankname9 | 5namedata | 5namedata1 | 5namedata10 | 5namedata11 | 5namedata12 | 5namedata13 | 5namedata14 | 5namedata15 | 5namedata16 | 5namedata2 | 5namedata3 | 5namedata4 | 5namedata5 | 5namedata6 | 5namedata7 | 5namedata8 | 5namedata9 | allegiance | alma_mater | alongside | alongside1 | alongside10 | alongside11 | alongside12 | alongside13 | alongside14 | alongside15 | alongside16 | alongside2 | alongside3 | alongside4 | alongside5 | alongside6 | alongside7 | alongside8 | alongside9 | alt | ambassador_from | ambassador_from1 | ambassador_from10 | ambassador_from11 | ambassador_from12 | ambassador_from13 | ambassador_from14 | ambassador_from15 | ambassador_from16 | ambassador_from2 | ambassador_from3 | ambassador_from4 | ambassador_from5 | ambassador_from6 | ambassador_from7 | ambassador_from8 | ambassador_from9 | appointed | appointed1 | appointed10 | appointed11 | appointed12 | appointed13 | appointed14 | appointed15 | appointed16 | appointed2 | appointed3 | appointed4 | appointed5 | appointed6 | appointed7 | appointed8 | appointed9 | appointer | appointer1 | appointer10 | appointer11 | appointer12 | appointer13 | appointer14 | appointer15 | appointer16 | appointer2 | appointer3 | appointer4 | appointer5 | appointer6 | appointer7 | appointer8 | appointer9 | assembly | assembly1 | assembly10 | assembly11 | assembly12 | assembly13 | assembly14 | assembly15 | assembly16 | assembly2 | assembly3 | assembly4 | assembly5 | assembly6 | assembly7 | assembly8 | assembly9 | awards | battles | birth_date | birth_name | birth_place | birthname | blank1 | blank2 | blank3 | blank4 | blank5 | bodyclass | branch | cabinet | candidate | caption | chancellor | chancellor1 | chancellor10 | chancellor11 | chancellor12 | chancellor13 | chancellor14 | chancellor15 | chancellor16 | chancellor2 | chancellor3 | chancellor4 | chancellor5 | chancellor6 | chancellor7 | chancellor8 | chancellor9 | children | citizenship | co-leader | co-leader1 | co-leader10 | co-leader11 | co-leader12 | co-leader13 | co-leader14 | co-leader15 | co-leader16 | co-leader2 | co-leader3 | co-leader4 | co-leader5 | co-leader6 | co-leader7 | co-leader8 | co-leader9 | commands | committees | constituency | constituency_AM | constituency_AM1 | constituency_AM10 | constituency_AM11 | constituency_AM12 | constituency_AM13 | constituency_AM14 | constituency_AM15 | constituency_AM16 | constituency_AM2 | constituency_AM3 | constituency_AM4 | constituency_AM5 | constituency_AM6 | constituency_AM7 | constituency_AM8 | constituency_AM9 | constituency_MP | constituency_MP1 | constituency_MP10 | constituency_MP11 | constituency_MP12 | constituency_MP13 | constituency_MP14 | constituency_MP15 | constituency_MP16 | constituency_MP2 | constituency_MP3 | constituency_MP4 | constituency_MP5 | constituency_MP6 | constituency_MP7 | constituency_MP8 | constituency_MP9 | constituency1 | constituency10 | constituency11 | constituency12 | constituency13 | constituency14 | constituency15 | constituency16 | constituency2 | constituency3 | constituency4 | constituency5 | constituency6 | constituency7 | constituency8 | constituency9 | country | country1 | country10 | country11 | country12 | country13 | country14 | country15 | country16 | country2 | country3 | country4 | country5 | country6 | country7 | country8 | country9 | data1 | data2 | data3 | data4 | data5 | date | death_cause | death_date | death_place | deputy | deputy1 | deputy10 | deputy11 | deputy12 | deputy13 | deputy14 | deputy15 | deputy16 | deputy2 | deputy3 | deputy4 | deputy5 | deputy6 | deputy7 | deputy8 | deputy9 | district | district1 | district10 | district11 | district12 | district13 | district14 | district15 | district16 | district2 | district3 | district4 | district5 | district6 | district7 | district8 | district9 | education | election_date | embed | father | firstminister | firstminister1 | firstminister10 | firstminister11 | firstminister12 | firstminister13 | firstminister14 | firstminister15 | firstminister16 | firstminister2 | firstminister3 | firstminister4 | firstminister5 | firstminister6 | firstminister7 | firstminister8 | firstminister9 | footnotes | governor | governor_general | governor_general1 | governor_general10 | governor_general11 | governor_general12 | governor_general13 | governor_general14 | governor_general15 | governor_general16 | governor_general2 | governor_general3 | governor_general4 | governor_general5 | governor_general6 | governor_general7 | governor_general8 | governor_general9 | governor-general | governor-general1 | governor-general10 | governor-general11 | governor-general12 | governor-general13 | governor-general14 | governor-general15 | governor-general16 | governor-general2 | governor-general3 | governor-general4 | governor-general5 | governor-general6 | governor-general7 | governor-general8 | governor-general9 | governor1 | governor10 | governor11 | governor12 | governor13 | governor14 | governor15 | governor16 | governor2 | governor3 | governor4 | governor5 | governor6 | governor7 | governor8 | governor9 | height | honorific-prefix | honorific-suffix | image | image name | image_size | imagesize | image_upright | incumbent | jr/sr | jr/sr and state | jr/sr and state1 | jr/sr and state10 | jr/sr and state11 | jr/sr and state12 | jr/sr and state13 | jr/sr and state14 | jr/sr and state15 | jr/sr and state16 | jr/sr and state2 | jr/sr and state3 | jr/sr and state4 | jr/sr and state5 | jr/sr and state6 | jr/sr and state7 | jr/sr and state8 | jr/sr and state9 | jr/sr1 | jr/sr10 | jr/sr11 | jr/sr12 | jr/sr13 | jr/sr14 | jr/sr15 | jr/sr16 | jr/sr2 | jr/sr3 | jr/sr4 | jr/sr5 | jr/sr6 | jr/sr7 | jr/sr8 | jr/sr9 | known_for | leader | leader1 | leader10 | leader11 | leader12 | leader13 | leader14 | leader15 | leader16 | leader2 | leader3 | leader4 | leader5 | leader6 | leader7 | leader8 | leader9 | legislature | legislature1 | legislature10 | legislature11 | legislature12 | legislature13 | legislature14 | legislature15 | legislature16 | legislature2 | legislature3 | legislature4 | legislature5 | legislature6 | legislature7 | legislature8 | legislature9 | lieutenant | lieutenant_governor | lieutenant_governor1 | lieutenant_governor10 | lieutenant_governor11 | lieutenant_governor12 | lieutenant_governor13 | lieutenant_governor14 | lieutenant_governor15 | lieutenant_governor16 | lieutenant_governor2 | lieutenant_governor3 | lieutenant_governor4 | lieutenant_governor5 | lieutenant_governor6 | lieutenant_governor7 | lieutenant_governor8 | lieutenant_governor9 | lieutenant1 | lieutenant10 | lieutenant11 | lieutenant12 | lieutenant13 | lieutenant14 | lieutenant15 | lieutenant16 | lieutenant2 | lieutenant3 | lieutenant4 | lieutenant5 | lieutenant6 | lieutenant7 | lieutenant8 | lieutenant9 | mainwidth | majority | majority_floor_leader | majority_floor_leader1 | majority_floor_leader10 | majority_floor_leader11 | majority_floor_leader12 | majority_floor_leader13 | majority_floor_leader14 | majority_floor_leader15 | majority_floor_leader16 | majority_floor_leader2 | majority_floor_leader3 | majority_floor_leader4 | majority_floor_leader5 | majority_floor_leader6 | majority_floor_leader7 | majority_floor_leader8 | majority_floor_leader9 | majority_leader | majority_leader1 | majority_leader10 | majority_leader11 | majority_leader12 | majority_leader13 | majority_leader14 | majority_leader15 | majority_leader16 | majority_leader2 | majority_leader3 | majority_leader4 | majority_leader5 | majority_leader6 | majority_leader7 | majority_leader8 | majority_leader9 | majority1 | majority10 | majority11 | majority12 | majority13 | majority14 | majority15 | majority16 | majority2 | majority3 | majority4 | majority5 | majority6 | majority7 | majority8 | majority9 | majorityleader | majorityleader1 | majorityleader10 | majorityleader11 | majorityleader12 | majorityleader13 | majorityleader14 | majorityleader15 | majorityleader16 | majorityleader2 | majorityleader3 | majorityleader4 | majorityleader5 | majorityleader6 | majorityleader7 | majorityleader8 | majorityleader9 | mawards | military_blank1 | military_blank2 | military_blank3 | military_blank4 | military_blank5 | military_data1 | military_data2 | military_data3 | military_data4 | military_data5 | minister | minister_from | minister_from1 | minister_from10 | minister_from11 | minister_from12 | minister_from13 | minister_from14 | minister_from15 | minister_from16 | minister_from2 | minister_from3 | minister_from4 | minister_from5 | minister_from6 | minister_from7 | minister_from8 | minister_from9 | minister1 | minister10 | minister11 | minister12 | minister13 | minister14 | minister15 | minister16 | minister2 | minister3 | minister4 | minister5 | minister6 | minister7 | minister8 | minister9 | minority_floor_leader | minority_floor_leader1 | minority_floor_leader10 | minority_floor_leader11 | minority_floor_leader12 | minority_floor_leader13 | minority_floor_leader14 | minority_floor_leader15 | minority_floor_leader16 | minority_floor_leader2 | minority_floor_leader3 | minority_floor_leader4 | minority_floor_leader5 | minority_floor_leader6 | minority_floor_leader7 | minority_floor_leader8 | minority_floor_leader9 | minority_leader | minority_leader1 | minority_leader10 | minority_leader11 | minority_leader12 | minority_leader13 | minority_leader14 | minority_leader15 | minority_leader16 | minority_leader2 | minority_leader3 | minority_leader4 | minority_leader5 | minority_leader6 | minority_leader7 | minority_leader8 | minority_leader9 | minorityleader | minorityleader1 | minorityleader10 | minorityleader11 | minorityleader12 | minorityleader13 | minorityleader14 | minorityleader15 | minorityleader16 | minorityleader2 | minorityleader3 | minorityleader4 | minorityleader5 | minorityleader6 | minorityleader7 | minorityleader8 | minorityleader9 | module | module0 | module2 | module3 | module4 | module5 | monarch | monarch1 | monarch10 | monarch11 | monarch12 | monarch13 | monarch14 | monarch15 | monarch16 | monarch2 | monarch3 | monarch4 | monarch5 | monarch6 | monarch7 | monarch8 | monarch9 | mother | name | nationality | native_name | native_name_lang | net_worth | nickname | nominator | nominator1 | nominator10 | nominator11 | nominator12 | nominator13 | nominator14 | nominator15 | nominator16 | nominator2 | nominator3 | nominator4 | nominator5 | nominator6 | nominator7 | nominator8 | nominator9 | nominee | occupation | office | office1 | office10 | office11 | office12 | office13 | office14 | office15 | office16 | office2 | office3 | office4 | office5 | office6 | office7 | office8 | office9 | opponent | order | order1 | order10 | order11 | order12 | order13 | order14 | order15 | order16 | order2 | order3 | order4 | order5 | order6 | order7 | order8 | order9 | otherparty | parents | parliament | parliament1 | parliament10 | parliament11 | parliament12 | parliament13 | parliament14 | parliament15 | parliament16 | parliament2 | parliament3 | parliament4 | parliament5 | parliament6 | parliament7 | parliament8 | parliament9 | partner | party | party_election | portfolio | preceded | preceded1 | preceded10 | preceded11 | preceded12 | preceded13 | preceded14 | preceded15 | preceded16 | preceded2 | preceded3 | preceded4 | preceded5 | preceded6 | preceded7 | preceded8 | preceded9 | preceding | preceding1 | preceding10 | preceding11 | preceding12 | preceding13 | preceding14 | preceding15 | preceding16 | preceding2 | preceding3 | preceding4 | preceding5 | preceding6 | preceding7 | preceding8 | preceding9 | predecessor | predecessor1 | predecessor10 | predecessor11 | predecessor12 | predecessor13 | predecessor14 | predecessor15 | predecessor16 | predecessor2 | predecessor3 | predecessor4 | predecessor5 | predecessor6 | predecessor7 | predecessor8 | predecessor9 | premier | premier1 | premier10 | premier11 | premier12 | premier13 | premier14 | premier15 | premier16 | premier2 | premier3 | premier4 | premier5 | premier6 | premier7 | premier8 | premier9 | president | president1 | president10 | president11 | president12 | president13 | president14 | president15 | president16 | president2 | president3 | president4 | president5 | president6 | president7 | president8 | president9 | primeminister | primeminister1 | primeminister10 | primeminister11 | primeminister12 | primeminister13 | primeminister14 | primeminister15 | primeminister16 | primeminister2 | primeminister3 | primeminister4 | primeminister5 | primeminister6 | primeminister7 | primeminister8 | primeminister9 | prior_term | prior_term1 | prior_term10 | prior_term11 | prior_term12 | prior_term13 | prior_term14 | prior_term15 | prior_term16 | prior_term2 | prior_term3 | prior_term4 | prior_term5 | prior_term6 | prior_term7 | prior_term8 | prior_term9 | profession | pronunciation | rank | relations | relatives | religion | residence | resting_place | resting_place_coordinates | restingplace | restingplacecoordinates | riding | riding1 | riding10 | riding11 | riding12 | riding13 | riding14 | riding15 | riding16 | riding2 | riding3 | riding4 | riding5 | riding6 | riding7 | riding8 | riding9 | runningmate | salary | serviceyears | signature | signature_alt | smallimage | source | speaker | speaker_office | spouse | state | state_assembly | state_assembly1 | state_assembly10 | state_assembly11 | state_assembly12 | state_assembly13 | state_assembly14 | state_assembly15 | state_assembly16 | state_assembly2 | state_assembly3 | state_assembly4 | state_assembly5 | state_assembly6 | state_assembly7 | state_assembly8 | state_assembly9 | state_delegate | state_delegate1 | state_delegate10 | state_delegate11 | state_delegate12 | state_delegate13 | state_delegate14 | state_delegate15 | state_delegate16 | state_delegate2 | state_delegate3 | state_delegate4 | state_delegate5 | state_delegate6 | state_delegate7 | state_delegate8 | state_delegate9 | state_house | state_house1 | state_house10 | state_house11 | state_house12 | state_house13 | state_house14 | state_house15 | state_house16 | state_house2 | state_house3 | state_house4 | state_house5 | state_house6 | state_house7 | state_house8 | state_house9 | state_legislature | state_legislature1 | state_legislature10 | state_legislature11 | state_legislature12 | state_legislature13 | state_legislature14 | state_legislature15 | state_legislature16 | state_legislature2 | state_legislature3 | state_legislature4 | state_legislature5 | state_legislature6 | state_legislature7 | state_legislature8 | state_legislature9 | state_senate | state_senate1 | state_senate10 | state_senate11 | state_senate12 | state_senate13 | state_senate14 | state_senate15 | state_senate16 | state_senate2 | state_senate3 | state_senate4 | state_senate5 | state_senate6 | state_senate7 | state_senate8 | state_senate9 | state1 | state10 | state11 | state12 | state13 | state14 | state15 | state16 | state2 | state3 | state4 | state5 | state6 | state7 | state8 | state9 | succeeded | succeeded1 | succeeded10 | succeeded11 | succeeded12 | succeeded13 | succeeded14 | succeeded15 | succeeded16 | succeeded2 | succeeded3 | succeeded4 | succeeded5 | succeeded6 | succeeded7 | succeeded8 | succeeded9 | succeeding | succeeding1 | succeeding10 | succeeding11 | succeeding12 | succeeding13 | succeeding14 | succeeding15 | succeeding16 | succeeding2 | succeeding3 | succeeding4 | succeeding5 | succeeding6 | succeeding7 | succeeding8 | succeeding9 | successor | successor1 | successor10 | successor11 | successor12 | successor13 | successor14 | successor15 | successor16 | successor2 | successor3 | successor4 | successor5 | successor6 | successor7 | successor8 | successor9 | taoiseach | taoiseach1 | taoiseach10 | taoiseach11 | taoiseach12 | taoiseach13 | taoiseach14 | taoiseach15 | taoiseach16 | taoiseach2 | taoiseach3 | taoiseach4 | taoiseach5 | taoiseach6 | taoiseach7 | taoiseach8 | taoiseach9 | term | term_end | term_end1 | term_end10 | term_end11 | term_end12 | term_end13 | term_end14 | term_end15 | term_end16 | term_end2 | term_end3 | term_end4 | term_end5 | term_end6 | term_end7 | term_end8 | term_end9 | term_label | term_label1 | term_label10 | term_label11 | term_label12 | term_label13 | term_label14 | term_label15 | term_label16 | term_label2 | term_label3 | term_label4 | term_label5 | term_label6 | term_label7 | term_label8 | term_label9 | term_start | term_start1 | term_start10 | term_start11 | term_start12 | term_start13 | term_start14 | term_start15 | term_start16 | term_start2 | term_start3 | term_start4 | term_start5 | term_start6 | term_start7 | term_start8 | term_start9 | term1 | term10 | term11 | term12 | term13 | term14 | term15 | term16 | term2 | term3 | term4 | term5 | term6 | term7 | term8 | term9 | termend | termend1 | termend10 | termend11 | termend12 | termend13 | termend14 | termend15 | termend16 | termend2 | termend3 | termend4 | termend5 | termend6 | termend7 | termend8 | termend9 | termlabel | termlabel1 | termlabel10 | termlabel11 | termlabel12 | termlabel13 | termlabel14 | termlabel15 | termlabel16 | termlabel2 | termlabel3 | termlabel4 | termlabel5 | termlabel6 | termlabel7 | termlabel8 | termlabel9 | termstart | termstart1 | termstart10 | termstart11 | termstart12 | termstart13 | termstart14 | termstart15 | termstart16 | termstart2 | termstart3 | termstart4 | termstart5 | termstart6 | termstart7 | termstart8 | termstart9 | title | title1 | title10 | title11 | title12 | title13 | title14 | title15 | title16 | title2 | title3 | title4 | title5 | title6 | title7 | title8 | title9 | unit | vicegovernor | vicegovernor1 | vicegovernor10 | vicegovernor11 | vicegovernor12 | vicegovernor13 | vicegovernor14 | vicegovernor15 | vicegovernor16 | vicegovernor2 | vicegovernor3 | vicegovernor4 | vicegovernor5 | vicegovernor6 | vicegovernor7 | vicegovernor8 | vicegovernor9 | vicepremier | vicepremier1 | vicepremier10 | vicepremier11 | vicepremier12 | vicepremier13 | vicepremier14 | vicepremier15 | vicepremier16 | vicepremier2 | vicepremier3 | vicepremier4 | vicepremier5 | vicepremier6 | vicepremier7 | vicepremier8 | vicepremier9 | vicepresident | vicepresident1 | vicepresident10 | vicepresident11 | vicepresident12 | vicepresident13 | vicepresident14 | vicepresident15 | vicepresident16 | vicepresident2 | vicepresident3 | vicepresident4 | vicepresident5 | vicepresident6 | vicepresident7 | vicepresident8 | vicepresident9 | viceprimeminister | viceprimeminister1 | viceprimeminister10 | viceprimeminister11 | viceprimeminister12 | viceprimeminister13 | viceprimeminister14 | viceprimeminister15 | viceprimeminister16 | viceprimeminister2 | viceprimeminister3 | viceprimeminister4 | viceprimeminister5 | viceprimeminister6 | viceprimeminister7 | viceprimeminister8 | viceprimeminister9 | website | width | year }}<noinclude>{{Documentation}}</noinclude> eelgqd7ixde20vx050ra3dveg3fyht0 422566 422565 2026-10-18T00:59:45Z Intisar Ali 8681 /* */ 422566 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{infobox | bodyclass = vcard {{{bodyclass|}}} | bodystyle = {{#if:{{{mainwidth|}}}|width: {{{mainwidth}}}}} | child = {{lc:{{{embed}}}}} | abovestyle = font-size: 100%; | above = {{Yesno|{{{nobel|}}}|yes={{Nobel/Medium}}}} {{Br separated entries | 1 = {{#if:{{{honorific prefix|{{{honorific_prefix|{{{honorific-prefix|}}}}}}}}}|<div class="honorific-prefix" style="display:inline; font-weight: normal;">{{{honorific prefix|{{{honorific_prefix|{{{honorific-prefix}}}}}}}}}</div>}} | 2 = <div style="display:inline-block; font-size:130%;" class="fn">{{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{PAGENAMEBASE}}}}</div> | 3 = {{#if:{{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|{{{honorific-suffix|}}}}}}}}}|<div class="honorific-suffix" style="display:inline; font-weight: normal;">{{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|{{{honorific-suffix}}}}}}}}}</div>}} }} | subheaderstyle = font-size:125%; font-weight:bold; | subheader = {{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes||{{#if:{{{native_name|}}}|<div class="nickname" {{#if:{{{native_name_lang|}}}|lang="{{{native_name_lang}}}"}}>{{{native_name}}}</div>}}}} | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{width|{{{imagesize|{{{image_size|}}}}}}}}}|sizedefault=frameless|upright={{{image_upright|1}}}|alt={{{alt|}}}|suppressplaceholder=yes}} | image2 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image name|}}}|size={{{width|{{{imagesize|{{{image_size|}}}}}}}}}|sizedefault=frameless|upright={{{image_upright|1}}}|alt={{{alt|}}}|suppressplaceholder=yes}} | image3 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{smallimage|}}}|sizedefault=frameless|upright={{{image_upright|1}}}|alt={{{alt|}}}|suppressplaceholder=yes}} | caption{{#if:{{{smallimage|}}}|3|{{#if:{{{image name|}}}|2}}}} = {{{caption|}}} | headerstyle = {{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|background:#eee|background:lavender}} | data1 = {{#if:{{{speaker|}}}| {{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed|}}}}}|yes|#eee|#dbeafe}} {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname2|}}} | 1namedata = {{{1namedata2|}}} | 2blankname = {{{2blankname2|}}} | 2namedata = {{{2namedata2|}}} | 3blankname = {{{3blankname2|}}} | 3namedata = {{{3namedata2|}}} | 4blankname = {{{4blankname2|}}} | 4namedata = {{{4namedata2|}}} | 5blankname = {{{5blankname2|}}} | 5namedata = {{{5namedata2|}}} | alongside = {{{alongside2|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from2|}}} | appointer = {{#if: {{{appointer2|}}} | {{{appointer2}}} | {{{appointed2|}}} }} | assembly = {{{assembly2|}}} | chancellor = {{{chancellor2|}}} | co-leader = {{{co-leader2|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM2|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM2|}}} | {{{constituency_AM2}}} | {{{constituency_MP2|}}} }} | constituency = {{{constituency2|}}} | country = {{{country2|}}} | deputy = {{{deputy2|}}} | district = {{{district2|}}} | firstminister = {{{firstminister2|}}} | governor-general = {{{governor-general2|}}} | governor_general = {{{governor_general2|}}} | governor = {{{governor2|}}} | jr/sr = {{{jr/sr2|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state2|}}} | leader = {{{leader2|}}} | legislature = {{{legislature2|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor2|}}} | lieutenant = {{{lieutenant2|}}} | majority_leader = {{#if: {{{majorityleader2|}}} | {{{majorityleader2}}} | {{{majority_leader2|}}} }} | minister_from = {{{minister_from2|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader2|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader2|}}} | majority = {{{majority2|}}} | minister = {{{minister2|}}} | minority_leader = {{#if: {{{minorityleader2|}}} | {{{minorityleader2}}} | {{{minority_leader2|}}} }} | monarch = {{{monarch2|}}} | nominator = {{{nominator2|}}} | office = {{{office2|}}} | order = {{{order2|}}} | parliament = {{{parliament2|}}} | predecessor = {{{predecessor2|}}} | preceding = {{{preceding2|}}} | preceded = {{{preceded2|}}} | premier = {{{premier2|}}} | president = {{{president2|}}} | primeminister = {{{primeminister2|}}} | riding = {{{riding2|}}} | speaker = {{{speaker|}}} | speaker_office = {{{speaker_office|}}} | state_assembly = {{{state_assembly|}}} | state_delegate = {{{state_delegate|}}} | state_house = {{{state_house|}}} | state_legislature = {{{state_legislature|}}} | state_senate = {{{state_senate|}}} | state = {{{state|}}} | succeeded = {{{succeeded2|}}} | succeeding = {{{succeeding2|}}} | successor = {{{successor2|}}} | taoiseach = {{{taoiseach2|}}} | termlabel = {{{term_label2|{{{termlabel2|عهدي ۾}}}}}} | termend = {{#if:{{{termend2|}}}|{{{termend2}}}|{{{term_end2|}}}}} | termstart = {{#if:{{{termstart2|}}}|{{{termstart2}}}|{{{term_start2|}}}}} | term = {{{term2|}}} | title = {{{title2|}}} | vicegovernor = {{{vicegovernor2|}}} | vicepresident = {{{vicepresident2|}}} | vicepremier = {{{vicepremier2|}}} | viceprimeminister = {{{viceprimeminister2|}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term|}}} }}}}}}<!-- -->{{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname|}}} | 1namedata = {{{1namedata|}}} | 2blankname = {{{2blankname|}}} | 2namedata = {{{2namedata|}}} | 3blankname = {{{3blankname|}}} | 3namedata = {{{3namedata|}}} | 4blankname = {{{4blankname|}}} | 4namedata = {{{4namedata|}}} | 5blankname = {{{5blankname|}}} | 5namedata = {{{5namedata|}}} | alongside = {{{alongside|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from|}}} | appointer = {{#if: {{{appointer|}}} | {{{appointer}}} | {{{appointed|}}} }} | assembly = {{{assembly|}}} | candidate = {{{candidate|}}} | chancellor = {{{chancellor|}}} | co-leader = {{{co-leader|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM|}}} | {{{constituency_AM}}} | {{{constituency_MP|}}} }} | constituency = {{{constituency|}}} | country = {{{country|}}} | deputy = {{{deputy|}}} | district = {{{district|}}} | election_date = {{{election_date|}}} | firstminister = {{{firstminister|}}} | governor-general = {{{governor-general|}}} | governor_general = {{{governor_general|}}} | governor = {{{governor|}}} | incumbent = {{{incumbent|}}} | jr/sr = {{{jr/sr|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state|}}} | leader = {{{leader|}}} | legislature = {{{legislature|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor|}}} | lieutenant = {{{lieutenant|}}} | majority_leader = {{#if: {{{majorityleader|}}} | {{{majorityleader}}} | {{{majority_leader|}}} }} | majority = {{{majority|}}} | minister = {{{minister|}}} | minister_from = {{{minister_from|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader|}}} | minority_leader = {{#if: {{{minorityleader|}}} | {{{minorityleader}}} | {{{minority_leader|}}} }} | monarch = {{{monarch|}}} | nominator = {{{nominator|}}} | nominee = {{{nominee|}}} | office = {{{office|}}} | opponent = {{{opponent|}}} | order = {{{order|}}} | parliament = {{{parliament|}}} | party_election = {{{party_election|}}} | predecessor = {{{predecessor|}}} | preceding = {{{preceding|}}} | preceded = {{{preceded|}}} | premier = {{{premier|}}} | president = {{{president|}}} | primeminister = {{{primeminister|}}} | riding = {{{riding|}}} | runningmate = {{{runningmate|}}} | state_assembly = {{{state_assembly|}}} | state_delegate = {{{state_delegate|}}} | state_house = {{{state_house|}}} | state_legislature = {{{state_legislature|}}} | state_senate = {{{state_senate|}}} | state = {{{state|}}} | succeeded = {{{succeeded|}}} | succeeding = {{{succeeding|}}} | successor = {{{successor|}}} | taoiseach = {{{taoiseach|}}} | termlabel = {{{term_label|{{{termlabel|عهدي ۾}}}}}} | termend = {{#if: {{{termend|}}} | {{{termend}}} | {{{term_end|}}} }} | termstart = {{#if: {{{termstart|}}} | {{{termstart}}} | {{{term_start|}}} }} | term = {{{term|}}} | title = {{{title|}}} | vicegovernor = {{{vicegovernor|}}} | vicepresident = {{{vicepresident|}}} | vicepremier = {{{vicepremier|}}} | viceprimeminister = {{{viceprimeminister|}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term|}}} }}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname1|}}} | 1namedata = {{{1namedata1|}}} | 2blankname = {{{2blankname1|}}} | 2namedata = {{{2namedata1|}}} | 3blankname = {{{3blankname1|}}} | 3namedata = {{{3namedata1|}}} | 4blankname = {{{4blankname1|}}} | 4namedata = {{{4namedata1|}}} | 5blankname = {{{5blankname1|}}} | 5namedata = {{{5namedata1|}}} | alongside = {{{alongside1|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from1|}}} | appointer = {{#if: {{{appointer1|}}} | {{{appointer1}}} | {{{appointed1|}}} }} | assembly = {{{assembly1|}}} | chancellor = {{{chancellor1|}}} | co-leader = {{{co-leader1|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM1|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM1|}}} | {{{constituency_AM1}}} | {{{constituency_MP1|}}} }} | constituency = {{{constituency1|}}} | country = {{{country1|}}} | deputy = {{{deputy1|}}} | district = {{{district1|}}} | firstminister = {{{firstminister1|}}} | governor-general = {{{governor-general1|}}} | governor_general = {{{governor_general1|}}} | governor = {{{governor1|}}} | jr/sr = {{{jr/sr1|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state1|}}} | leader = {{{leader1|}}} | legislature = {{{legislature1|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor1|}}} | lieutenant = {{{lieutenant1|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader1|}}} | minister_from = {{{minister_from1|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader1|}}} | majority_leader = {{#if: {{{majorityleader1|}}} | {{{majorityleader1}}} | {{{majority_leader1|}}} }} | majority = {{{majority1|}}} | minister = {{{minister1|}}} | minority_leader = {{#if: {{{minorityleader1|}}} | {{{minorityleader1}}} | {{{minority_leader1|}}} }} | monarch = {{{monarch1|}}} | nominator = {{{nominator1|}}} | office = {{{office1|}}} | order = {{{order1|}}} | parliament = {{{parliament1|}}} | predecessor = {{{predecessor1|}}} | preceding = {{{preceding1|}}} | preceded = {{{preceded1|}}} | premier = {{{premier1|}}} | president = {{{president1|}}} | primeminister = {{{primeminister1|}}} | riding = {{{riding1|}}} | state_assembly = {{{state_assembly1|}}} | state_delegate = {{{state_delegate1|}}} | state_house = {{{state_house1|}}} | state_legislature = {{{state_legislature1|}}} | state_senate = {{{state_senate1|}}} | state = {{{state1|}}} | succeeded = {{{succeeded1|}}} | succeeding = {{{succeeding1|}}} | successor = {{{successor1|}}} | taoiseach = {{{taoiseach1|}}} | termlabel = {{{term_label1|{{{termlabel1|عهدي ۾}}}}}} | termend = {{#if:{{{termend1|}}}|{{{termend1}}}|{{{term_end1|}}}}} | termstart = {{#if:{{{termstart1|}}}|{{{termstart1}}}|{{{term_start1|}}}}} | term = {{{term1|}}} | title = {{{title1|}}} | vicegovernor = {{{vicegovernor1|}}} | vicepresident = {{{vicepresident1|}}} | vicepremier = {{{vicepremier1|}}} | viceprimeminister = {{{viceprimeminister1|}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term1|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{#if:{{{speaker|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname2|}}} | 1namedata = {{{1namedata2|}}} | 2blankname = {{{2blankname2|}}} | 2namedata = {{{2namedata2|}}} | 3blankname = {{{3blankname2|}}} | 3namedata = {{{3namedata2|}}} | 4blankname = {{{4blankname2|}}} | 4namedata = {{{4namedata2|}}} | 5blankname = {{{5blankname2|}}} | 5namedata = {{{5namedata2|}}} | alongside = {{{alongside2|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from2|}}} | appointer = {{#if: {{{appointer2|}}} | {{{appointer2}}} | {{{appointed2|}}} }} | assembly = {{{assembly2|}}} | chancellor = {{{chancellor2|}}} | co-leader = {{{co-leader2|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM2|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM2|}}} | {{{constituency_AM2}}} | {{{constituency_MP2|}}} }} | constituency = {{{constituency2|}}} | country = {{{country2|}}} | deputy = {{{deputy2|}}} | district = {{{district2|}}} | firstminister = {{{firstminister2|}}} | governor-general = {{{governor-general2|}}} | governor_general = {{{governor_general2|}}} | governor = {{{governor2|}}} | jr/sr = {{{jr/sr2|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state2|}}} | leader = {{{leader2|}}} | legislature = {{{legislature2|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor2|}}} | lieutenant = {{{lieutenant2|}}} | majority_leader = {{#if: {{{majorityleader2|}}} | {{{majorityleader2}}} | {{{majority_leader2|}}} }} | minister_from = {{{minister_from2|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader2|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader2|}}} | majority = {{{majority2|}}} | minister = {{{minister2|}}} | minority_leader = {{#if: {{{minorityleader2|}}} | {{{minorityleader2}}} | {{{minority_leader2|}}} }} | monarch = {{{monarch2|}}} | nominator = {{{nominator2|}}} | office = {{{office2|}}} | order = {{{order2|}}} | parliament = {{{parliament2|}}} | predecessor = {{{predecessor2|}}} | preceding = {{{preceding2|}}} | preceded = {{{preceded2|}}} | premier = {{{premier2|}}} | president = {{{president2|}}} | primeminister = {{{primeminister2|}}} | riding = {{{riding2|}}} | state_assembly = {{{state_assembly2|}}} | state_delegate = {{{state_delegate2|}}} | state_house = {{{state_house2|}}} | state_legislature = {{{state_legislature2|}}} | state_senate = {{{state_senate2|}}} | state = {{{state2|}}} | succeeded = {{{succeeded2|}}} | succeeding = {{{succeeding2|}}} | successor = {{{successor2|}}} | taoiseach = {{{taoiseach2|}}} | termlabel = {{{term_label2|{{{termlabel2|عهدي ۾}}}}}} | termend = {{#if:{{{termend2|}}}|{{{termend2}}}|{{{term_end2|}}}}} | termstart = {{#if:{{{termstart2|}}}|{{{termstart2}}}|{{{term_start2|}}}}} | term = {{{term2|}}} | title = {{{title2|}}} | vicegovernor = {{{vicegovernor2|}}} | vicepresident = {{{vicepresident2|}}} | vicepremier = {{{vicepremier2|}}} | viceprimeminister = {{{viceprimeminister2|}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term2|}}} }}}}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname3|}}} | 1namedata = {{{1namedata3|}}} | 2blankname = {{{2blankname3|}}} | 2namedata = {{{2namedata3|}}} | 3blankname = {{{3blankname3|}}} | 3namedata = {{{3namedata3|}}} | 4blankname = {{{4blankname3|}}} | 4namedata = {{{4namedata3|}}} | 5blankname = {{{5blankname3|}}} | 5namedata = {{{5namedata3|}}} | alongside = {{{alongside3|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from3|}}} | appointer = {{#if: {{{appointer3|}}} | {{{appointer3}}} | {{{appointed3|}}} }} | assembly = {{{assembly3|}}} | chancellor = {{{chancellor3|}}} | co-leader = {{{co-leader3|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM3|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM3|}}} | {{{constituency_AM3}}} | {{{constituency_MP3|}}} }} | constituency = {{{constituency3|}}} | country = {{{country3|}}} | deputy = {{{deputy3|}}} | district = {{{district3|}}} | firstminister = {{{firstminister3|}}} | governor-general = {{{governor-general3|}}} | governor_general = {{{governor_general3|}}} | governor = {{{governor3|}}} | jr/sr = {{{jr/sr3|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state3|}}} | leader = {{{leader3|}}} | legislature = {{{legislature3|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor3|}}} | lieutenant = {{{lieutenant3|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader3|}}} | minister_from = {{{minister_from3|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader3|}}} | majority_leader = {{#if: {{{majorityleader3|}}} | {{{majorityleader3}}} | {{{majority_leader3|}}} }} | majority = {{{majority3|}}} | minister = {{{minister3|}}} | minority_leader = {{#if: {{{minorityleader3|}}} | {{{minorityleader3}}} | {{{minority_leader3|}}} }} | monarch = {{{monarch3|}}} | nominator = {{{nominator3|}}} | office = {{{office3|}}} | order = {{{order3|}}} | parliament = {{{parliament3|}}} | predecessor = {{{predecessor3|}}} | preceding = {{{preceding3|}}} | preceded = {{{preceded3|}}} | premier = {{{premier3|}}} | president = {{{president3|}}} | primeminister = {{{primeminister3|}}} | riding = {{{riding3|}}} | state_assembly = {{{state_assembly3|}}} | state_delegate = {{{state_delegate3|}}} | state_house = {{{state_house3|}}} | state_legislature = {{{state_legislature3|}}} | state_senate = {{{state_senate3|}}} | state = {{{state3|}}} | succeeded = {{{succeeded3|}}} | succeeding = {{{succeeding3|}}} | successor = {{{successor3|}}} | taoiseach = {{{taoiseach3|}}} | termlabel = {{{term_label3|{{{termlabel3|عهدي ۾}}}}}} | termend = {{#if:{{{termend3|}}}|{{{termend3}}}|{{{term_end3|}}}}} | termstart = {{#if:{{{termstart3|}}}|{{{termstart3}}}|{{{term_start3|}}}}} | term = {{{term3|}}} | title = {{{title3|}}} | vicegovernor = {{{vicegovernor3|}}} | vicepresident = {{{vicepresident3|}}} | vicepremier = {{{vicepremier3|}}} | viceprimeminister = {{{viceprimeminister3|}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term3|}}} }}}}<!-- -->{{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname|}}} | 1namedata = {{{1namedata|}}} | 2blankname = {{{2blankname|}}} | 2namedata = {{{2namedata|}}} | 3blankname = {{{3blankname|}}} | 3namedata = {{{3namedata|}}} | 4blankname = {{{4blankname|}}} | 4namedata = {{{4namedata|}}} | 5blankname = {{{5blankname|}}} | 5namedata = {{{5namedata|}}} | alongside = {{{alongside|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from|}}} | appointer = {{#if: {{{appointer|}}} | {{{appointer}}} | {{{appointed|}}} }} | assembly = {{{assembly|}}} | candidate = {{{candidate|}}} | chancellor = {{{chancellor|}}} | co-leader = {{{co-leader|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM|}}} | {{{constituency_AM}}} | {{{constituency_MP|}}} }} | constituency = {{{constituency|}}} | country = {{{country|}}} | deputy = {{{deputy|}}} | district = {{{district|}}} | election_date = {{{election_date|}}} | firstminister = {{{firstminister|}}} | governor-general = {{{governor-general|}}} | governor_general = {{{governor_general|}}} | governor = {{{governor|}}} | incumbent = {{{incumbent|}}} | jr/sr = {{{jr/sr|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state|}}} | leader = {{{leader|}}} | legislature = {{{legislature|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor|}}} | lieutenant = {{{lieutenant|}}} | majority_leader = {{#if: {{{majorityleader|}}} | {{{majorityleader}}} | {{{majority_leader|}}} }} | majority = {{{majority|}}} | minister = {{{minister|}}} | minister_from = {{{minister_from|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader|}}} | minority_leader = {{#if: {{{minorityleader|}}} | {{{minorityleader}}} | {{{minority_leader|}}} }} | monarch = {{{monarch|}}} | nominator = {{{nominator|}}} | nominee = {{{nominee|}}} | office = {{{office|}}} | opponent = {{{opponent|}}} | order = {{{order|}}} | parliament = {{{parliament|}}} | party_election = {{{party_election|}}} | predecessor = {{{predecessor|}}} | preceding = {{{preceding|}}} | preceded = {{{preceded|}}} | premier = {{{premier|}}} | president = {{{president|}}} | primeminister = {{{primeminister|}}} | riding = {{{riding|}}} | runningmate = {{{runningmate|}}} | state_assembly = {{{state_assembly|}}} | state_delegate = {{{state_delegate|}}} | state_house = {{{state_house|}}} | state_legislature = {{{state_legislature|}}} | state_senate = {{{state_senate|}}} | state = {{{state|}}} | succeeded = {{{succeeded|}}} | succeeding = {{{succeeding|}}} | successor = {{{successor|}}} | taoiseach = {{{taoiseach|}}} | termlabel = {{{term_label|{{{termlabel|عهدي ۾}}}}}} | termend = {{#if: {{{termend|}}} | {{{termend}}} | {{{term_end|}}} }} | termstart = {{#if: {{{termstart|}}} | {{{termstart}}} | {{{term_start|}}} }} | term = {{{term|}}} | title = {{{title|}}} | vicegovernor = {{{vicegovernor|}}} | vicepresident = {{{vicepresident|}}} | vicepremier = {{{vicepremier|}}} | viceprimeminister = {{{viceprimeminister|}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term|}}} }}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname1|}}} | 1namedata = {{{1namedata1|}}} | 2blankname = {{{2blankname1|}}} | 2namedata = {{{2namedata1|}}} | 3blankname = {{{3blankname1|}}} | 3namedata = {{{3namedata1|}}} | 4blankname = {{{4blankname1|}}} | 4namedata = {{{4namedata1|}}} | 5blankname = {{{5blankname1|}}} | 5namedata = {{{5namedata1|}}} | alongside = {{{alongside1|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from1|}}} | appointer = {{#if: {{{appointer1|}}} | {{{appointer1}}} | {{{appointed1|}}} }} | assembly = {{{assembly1|}}} | chancellor = {{{chancellor1|}}} | co-leader = {{{co-leader1|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM1|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM1|}}} | {{{constituency_AM1}}} | {{{constituency_MP1|}}} }} | constituency = {{{constituency1|}}} | country = {{{country1|}}} | deputy = {{{deputy1|}}} | district = {{{district1|}}} | firstminister = {{{firstminister1|}}} | governor-general = {{{governor-general1|}}} | governor_general = {{{governor_general1|}}} | governor = {{{governor1|}}} | jr/sr = {{{jr/sr1|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state1|}}} | leader = {{{leader1|}}} | legislature = {{{legislature1|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor1|}}} | lieutenant = {{{lieutenant1|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader1|}}} | minister_from = {{{minister_from1|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader1|}}} | majority_leader = {{#if: {{{majorityleader1|}}} | {{{majorityleader1}}} | {{{majority_leader1|}}} }} | majority = {{{majority1|}}} | minister = {{{minister1|}}} | minority_leader = {{#if: {{{minorityleader1|}}} | {{{minorityleader1}}} | {{{minority_leader1|}}} }} | monarch = {{{monarch1|}}} | nominator = {{{nominator1|}}} | office = {{{office1|}}} | order = {{{order1|}}} | parliament = {{{parliament1|}}} | predecessor = {{{predecessor1|}}} | preceding = {{{preceding1|}}} | preceded = {{{preceded1|}}} | premier = {{{premier1|}}} | president = {{{president1|}}} | primeminister = {{{primeminister1|}}} | riding = {{{riding1|}}} | state_assembly = {{{state_assembly1|}}} | state_delegate = {{{state_delegate1|}}} | state_house = {{{state_house1|}}} | state_legislature = {{{state_legislature1|}}} | state_senate = {{{state_senate1|}}} | state = {{{state1|}}} | succeeded = {{{succeeded1|}}} | succeeding = {{{succeeding1|}}} | successor = {{{successor1|}}} | taoiseach = {{{taoiseach1|}}} | termlabel = {{{term_label1|{{{termlabel1|عهدي ۾}}}}}} | termend = {{#if:{{{termend1|}}}|{{{termend1}}}|{{{term_end1|}}}}} | termstart = {{#if:{{{termstart1|}}}|{{{termstart1}}}|{{{term_start1|}}}}} | term = {{{term1|}}} | title = {{{title1|}}} | vicegovernor = {{{vicegovernor1|}}} | vicepresident = {{{vicepresident1|}}} | vicepremier = {{{vicepremier1|}}} | viceprimeminister = {{{viceprimeminister1|}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term1|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{#if:{{{speaker|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname2|}}} | 1namedata = {{{1namedata2|}}} | 2blankname = {{{2blankname2|}}} | 2namedata = {{{2namedata2|}}} | 3blankname = {{{3blankname2|}}} | 3namedata = {{{3namedata2|}}} | 4blankname = {{{4blankname2|}}} | 4namedata = {{{4namedata2|}}} | 5blankname = {{{5blankname2|}}} | 5namedata = {{{5namedata2|}}} | alongside = {{{alongside2|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from2|}}} | appointer = {{#if: {{{appointer2|}}} | {{{appointer2}}} | {{{appointed2|}}} }} | assembly = {{{assembly2|}}} | chancellor = {{{chancellor2|}}} | co-leader = {{{co-leader2|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM2|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM2|}}} | {{{constituency_AM2}}} | {{{constituency_MP2|}}} }} | constituency = {{{constituency2|}}} | country = {{{country2|}}} | deputy = {{{deputy2|}}} | district = {{{district2|}}} | firstminister = {{{firstminister2|}}} | governor-general = {{{governor-general2|}}} | governor_general = {{{governor_general2|}}} | governor = {{{governor2|}}} | jr/sr = {{{jr/sr2|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state2|}}} | leader = {{{leader2|}}} | legislature = {{{legislature2|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor2|}}} | lieutenant = {{{lieutenant2|}}} | majority_leader = {{#if: {{{majorityleader2|}}} | {{{majorityleader2}}} | {{{majority_leader2|}}} }} | minister_from = {{{minister_from2|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader2|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader2|}}} | majority = {{{majority2|}}} | minister = {{{minister2|}}} | minority_leader = {{#if: {{{minorityleader2|}}} | {{{minorityleader2}}} | {{{minority_leader2|}}} }} | monarch = {{{monarch2|}}} | nominator = {{{nominator2|}}} | office = {{{office2|}}} | order = {{{order2|}}} | parliament = {{{parliament2|}}} | predecessor = {{{predecessor2|}}} | preceding = {{{preceding2|}}} | preceded = {{{preceded2|}}} | premier = {{{premier2|}}} | president = {{{president2|}}} | primeminister = {{{primeminister2|}}} | riding = {{{riding2|}}} | state_assembly = {{{state_assembly2|}}} | state_delegate = {{{state_delegate2|}}} | state_house = {{{state_house2|}}} | state_legislature = {{{state_legislature2|}}} | state_senate = {{{state_senate2|}}} | state = {{{state2|}}} | succeeded = {{{succeeded2|}}} | succeeding = {{{succeeding2|}}} | successor = {{{successor2|}}} | taoiseach = {{{taoiseach2|}}} | termlabel = {{{term_label2|{{{termlabel2|عهدي ۾}}}}}} | termend = {{#if:{{{termend2|}}}|{{{termend2}}}|{{{term_end2|}}}}} | termstart = {{#if:{{{termstart2|}}}|{{{termstart2}}}|{{{term_start2|}}}}} | term = {{{term2|}}} | title = {{{title2|}}} | vicegovernor = {{{vicegovernor2|}}} | vicepresident = {{{vicepresident2|}}} | vicepremier = {{{vicepremier2|}}} | viceprimeminister = {{{viceprimeminister2|}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term2|}}} }}}}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname3|}}} | 1namedata = {{{1namedata3|}}} | 2blankname = {{{2blankname3|}}} | 2namedata = {{{2namedata3|}}} | 3blankname = {{{3blankname3|}}} | 3namedata = {{{3namedata3|}}} | 4blankname = {{{4blankname3|}}} | 4namedata = {{{4namedata3|}}} | 5blankname = {{{5blankname3|}}} | 5namedata = {{{5namedata3|}}} | alongside = {{{alongside3|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from3|}}} | appointer = {{#if: {{{appointer3|}}} | {{{appointer3}}} | {{{appointed3|}}} }} | assembly = {{{assembly3|}}} | chancellor = {{{chancellor3|}}} | co-leader = {{{co-leader3|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM3|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM3|}}} | {{{constituency_AM3}}} | {{{constituency_MP3|}}} }} | constituency = {{{constituency3|}}} | country = {{{country3|}}} | deputy = {{{deputy3|}}} | district = {{{district3|}}} | firstminister = {{{firstminister3|}}} | governor-general = {{{governor-general3|}}} | governor_general = {{{governor_general3|}}} | governor = {{{governor3|}}} | jr/sr = {{{jr/sr3|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state3|}}} | leader = {{{leader3|}}} | legislature = {{{legislature3|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor3|}}} | lieutenant = {{{lieutenant3|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader3|}}} | minister_from = {{{minister_from3|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader3|}}} | majority_leader = {{#if: {{{majorityleader3|}}} | {{{majorityleader3}}} | {{{majority_leader3|}}} }} | majority = {{{majority3|}}} | minister = {{{minister3|}}} | minority_leader = {{#if: {{{minorityleader3|}}} | {{{minorityleader3}}} | {{{minority_leader3|}}} }} | monarch = {{{monarch3|}}} | nominator = {{{nominator3|}}} | office = {{{office3|}}} | order = {{{order3|}}} | parliament = {{{parliament3|}}} | predecessor = {{{predecessor3|}}} | preceding = {{{preceding3|}}} | preceded = {{{preceded3|}}} | premier = {{{premier3|}}} | president = {{{president3|}}} | primeminister = {{{primeminister3|}}} | riding = {{{riding3|}}} | state_assembly = {{{state_assembly3|}}} | state_delegate = {{{state_delegate3|}}} | state_house = {{{state_house3|}}} | state_legislature = {{{state_legislature3|}}} | state_senate = {{{state_senate3|}}} | state = {{{state3|}}} | succeeded = {{{succeeded3|}}} | succeeding = {{{succeeding3|}}} | successor = {{{successor3|}}} | taoiseach = {{{taoiseach3|}}} | termlabel = {{{term_label3|{{{termlabel3|عهدي ۾}}}}}} | termend = {{#if:{{{termend3|}}}|{{{termend3}}}|{{{term_end3|}}}}} | termstart = {{#if:{{{termstart3|}}}|{{{termstart3}}}|{{{term_start3|}}}}} | term = {{{term3|}}} | title = {{{title3|}}} | vicegovernor = {{{vicegovernor3|}}} | vicepresident = {{{vicepresident3|}}} | vicepremier = {{{vicepremier3|}}} | viceprimeminister = {{{viceprimeminister3|}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term3|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname4|}}} | 1namedata = {{{1namedata4|}}} | 2blankname = {{{2blankname4|}}} | 2namedata = {{{2namedata4|}}} | 3blankname = {{{3blankname4|}}} | 3namedata = {{{3namedata4|}}} | 4blankname = {{{4blankname4|}}} | 4namedata = {{{4namedata4|}}} | 5blankname = {{{5blankname4|}}} | 5namedata = {{{5namedata4|}}} | alongside = {{{alongside4|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from4|}}} | appointer = {{#if: {{{appointer4|}}} | {{{appointer4}}} | {{{appointed4|}}} }} | assembly = {{{assembly4|}}} | chancellor = {{{chancellor4|}}} | co-leader = {{{co-leader4|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM4|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM4|}}} | {{{constituency_AM4}}} | {{{constituency_MP4|}}} }} | constituency = {{{constituency4|}}} | country = {{{country4|}}} | deputy = {{{deputy4|}}} | district = {{{district4|}}} | firstminister = {{{firstminister4|}}} | governor-general = {{{governor-general4|}}} | governor_general = {{{governor_general4|}}} | governor = {{{governor4|}}} | jr/sr = {{{jr/sr4|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state4|}}} | leader = {{{leader4|}}} | legislature = {{{legislature4|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor4|}}} | lieutenant = {{{lieutenant4|}}} | minister_from = {{{minister_from4|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader4|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader4|}}} | majority_leader = {{#if: {{{majorityleader4|}}} | {{{majorityleader4}}} | {{{majority_leader4|}}} }} | majority = {{{majority4|}}} | minister = {{{minister4|}}} | minority_leader = {{#if: {{{minorityleader4|}}} | {{{minorityleader4}}} | {{{minority_leader4|}}} }} | monarch = {{{monarch4|}}} | nominator = {{{nominator4|}}} | office = {{{office4|}}} | order = {{{order4|}}} | parliament = {{{parliament4|}}} | predecessor = {{{predecessor4|}}} | preceding = {{{preceding4|}}} | preceded = {{{preceded4|}}} | premier = {{{premier4|}}} | president = {{{president4|}}} | primeminister = {{{primeminister4|}}} | riding = {{{riding4|}}} | state_assembly = {{{state_assembly4|}}} | state_delegate = {{{state_delegate4|}}} | state_house = {{{state_house4|}}} | state_legislature = {{{state_legislature4|}}} | state_senate = {{{state_senate4|}}} | state = {{{state4|}}} | succeeded = {{{succeeded4|}}} | succeeding = {{{succeeding4|}}} | successor = {{{successor4|}}} | taoiseach = {{{taoiseach4|}}} | termlabel = {{{term_label4|{{{termlabel4|عهدي ۾}}}}}} | termend = {{#if:{{{termend4|}}}|{{{termend4}}}|{{{term_end4|}}}}} | termstart = {{#if:{{{termstart4|}}}|{{{termstart4}}}|{{{term_start4|}}}}} | term = {{{term4|}}} | title = {{{title4|}}} | vicegovernor = {{{vicegovernor4|}}} | vicepresident = {{{vicepresident4|}}} | vicepremier = {{{vicepremier4|}}} | viceprimeminister = {{{viceprimeminister4|}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term4|}}} }}}}<!-- --->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname5|}}} | 1namedata = {{{1namedata5|}}} | 2blankname = {{{2blankname5|}}} | 2namedata = {{{2namedata5|}}} | 3blankname = {{{3blankname5|}}} | 3namedata = {{{3namedata5|}}} | 4blankname = {{{4blankname5|}}} | 4namedata = {{{4namedata5|}}} | 5blankname = {{{5blankname5|}}} | 5namedata = {{{5namedata5|}}} | alongside = {{{alongside5|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from5|}}} | appointer = {{#if: {{{appointer5|}}} | {{{appointer5}}} | {{{appointed5|}}} }} | assembly = {{{assembly5|}}} | chancellor = {{{chancellor5|}}} | co-leader = {{{co-leader5|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM5|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM5|}}} | {{{constituency_AM5}}} | {{{constituency_MP5|}}} }} | constituency = {{{constituency5|}}} | country = {{{country5|}}} | deputy = {{{deputy5|}}} | district = {{{district5|}}} | firstminister = {{{firstminister5|}}} | governor-general = {{{governor-general5|}}} | governor_general = {{{governor_general5|}}} | governor = {{{governor5|}}} | jr/sr = {{{jr/sr5|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state5|}}} | leader = {{{leader5|}}} | legislature = {{{legislature5|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor5|}}} | lieutenant = {{{lieutenant5|}}} | minister_from = {{{minister_from5|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader5|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader5|}}} | majority_leader = {{#if: {{{majorityleader5|}}} | {{{majorityleader5}}} | {{{majority_leader5|}}} }} | majority = {{{majority5|}}} | minister = {{{minister5|}}} | minority_leader = {{#if: {{{minorityleader5|}}} | {{{minorityleader5}}} | {{{minority_leader5|}}} }} | monarch = {{{monarch5|}}} | nominator = {{{nominator5|}}} | office = {{{office5|}}} | order = {{{order5|}}} | parliament = {{{parliament5|}}} | predecessor = {{{predecessor5|}}} | preceding = {{{preceding5|}}} | preceded = {{{preceded5|}}} | premier = {{{premier5|}}} | president = {{{president5|}}} | primeminister = {{{primeminister5|}}} | riding = {{{riding5|}}} | state_assembly = {{{state_assembly5|}}} | state_delegate = {{{state_delegate5|}}} | state_house = {{{state_house5|}}} | state_legislature = {{{state_legislature5|}}} | state_senate = {{{state_senate5|}}} | state = {{{state5|}}} | succeeded = {{{succeeded5|}}} | succeeding = {{{succeeding5|}}} | successor = {{{successor5|}}} | taoiseach = {{{taoiseach5|}}} | termlabel = {{{term_label5|{{{termlabel5|عهدي ۾}}}}}} | termend = {{#if:{{{termend5|}}}|{{{termend5}}}|{{{term_end5|}}}}} | termstart = {{#if:{{{termstart5|}}}|{{{termstart5}}}|{{{term_start5|}}}}} | term = {{{term5|}}} | title = {{{title5|}}} | vicegovernor = {{{vicegovernor5|}}} | vicepresident = {{{vicepresident5|}}} | vicepremier = {{{vicepremier5|}}} | viceprimeminister = {{{viceprimeminister5|}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term5|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname6|}}} | 1namedata = {{{1namedata6|}}} | 2blankname = {{{2blankname6|}}} | 2namedata = {{{2namedata6|}}} | 3blankname = {{{3blankname6|}}} | 3namedata = {{{3namedata6|}}} | 4blankname = {{{4blankname6|}}} | 4namedata = {{{4namedata6|}}} | 5blankname = {{{5blankname6|}}} | 5namedata = {{{5namedata6|}}} | alongside = {{{alongside6|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from6|}}} | appointer = {{#if: {{{appointer6|}}} | {{{appointer6}}} | {{{appointed6|}}} }} | assembly = {{{assembly6|}}} | chancellor = {{{chancellor6|}}} | co-leader = {{{co-leader6|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM6|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM6|}}} | {{{constituency_AM6}}} | {{{constituency_MP6|}}} }} | constituency = {{{constituency6|}}} | country = {{{country6|}}} | deputy = {{{deputy6|}}} | district = {{{district6|}}} | firstminister = {{{firstminister6|}}} | governor-general = {{{governor-general6|}}} | governor_general = {{{governor_general6|}}} | governor = {{{governor6|}}} | jr/sr = {{{jr/sr6|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state6|}}} | leader = {{{leader6|}}} | legislature = {{{legislature6|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor6|}}} | lieutenant = {{{lieutenant6|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader6|}}} | minister_from = {{{minister_from6|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader6|}}} | majority_leader = {{#if: {{{majorityleader6|}}} | {{{majorityleader6}}} | {{{majority_leader6|}}} }} | majority = {{{majority6|}}} | minister = {{{minister6|}}} | minority_leader = {{#if: {{{minorityleader6|}}} | {{{minorityleader6}}} | {{{minority_leader6|}}} }} | monarch = {{{monarch6|}}} | nominator = {{{nominator6|}}} | office = {{{office6|}}} | order = {{{order6|}}} | parliament = {{{parliament6|}}} | predecessor = {{{predecessor6|}}} | preceding = {{{preceding6|}}} | preceded = {{{preceded6|}}} | premier = {{{premier6|}}} | president = {{{president6|}}} | primeminister = {{{primeminister6|}}} | riding = {{{riding6|}}} | state_assembly = {{{state_assembly6|}}} | state_delegate = {{{state_delegate6|}}} | state_house = {{{state_house6|}}} | state_legislature = {{{state_legislature6|}}} | state_senate = {{{state_senate6|}}} | state = {{{state6|}}} | succeeded = {{{succeeded6|}}} | succeeding = {{{succeeding6|}}} | successor = {{{successor6|}}} | taoiseach = {{{taoiseach6|}}} | termlabel = {{{term_label6|{{{termlabel6|عهدي ۾}}}}}} | termend = {{#if:{{{termend6|}}}|{{{termend6}}}|{{{term_end6|}}}}} | termstart = {{#if:{{{termstart6|}}}|{{{termstart6}}}|{{{term_start6|}}}}} | term = {{{term6|}}} | title = {{{title6|}}} | vicegovernor = {{{vicegovernor6|}}} | vicepresident = {{{vicepresident6|}}} | vicepremier = {{{vicepremier6|}}} | viceprimeminister = {{{viceprimeminister6|}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term6|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname7|}}} | 1namedata = {{{1namedata7|}}} | 2blankname = {{{2blankname7|}}} | 2namedata = {{{2namedata7|}}} | 3blankname = {{{3blankname7|}}} | 3namedata = {{{3namedata7|}}} | 4blankname = {{{4blankname7|}}} | 4namedata = {{{4namedata7|}}} | 5blankname = {{{5blankname7|}}} | 5namedata = {{{5namedata7|}}} | alongside = {{{alongside7|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from7|}}} | appointer = {{#if: {{{appointer7|}}} | {{{appointer7}}} | {{{appointed7|}}} }} | assembly = {{{assembly7|}}} | chancellor = {{{chancellor7|}}} | co-leader = {{{co-leader7|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM7|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM7|}}} | {{{constituency_AM7}}} | {{{constituency_MP7|}}} }} | constituency = {{{constituency7|}}} | country = {{{country7|}}} | deputy = {{{deputy7|}}} | district = {{{district7|}}} | firstminister = {{{firstminister7|}}} | governor-general = {{{governor-general7|}}} | governor_general = {{{governor_general7|}}} | governor = {{{governor7|}}} | jr/sr = {{{jr/sr7|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state7|}}} | leader = {{{leader7|}}} | legislature = {{{legislature7|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor7|}}} | lieutenant = {{{lieutenant7|}}} | minister_from = {{{minister_from7|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader7|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader7|}}} | majority_leader = {{#if: {{{majorityleader7|}}} | {{{majorityleader7}}} | {{{majority_leader7|}}} }} | majority = {{{majority7|}}} | minister = {{{minister7|}}} | minority_leader = {{#if: {{{minorityleader7|}}} | {{{minorityleader7}}} | {{{minority_leader7|}}} }} | monarch = {{{monarch7|}}} | nominator = {{{nominator7|}}} | office = {{{office7|}}} | order = {{{order7|}}} | parliament = {{{parliament7|}}} | predecessor = {{{predecessor7|}}} | preceding = {{{preceding7|}}} | preceded = {{{preceded7|}}} | premier = {{{premier7|}}} | president = {{{president7|}}} | primeminister = {{{primeminister7|}}} | riding = {{{riding7|}}} | state_assembly = {{{state_assembly7|}}} | state_delegate = {{{state_delegate7|}}} | state_house = {{{state_house7|}}} | state_legislature = {{{state_legislature7|}}} | state_senate = {{{state_senate7|}}} | state = {{{state7|}}} | succeeded = {{{succeeded7|}}} | succeeding = {{{succeeding7|}}} | successor = {{{successor7|}}} | taoiseach = {{{taoiseach7|}}} | termlabel = {{{term_label7|{{{termlabel7|عهدي ۾}}}}}} | termend = {{#if:{{{termend7|}}}|{{{termend7}}}|{{{term_end7|}}}}} | termstart = {{#if:{{{termstart7|}}}|{{{termstart7}}}|{{{term_start7|}}}}} | term = {{{term7|}}} | title = {{{title7|}}} | vicegovernor = {{{vicegovernor7|}}} | vicepresident = {{{vicepresident7|}}} | vicepremier = {{{vicepremier7|}}} | viceprimeminister = {{{viceprimeminister7|}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term7|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname8|}}} | 1namedata = {{{1namedata8|}}} | 2blankname = {{{2blankname8|}}} | 2namedata = {{{2namedata8|}}} | 3blankname = {{{3blankname8|}}} | 3namedata = {{{3namedata8|}}} | 4blankname = {{{4blankname8|}}} | 4namedata = {{{4namedata8|}}} | 5blankname = {{{5blankname8|}}} | 5namedata = {{{5namedata8|}}} | alongside = {{{alongside8|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from8|}}} | appointer = {{#if: {{{appointer8|}}} | {{{appointer8}}} | {{{appointed8|}}} }} | assembly = {{{assembly8|}}} | chancellor = {{{chancellor8|}}} | co-leader = {{{co-leader8|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM8|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM8|}}} | {{{constituency_AM8}}} | {{{constituency_MP8|}}} }} | constituency = {{{constituency8|}}} | country = {{{country8|}}} | deputy = {{{deputy8|}}} | district = {{{district8|}}} | firstminister = {{{firstminister8|}}} | governor-general = {{{governor-general8|}}} | governor_general = {{{governor_general8|}}} | governor = {{{governor8|}}} | jr/sr = {{{jr/sr8|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state8|}}} | leader = {{{leader8|}}} | legislature = {{{legislature8|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor8|}}} | lieutenant = {{{lieutenant8|}}} | minister_from = {{{minister_from8|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader8|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader8|}}} | majority_leader = {{#if: {{{majorityleader8|}}} | {{{majorityleader8}}} | {{{majority_leader8|}}} }} | majority = {{{majority8|}}} | minister = {{{minister8|}}} | minority_leader = {{#if: {{{minorityleader8|}}} | {{{minorityleader8}}} | {{{minority_leader8|}}} }} | monarch = {{{monarch8|}}} | nominator = {{{nominator8|}}} | office = {{{office8|}}} | order = {{{order8|}}} | parliament = {{{parliament8|}}} | predecessor = {{{predecessor8|}}} | preceding = {{{preceding8|}}} | preceded = {{{preceded8|}}} | premier = {{{premier8|}}} | president = {{{president8|}}} | primeminister = {{{primeminister8|}}} | riding = {{{riding8|}}} | state_assembly = {{{state_assembly8|}}} | state_delegate = {{{state_delegate8|}}} | state_house = {{{state_house8|}}} | state_legislature = {{{state_legislature8|}}} | state_senate = {{{state_senate8|}}} | state = {{{state8|}}} | succeeded = {{{succeeded8|}}} | succeeding = {{{succeeding8|}}} | successor = {{{successor8|}}} | taoiseach = {{{taoiseach8|}}} | termlabel = {{{term_label8|{{{termlabel8|عهدي ۾}}}}}} | termend = {{#if:{{{termend8|}}}|{{{termend8}}}|{{{term_end8|}}}}} | termstart = {{#if:{{{termstart8|}}}|{{{termstart8}}}|{{{term_start8|}}}}} | term = {{{term8|}}} | title = {{{title8|}}} | vicegovernor = {{{vicegovernor8|}}} | vicepresident = {{{vicepresident8|}}} | vicepremier = {{{vicepremier8|}}} | viceprimeminister = {{{viceprimeminister8|}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term8|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname9|}}} | 1namedata = {{{1namedata9|}}} | 2blankname = {{{2blankname9|}}} | 2namedata = {{{2namedata9|}}} | 3blankname = {{{3blankname9|}}} | 3namedata = {{{3namedata9|}}} | 4blankname = {{{4blankname9|}}} | 4namedata = {{{4namedata9|}}} | 5blankname = {{{5blankname9|}}} | 5namedata = {{{5namedata9|}}} | alongside = {{{alongside9|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from9|}}} | appointer = {{#if: {{{appointer9|}}} | {{{appointer9}}} | {{{appointed9|}}} }} | assembly = {{{assembly9|}}} | chancellor = {{{chancellor9|}}} | co-leader = {{{co-leader9|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM9|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM9|}}} | {{{constituency_AM9}}} | {{{constituency_MP9|}}} }} | constituency = {{{constituency9|}}} | country = {{{country9|}}} | deputy = {{{deputy9|}}} | district = {{{district9|}}} | firstminister = {{{firstminister9|}}} | governor-general = {{{governor-general9|}}} | governor_general = {{{governor_general9|}}} | governor = {{{governor9|}}} | jr/sr = {{{jr/sr9|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state9|}}} | leader = {{{leader9|}}} | legislature = {{{legislature9|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor9|}}} | lieutenant = {{{lieutenant9|}}} | minister_from = {{{minister_from9|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader9|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader9|}}} | majority_leader = {{#if: {{{majorityleader9|}}} | {{{majorityleader9}}} | {{{majority_leader9|}}} }} | majority = {{{majority9|}}} | minister = {{{minister9|}}} | minority_leader = {{#if: {{{minorityleader9|}}} | {{{minorityleader9}}} | {{{minority_leader9|}}} }} | monarch = {{{monarch9|}}} | nominator = {{{nominator9|}}} | office = {{{office9|}}} | order = {{{order9|}}} | parliament = {{{parliament9|}}} | predecessor = {{{predecessor9|}}} | preceding = {{{preceding9|}}} | preceded = {{{preceded9|}}} | premier = {{{premier9|}}} | president = {{{president9|}}} | primeminister = {{{primeminister9|}}} | riding = {{{riding9|}}} | state_assembly = {{{state_assembly9|}}} | state_delegate = {{{state_delegate9|}}} | state_house = {{{state_house9|}}} | state_legislature = {{{state_legislature9|}}} | state_senate = {{{state_senate9|}}} | state = {{{state9|}}} | succeeded = {{{succeeded9|}}} | succeeding = {{{succeeding9|}}} | successor = {{{successor9|}}} | taoiseach = {{{taoiseach9|}}} | termlabel = {{{term_label9|{{{termlabel9|عهدي ۾}}}}}} | termend = {{#if:{{{termend9|}}}|{{{termend9}}}|{{{term_end9|}}}}} | termstart = {{#if:{{{termstart9|}}}|{{{termstart9}}}|{{{term_start9|}}}}} | term = {{{term9|}}} | title = {{{title9|}}} | vicegovernor = {{{vicegovernor9|}}} | vicepresident = {{{vicepresident9|}}} | vicepremier = {{{vicepremier9|}}} | viceprimeminister = {{{viceprimeminister9|}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term9|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname10|}}} | 1namedata = {{{1namedata10|}}} | 2blankname = {{{2blankname10|}}} | 2namedata = {{{2namedata10|}}} | 3blankname = {{{3blankname10|}}} | 3namedata = {{{3namedata10|}}} | 4blankname = {{{4blankname10|}}} | 4namedata = {{{4namedata10|}}} | 5blankname = {{{5blankname10|}}} | 5namedata = {{{5namedata10|}}} | alongside = {{{alongside10|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from10|}}} | appointer = {{#if: {{{appointer10|}}} | {{{appointer10}}} | {{{appointed10|}}} }} | assembly = {{{assembly10|}}} | chancellor = {{{chancellor10|}}} | co-leader = {{{co-leader10|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM10|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM10|}}} | {{{constituency_AM10}}} | {{{constituency_MP10|}}} }} | constituency = {{{constituency10|}}} | country = {{{country10|}}} | deputy = {{{deputy10|}}} | district = {{{district10|}}} | firstminister = {{{firstminister10|}}} | governor-general = {{{governor-general10|}}} | governor_general = {{{governor_general10|}}} | governor = {{{governor10|}}} | jr/sr = {{{jr/sr10|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state10|}}} | leader = {{{leader10|}}} | legislature = {{{legislature10|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor10|}}} | lieutenant = {{{lieutenant10|}}} | minister_from = {{{minister_from10|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader10|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader10|}}} | majority_leader = {{#if: {{{majorityleader10|}}} | {{{majorityleader10}}} | {{{majority_leader10|}}} }} | majority = {{{majority10|}}} | minister = {{{minister10|}}} | minority_leader = {{#if: {{{minorityleader10|}}} | {{{minorityleader10}}} | {{{minority_leader10|}}} }} | monarch = {{{monarch10|}}} | nominator = {{{nominator10|}}} | office = {{{office10|}}} | order = {{{order10|}}} | parliament = {{{parliament10|}}} | predecessor = {{{predecessor10|}}} | preceding = {{{preceding10|}}} | preceded = {{{preceded10|}}} | premier = {{{premier10|}}} | president = {{{president10|}}} | primeminister = {{{primeminister10|}}} | riding = {{{riding10|}}} | state_assembly = {{{state_assembly10|}}} | state_delegate = {{{state_delegate10|}}} | state_house = {{{state_house10|}}} | state_legislature = {{{state_legislature10|}}} | state_senate = {{{state_senate10|}}} | state = {{{state10|}}} | succeeded = {{{succeeded10|}}} | succeeding = {{{succeeding10|}}} | successor = {{{successor10|}}} | taoiseach = {{{taoiseach10|}}} | termlabel = {{{term_label10|{{{termlabel10|عهدي ۾}}}}}} | termend = {{#if:{{{termend10|}}}|{{{termend10}}}|{{{term_end10|}}}}} | termstart = {{#if:{{{termstart10|}}}|{{{termstart10}}}|{{{term_start10|}}}}} | term = {{{term10|}}} | title = {{{title10|}}} | vicegovernor = {{{vicegovernor10|}}} | vicepresident = {{{vicepresident10|}}} | vicepremier = {{{vicepremier10|}}} | viceprimeminister = {{{viceprimeminister10|}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term10|}}} }}}}<!-- --->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname11|}}} | 1namedata = {{{1namedata11|}}} | 2blankname = {{{2blankname11|}}} | 2namedata = {{{2namedata11|}}} | 3blankname = {{{3blankname11|}}} | 3namedata = {{{3namedata11|}}} | 4blankname = {{{4blankname11|}}} | 4namedata = {{{4namedata11|}}} | 5blankname = {{{5blankname11|}}} | 5namedata = {{{5namedata11|}}} | alongside = {{{alongside11|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from11|}}} | appointer = {{#if: {{{appointer11|}}} | {{{appointer11}}} | {{{appointed11|}}} }} | assembly = {{{assembly11|}}} | chancellor = {{{chancellor11|}}} | co-leader = {{{co-leader11|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM11|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM11|}}} | {{{constituency_AM11}}} | {{{constituency_MP11|}}} }} | constituency = {{{constituency11|}}} | country = {{{country11|}}} | deputy = {{{deputy11|}}} | district = {{{district11|}}} | firstminister = {{{firstminister11|}}} | governor-general = {{{governor-general11|}}} | governor_general = {{{governor_general11|}}} | governor = {{{governor11|}}} | jr/sr = {{{jr/sr11|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state11|}}} | leader = {{{leader11|}}} | legislature = {{{legislature11|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor11|}}} | lieutenant = {{{lieutenant11|}}} | minister_from = {{{minister_from11|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader11|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader11|}}} | majority_leader = {{#if: {{{majorityleader11|}}} | {{{majorityleader11}}} | {{{majority_leader11|}}} }} | majority = {{{majority11|}}} | minister = {{{minister11|}}} | minority_leader = {{#if: {{{minorityleader11|}}} | {{{minorityleader11}}} | {{{minority_leader11|}}} }} | monarch = {{{monarch11|}}} | nominator = {{{nominator11|}}} | office = {{{office11|}}} | order = {{{order11|}}} | parliament = {{{parliament11|}}} | predecessor = {{{predecessor11|}}} | preceding = {{{preceding11|}}} | preceded = {{{preceded11|}}} | premier = {{{premier11|}}} | president = {{{president11|}}} | primeminister = {{{primeminister11|}}} | riding = {{{riding11|}}} | state_assembly = {{{state_assembly11|}}} | state_delegate = {{{state_delegate11|}}} | state_house = {{{state_house11|}}} | state_legislature = {{{state_legislature11|}}} | state_senate = {{{state_senate11|}}} | state = {{{state11|}}} | succeeded = {{{succeeded11|}}} | succeeding = {{{succeeding11|}}} | successor = {{{successor11|}}} | taoiseach = {{{taoiseach11|}}} | termlabel = {{{term_label11|{{{termlabel11|عهدي ۾}}}}}} | termend = {{#if:{{{termend11|}}}|{{{termend11}}}|{{{term_end11|}}}}} | termstart = {{#if:{{{termstart11|}}}|{{{termstart11}}}|{{{term_start11|}}}}} | term = {{{term11|}}} | title = {{{title11|}}} | vicegovernor = {{{vicegovernor11|}}} | vicepresident = {{{vicepresident11|}}} | vicepremier = {{{vicepremier11|}}} | viceprimeminister = {{{viceprimeminister11|}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term11|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname12|}}} | 1namedata = {{{1namedata12|}}} | 2blankname = {{{2blankname12|}}} | 2namedata = {{{2namedata12|}}} | 3blankname = {{{3blankname12|}}} | 3namedata = {{{3namedata12|}}} | 4blankname = {{{4blankname12|}}} | 4namedata = {{{4namedata12|}}} | 5blankname = {{{5blankname12|}}} | 5namedata = {{{5namedata12|}}} | alongside = {{{alongside12|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from12|}}} | appointer = {{#if: {{{appointer12|}}} | {{{appointer12}}} | {{{appointed12|}}} }} | assembly = {{{assembly12|}}} | chancellor = {{{chancellor12|}}} | co-leader = {{{co-leader12|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM12|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM12|}}} | {{{constituency_AM12}}} | {{{constituency_MP12|}}} }} | constituency = {{{constituency12|}}} | country = {{{country12|}}} | deputy = {{{deputy12|}}} | district = {{{district12|}}} | firstminister = {{{firstminister12|}}} | governor-general = {{{governor-general12|}}} | governor_general = {{{governor_general12|}}} | governor = {{{governor12|}}} | jr/sr = {{{jr/sr12|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state12|}}} | leader = {{{leader12|}}} | legislature = {{{legislature12|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor12|}}} | lieutenant = {{{lieutenant12|}}} | minister_from = {{{minister_from12|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader12|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader12|}}} | majority_leader = {{#if: {{{majorityleader12|}}} | {{{majorityleader12}}} | {{{majority_leader12|}}} }} | majority = {{{majority12|}}} | minister = {{{minister12|}}} | minority_leader = {{#if: {{{minorityleader12|}}} | {{{minorityleader12}}} | {{{minority_leader12|}}} }} | monarch = {{{monarch12|}}} | nominator = {{{nominator12|}}} | office = {{{office12|}}} | order = {{{order12|}}} | parliament = {{{parliament12|}}} | predecessor = {{{predecessor12|}}} | preceding = {{{preceding12|}}} | preceded = {{{preceded12|}}} | premier = {{{premier12|}}} | president = {{{president12|}}} | primeminister = {{{primeminister12|}}} | riding = {{{riding12|}}} | state_assembly = {{{state_assembly12|}}} | state_delegate = {{{state_delegate12|}}} | state_house = {{{state_house12|}}} | state_legislature = {{{state_legislature12|}}} | state_senate = {{{state_senate12|}}} | state = {{{state12|}}} | succeeded = {{{succeeded12|}}} | succeeding = {{{succeeding12|}}} | successor = {{{successor12|}}} | taoiseach = {{{taoiseach12|}}} | termlabel = {{{term_label12|{{{termlabel12|عهدي ۾}}}}}} | termend = {{#if:{{{termend12|}}}|{{{termend12}}}|{{{term_end12|}}}}} | termstart = {{#if:{{{termstart12|}}}|{{{termstart12}}}|{{{term_start12|}}}}} | term = {{{term12|}}} | title = {{{title12|}}} | vicegovernor = {{{vicegovernor12|}}} | vicepresident = {{{vicepresident12|}}} | vicepremier = {{{vicepremier12|}}} | viceprimeminister = {{{viceprimeminister12|}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term12|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname13|}}} | 1namedata = {{{1namedata13|}}} | 2blankname = {{{2blankname13|}}} | 2namedata = {{{2namedata13|}}} | 3blankname = {{{3blankname13|}}} | 3namedata = {{{3namedata13|}}} | 4blankname = {{{4blankname13|}}} | 4namedata = {{{4namedata13|}}} | 5blankname = {{{5blankname13|}}} | 5namedata = {{{5namedata13|}}} | alongside = {{{alongside13|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from13|}}} | appointer = {{#if: {{{appointer13|}}} | {{{appointer13}}} | {{{appointed13|}}} }} | assembly = {{{assembly13|}}} | chancellor = {{{chancellor13|}}} | co-leader = {{{co-leader13|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM13|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM13|}}} | {{{constituency_AM13}}} | {{{constituency_MP13|}}} }} | constituency = {{{constituency13|}}} | country = {{{country13|}}} | deputy = {{{deputy13|}}} | district = {{{district13|}}} | firstminister = {{{firstminister13|}}} | governor-general = {{{governor-general13|}}} | governor_general = {{{governor_general13|}}} | governor = {{{governor13|}}} | jr/sr = {{{jr/sr13|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state13|}}} | leader = {{{leader13|}}} | legislature = {{{legislature13|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor13|}}} | lieutenant = {{{lieutenant13|}}} | minister_from = {{{minister_from13|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader13|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader13|}}} | majority_leader = {{#if: {{{majorityleader13|}}} | {{{majorityleader13}}} | {{{majority_leader13|}}} }} | majority = {{{majority13|}}} | minister = {{{minister13|}}} | minority_leader = {{#if: {{{minorityleader13|}}} | {{{minorityleader13}}} | {{{minority_leader13|}}} }} | monarch = {{{monarch13|}}} | nominator = {{{nominator13|}}} | office = {{{office13|}}} | order = {{{order13|}}} | parliament = {{{parliament13|}}} | predecessor = {{{predecessor13|}}} | preceding = {{{preceding13|}}} | preceded = {{{preceded13|}}} | premier = {{{premier13|}}} | president = {{{president13|}}} | primeminister = {{{primeminister13|}}} | riding = {{{riding13|}}} | state_assembly = {{{state_assembly13|}}} | state_delegate = {{{state_delegate13|}}} | state_house = {{{state_house13|}}} | state_legislature = {{{state_legislature13|}}} | state_senate = {{{state_senate13|}}} | state = {{{state13|}}} | succeeded = {{{succeeded13|}}} | succeeding = {{{succeeding13|}}} | successor = {{{successor13|}}} | taoiseach = {{{taoiseach13|}}} | termlabel = {{{term_label13|{{{termlabel13|عهدي ۾}}}}}} | termend = {{#if:{{{termend13|}}}|{{{termend13}}}|{{{term_end13|}}}}} | termstart = {{#if:{{{termstart13|}}}|{{{termstart13}}}|{{{term_start13|}}}}} | term = {{{term13|}}} | title = {{{title13|}}} | vicegovernor = {{{vicegovernor13|}}} | vicepresident = {{{vicepresident13|}}} | vicepremier = {{{vicepremier13|}}} | viceprimeminister = {{{viceprimeminister13|}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term13|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname14|}}} | 1namedata = {{{1namedata14|}}} | 2blankname = {{{2blankname14|}}} | 2namedata = {{{2namedata14|}}} | 3blankname = {{{3blankname14|}}} | 3namedata = {{{3namedata14|}}} | 4blankname = {{{4blankname14|}}} | 4namedata = {{{4namedata14|}}} | 5blankname = {{{5blankname14|}}} | 5namedata = {{{5namedata14|}}} | alongside = {{{alongside14|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from14|}}} | appointer = {{#if: {{{appointer14|}}} | {{{appointer14}}} | {{{appointed14|}}} }} | assembly = {{{assembly14|}}} | chancellor = {{{chancellor14|}}} | co-leader = {{{co-leader14|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM14|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM14|}}} | {{{constituency_AM14}}} | {{{constituency_MP14|}}} }} | constituency = {{{constituency14|}}} | country = {{{country14|}}} | deputy = {{{deputy14|}}} | district = {{{district14|}}} | firstminister = {{{firstminister14|}}} | governor-general = {{{governor-general14|}}} | governor_general = {{{governor_general14|}}} | governor = {{{governor14|}}} | jr/sr = {{{jr/sr14|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state14|}}} | leader = {{{leader14|}}} | legislature = {{{legislature14|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor14|}}} | lieutenant = {{{lieutenant14|}}} | minister_from = {{{minister_from14|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader14|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader14|}}} | majority_leader = {{#if: {{{majorityleader14|}}} | {{{majorityleader14}}} | {{{majority_leader14|}}} }} | majority = {{{majority14|}}} | minister = {{{minister14|}}} | minority_leader = {{#if: {{{minorityleader14|}}} | {{{minorityleader14}}} | {{{minority_leader14|}}} }} | monarch = {{{monarch14|}}} | nominator = {{{nominator14|}}} | office = {{{office14|}}} | order = {{{order14|}}} | parliament = {{{parliament14|}}} | predecessor = {{{predecessor14|}}} | preceding = {{{preceding14|}}} | preceded = {{{preceded14|}}} | premier = {{{premier14|}}} | president = {{{president14|}}} | primeminister = {{{primeminister14|}}} | riding = {{{riding14|}}} | state_assembly = {{{state_assembly14|}}} | state_delegate = {{{state_delegate14|}}} | state_house = {{{state_house14|}}} | state_legislature = {{{state_legislature14|}}} | state_senate = {{{state_senate14|}}} | state = {{{state14|}}} | succeeded = {{{succeeded14|}}} | succeeding = {{{succeeding14|}}} | successor = {{{successor14|}}} | taoiseach = {{{taoiseach14|}}} | termlabel = {{{term_label14|{{{termlabel14|عهدي ۾}}}}}} | termend = {{#if:{{{termend14|}}}|{{{termend14}}}|{{{term_end14|}}}}} | termstart = {{#if:{{{termstart14|}}}|{{{termstart14}}}|{{{term_start14|}}}}} | term = {{{term14|}}} | title = {{{title14|}}} | vicegovernor = {{{vicegovernor14|}}} | vicepresident = {{{vicepresident14|}}} | vicepremier = {{{vicepremier14|}}} | viceprimeminister = {{{viceprimeminister14|}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term14|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname15|}}} | 1namedata = {{{1namedata15|}}} | 2blankname = {{{2blankname15|}}} | 2namedata = {{{2namedata15|}}} | 3blankname = {{{3blankname15|}}} | 3namedata = {{{3namedata15|}}} | 4blankname = {{{4blankname15|}}} | 4namedata = {{{4namedata15|}}} | 5blankname = {{{5blankname15|}}} | 5namedata = {{{5namedata15|}}} | alongside = {{{alongside15|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from15|}}} | appointer = {{#if: {{{appointer15|}}} | {{{appointer15}}} | {{{appointed15|}}} }} | assembly = {{{assembly15|}}} | chancellor = {{{chancellor15|}}} | co-leader = {{{co-leader15|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM15|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM15|}}} | {{{constituency_AM15}}} | {{{constituency_MP15|}}} }} | constituency = {{{constituency15|}}} | country = {{{country15|}}} | deputy = {{{deputy15|}}} | district = {{{district15|}}} | firstminister = {{{firstminister15|}}} | governor-general = {{{governor-general15|}}} | governor_general = {{{governor_general15|}}} | governor = {{{governor15|}}} | jr/sr = {{{jr/sr15|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state15|}}} | leader = {{{leader15|}}} | legislature = {{{legislature15|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor15|}}} | lieutenant = {{{lieutenant15|}}} | minister_from = {{{minister_from15|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader15|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader15|}}} | majority_leader = {{#if: {{{majorityleader15|}}} | {{{majorityleader15}}} | {{{majority_leader15|}}} }} | majority = {{{majority15|}}} | minister = {{{minister15|}}} | minority_leader = {{#if: {{{minorityleader15|}}} | {{{minorityleader15}}} | {{{minority_leader15|}}} }} | monarch = {{{monarch15|}}} | nominator = {{{nominator15|}}} | office = {{{office15|}}} | order = {{{order15|}}} | parliament = {{{parliament15|}}} | predecessor = {{{predecessor15|}}} | preceding = {{{preceding15|}}} | preceded = {{{preceded15|}}} | premier = {{{premier15|}}} | president = {{{president15|}}} | primeminister = {{{primeminister15|}}} | riding = {{{riding15|}}} | state_assembly = {{{state_assembly15|}}} | state_delegate = {{{state_delegate15|}}} | state_house = {{{state_house15|}}} | state_legislature = {{{state_legislature15|}}} | state_senate = {{{state_senate15|}}} | state = {{{state15|}}} | succeeded = {{{succeeded15|}}} | succeeding = {{{succeeding15|}}} | successor = {{{successor15|}}} | taoiseach = {{{taoiseach15|}}} | termlabel = {{{term_label15|{{{termlabel15|عهدي ۾}}}}}} | termend = {{#if:{{{termend15|}}}|{{{termend15}}}|{{{term_end15|}}}}} | termstart = {{#if:{{{termstart15|}}}|{{{termstart15}}}|{{{term_start15|}}}}} | term = {{{term15|}}} | title = {{{title15|}}} | vicegovernor = {{{vicegovernor15|}}} | vicepresident = {{{vicepresident15|}}} | vicepremier = {{{vicepremier15|}}} | viceprimeminister = {{{viceprimeminister15|}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term15|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname16|}}} | 1namedata = {{{1namedata16|}}} | 2blankname = {{{2blankname16|}}} | 2namedata = {{{2namedata16|}}} | 3blankname = {{{3blankname16|}}} | 3namedata = {{{3namedata16|}}} | 4blankname = {{{4blankname16|}}} | 4namedata = {{{4namedata16|}}} | 5blankname = {{{5blankname16|}}} | 5namedata = {{{5namedata16|}}} | alongside = {{{alongside16|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from16|}}} | appointer = {{#if: {{{appointer16|}}} | {{{appointer16}}} | {{{appointed16|}}} }} | assembly = {{{assembly16|}}} | chancellor = {{{chancellor16|}}} | co-leader = {{{co-leader16|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM16|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM16|}}} | {{{constituency_AM16}}} | {{{constituency_MP16|}}} }} | constituency = {{{constituency16|}}} | country = {{{country16|}}} | deputy = {{{deputy16|}}} | district = {{{district16|}}} | firstminister = {{{firstminister16|}}} | governor-general = {{{governor-general16|}}} | governor_general = {{{governor_general16|}}} | governor = {{{governor16|}}} | jr/sr = {{{jr/sr16|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state16|}}} | leader = {{{leader16|}}} | legislature = {{{legislature16|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor16|}}} | lieutenant = {{{lieutenant16|}}} | minister_from = {{{minister_from16|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader16|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader16|}}} | majority_leader = {{#if: {{{majorityleader16|}}} | {{{majorityleader16}}} | {{{majority_leader16|}}} }} | majority = {{{majority16|}}} | minister = {{{minister16|}}} | minority_leader = {{#if: {{{minorityleader16|}}} | {{{minorityleader16}}} | {{{minority_leader16|}}} }} | monarch = {{{monarch16|}}} | nominator = {{{nominator16|}}} | office = {{{office16|}}} | order = {{{order16|}}} | parliament = {{{parliament16|}}} | predecessor = {{{predecessor16|}}} | preceding = {{{preceding16|}}} | preceded = {{{preceded16|}}} | premier = {{{premier16|}}} | president = {{{president16|}}} | primeminister = {{{primeminister16|}}} | riding = {{{riding16|}}} | state_assembly = {{{state_assembly16|}}} | state_delegate = {{{state_delegate16|}}} | state_house = {{{state_house16|}}} | state_legislature = {{{state_legislature16|}}} | state_senate = {{{state_senate16|}}} | state = {{{state16|}}} | succeeded = {{{succeeded16|}}} | succeeding = {{{succeeding16|}}} | successor = {{{successor16|}}} | taoiseach = {{{taoiseach16|}}} | termlabel = {{{term_label16|{{{termlabel16|عهدي ۾}}}}}} | termend = {{#if:{{{termend16|}}}|{{{termend16}}}|{{{term_end16|}}}}} | termstart = {{#if:{{{termstart16|}}}|{{{termstart16}}}|{{{term_start16|}}}}} | term = {{{term16|}}} | title = {{{title16|}}} | vicegovernor = {{{vicegovernor16|}}} | vicepresident = {{{vicepresident16|}}} | vicepremier = {{{vicepremier16|}}} | viceprimeminister = {{{viceprimeminister16|}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term16|}}} }}}} | data19 = {{{module0|}}} <!----------ذاتي تفصيل----------> | header20 = {{#if:{{{pronunciation|}}}{{{birth_name|{{{birthname|}}}}}}{{{birth_date|}}}{{{birth_place|}}}{{{death_date|}}}{{{death_place|}}}{{{resting_place|{{{restingplace|}}}}}}{{{resting_place_coordinates|{{{restingplacecoordinates|}}}}}}{{{citizenship|}}}{{{nationality|}}}{{{party|}}}{{{otherparty|}}}{{{spouse|}}}{{{partner|}}}{{{relations|}}}{{{children|}}}{{{parents|}}}{{{mother|}}}{{{father|}}}{{{relatives|}}}{{{residence|}}}{{{education|}}}{{{alma_mater|}}}{{{occupation|}}}{{{profession|}}}{{{known_for|}}}{{{salary|}}}{{{net_worth|}}}{{{cabinet|}}}{{{committees|}}}{{{portfolio|}}}{{{religion|}}}{{{awards|}}}{{{data1|}}}{{{data2|}}}{{{data3|}}}{{{data4|}}}{{{data5|}}}|ذاتي تفصيل}} | label21 = اچار | data21 = {{{pronunciation|}}} | label22 = ڄائو | data22 = {{br separated entries |1 = {{#if:{{{birth_name|{{{birthname|}}}}}}|<span class="nickname">{{{birth_name|{{{birthname}}}}}}</span>}} |2 = {{{birth_date|}}} |3 = {{{birth_place|}}} }} | label23 = وفات | data23 = {{br separated entries|{{{death_date|}}}|{{{death_place|}}}}} | label24 = وفات جو ڪارڻ | data24 = {{{death_cause|}}} | label25 = تدفين جي جاءِ | class25 = label | data25 = {{br separated entries|{{{resting_place|{{{restingplace|}}}}}}|{{{resting_place_coordinates|{{{restingplacecoordinates|}}}}}}}} | label26 = شھريت | data26 = {{{citizenship|}}} | label27 = قوميت | data27 = {{{nationality|}}} | label28 = سياسي پارٽي | data28 = {{#switch:{{{party}}} | [[يونائيٽيڊ اسٽيٽس ڊيموڪريٽڪ پارٽي|ڊيموڪريٽ]] | [[ڊيموڪريٽڪ پارٽي (يونائيٽيڊ اسٽيٽس)|ڊيموڪريٽڪ]] | [[ڊيموڪريٽڪ پارٽي (يونائيٽيڊ اسٽيٽس)|ڊيموڪريٽ]] = [[ڊيموڪريٽڪ پارٽي (يونائيٽيڊ اسٽيٽس)|ڊيموڪريٽڪ]] | [[ريپبلڪن پارٽي (يونائيٽيڊ اسٽيٽس)|ريپبلڪن]] | [[يونائيٽيڊ اسٽيٽس ريپبلڪن پارٽي]] | [[يونائيٽيڊ اسٽيٽس ريپبلڪن پارٽي|ريپبلڪن]] | [[ريپبلڪن پارٽي (يونائيٽيڊ اسٽيٽس)|ريپبلڪن پارٽي]] = [[ريپبلڪن پارٽي (يونائيٽيڊ اسٽيٽس)|ريپبلڪن]] | [[ڪنزرويٽو پارٽي (برطانيا)|ڪنزرويٽو پارٽي]] | [[ڪنزرويٽو پارٽي (برطانيا)|ڪنزرويٽو]] = [[ڪنزرويٽو پارٽي (برطانيا)|ڪنزرويٽو]] | [[ليبر پارٽي (برطانيا)|ليبر پارٽي]] | [[ليبر پارٽي (برطانيا)|ليبر]] = [[ليبر پارٽي (برطانيا)|ليبر]] | [[ڪنزرويٽو پارٽي آف ڪينيڊا|ڪنزرويٽو پارٽي]] | [[ڪنزرويٽو پارٽي آف ڪينيڊا|ڪنزرويٽو]] = [[ڪنزرويٽو پارٽي آف ڪينيڊا|ڪنزرويٽو]] | [[لبرل پارٽي آف ڪينيڊا|لبرل پارٽي]] | [[لبرل پارٽي آف ڪينيڊا|لبرل]] = [[لبرل پارٽي آف ڪينيڊا|لبرل]] | KMT | Kuomintang | [[KMT]] | [[Kuomintang|KMT]] | [[Kuomintang]] | Kuomintang (KMT) | [[Kuomintang]] (KMT) | {{KMT}} (KMT) | {{KMT}} = [[Kuomintang]] | DPP | [[ڊيموڪريٽڪ پروگريسيو پارٽي|ڊي پي پي]] | [[ڊيموڪريٽڪ پروگريسيو پارٽي]] | {{DPP}} = [[ڊيموڪريٽڪ پروگريسيو پارٽي]] | #default = {{{party|}}} }} | label29 = ٻيون سياسي<br />وابستگيون | data29 = {{{otherparty|}}} | label30 = اوچائي | data30 = {{#if:{{{height|}}}|{{infobox person/height|{{{height|}}}}}}} | label31 = زال/مڙس | data31 = {{{spouse|}}} | label32 = گهريلو ساٿي | data32 = {{{partner|}}} | label33 = لاڳاپا | data33 = {{{relations|}}} | label34 = ٻار | data34 = {{{children|}}} | label35 = ماءُ پيءُ | data35 = {{{parents|}}} | label36 = ماءُ | data36 = {{{mother|}}} | label37 = پيءُ | data37 = {{{father|}}} | label38 = مائٽ | data38 = {{{relatives|}}} | label39 = رهائش | class39 = {{#if:{{{death_date|}}}{{{death_place|}}}||label}} | data39 = {{{residence|}}} | label40 = تعليم | data40 = {{{education|}}} | label41 = [[مادر علمي|الما ميٽر]] | data41 = {{{alma_mater|}}} | label42 = پيشو | data42 = {{{occupation|}}} | label43 = پيشو | data43 = {{{profession|}}} | label44 = لاءِ مشهور | data44 = {{{known_for|}}} | label45 = پگهار | data45 = {{{salary|}}} | label46 = ڪُل پونجي | data46 = {{{net_worth|}}} | label47 = ڪابينا | data47 = {{{cabinet|}}} | label48 = ڪميٽيون | data48 = {{{committees|}}} | label49 = پورٽ فوليو | data49 = {{{portfolio|}}} | label50 = ڌرم | data50 = {{{religion|}}} | label51 = {{#if:{{{mawards|}}}|شهري اعزاز|اعزاز}} | data51 = {{{awards|}}} | label52 = {{{blank1}}} | data52 = {{{data1|}}} | label53 = {{{blank2}}} | data53 = {{{data2|}}} | label54 = {{{blank3}}} | data54 = {{{data3|}}} | label55 = {{{blank4}}} | data55 = {{{data4|}}} | label56 = {{{blank5}}} | data56 = {{{data5|}}} | label57 = دستخط | data57 = {{#if:{{{signature|}}}|[[File:{{{signature}}}|128x80px|alt={{{signature_alt|}}}|{{PAGENAME}} جو دستخط]]}} | label58 = ويب سائيٽ | data58 = {{{website|}}} | header59 = {{#if:{{{allegiance|}}}{{{branch|}}}{{{serviceyears|}}}{{{rank|}}}{{{unit|}}}{{{commands|}}}{{{battles|}}}{{{military_blank1|}}}|فوجي خدمت}} | label60 = بگڙيل نالو | data60 = {{{nickname|}}} | label61 = آڻ | data61 = {{{allegiance|}}} | label62 = سروس/شاخ | data62 = {{{branch|}}} | label63 = پورھئي جا سال | data63 = {{{serviceyears|}}} | label64 = عهدو | data64 = {{{rank|}}} | label65 = يونٽ | data65 = {{{unit|}}} | label66 = ڪمانڊ | data66 = {{{commands|}}} | label67 = جنگيون | data67 = {{{battles|}}} | label68 = {{#if:{{{awards|}}}|فوجي اعزاز|اعزاز}} | data68 = {{{mawards|}}} | label69 = {{{military_blank1}}} | data69 = {{{military_data1|}}} | label70 = {{{military_blank2}}} | data70 = {{{military_data2|}}} | label71 = {{{military_blank3}}} | data71 = {{{military_data3|}}} | label72 = {{{military_blank4}}} | data72 = {{{military_data4|}}} | label73 = {{{military_blank5}}} | data73 = {{{military_data5|}}} | data74 = {{{module|}}} | data75 = {{{module2|}}} | data76 = {{{module3|}}} | data77 = {{{module4|}}} | data78 = {{{module5|}}} | data79 = {{{footnotes|}}} | belowstyle = border-top: 1px solid right; font-size: 90% | below = {{#if:{{{date|}}}| {{{date}}} تائين{{#if:{{{year|}}}|، {{{year}}}}}{{#if:{{{source|}}}|<br />ذريعو: [{{{source}}}]}} }} }}{{#if:{{{pronunciation|}}}|[[زمرو:بايوگرافي سانچو جيڪو اچارڻ استعمال ڪري ٿو]] }}{{#if:{{{1blankname0|}}}{{{1namedata0|}}}{{{2blankname0|}}}{{{2namedata0|}}}{{{3blankname0|}}}{{{3namedata0|}}}{{{4blankname0|}}}{{{4namedata0|}}}{{{5blankname0|}}}{{{5namedata0|}}}{{{alongside0|}}}{{{ambassador_from0|}}}{{{appointer0|}}}{{{assembly0|}}}{{{chancellor0|}}}{{{co-leader0|}}}{{{constituency_AM0|}}}{{{constituency0|}}}{{{country0|}}}{{{deputy0|}}}{{{district0|}}}{{{firstminister0|}}}{{{governor-general0|}}}{{{governor0|}}}{{{jr/sr0|}}}{{{jr/sr and state0|}}}{{{leader0|}}}{{{legislature0|}}}{{{lieutenant_governor0|}}}{{{lieutenant0|}}}{{{minister_from0|}}}{{{minority_floor_leader0|}}}{{{majority_floor_leader0|}}}{{{majorityleader0|}}}{{{majority0|}}}{{{minister0|}}}{{{minorityleader0|}}}{{{monarch0|}}}{{{nominator0|}}}{{{office0|}}}{{{order0|}}}{{{parliament0|}}}{{{predecessor0|}}}{{{preceding0|}}}{{{preceded0|}}}{{{premier0|}}}{{{president0|}}}{{{primeminister0|}}}{{{riding0|}}}{{{state_assembly0|}}}{{{state_delegate0|}}}{{{state_house0|}}}{{{state_legislature0|}}}{{{state_senate0|}}}{{{state0|}}}{{{succeeded0|}}}{{{succeeding0|}}}{{{successor0|}}}{{{taoiseach0|}}}{{{termend0|}}}{{{termstart0|}}}{{{term0|}}}{{{title0|}}}{{{vicegovernor0|}}}{{{vicepresident0|}}}{{{vicepremier0|}}}{{{viceprimeminister0|}}}{{{prior_term0|}}}{{{appointe0|}}}{{{constituency_0|}}}|[[زمرو:صفحات جيڪي ڄاڻخانو عهديدار کي office0 سان استعمال ڪن ٿا]] }}{{#if:{{{speaker|}}}|{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}||[[زمرو:صفحات جيڪي ڄاڻخانو عهديدار کي speaker سان ۽ nominee يا candidate کان سواءِ استعمال ڪن ٿا]]}} }}</includeonly>{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[زمرو:صفحات جيڪي ڄاڻخانو عهديدار کي اڻڄاتل پيراميٽرن سان استعمال ڪن ٿا|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=صفحو جيڪو [[سانچو:ڄاڻخانو عهديدار]] کي اڻڄاتل پيراميٽر "_VALUE_" سان استعمال ڪري ٿو|ignoreblank=y| 1blankname | 1blankname1 | 1blankname10 | 1blankname11 | 1blankname12 | 1blankname13 | 1blankname14 | 1blankname15 | 1blankname16 | 1blankname2 | 1blankname3 | 1blankname4 | 1blankname5 | 1blankname6 | 1blankname7 | 1blankname8 | 1blankname9 | 1namedata | 1namedata1 | 1namedata10 | 1namedata11 | 1namedata12 | 1namedata13 | 1namedata14 | 1namedata15 | 1namedata16 | 1namedata2 | 1namedata3 | 1namedata4 | 1namedata5 | 1namedata6 | 1namedata7 | 1namedata8 | 1namedata9 | 2blankname | 2blankname1 | 2blankname10 | 2blankname11 | 2blankname12 | 2blankname13 | 2blankname14 | 2blankname15 | 2blankname16 | 2blankname2 | 2blankname3 | 2blankname4 | 2blankname5 | 2blankname6 | 2blankname7 | 2blankname8 | 2blankname9 | 2namedata | 2namedata1 | 2namedata10 | 2namedata11 | 2namedata12 | 2namedata13 | 2namedata14 | 2namedata15 | 2namedata16 | 2namedata2 | 2namedata3 | 2namedata4 | 2namedata5 | 2namedata6 | 2namedata7 | 2namedata8 | 2namedata9 | 3blankname | 3blankname1 | 3blankname10 | 3blankname11 | 3blankname12 | 3blankname13 | 3blankname14 | 3blankname15 | 3blankname16 | 3blankname2 | 3blankname3 | 3blankname4 | 3blankname5 | 3blankname6 | 3blankname7 | 3blankname8 | 3blankname9 | 3namedata | 3namedata1 | 3namedata10 | 3namedata11 | 3namedata12 | 3namedata13 | 3namedata14 | 3namedata15 | 3namedata16 | 3namedata2 | 3namedata3 | 3namedata4 | 3namedata5 | 3namedata6 | 3namedata7 | 3namedata8 | 3namedata9 | 4blankname | 4blankname1 | 4blankname10 | 4blankname11 | 4blankname12 | 4blankname13 | 4blankname14 | 4blankname15 | 4blankname16 | 4blankname2 | 4blankname3 | 4blankname4 | 4blankname5 | 4blankname6 | 4blankname7 | 4blankname8 | 4blankname9 | 4namedata | 4namedata1 | 4namedata10 | 4namedata11 | 4namedata12 | 4namedata13 | 4namedata14 | 4namedata15 | 4namedata16 | 4namedata2 | 4namedata3 | 4namedata4 | 4namedata5 | 4namedata6 | 4namedata7 | 4namedata8 | 4namedata9 | 5blankname | 5blankname1 | 5blankname10 | 5blankname11 | 5blankname12 | 5blankname13 | 5blankname14 | 5blankname15 | 5blankname16 | 5blankname2 | 5blankname3 | 5blankname4 | 5blankname5 | 5blankname6 | 5blankname7 | 5blankname8 | 5blankname9 | 5namedata | 5namedata1 | 5namedata10 | 5namedata11 | 5namedata12 | 5namedata13 | 5namedata14 | 5namedata15 | 5namedata16 | 5namedata2 | 5namedata3 | 5namedata4 | 5namedata5 | 5namedata6 | 5namedata7 | 5namedata8 | 5namedata9 | allegiance | alma_mater | alongside | alongside1 | alongside10 | alongside11 | alongside12 | alongside13 | alongside14 | alongside15 | alongside16 | alongside2 | alongside3 | alongside4 | alongside5 | alongside6 | alongside7 | alongside8 | alongside9 | alt | ambassador_from | ambassador_from1 | ambassador_from10 | ambassador_from11 | ambassador_from12 | ambassador_from13 | ambassador_from14 | ambassador_from15 | ambassador_from16 | ambassador_from2 | ambassador_from3 | ambassador_from4 | ambassador_from5 | ambassador_from6 | ambassador_from7 | ambassador_from8 | ambassador_from9 | appointed | appointed1 | appointed10 | appointed11 | appointed12 | appointed13 | appointed14 | appointed15 | appointed16 | appointed2 | appointed3 | appointed4 | appointed5 | appointed6 | appointed7 | appointed8 | appointed9 | appointer | appointer1 | appointer10 | appointer11 | appointer12 | appointer13 | appointer14 | appointer15 | appointer16 | appointer2 | appointer3 | appointer4 | appointer5 | appointer6 | appointer7 | appointer8 | appointer9 | assembly | assembly1 | assembly10 | assembly11 | assembly12 | assembly13 | assembly14 | assembly15 | assembly16 | assembly2 | assembly3 | assembly4 | assembly5 | assembly6 | assembly7 | assembly8 | assembly9 | awards | battles | birth_date | birth_name | birth_place | birthname | blank1 | blank2 | blank3 | blank4 | blank5 | bodyclass | branch | cabinet | candidate | caption | chancellor | chancellor1 | chancellor10 | chancellor11 | chancellor12 | chancellor13 | chancellor14 | chancellor15 | chancellor16 | chancellor2 | chancellor3 | chancellor4 | chancellor5 | chancellor6 | chancellor7 | chancellor8 | chancellor9 | children | citizenship | co-leader | co-leader1 | co-leader10 | co-leader11 | co-leader12 | co-leader13 | co-leader14 | co-leader15 | co-leader16 | co-leader2 | co-leader3 | co-leader4 | co-leader5 | co-leader6 | co-leader7 | co-leader8 | co-leader9 | commands | committees | constituency | constituency_AM | constituency_AM1 | constituency_AM10 | constituency_AM11 | constituency_AM12 | constituency_AM13 | constituency_AM14 | constituency_AM15 | constituency_AM16 | constituency_AM2 | constituency_AM3 | constituency_AM4 | constituency_AM5 | constituency_AM6 | constituency_AM7 | constituency_AM8 | constituency_AM9 | constituency_MP | constituency_MP1 | constituency_MP10 | constituency_MP11 | constituency_MP12 | constituency_MP13 | constituency_MP14 | constituency_MP15 | constituency_MP16 | constituency_MP2 | constituency_MP3 | constituency_MP4 | constituency_MP5 | constituency_MP6 | constituency_MP7 | constituency_MP8 | constituency_MP9 | constituency1 | constituency10 | constituency11 | constituency12 | constituency13 | constituency14 | constituency15 | constituency16 | constituency2 | constituency3 | constituency4 | constituency5 | constituency6 | constituency7 | constituency8 | constituency9 | country | country1 | country10 | country11 | country12 | country13 | country14 | country15 | country16 | country2 | country3 | country4 | country5 | country6 | country7 | country8 | country9 | data1 | data2 | data3 | data4 | data5 | date | death_cause | death_date | death_place | deputy | deputy1 | deputy10 | deputy11 | deputy12 | deputy13 | deputy14 | deputy15 | deputy16 | deputy2 | deputy3 | deputy4 | deputy5 | deputy6 | deputy7 | deputy8 | deputy9 | district | district1 | district10 | district11 | district12 | district13 | district14 | district15 | district16 | district2 | district3 | district4 | district5 | district6 | district7 | district8 | district9 | education | election_date | embed | father | firstminister | firstminister1 | firstminister10 | firstminister11 | firstminister12 | firstminister13 | firstminister14 | firstminister15 | firstminister16 | firstminister2 | firstminister3 | firstminister4 | firstminister5 | firstminister6 | firstminister7 | firstminister8 | firstminister9 | footnotes | governor | governor_general | governor_general1 | governor_general10 | governor_general11 | governor_general12 | governor_general13 | governor_general14 | governor_general15 | governor_general16 | governor_general2 | governor_general3 | governor_general4 | governor_general5 | governor_general6 | governor_general7 | governor_general8 | governor_general9 | governor-general | governor-general1 | governor-general10 | governor-general11 | governor-general12 | governor-general13 | governor-general14 | governor-general15 | governor-general16 | governor-general2 | governor-general3 | governor-general4 | governor-general5 | governor-general6 | governor-general7 | governor-general8 | governor-general9 | governor1 | governor10 | governor11 | governor12 | governor13 | governor14 | governor15 | governor16 | governor2 | governor3 | governor4 | governor5 | governor6 | governor7 | governor8 | governor9 | height | honorific-prefix | honorific-suffix | image | image name | image_size | imagesize | image_upright | incumbent | jr/sr | jr/sr and state | jr/sr and state1 | jr/sr and state10 | jr/sr and state11 | jr/sr and state12 | jr/sr and state13 | jr/sr and state14 | jr/sr and state15 | jr/sr and state16 | jr/sr and state2 | jr/sr and state3 | jr/sr and state4 | jr/sr and state5 | jr/sr and state6 | jr/sr and state7 | jr/sr and state8 | jr/sr and state9 | jr/sr1 | jr/sr10 | jr/sr11 | jr/sr12 | jr/sr13 | jr/sr14 | jr/sr15 | jr/sr16 | jr/sr2 | jr/sr3 | jr/sr4 | jr/sr5 | jr/sr6 | jr/sr7 | jr/sr8 | jr/sr9 | known_for | leader | leader1 | leader10 | leader11 | leader12 | leader13 | leader14 | leader15 | leader16 | leader2 | leader3 | leader4 | leader5 | leader6 | leader7 | leader8 | leader9 | legislature | legislature1 | legislature10 | legislature11 | legislature12 | legislature13 | legislature14 | legislature15 | legislature16 | legislature2 | legislature3 | legislature4 | legislature5 | legislature6 | legislature7 | legislature8 | legislature9 | lieutenant | lieutenant_governor | lieutenant_governor1 | lieutenant_governor10 | lieutenant_governor11 | lieutenant_governor12 | lieutenant_governor13 | lieutenant_governor14 | lieutenant_governor15 | lieutenant_governor16 | lieutenant_governor2 | lieutenant_governor3 | lieutenant_governor4 | lieutenant_governor5 | lieutenant_governor6 | lieutenant_governor7 | lieutenant_governor8 | lieutenant_governor9 | lieutenant1 | lieutenant10 | lieutenant11 | lieutenant12 | lieutenant13 | lieutenant14 | lieutenant15 | lieutenant16 | lieutenant2 | lieutenant3 | lieutenant4 | lieutenant5 | lieutenant6 | lieutenant7 | lieutenant8 | lieutenant9 | mainwidth | majority | majority_floor_leader | majority_floor_leader1 | majority_floor_leader10 | majority_floor_leader11 | majority_floor_leader12 | majority_floor_leader13 | majority_floor_leader14 | majority_floor_leader15 | majority_floor_leader16 | majority_floor_leader2 | majority_floor_leader3 | majority_floor_leader4 | majority_floor_leader5 | majority_floor_leader6 | majority_floor_leader7 | majority_floor_leader8 | majority_floor_leader9 | majority_leader | majority_leader1 | majority_leader10 | majority_leader11 | majority_leader12 | majority_leader13 | majority_leader14 | majority_leader15 | majority_leader16 | majority_leader2 | majority_leader3 | majority_leader4 | majority_leader5 | majority_leader6 | majority_leader7 | majority_leader8 | majority_leader9 | majority1 | majority10 | majority11 | majority12 | majority13 | majority14 | majority15 | majority16 | majority2 | majority3 | majority4 | majority5 | majority6 | majority7 | majority8 | majority9 | majorityleader | majorityleader1 | majorityleader10 | majorityleader11 | majorityleader12 | majorityleader13 | majorityleader14 | majorityleader15 | majorityleader16 | majorityleader2 | majorityleader3 | majorityleader4 | majorityleader5 | majorityleader6 | majorityleader7 | majorityleader8 | majorityleader9 | mawards | military_blank1 | military_blank2 | military_blank3 | military_blank4 | military_blank5 | military_data1 | military_data2 | military_data3 | military_data4 | military_data5 | minister | minister_from | minister_from1 | minister_from10 | minister_from11 | minister_from12 | minister_from13 | minister_from14 | minister_from15 | minister_from16 | minister_from2 | minister_from3 | minister_from4 | minister_from5 | minister_from6 | minister_from7 | minister_from8 | minister_from9 | minister1 | minister10 | minister11 | minister12 | minister13 | minister14 | minister15 | minister16 | minister2 | minister3 | minister4 | minister5 | minister6 | minister7 | minister8 | minister9 | minority_floor_leader | minority_floor_leader1 | minority_floor_leader10 | minority_floor_leader11 | minority_floor_leader12 | minority_floor_leader13 | minority_floor_leader14 | minority_floor_leader15 | minority_floor_leader16 | minority_floor_leader2 | minority_floor_leader3 | minority_floor_leader4 | minority_floor_leader5 | minority_floor_leader6 | minority_floor_leader7 | minority_floor_leader8 | minority_floor_leader9 | minority_leader | minority_leader1 | minority_leader10 | minority_leader11 | minority_leader12 | minority_leader13 | minority_leader14 | minority_leader15 | minority_leader16 | minority_leader2 | minority_leader3 | minority_leader4 | minority_leader5 | minority_leader6 | minority_leader7 | minority_leader8 | minority_leader9 | minorityleader | minorityleader1 | minorityleader10 | minorityleader11 | minorityleader12 | minorityleader13 | minorityleader14 | minorityleader15 | minorityleader16 | minorityleader2 | minorityleader3 | minorityleader4 | minorityleader5 | minorityleader6 | minorityleader7 | minorityleader8 | minorityleader9 | module | module0 | module2 | module3 | module4 | module5 | monarch | monarch1 | monarch10 | monarch11 | monarch12 | monarch13 | monarch14 | monarch15 | monarch16 | monarch2 | monarch3 | monarch4 | monarch5 | monarch6 | monarch7 | monarch8 | monarch9 | mother | name | nationality | native_name | native_name_lang | net_worth | nickname | nominator | nominator1 | nominator10 | nominator11 | nominator12 | nominator13 | nominator14 | nominator15 | nominator16 | nominator2 | nominator3 | nominator4 | nominator5 | nominator6 | nominator7 | nominator8 | nominator9 | nominee | occupation | office | office1 | office10 | office11 | office12 | office13 | office14 | office15 | office16 | office2 | office3 | office4 | office5 | office6 | office7 | office8 | office9 | opponent | order | order1 | order10 | order11 | order12 | order13 | order14 | order15 | order16 | order2 | order3 | order4 | order5 | order6 | order7 | order8 | order9 | otherparty | parents | parliament | parliament1 | parliament10 | parliament11 | parliament12 | parliament13 | parliament14 | parliament15 | parliament16 | parliament2 | parliament3 | parliament4 | parliament5 | parliament6 | parliament7 | parliament8 | parliament9 | partner | party | party_election | portfolio | preceded | preceded1 | preceded10 | preceded11 | preceded12 | preceded13 | preceded14 | preceded15 | preceded16 | preceded2 | preceded3 | preceded4 | preceded5 | preceded6 | preceded7 | preceded8 | preceded9 | preceding | preceding1 | preceding10 | preceding11 | preceding12 | preceding13 | preceding14 | preceding15 | preceding16 | preceding2 | preceding3 | preceding4 | preceding5 | preceding6 | preceding7 | preceding8 | preceding9 | predecessor | predecessor1 | predecessor10 | predecessor11 | predecessor12 | predecessor13 | predecessor14 | predecessor15 | predecessor16 | predecessor2 | predecessor3 | predecessor4 | predecessor5 | predecessor6 | predecessor7 | predecessor8 | predecessor9 | premier | premier1 | premier10 | premier11 | premier12 | premier13 | premier14 | premier15 | premier16 | premier2 | premier3 | premier4 | premier5 | premier6 | premier7 | premier8 | premier9 | president | president1 | president10 | president11 | president12 | president13 | president14 | president15 | president16 | president2 | president3 | president4 | president5 | president6 | president7 | president8 | president9 | primeminister | primeminister1 | primeminister10 | primeminister11 | primeminister12 | primeminister13 | primeminister14 | primeminister15 | primeminister16 | primeminister2 | primeminister3 | primeminister4 | primeminister5 | primeminister6 | primeminister7 | primeminister8 | primeminister9 | prior_term | prior_term1 | prior_term10 | prior_term11 | prior_term12 | prior_term13 | prior_term14 | prior_term15 | prior_term16 | prior_term2 | prior_term3 | prior_term4 | prior_term5 | prior_term6 | prior_term7 | prior_term8 | prior_term9 | profession | pronunciation | rank | relations | relatives | religion | residence | resting_place | resting_place_coordinates | restingplace | restingplacecoordinates | riding | riding1 | riding10 | riding11 | riding12 | riding13 | riding14 | riding15 | riding16 | riding2 | riding3 | riding4 | riding5 | riding6 | riding7 | riding8 | riding9 | runningmate | salary | serviceyears | signature | signature_alt | smallimage | source | speaker | speaker_office | spouse | state | state_assembly | state_assembly1 | state_assembly10 | state_assembly11 | state_assembly12 | state_assembly13 | state_assembly14 | state_assembly15 | state_assembly16 | state_assembly2 | state_assembly3 | state_assembly4 | state_assembly5 | state_assembly6 | state_assembly7 | state_assembly8 | state_assembly9 | state_delegate | state_delegate1 | state_delegate10 | state_delegate11 | state_delegate12 | state_delegate13 | state_delegate14 | state_delegate15 | state_delegate16 | state_delegate2 | state_delegate3 | state_delegate4 | state_delegate5 | state_delegate6 | state_delegate7 | state_delegate8 | state_delegate9 | state_house | state_house1 | state_house10 | state_house11 | state_house12 | state_house13 | state_house14 | state_house15 | state_house16 | state_house2 | state_house3 | state_house4 | state_house5 | state_house6 | state_house7 | state_house8 | state_house9 | state_legislature | state_legislature1 | state_legislature10 | state_legislature11 | state_legislature12 | state_legislature13 | state_legislature14 | state_legislature15 | state_legislature16 | state_legislature2 | state_legislature3 | state_legislature4 | state_legislature5 | state_legislature6 | state_legislature7 | state_legislature8 | state_legislature9 | state_senate | state_senate1 | state_senate10 | state_senate11 | state_senate12 | state_senate13 | state_senate14 | state_senate15 | state_senate16 | state_senate2 | state_senate3 | state_senate4 | state_senate5 | state_senate6 | state_senate7 | state_senate8 | state_senate9 | state1 | state10 | state11 | state12 | state13 | state14 | state15 | state16 | state2 | state3 | state4 | state5 | state6 | state7 | state8 | state9 | succeeded | succeeded1 | succeeded10 | succeeded11 | succeeded12 | succeeded13 | succeeded14 | succeeded15 | succeeded16 | succeeded2 | succeeded3 | succeeded4 | succeeded5 | succeeded6 | succeeded7 | succeeded8 | succeeded9 | succeeding | succeeding1 | succeeding10 | succeeding11 | succeeding12 | succeeding13 | succeeding14 | succeeding15 | succeeding16 | succeeding2 | succeeding3 | succeeding4 | succeeding5 | succeeding6 | succeeding7 | succeeding8 | succeeding9 | successor | successor1 | successor10 | successor11 | successor12 | successor13 | successor14 | successor15 | successor16 | successor2 | successor3 | successor4 | successor5 | successor6 | successor7 | successor8 | successor9 | taoiseach | taoiseach1 | taoiseach10 | taoiseach11 | taoiseach12 | taoiseach13 | taoiseach14 | taoiseach15 | taoiseach16 | taoiseach2 | taoiseach3 | taoiseach4 | taoiseach5 | taoiseach6 | taoiseach7 | taoiseach8 | taoiseach9 | term | term_end | term_end1 | term_end10 | term_end11 | term_end12 | term_end13 | term_end14 | term_end15 | term_end16 | term_end2 | term_end3 | term_end4 | term_end5 | term_end6 | term_end7 | term_end8 | term_end9 | term_label | term_label1 | term_label10 | term_label11 | term_label12 | term_label13 | term_label14 | term_label15 | term_label16 | term_label2 | term_label3 | term_label4 | term_label5 | term_label6 | term_label7 | term_label8 | term_label9 | term_start | term_start1 | term_start10 | term_start11 | term_start12 | term_start13 | term_start14 | term_start15 | term_start16 | term_start2 | term_start3 | term_start4 | term_start5 | term_start6 | term_start7 | term_start8 | term_start9 | term1 | term10 | term11 | term12 | term13 | term14 | term15 | term16 | term2 | term3 | term4 | term5 | term6 | term7 | term8 | term9 | termend | termend1 | termend10 | termend11 | termend12 | termend13 | termend14 | termend15 | termend16 | termend2 | termend3 | termend4 | termend5 | termend6 | termend7 | termend8 | termend9 | termlabel | termlabel1 | termlabel10 | termlabel11 | termlabel12 | termlabel13 | termlabel14 | termlabel15 | termlabel16 | termlabel2 | termlabel3 | termlabel4 | termlabel5 | termlabel6 | termlabel7 | termlabel8 | termlabel9 | termstart | termstart1 | termstart10 | termstart11 | termstart12 | termstart13 | termstart14 | termstart15 | termstart16 | termstart2 | termstart3 | termstart4 | termstart5 | termstart6 | termstart7 | termstart8 | termstart9 | title | title1 | title10 | title11 | title12 | title13 | title14 | title15 | title16 | title2 | title3 | title4 | title5 | title6 | title7 | title8 | title9 | unit | vicegovernor | vicegovernor1 | vicegovernor10 | vicegovernor11 | vicegovernor12 | vicegovernor13 | vicegovernor14 | vicegovernor15 | vicegovernor16 | vicegovernor2 | vicegovernor3 | vicegovernor4 | vicegovernor5 | vicegovernor6 | vicegovernor7 | vicegovernor8 | vicegovernor9 | vicepremier | vicepremier1 | vicepremier10 | vicepremier11 | vicepremier12 | vicepremier13 | vicepremier14 | vicepremier15 | vicepremier16 | vicepremier2 | vicepremier3 | vicepremier4 | vicepremier5 | vicepremier6 | vicepremier7 | vicepremier8 | vicepremier9 | vicepresident | vicepresident1 | vicepresident10 | vicepresident11 | vicepresident12 | vicepresident13 | vicepresident14 | vicepresident15 | vicepresident16 | vicepresident2 | vicepresident3 | vicepresident4 | vicepresident5 | vicepresident6 | vicepresident7 | vicepresident8 | vicepresident9 | viceprimeminister | viceprimeminister1 | viceprimeminister10 | viceprimeminister11 | viceprimeminister12 | viceprimeminister13 | viceprimeminister14 | viceprimeminister15 | viceprimeminister16 | viceprimeminister2 | viceprimeminister3 | viceprimeminister4 | viceprimeminister5 | viceprimeminister6 | viceprimeminister7 | viceprimeminister8 | viceprimeminister9 | website | width | year }}<noinclude>{{Documentation}}</noinclude> k5ygf3q8xf9ev2tbgv3llutwgum5xal 422567 422566 2026-10-18T01:04:47Z Intisar Ali 8681 /* */ 422567 wikitext text/x-wiki {{#invoke:infobox|infoboxTemplate | bodyclass = vcard {{{bodyclass|}}} | bodystyle = {{#if:{{{mainwidth|}}}|width: {{{mainwidth}}}}} | child = {{lc:{{{embed}}}}} | abovestyle = font-size: 100%; | above = {{Br separated entries | 1 = {{#if:{{{honorific prefix|{{{honorific_prefix|{{{honorific-prefix|}}}}}}}}}|<div class="honorific-prefix" style="display:inline; font-weight: normal;">{{{honorific prefix|{{{honorific_prefix|{{{honorific-prefix}}}}}}}}}</div>}} | 2 = <div style="display:inline-block; font-size:125%;" class="fn">{{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{PAGENAMEBASE}}}}</div> | 3 = {{#if:{{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|{{{honorific-suffix|}}}}}}}}}|<div class="honorific-suffix" style="display:inline; font-weight: normal;">{{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|{{{honorific-suffix}}}}}}}}}</div>}} }} | subheaderstyle = font-size:125%; font-weight:bold; | subheader = {{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes||{{#if:{{{native_name|}}}|<div class="nickname" {{#if:{{{native_name_lang|}}}|lang="{{{native_name_lang}}}"}}>{{{native_name}}}</div>}}}} | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{width|{{{imagesize|{{{image_size|}}}}}}}}}|sizedefault=frameless|upright={{{image_upright|1}}}|alt={{{alt|}}}|suppressplaceholder=yes}} | image2 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image name|}}}|size={{{width|{{{imagesize|{{{image_size|}}}}}}}}}|sizedefault=frameless|upright={{{image_upright|1}}}|alt={{{image_name_alt|}}}|suppressplaceholder=yes}} | image3 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{smallimage|}}}|sizedefault=frameless|upright={{{image_upright|1}}}|alt={{{smallimage_alt|}}}|suppressplaceholder=yes}} | captionstyle = line-height:normal;padding-top:0.2em; | caption{{#if:{{{smallimage|}}}|3|{{#if:{{{image name|}}}|2}}}} = {{{caption|}}} | headerstyle = {{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|background:#eee|background:lavender}} | data1 = {{#if:{{{speaker|}}}| {{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname2|}}} | 1namedata = {{{1namedata2|}}} | 2blankname = {{{2blankname2|}}} | 2namedata = {{{2namedata2|}}} | 3blankname = {{{3blankname2|}}} | 3namedata = {{{3namedata2|}}} | 4blankname = {{{4blankname2|}}} | 4namedata = {{{4namedata2|}}} | 5blankname = {{{5blankname2|}}} | 5namedata = {{{5namedata2|}}} | alongside = {{{alongside2|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from2|}}} | appointer = {{#if: {{{appointer2|}}} | {{{appointer2}}} | {{{appointed2|}}} }} | assembly = {{{assembly2|}}} | chancellor = {{{chancellor2|}}} | co-leader = {{{co-leader2|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM2|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM2|}}} | {{{constituency_AM2}}} | {{{constituency_MP2|}}} }} | constituency = {{{constituency2|}}} | convocation = {{{convocation2|}}} | country = {{{country2|}}} | deputy = {{{deputy2|}}} | district = {{{district2|}}} | firstminister = {{{firstminister2|}}} | governor-general = {{{governor-general2|}}} | governor_general = {{{governor_general2|}}} | governor = {{{governor2|}}} | jr/sr = {{{jr/sr2|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state2|}}} | leader = {{{leader2|}}} | legislature = {{{legislature2|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor2|}}} | lieutenant = {{{lieutenant2|}}} | majority_leader = {{#if: {{{majorityleader2|}}} | {{{majorityleader2}}} | {{{majority_leader2|}}} }} | minister_from = {{{minister_from2|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader2|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader2|}}} | majority = {{{majority2|}}} | minister = {{{minister2|}}} | minority_leader = {{#if: {{{minorityleader2|}}} | {{{minorityleader2}}} | {{{minority_leader2|}}} }} | monarch = {{{monarch2|}}} | nominator = {{{nominator2|}}} | office = {{{office2|}}} | order = {{{order2|}}} | parliament = {{{parliament2|}}} | parliamentarygroup = {{{parliamentarygroup2|}}} | predecessor = {{{predecessor2|}}} | preceding = {{{preceding2|}}} | preceded = {{{preceded2|}}} | premier = {{{premier2|}}} | president = {{{president2|}}} | prime_minister = {{{primeminister2|}}} | riding = {{{riding2|}}} | speaker = {{{speaker|}}} | speaker_office = {{{speaker_office|}}} | state_assembly = {{{state_assembly|}}} | state_delegate = {{{state_delegate|}}} | state_house = {{{state_house|}}} | state_legislature = {{{state_legislature|}}} | state_senate = {{{state_senate|}}} | state = {{{state|}}} | subterm = {{nobold|{{{subterm|}}}}} | suboffice = {{{suboffice|}}} | succeeded = {{{succeeded2|}}} | succeeding = {{{succeeding2|}}} | successor = {{{successor2|}}} | taoiseach = {{{taoiseach2|}}} | termlabel = {{{term_label2|{{{termlabel2|In office}}}}}} | termend = {{#if:{{{termend2|}}}|{{{termend2}}}|{{{term_end2|}}}}} | termstart = {{#if:{{{termstart2|}}}|{{{termstart2}}}|{{{term_start2|}}}}} | term = {{{term2|}}} | title = {{{title2|}}} | vicegovernor = {{{vicegovernor2|}}} | vicepresident = {{{vicepresident2|}}} | vicepremier = {{{vicepremier2|}}} | viceprimeminister = {{{viceprimeminister2|}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term|}}} }}}}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{#if:{{{speaker|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname2|}}} | 1namedata = {{{1namedata2|}}} | 2blankname = {{{2blankname2|}}} | 2namedata = {{{2namedata2|}}} | 3blankname = {{{3blankname2|}}} | 3namedata = {{{3namedata2|}}} | 4blankname = {{{4blankname2|}}} | 4namedata = {{{4namedata2|}}} | 5blankname = {{{5blankname2|}}} | 5namedata = {{{5namedata2|}}} | alongside = {{{alongside2|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from2|}}} | appointer = {{#if: {{{appointer2|}}} | {{{appointer2}}} | {{{appointed2|}}} }} | assembly = {{{assembly2|}}} | chancellor = {{{chancellor2|}}} | co-leader = {{{co-leader2|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM2|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM2|}}} | {{{constituency_AM2}}} | {{{constituency_MP2|}}} }} | constituency = {{{constituency2|}}} | country = {{{country2|}}} | deputy = {{{deputy2|}}} | district = {{{district2|}}} | firstminister = {{{firstminister2|}}} | governor-general = {{{governor-general2|}}} | governor_general = {{{governor_general2|}}} | governor = {{{governor2|}}} | jr/sr = {{{jr/sr2|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state2|}}} | leader = {{{leader2|}}} | legislature = {{{legislature2|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor2|}}} | lieutenant = {{{lieutenant2|}}} | majority_leader = {{#if: {{{majorityleader2|}}} | {{{majorityleader2}}} | {{{majority_leader2|}}} }} | minister_from = {{{minister_from2|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader2|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader2|}}} | majority = {{{majority2|}}} | minister = {{{minister2|}}} | minority_leader = {{#if: {{{minorityleader2|}}} | {{{minorityleader2}}} | {{{minority_leader2|}}} }} | monarch = {{{monarch2|}}} | nominator = {{{nominator2|}}} | office = {{{office2|}}} | order = {{{order2|}}} | parliament = {{{parliament2|}}} | predecessor = {{{predecessor2|}}} | preceding = {{{preceding2|}}} | preceded = {{{preceded2|}}} | premier = {{{premier2|}}} | president = {{{president2|}}} | primeminister = {{{primeminister2|}}} | riding = {{{riding2|}}} | state_assembly = {{{state_assembly2|}}} | state_delegate = {{{state_delegate2|}}} | state_house = {{{state_house2|}}} | state_legislature = {{{state_legislature2|}}} | state_senate = {{{state_senate2|}}} | state = {{{state2|}}} | succeeded = {{{succeeded2|}}} | succeeding = {{{succeeding2|}}} | successor = {{{successor2|}}} | taoiseach = {{{taoiseach2|}}} | termlabel = {{{term_label2|{{{termlabel2|عهدي ۾}}}}}} | termend = {{#if:{{{termend2|}}}|{{{termend2}}}|{{{term_end2|}}}}} | termstart = {{#if:{{{termstart2|}}}|{{{termstart2}}}|{{{term_start2|}}}}} | term = {{{term2|}}} | title = {{{title2|}}} | vicegovernor = {{{vicegovernor2|}}} | vicepresident = {{{vicepresident2|}}} | vicepremier = {{{vicepremier2|}}} | viceprimeminister = {{{viceprimeminister2|}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term2|}}} }}}}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname3|}}} | 1namedata = {{{1namedata3|}}} | 2blankname = {{{2blankname3|}}} | 2namedata = {{{2namedata3|}}} | 3blankname = {{{3blankname3|}}} | 3namedata = {{{3namedata3|}}} | 4blankname = {{{4blankname3|}}} | 4namedata = {{{4namedata3|}}} | 5blankname = {{{5blankname3|}}} | 5namedata = {{{5namedata3|}}} | alongside = {{{alongside3|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from3|}}} | appointer = {{#if: {{{appointer3|}}} | {{{appointer3}}} | {{{appointed3|}}} }} | assembly = {{{assembly3|}}} | chancellor = {{{chancellor3|}}} | co-leader = {{{co-leader3|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM3|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM3|}}} | {{{constituency_AM3}}} | {{{constituency_MP3|}}} }} | constituency = {{{constituency3|}}} | country = {{{country3|}}} | deputy = {{{deputy3|}}} | district = {{{district3|}}} | firstminister = {{{firstminister3|}}} | governor-general = {{{governor-general3|}}} | governor_general = {{{governor_general3|}}} | governor = {{{governor3|}}} | jr/sr = {{{jr/sr3|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state3|}}} | leader = {{{leader3|}}} | legislature = {{{legislature3|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor3|}}} | lieutenant = {{{lieutenant3|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader3|}}} | minister_from = {{{minister_from3|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader3|}}} | majority_leader = {{#if: {{{majorityleader3|}}} | {{{majorityleader3}}} | {{{majority_leader3|}}} }} | majority = {{{majority3|}}} | minister = {{{minister3|}}} | minority_leader = {{#if: {{{minorityleader3|}}} | {{{minorityleader3}}} | {{{minority_leader3|}}} }} | monarch = {{{monarch3|}}} | nominator = {{{nominator3|}}} | office = {{{office3|}}} | order = {{{order3|}}} | parliament = {{{parliament3|}}} | predecessor = {{{predecessor3|}}} | preceding = {{{preceding3|}}} | preceded = {{{preceded3|}}} | premier = {{{premier3|}}} | president = {{{president3|}}} | primeminister = {{{primeminister3|}}} | riding = {{{riding3|}}} | state_assembly = {{{state_assembly3|}}} | state_delegate = {{{state_delegate3|}}} | state_house = {{{state_house3|}}} | state_legislature = {{{state_legislature3|}}} | state_senate = {{{state_senate3|}}} | state = {{{state3|}}} | succeeded = {{{succeeded3|}}} | succeeding = {{{succeeding3|}}} | successor = {{{successor3|}}} | taoiseach = {{{taoiseach3|}}} | termlabel = {{{term_label3|{{{termlabel3|عهدي ۾}}}}}} | termend = {{#if:{{{termend3|}}}|{{{termend3}}}|{{{term_end3|}}}}} | termstart = {{#if:{{{termstart3|}}}|{{{termstart3}}}|{{{term_start3|}}}}} | term = {{{term3|}}} | title = {{{title3|}}} | vicegovernor = {{{vicegovernor3|}}} | vicepresident = {{{vicepresident3|}}} | vicepremier = {{{vicepremier3|}}} | viceprimeminister = {{{viceprimeminister3|}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term3|}}} }}}}<!-- -->{{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname|}}} | 1namedata = {{{1namedata|}}} | 2blankname = {{{2blankname|}}} | 2namedata = {{{2namedata|}}} | 3blankname = {{{3blankname|}}} | 3namedata = {{{3namedata|}}} | 4blankname = {{{4blankname|}}} | 4namedata = {{{4namedata|}}} | 5blankname = {{{5blankname|}}} | 5namedata = {{{5namedata|}}} | alongside = {{{alongside|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from|}}} | appointer = {{#if: {{{appointer|}}} | {{{appointer}}} | {{{appointed|}}} }} | assembly = {{{assembly|}}} | candidate = {{{candidate|}}} | chancellor = {{{chancellor|}}} | co-leader = {{{co-leader|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM|}}} | {{{constituency_AM}}} | {{{constituency_MP|}}} }} | constituency = {{{constituency|}}} | country = {{{country|}}} | deputy = {{{deputy|}}} | district = {{{district|}}} | election_date = {{{election_date|}}} | firstminister = {{{firstminister|}}} | governor-general = {{{governor-general|}}} | governor_general = {{{governor_general|}}} | governor = {{{governor|}}} | incumbent = {{{incumbent|}}} | jr/sr = {{{jr/sr|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state|}}} | leader = {{{leader|}}} | legislature = {{{legislature|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor|}}} | lieutenant = {{{lieutenant|}}} | majority_leader = {{#if: {{{majorityleader|}}} | {{{majorityleader}}} | {{{majority_leader|}}} }} | majority = {{{majority|}}} | minister = {{{minister|}}} | minister_from = {{{minister_from|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader|}}} | minority_leader = {{#if: {{{minorityleader|}}} | {{{minorityleader}}} | {{{minority_leader|}}} }} | monarch = {{{monarch|}}} | nominator = {{{nominator|}}} | nominee = {{{nominee|}}} | office = {{{office|}}} | opponent = {{{opponent|}}} | order = {{{order|}}} | parliament = {{{parliament|}}} | party_election = {{{party_election|}}} | predecessor = {{{predecessor|}}} | preceding = {{{preceding|}}} | preceded = {{{preceded|}}} | premier = {{{premier|}}} | president = {{{president|}}} | primeminister = {{{primeminister|}}} | riding = {{{riding|}}} | runningmate = {{{runningmate|}}} | state_assembly = {{{state_assembly|}}} | state_delegate = {{{state_delegate|}}} | state_house = {{{state_house|}}} | state_legislature = {{{state_legislature|}}} | state_senate = {{{state_senate|}}} | state = {{{state|}}} | succeeded = {{{succeeded|}}} | succeeding = {{{succeeding|}}} | successor = {{{successor|}}} | taoiseach = {{{taoiseach|}}} | termlabel = {{{term_label|{{{termlabel|عهدي ۾}}}}}} | termend = {{#if: {{{termend|}}} | {{{termend}}} | {{{term_end|}}} }} | termstart = {{#if: {{{termstart|}}} | {{{termstart}}} | {{{term_start|}}} }} | term = {{{term|}}} | title = {{{title|}}} | vicegovernor = {{{vicegovernor|}}} | vicepresident = {{{vicepresident|}}} | vicepremier = {{{vicepremier|}}} | viceprimeminister = {{{viceprimeminister|}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term|}}} }}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname1|}}} | 1namedata = {{{1namedata1|}}} | 2blankname = {{{2blankname1|}}} | 2namedata = {{{2namedata1|}}} | 3blankname = {{{3blankname1|}}} | 3namedata = {{{3namedata1|}}} | 4blankname = {{{4blankname1|}}} | 4namedata = {{{4namedata1|}}} | 5blankname = {{{5blankname1|}}} | 5namedata = {{{5namedata1|}}} | alongside = {{{alongside1|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from1|}}} | appointer = {{#if: {{{appointer1|}}} | {{{appointer1}}} | {{{appointed1|}}} }} | assembly = {{{assembly1|}}} | chancellor = {{{chancellor1|}}} | co-leader = {{{co-leader1|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM1|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM1|}}} | {{{constituency_AM1}}} | {{{constituency_MP1|}}} }} | constituency = {{{constituency1|}}} | country = {{{country1|}}} | deputy = {{{deputy1|}}} | district = {{{district1|}}} | firstminister = {{{firstminister1|}}} | governor-general = {{{governor-general1|}}} | governor_general = {{{governor_general1|}}} | governor = {{{governor1|}}} | jr/sr = {{{jr/sr1|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state1|}}} | leader = {{{leader1|}}} | legislature = {{{legislature1|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor1|}}} | lieutenant = {{{lieutenant1|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader1|}}} | minister_from = {{{minister_from1|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader1|}}} | majority_leader = {{#if: {{{majorityleader1|}}} | {{{majorityleader1}}} | {{{majority_leader1|}}} }} | majority = {{{majority1|}}} | minister = {{{minister1|}}} | minority_leader = {{#if: {{{minorityleader1|}}} | {{{minorityleader1}}} | {{{minority_leader1|}}} }} | monarch = {{{monarch1|}}} | nominator = {{{nominator1|}}} | office = {{{office1|}}} | order = {{{order1|}}} | parliament = {{{parliament1|}}} | predecessor = {{{predecessor1|}}} | preceding = {{{preceding1|}}} | preceded = {{{preceded1|}}} | premier = {{{premier1|}}} | president = {{{president1|}}} | primeminister = {{{primeminister1|}}} | riding = {{{riding1|}}} | state_assembly = {{{state_assembly1|}}} | state_delegate = {{{state_delegate1|}}} | state_house = {{{state_house1|}}} | state_legislature = {{{state_legislature1|}}} | state_senate = {{{state_senate1|}}} | state = {{{state1|}}} | succeeded = {{{succeeded1|}}} | succeeding = {{{succeeding1|}}} | successor = {{{successor1|}}} | taoiseach = {{{taoiseach1|}}} | termlabel = {{{term_label1|{{{termlabel1|عهدي ۾}}}}}} | termend = {{#if:{{{termend1|}}}|{{{termend1}}}|{{{term_end1|}}}}} | termstart = {{#if:{{{termstart1|}}}|{{{termstart1}}}|{{{term_start1|}}}}} | term = {{{term1|}}} | title = {{{title1|}}} | vicegovernor = {{{vicegovernor1|}}} | vicepresident = {{{vicepresident1|}}} | vicepremier = {{{vicepremier1|}}} | viceprimeminister = {{{viceprimeminister1|}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term1|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{#if:{{{speaker|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname2|}}} | 1namedata = {{{1namedata2|}}} | 2blankname = {{{2blankname2|}}} | 2namedata = {{{2namedata2|}}} | 3blankname = {{{3blankname2|}}} | 3namedata = {{{3namedata2|}}} | 4blankname = {{{4blankname2|}}} | 4namedata = {{{4namedata2|}}} | 5blankname = {{{5blankname2|}}} | 5namedata = {{{5namedata2|}}} | alongside = {{{alongside2|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from2|}}} | appointer = {{#if: {{{appointer2|}}} | {{{appointer2}}} | {{{appointed2|}}} }} | assembly = {{{assembly2|}}} | chancellor = {{{chancellor2|}}} | co-leader = {{{co-leader2|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM2|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM2|}}} | {{{constituency_AM2}}} | {{{constituency_MP2|}}} }} | constituency = {{{constituency2|}}} | country = {{{country2|}}} | deputy = {{{deputy2|}}} | district = {{{district2|}}} | firstminister = {{{firstminister2|}}} | governor-general = {{{governor-general2|}}} | governor_general = {{{governor_general2|}}} | governor = {{{governor2|}}} | jr/sr = {{{jr/sr2|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state2|}}} | leader = {{{leader2|}}} | legislature = {{{legislature2|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor2|}}} | lieutenant = {{{lieutenant2|}}} | majority_leader = {{#if: {{{majorityleader2|}}} | {{{majorityleader2}}} | {{{majority_leader2|}}} }} | minister_from = {{{minister_from2|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader2|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader2|}}} | majority = {{{majority2|}}} | minister = {{{minister2|}}} | minority_leader = {{#if: {{{minorityleader2|}}} | {{{minorityleader2}}} | {{{minority_leader2|}}} }} | monarch = {{{monarch2|}}} | nominator = {{{nominator2|}}} | office = {{{office2|}}} | order = {{{order2|}}} | parliament = {{{parliament2|}}} | predecessor = {{{predecessor2|}}} | preceding = {{{preceding2|}}} | preceded = {{{preceded2|}}} | premier = {{{premier2|}}} | president = {{{president2|}}} | primeminister = {{{primeminister2|}}} | riding = {{{riding2|}}} | state_assembly = {{{state_assembly2|}}} | state_delegate = {{{state_delegate2|}}} | state_house = {{{state_house2|}}} | state_legislature = {{{state_legislature2|}}} | state_senate = {{{state_senate2|}}} | state = {{{state2|}}} | succeeded = {{{succeeded2|}}} | succeeding = {{{succeeding2|}}} | successor = {{{successor2|}}} | taoiseach = {{{taoiseach2|}}} | termlabel = {{{term_label2|{{{termlabel2|عهدي ۾}}}}}} | termend = {{#if:{{{termend2|}}}|{{{termend2}}}|{{{term_end2|}}}}} | termstart = {{#if:{{{termstart2|}}}|{{{termstart2}}}|{{{term_start2|}}}}} | term = {{{term2|}}} | title = {{{title2|}}} | vicegovernor = {{{vicegovernor2|}}} | vicepresident = {{{vicepresident2|}}} | vicepremier = {{{vicepremier2|}}} | viceprimeminister = {{{viceprimeminister2|}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term2|}}} }}}}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname3|}}} | 1namedata = {{{1namedata3|}}} | 2blankname = {{{2blankname3|}}} | 2namedata = {{{2namedata3|}}} | 3blankname = {{{3blankname3|}}} | 3namedata = {{{3namedata3|}}} | 4blankname = {{{4blankname3|}}} | 4namedata = {{{4namedata3|}}} | 5blankname = {{{5blankname3|}}} | 5namedata = {{{5namedata3|}}} | alongside = {{{alongside3|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from3|}}} | appointer = {{#if: {{{appointer3|}}} | {{{appointer3}}} | {{{appointed3|}}} }} | assembly = {{{assembly3|}}} | chancellor = {{{chancellor3|}}} | co-leader = {{{co-leader3|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM3|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM3|}}} | {{{constituency_AM3}}} | {{{constituency_MP3|}}} }} | constituency = {{{constituency3|}}} | country = {{{country3|}}} | deputy = {{{deputy3|}}} | district = {{{district3|}}} | firstminister = {{{firstminister3|}}} | governor-general = {{{governor-general3|}}} | governor_general = {{{governor_general3|}}} | governor = {{{governor3|}}} | jr/sr = {{{jr/sr3|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state3|}}} | leader = {{{leader3|}}} | legislature = {{{legislature3|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor3|}}} | lieutenant = {{{lieutenant3|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader3|}}} | minister_from = {{{minister_from3|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader3|}}} | majority_leader = {{#if: {{{majorityleader3|}}} | {{{majorityleader3}}} | {{{majority_leader3|}}} }} | majority = {{{majority3|}}} | minister = {{{minister3|}}} | minority_leader = {{#if: {{{minorityleader3|}}} | {{{minorityleader3}}} | {{{minority_leader3|}}} }} | monarch = {{{monarch3|}}} | nominator = {{{nominator3|}}} | office = {{{office3|}}} | order = {{{order3|}}} | parliament = {{{parliament3|}}} | predecessor = {{{predecessor3|}}} | preceding = {{{preceding3|}}} | preceded = {{{preceded3|}}} | premier = {{{premier3|}}} | president = {{{president3|}}} | primeminister = {{{primeminister3|}}} | riding = {{{riding3|}}} | state_assembly = {{{state_assembly3|}}} | state_delegate = {{{state_delegate3|}}} | state_house = {{{state_house3|}}} | state_legislature = {{{state_legislature3|}}} | state_senate = {{{state_senate3|}}} | state = {{{state3|}}} | succeeded = {{{succeeded3|}}} | succeeding = {{{succeeding3|}}} | successor = {{{successor3|}}} | taoiseach = {{{taoiseach3|}}} | termlabel = {{{term_label3|{{{termlabel3|عهدي ۾}}}}}} | termend = {{#if:{{{termend3|}}}|{{{termend3}}}|{{{term_end3|}}}}} | termstart = {{#if:{{{termstart3|}}}|{{{termstart3}}}|{{{term_start3|}}}}} | term = {{{term3|}}} | title = {{{title3|}}} | vicegovernor = {{{vicegovernor3|}}} | vicepresident = {{{vicepresident3|}}} | vicepremier = {{{vicepremier3|}}} | viceprimeminister = {{{viceprimeminister3|}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term3|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname4|}}} | 1namedata = {{{1namedata4|}}} | 2blankname = {{{2blankname4|}}} | 2namedata = {{{2namedata4|}}} | 3blankname = {{{3blankname4|}}} | 3namedata = {{{3namedata4|}}} | 4blankname = {{{4blankname4|}}} | 4namedata = {{{4namedata4|}}} | 5blankname = {{{5blankname4|}}} | 5namedata = {{{5namedata4|}}} | alongside = {{{alongside4|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from4|}}} | appointer = {{#if: {{{appointer4|}}} | {{{appointer4}}} | {{{appointed4|}}} }} | assembly = {{{assembly4|}}} | chancellor = {{{chancellor4|}}} | co-leader = {{{co-leader4|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM4|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM4|}}} | {{{constituency_AM4}}} | {{{constituency_MP4|}}} }} | constituency = {{{constituency4|}}} | country = {{{country4|}}} | deputy = {{{deputy4|}}} | district = {{{district4|}}} | firstminister = {{{firstminister4|}}} | governor-general = {{{governor-general4|}}} | governor_general = {{{governor_general4|}}} | governor = {{{governor4|}}} | jr/sr = {{{jr/sr4|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state4|}}} | leader = {{{leader4|}}} | legislature = {{{legislature4|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor4|}}} | lieutenant = {{{lieutenant4|}}} | minister_from = {{{minister_from4|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader4|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader4|}}} | majority_leader = {{#if: {{{majorityleader4|}}} | {{{majorityleader4}}} | {{{majority_leader4|}}} }} | majority = {{{majority4|}}} | minister = {{{minister4|}}} | minority_leader = {{#if: {{{minorityleader4|}}} | {{{minorityleader4}}} | {{{minority_leader4|}}} }} | monarch = {{{monarch4|}}} | nominator = {{{nominator4|}}} | office = {{{office4|}}} | order = {{{order4|}}} | parliament = {{{parliament4|}}} | predecessor = {{{predecessor4|}}} | preceding = {{{preceding4|}}} | preceded = {{{preceded4|}}} | premier = {{{premier4|}}} | president = {{{president4|}}} | primeminister = {{{primeminister4|}}} | riding = {{{riding4|}}} | state_assembly = {{{state_assembly4|}}} | state_delegate = {{{state_delegate4|}}} | state_house = {{{state_house4|}}} | state_legislature = {{{state_legislature4|}}} | state_senate = {{{state_senate4|}}} | state = {{{state4|}}} | succeeded = {{{succeeded4|}}} | succeeding = {{{succeeding4|}}} | successor = {{{successor4|}}} | taoiseach = {{{taoiseach4|}}} | termlabel = {{{term_label4|{{{termlabel4|عهدي ۾}}}}}} | termend = {{#if:{{{termend4|}}}|{{{termend4}}}|{{{term_end4|}}}}} | termstart = {{#if:{{{termstart4|}}}|{{{termstart4}}}|{{{term_start4|}}}}} | term = {{{term4|}}} | title = {{{title4|}}} | vicegovernor = {{{vicegovernor4|}}} | vicepresident = {{{vicepresident4|}}} | vicepremier = {{{vicepremier4|}}} | viceprimeminister = {{{viceprimeminister4|}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term4|}}} }}}}<!-- --->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname5|}}} | 1namedata = {{{1namedata5|}}} | 2blankname = {{{2blankname5|}}} | 2namedata = {{{2namedata5|}}} | 3blankname = {{{3blankname5|}}} | 3namedata = {{{3namedata5|}}} | 4blankname = {{{4blankname5|}}} | 4namedata = {{{4namedata5|}}} | 5blankname = {{{5blankname5|}}} | 5namedata = {{{5namedata5|}}} | alongside = {{{alongside5|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from5|}}} | appointer = {{#if: {{{appointer5|}}} | {{{appointer5}}} | {{{appointed5|}}} }} | assembly = {{{assembly5|}}} | chancellor = {{{chancellor5|}}} | co-leader = {{{co-leader5|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM5|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM5|}}} | {{{constituency_AM5}}} | {{{constituency_MP5|}}} }} | constituency = {{{constituency5|}}} | country = {{{country5|}}} | deputy = {{{deputy5|}}} | district = {{{district5|}}} | firstminister = {{{firstminister5|}}} | governor-general = {{{governor-general5|}}} | governor_general = {{{governor_general5|}}} | governor = {{{governor5|}}} | jr/sr = {{{jr/sr5|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state5|}}} | leader = {{{leader5|}}} | legislature = {{{legislature5|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor5|}}} | lieutenant = {{{lieutenant5|}}} | minister_from = {{{minister_from5|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader5|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader5|}}} | majority_leader = {{#if: {{{majorityleader5|}}} | {{{majorityleader5}}} | {{{majority_leader5|}}} }} | majority = {{{majority5|}}} | minister = {{{minister5|}}} | minority_leader = {{#if: {{{minorityleader5|}}} | {{{minorityleader5}}} | {{{minority_leader5|}}} }} | monarch = {{{monarch5|}}} | nominator = {{{nominator5|}}} | office = {{{office5|}}} | order = {{{order5|}}} | parliament = {{{parliament5|}}} | predecessor = {{{predecessor5|}}} | preceding = {{{preceding5|}}} | preceded = {{{preceded5|}}} | premier = {{{premier5|}}} | president = {{{president5|}}} | primeminister = {{{primeminister5|}}} | riding = {{{riding5|}}} | state_assembly = {{{state_assembly5|}}} | state_delegate = {{{state_delegate5|}}} | state_house = {{{state_house5|}}} | state_legislature = {{{state_legislature5|}}} | state_senate = {{{state_senate5|}}} | state = {{{state5|}}} | succeeded = {{{succeeded5|}}} | succeeding = {{{succeeding5|}}} | successor = {{{successor5|}}} | taoiseach = {{{taoiseach5|}}} | termlabel = {{{term_label5|{{{termlabel5|عهدي ۾}}}}}} | termend = {{#if:{{{termend5|}}}|{{{termend5}}}|{{{term_end5|}}}}} | termstart = {{#if:{{{termstart5|}}}|{{{termstart5}}}|{{{term_start5|}}}}} | term = {{{term5|}}} | title = {{{title5|}}} | vicegovernor = {{{vicegovernor5|}}} | vicepresident = {{{vicepresident5|}}} | vicepremier = {{{vicepremier5|}}} | viceprimeminister = {{{viceprimeminister5|}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term5|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname6|}}} | 1namedata = {{{1namedata6|}}} | 2blankname = {{{2blankname6|}}} | 2namedata = {{{2namedata6|}}} | 3blankname = {{{3blankname6|}}} | 3namedata = {{{3namedata6|}}} | 4blankname = {{{4blankname6|}}} | 4namedata = {{{4namedata6|}}} | 5blankname = {{{5blankname6|}}} | 5namedata = {{{5namedata6|}}} | alongside = {{{alongside6|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from6|}}} | appointer = {{#if: {{{appointer6|}}} | {{{appointer6}}} | {{{appointed6|}}} }} | assembly = {{{assembly6|}}} | chancellor = {{{chancellor6|}}} | co-leader = {{{co-leader6|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM6|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM6|}}} | {{{constituency_AM6}}} | {{{constituency_MP6|}}} }} | constituency = {{{constituency6|}}} | country = {{{country6|}}} | deputy = {{{deputy6|}}} | district = {{{district6|}}} | firstminister = {{{firstminister6|}}} | governor-general = {{{governor-general6|}}} | governor_general = {{{governor_general6|}}} | governor = {{{governor6|}}} | jr/sr = {{{jr/sr6|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state6|}}} | leader = {{{leader6|}}} | legislature = {{{legislature6|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor6|}}} | lieutenant = {{{lieutenant6|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader6|}}} | minister_from = {{{minister_from6|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader6|}}} | majority_leader = {{#if: {{{majorityleader6|}}} | {{{majorityleader6}}} | {{{majority_leader6|}}} }} | majority = {{{majority6|}}} | minister = {{{minister6|}}} | minority_leader = {{#if: {{{minorityleader6|}}} | {{{minorityleader6}}} | {{{minority_leader6|}}} }} | monarch = {{{monarch6|}}} | nominator = {{{nominator6|}}} | office = {{{office6|}}} | order = {{{order6|}}} | parliament = {{{parliament6|}}} | predecessor = {{{predecessor6|}}} | preceding = {{{preceding6|}}} | preceded = {{{preceded6|}}} | premier = {{{premier6|}}} | president = {{{president6|}}} | primeminister = {{{primeminister6|}}} | riding = {{{riding6|}}} | state_assembly = {{{state_assembly6|}}} | state_delegate = {{{state_delegate6|}}} | state_house = {{{state_house6|}}} | state_legislature = {{{state_legislature6|}}} | state_senate = {{{state_senate6|}}} | state = {{{state6|}}} | succeeded = {{{succeeded6|}}} | succeeding = {{{succeeding6|}}} | successor = {{{successor6|}}} | taoiseach = {{{taoiseach6|}}} | termlabel = {{{term_label6|{{{termlabel6|عهدي ۾}}}}}} | termend = {{#if:{{{termend6|}}}|{{{termend6}}}|{{{term_end6|}}}}} | termstart = {{#if:{{{termstart6|}}}|{{{termstart6}}}|{{{term_start6|}}}}} | term = {{{term6|}}} | title = {{{title6|}}} | vicegovernor = {{{vicegovernor6|}}} | vicepresident = {{{vicepresident6|}}} | vicepremier = {{{vicepremier6|}}} | viceprimeminister = {{{viceprimeminister6|}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term6|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname7|}}} | 1namedata = {{{1namedata7|}}} | 2blankname = {{{2blankname7|}}} | 2namedata = {{{2namedata7|}}} | 3blankname = {{{3blankname7|}}} | 3namedata = {{{3namedata7|}}} | 4blankname = {{{4blankname7|}}} | 4namedata = {{{4namedata7|}}} | 5blankname = {{{5blankname7|}}} | 5namedata = {{{5namedata7|}}} | alongside = {{{alongside7|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from7|}}} | appointer = {{#if: {{{appointer7|}}} | {{{appointer7}}} | {{{appointed7|}}} }} | assembly = {{{assembly7|}}} | chancellor = {{{chancellor7|}}} | co-leader = {{{co-leader7|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM7|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM7|}}} | {{{constituency_AM7}}} | {{{constituency_MP7|}}} }} | constituency = {{{constituency7|}}} | country = {{{country7|}}} | deputy = {{{deputy7|}}} | district = {{{district7|}}} | firstminister = {{{firstminister7|}}} | governor-general = {{{governor-general7|}}} | governor_general = {{{governor_general7|}}} | governor = {{{governor7|}}} | jr/sr = {{{jr/sr7|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state7|}}} | leader = {{{leader7|}}} | legislature = {{{legislature7|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor7|}}} | lieutenant = {{{lieutenant7|}}} | minister_from = {{{minister_from7|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader7|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader7|}}} | majority_leader = {{#if: {{{majorityleader7|}}} | {{{majorityleader7}}} | {{{majority_leader7|}}} }} | majority = {{{majority7|}}} | minister = {{{minister7|}}} | minority_leader = {{#if: {{{minorityleader7|}}} | {{{minorityleader7}}} | {{{minority_leader7|}}} }} | monarch = {{{monarch7|}}} | nominator = {{{nominator7|}}} | office = {{{office7|}}} | order = {{{order7|}}} | parliament = {{{parliament7|}}} | predecessor = {{{predecessor7|}}} | preceding = {{{preceding7|}}} | preceded = {{{preceded7|}}} | premier = {{{premier7|}}} | president = {{{president7|}}} | primeminister = {{{primeminister7|}}} | riding = {{{riding7|}}} | state_assembly = {{{state_assembly7|}}} | state_delegate = {{{state_delegate7|}}} | state_house = {{{state_house7|}}} | state_legislature = {{{state_legislature7|}}} | state_senate = {{{state_senate7|}}} | state = {{{state7|}}} | succeeded = {{{succeeded7|}}} | succeeding = {{{succeeding7|}}} | successor = {{{successor7|}}} | taoiseach = {{{taoiseach7|}}} | termlabel = {{{term_label7|{{{termlabel7|عهدي ۾}}}}}} | termend = {{#if:{{{termend7|}}}|{{{termend7}}}|{{{term_end7|}}}}} | termstart = {{#if:{{{termstart7|}}}|{{{termstart7}}}|{{{term_start7|}}}}} | term = {{{term7|}}} | title = {{{title7|}}} | vicegovernor = {{{vicegovernor7|}}} | vicepresident = {{{vicepresident7|}}} | vicepremier = {{{vicepremier7|}}} | viceprimeminister = {{{viceprimeminister7|}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term7|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname8|}}} | 1namedata = {{{1namedata8|}}} | 2blankname = {{{2blankname8|}}} | 2namedata = {{{2namedata8|}}} | 3blankname = {{{3blankname8|}}} | 3namedata = {{{3namedata8|}}} | 4blankname = {{{4blankname8|}}} | 4namedata = {{{4namedata8|}}} | 5blankname = {{{5blankname8|}}} | 5namedata = {{{5namedata8|}}} | alongside = {{{alongside8|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from8|}}} | appointer = {{#if: {{{appointer8|}}} | {{{appointer8}}} | {{{appointed8|}}} }} | assembly = {{{assembly8|}}} | chancellor = {{{chancellor8|}}} | co-leader = {{{co-leader8|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM8|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM8|}}} | {{{constituency_AM8}}} | {{{constituency_MP8|}}} }} | constituency = {{{constituency8|}}} | country = {{{country8|}}} | deputy = {{{deputy8|}}} | district = {{{district8|}}} | firstminister = {{{firstminister8|}}} | governor-general = {{{governor-general8|}}} | governor_general = {{{governor_general8|}}} | governor = {{{governor8|}}} | jr/sr = {{{jr/sr8|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state8|}}} | leader = {{{leader8|}}} | legislature = {{{legislature8|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor8|}}} | lieutenant = {{{lieutenant8|}}} | minister_from = {{{minister_from8|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader8|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader8|}}} | majority_leader = {{#if: {{{majorityleader8|}}} | {{{majorityleader8}}} | {{{majority_leader8|}}} }} | majority = {{{majority8|}}} | minister = {{{minister8|}}} | minority_leader = {{#if: {{{minorityleader8|}}} | {{{minorityleader8}}} | {{{minority_leader8|}}} }} | monarch = {{{monarch8|}}} | nominator = {{{nominator8|}}} | office = {{{office8|}}} | order = {{{order8|}}} | parliament = {{{parliament8|}}} | predecessor = {{{predecessor8|}}} | preceding = {{{preceding8|}}} | preceded = {{{preceded8|}}} | premier = {{{premier8|}}} | president = {{{president8|}}} | primeminister = {{{primeminister8|}}} | riding = {{{riding8|}}} | state_assembly = {{{state_assembly8|}}} | state_delegate = {{{state_delegate8|}}} | state_house = {{{state_house8|}}} | state_legislature = {{{state_legislature8|}}} | state_senate = {{{state_senate8|}}} | state = {{{state8|}}} | succeeded = {{{succeeded8|}}} | succeeding = {{{succeeding8|}}} | successor = {{{successor8|}}} | taoiseach = {{{taoiseach8|}}} | termlabel = {{{term_label8|{{{termlabel8|عهدي ۾}}}}}} | termend = {{#if:{{{termend8|}}}|{{{termend8}}}|{{{term_end8|}}}}} | termstart = {{#if:{{{termstart8|}}}|{{{termstart8}}}|{{{term_start8|}}}}} | term = {{{term8|}}} | title = {{{title8|}}} | vicegovernor = {{{vicegovernor8|}}} | vicepresident = {{{vicepresident8|}}} | vicepremier = {{{vicepremier8|}}} | viceprimeminister = {{{viceprimeminister8|}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term8|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname9|}}} | 1namedata = {{{1namedata9|}}} | 2blankname = {{{2blankname9|}}} | 2namedata = {{{2namedata9|}}} | 3blankname = {{{3blankname9|}}} | 3namedata = {{{3namedata9|}}} | 4blankname = {{{4blankname9|}}} | 4namedata = {{{4namedata9|}}} | 5blankname = {{{5blankname9|}}} | 5namedata = {{{5namedata9|}}} | alongside = {{{alongside9|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from9|}}} | appointer = {{#if: {{{appointer9|}}} | {{{appointer9}}} | {{{appointed9|}}} }} | assembly = {{{assembly9|}}} | chancellor = {{{chancellor9|}}} | co-leader = {{{co-leader9|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM9|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM9|}}} | {{{constituency_AM9}}} | {{{constituency_MP9|}}} }} | constituency = {{{constituency9|}}} | country = {{{country9|}}} | deputy = {{{deputy9|}}} | district = {{{district9|}}} | firstminister = {{{firstminister9|}}} | governor-general = {{{governor-general9|}}} | governor_general = {{{governor_general9|}}} | governor = {{{governor9|}}} | jr/sr = {{{jr/sr9|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state9|}}} | leader = {{{leader9|}}} | legislature = {{{legislature9|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor9|}}} | lieutenant = {{{lieutenant9|}}} | minister_from = {{{minister_from9|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader9|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader9|}}} | majority_leader = {{#if: {{{majorityleader9|}}} | {{{majorityleader9}}} | {{{majority_leader9|}}} }} | majority = {{{majority9|}}} | minister = {{{minister9|}}} | minority_leader = {{#if: {{{minorityleader9|}}} | {{{minorityleader9}}} | {{{minority_leader9|}}} }} | monarch = {{{monarch9|}}} | nominator = {{{nominator9|}}} | office = {{{office9|}}} | order = {{{order9|}}} | parliament = {{{parliament9|}}} | predecessor = {{{predecessor9|}}} | preceding = {{{preceding9|}}} | preceded = {{{preceded9|}}} | premier = {{{premier9|}}} | president = {{{president9|}}} | primeminister = {{{primeminister9|}}} | riding = {{{riding9|}}} | state_assembly = {{{state_assembly9|}}} | state_delegate = {{{state_delegate9|}}} | state_house = {{{state_house9|}}} | state_legislature = {{{state_legislature9|}}} | state_senate = {{{state_senate9|}}} | state = {{{state9|}}} | succeeded = {{{succeeded9|}}} | succeeding = {{{succeeding9|}}} | successor = {{{successor9|}}} | taoiseach = {{{taoiseach9|}}} | termlabel = {{{term_label9|{{{termlabel9|عهدي ۾}}}}}} | termend = {{#if:{{{termend9|}}}|{{{termend9}}}|{{{term_end9|}}}}} | termstart = {{#if:{{{termstart9|}}}|{{{termstart9}}}|{{{term_start9|}}}}} | term = {{{term9|}}} | title = {{{title9|}}} | vicegovernor = {{{vicegovernor9|}}} | vicepresident = {{{vicepresident9|}}} | vicepremier = {{{vicepremier9|}}} | viceprimeminister = {{{viceprimeminister9|}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term9|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname10|}}} | 1namedata = {{{1namedata10|}}} | 2blankname = {{{2blankname10|}}} | 2namedata = {{{2namedata10|}}} | 3blankname = {{{3blankname10|}}} | 3namedata = {{{3namedata10|}}} | 4blankname = {{{4blankname10|}}} | 4namedata = {{{4namedata10|}}} | 5blankname = {{{5blankname10|}}} | 5namedata = {{{5namedata10|}}} | alongside = {{{alongside10|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from10|}}} | appointer = {{#if: {{{appointer10|}}} | {{{appointer10}}} | {{{appointed10|}}} }} | assembly = {{{assembly10|}}} | chancellor = {{{chancellor10|}}} | co-leader = {{{co-leader10|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM10|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM10|}}} | {{{constituency_AM10}}} | {{{constituency_MP10|}}} }} | constituency = {{{constituency10|}}} | country = {{{country10|}}} | deputy = {{{deputy10|}}} | district = {{{district10|}}} | firstminister = {{{firstminister10|}}} | governor-general = {{{governor-general10|}}} | governor_general = {{{governor_general10|}}} | governor = {{{governor10|}}} | jr/sr = {{{jr/sr10|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state10|}}} | leader = {{{leader10|}}} | legislature = {{{legislature10|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor10|}}} | lieutenant = {{{lieutenant10|}}} | minister_from = {{{minister_from10|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader10|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader10|}}} | majority_leader = {{#if: {{{majorityleader10|}}} | {{{majorityleader10}}} | {{{majority_leader10|}}} }} | majority = {{{majority10|}}} | minister = {{{minister10|}}} | minority_leader = {{#if: {{{minorityleader10|}}} | {{{minorityleader10}}} | {{{minority_leader10|}}} }} | monarch = {{{monarch10|}}} | nominator = {{{nominator10|}}} | office = {{{office10|}}} | order = {{{order10|}}} | parliament = {{{parliament10|}}} | predecessor = {{{predecessor10|}}} | preceding = {{{preceding10|}}} | preceded = {{{preceded10|}}} | premier = {{{premier10|}}} | president = {{{president10|}}} | primeminister = {{{primeminister10|}}} | riding = {{{riding10|}}} | state_assembly = {{{state_assembly10|}}} | state_delegate = {{{state_delegate10|}}} | state_house = {{{state_house10|}}} | state_legislature = {{{state_legislature10|}}} | state_senate = {{{state_senate10|}}} | state = {{{state10|}}} | succeeded = {{{succeeded10|}}} | succeeding = {{{succeeding10|}}} | successor = {{{successor10|}}} | taoiseach = {{{taoiseach10|}}} | termlabel = {{{term_label10|{{{termlabel10|عهدي ۾}}}}}} | termend = {{#if:{{{termend10|}}}|{{{termend10}}}|{{{term_end10|}}}}} | termstart = {{#if:{{{termstart10|}}}|{{{termstart10}}}|{{{term_start10|}}}}} | term = {{{term10|}}} | title = {{{title10|}}} | vicegovernor = {{{vicegovernor10|}}} | vicepresident = {{{vicepresident10|}}} | vicepremier = {{{vicepremier10|}}} | viceprimeminister = {{{viceprimeminister10|}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term10|}}} }}}}<!-- --->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname11|}}} | 1namedata = {{{1namedata11|}}} | 2blankname = {{{2blankname11|}}} | 2namedata = {{{2namedata11|}}} | 3blankname = {{{3blankname11|}}} | 3namedata = {{{3namedata11|}}} | 4blankname = {{{4blankname11|}}} | 4namedata = {{{4namedata11|}}} | 5blankname = {{{5blankname11|}}} | 5namedata = {{{5namedata11|}}} | alongside = {{{alongside11|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from11|}}} | appointer = {{#if: {{{appointer11|}}} | {{{appointer11}}} | {{{appointed11|}}} }} | assembly = {{{assembly11|}}} | chancellor = {{{chancellor11|}}} | co-leader = {{{co-leader11|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM11|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM11|}}} | {{{constituency_AM11}}} | {{{constituency_MP11|}}} }} | constituency = {{{constituency11|}}} | country = {{{country11|}}} | deputy = {{{deputy11|}}} | district = {{{district11|}}} | firstminister = {{{firstminister11|}}} | governor-general = {{{governor-general11|}}} | governor_general = {{{governor_general11|}}} | governor = {{{governor11|}}} | jr/sr = {{{jr/sr11|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state11|}}} | leader = {{{leader11|}}} | legislature = {{{legislature11|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor11|}}} | lieutenant = {{{lieutenant11|}}} | minister_from = {{{minister_from11|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader11|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader11|}}} | majority_leader = {{#if: {{{majorityleader11|}}} | {{{majorityleader11}}} | {{{majority_leader11|}}} }} | majority = {{{majority11|}}} | minister = {{{minister11|}}} | minority_leader = {{#if: {{{minorityleader11|}}} | {{{minorityleader11}}} | {{{minority_leader11|}}} }} | monarch = {{{monarch11|}}} | nominator = {{{nominator11|}}} | office = {{{office11|}}} | order = {{{order11|}}} | parliament = {{{parliament11|}}} | predecessor = {{{predecessor11|}}} | preceding = {{{preceding11|}}} | preceded = {{{preceded11|}}} | premier = {{{premier11|}}} | president = {{{president11|}}} | primeminister = {{{primeminister11|}}} | riding = {{{riding11|}}} | state_assembly = {{{state_assembly11|}}} | state_delegate = {{{state_delegate11|}}} | state_house = {{{state_house11|}}} | state_legislature = {{{state_legislature11|}}} | state_senate = {{{state_senate11|}}} | state = {{{state11|}}} | succeeded = {{{succeeded11|}}} | succeeding = {{{succeeding11|}}} | successor = {{{successor11|}}} | taoiseach = {{{taoiseach11|}}} | termlabel = {{{term_label11|{{{termlabel11|عهدي ۾}}}}}} | termend = {{#if:{{{termend11|}}}|{{{termend11}}}|{{{term_end11|}}}}} | termstart = {{#if:{{{termstart11|}}}|{{{termstart11}}}|{{{term_start11|}}}}} | term = {{{term11|}}} | title = {{{title11|}}} | vicegovernor = {{{vicegovernor11|}}} | vicepresident = {{{vicepresident11|}}} | vicepremier = {{{vicepremier11|}}} | viceprimeminister = {{{viceprimeminister11|}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term11|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname12|}}} | 1namedata = {{{1namedata12|}}} | 2blankname = {{{2blankname12|}}} | 2namedata = {{{2namedata12|}}} | 3blankname = {{{3blankname12|}}} | 3namedata = {{{3namedata12|}}} | 4blankname = {{{4blankname12|}}} | 4namedata = {{{4namedata12|}}} | 5blankname = {{{5blankname12|}}} | 5namedata = {{{5namedata12|}}} | alongside = {{{alongside12|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from12|}}} | appointer = {{#if: {{{appointer12|}}} | {{{appointer12}}} | {{{appointed12|}}} }} | assembly = {{{assembly12|}}} | chancellor = {{{chancellor12|}}} | co-leader = {{{co-leader12|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM12|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM12|}}} | {{{constituency_AM12}}} | {{{constituency_MP12|}}} }} | constituency = {{{constituency12|}}} | country = {{{country12|}}} | deputy = {{{deputy12|}}} | district = {{{district12|}}} | firstminister = {{{firstminister12|}}} | governor-general = {{{governor-general12|}}} | governor_general = {{{governor_general12|}}} | governor = {{{governor12|}}} | jr/sr = {{{jr/sr12|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state12|}}} | leader = {{{leader12|}}} | legislature = {{{legislature12|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor12|}}} | lieutenant = {{{lieutenant12|}}} | minister_from = {{{minister_from12|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader12|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader12|}}} | majority_leader = {{#if: {{{majorityleader12|}}} | {{{majorityleader12}}} | {{{majority_leader12|}}} }} | majority = {{{majority12|}}} | minister = {{{minister12|}}} | minority_leader = {{#if: {{{minorityleader12|}}} | {{{minorityleader12}}} | {{{minority_leader12|}}} }} | monarch = {{{monarch12|}}} | nominator = {{{nominator12|}}} | office = {{{office12|}}} | order = {{{order12|}}} | parliament = {{{parliament12|}}} | predecessor = {{{predecessor12|}}} | preceding = {{{preceding12|}}} | preceded = {{{preceded12|}}} | premier = {{{premier12|}}} | president = {{{president12|}}} | primeminister = {{{primeminister12|}}} | riding = {{{riding12|}}} | state_assembly = {{{state_assembly12|}}} | state_delegate = {{{state_delegate12|}}} | state_house = {{{state_house12|}}} | state_legislature = {{{state_legislature12|}}} | state_senate = {{{state_senate12|}}} | state = {{{state12|}}} | succeeded = {{{succeeded12|}}} | succeeding = {{{succeeding12|}}} | successor = {{{successor12|}}} | taoiseach = {{{taoiseach12|}}} | termlabel = {{{term_label12|{{{termlabel12|عهدي ۾}}}}}} | termend = {{#if:{{{termend12|}}}|{{{termend12}}}|{{{term_end12|}}}}} | termstart = {{#if:{{{termstart12|}}}|{{{termstart12}}}|{{{term_start12|}}}}} | term = {{{term12|}}} | title = {{{title12|}}} | vicegovernor = {{{vicegovernor12|}}} | vicepresident = {{{vicepresident12|}}} | vicepremier = {{{vicepremier12|}}} | viceprimeminister = {{{viceprimeminister12|}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term12|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname13|}}} | 1namedata = {{{1namedata13|}}} | 2blankname = {{{2blankname13|}}} | 2namedata = {{{2namedata13|}}} | 3blankname = {{{3blankname13|}}} | 3namedata = {{{3namedata13|}}} | 4blankname = {{{4blankname13|}}} | 4namedata = {{{4namedata13|}}} | 5blankname = {{{5blankname13|}}} | 5namedata = {{{5namedata13|}}} | alongside = {{{alongside13|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from13|}}} | appointer = {{#if: {{{appointer13|}}} | {{{appointer13}}} | {{{appointed13|}}} }} | assembly = {{{assembly13|}}} | chancellor = {{{chancellor13|}}} | co-leader = {{{co-leader13|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM13|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM13|}}} | {{{constituency_AM13}}} | {{{constituency_MP13|}}} }} | constituency = {{{constituency13|}}} | country = {{{country13|}}} | deputy = {{{deputy13|}}} | district = {{{district13|}}} | firstminister = {{{firstminister13|}}} | governor-general = {{{governor-general13|}}} | governor_general = {{{governor_general13|}}} | governor = {{{governor13|}}} | jr/sr = {{{jr/sr13|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state13|}}} | leader = {{{leader13|}}} | legislature = {{{legislature13|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor13|}}} | lieutenant = {{{lieutenant13|}}} | minister_from = {{{minister_from13|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader13|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader13|}}} | majority_leader = {{#if: {{{majorityleader13|}}} | {{{majorityleader13}}} | {{{majority_leader13|}}} }} | majority = {{{majority13|}}} | minister = {{{minister13|}}} | minority_leader = {{#if: {{{minorityleader13|}}} | {{{minorityleader13}}} | {{{minority_leader13|}}} }} | monarch = {{{monarch13|}}} | nominator = {{{nominator13|}}} | office = {{{office13|}}} | order = {{{order13|}}} | parliament = {{{parliament13|}}} | predecessor = {{{predecessor13|}}} | preceding = {{{preceding13|}}} | preceded = {{{preceded13|}}} | premier = {{{premier13|}}} | president = {{{president13|}}} | primeminister = {{{primeminister13|}}} | riding = {{{riding13|}}} | state_assembly = {{{state_assembly13|}}} | state_delegate = {{{state_delegate13|}}} | state_house = {{{state_house13|}}} | state_legislature = {{{state_legislature13|}}} | state_senate = {{{state_senate13|}}} | state = {{{state13|}}} | succeeded = {{{succeeded13|}}} | succeeding = {{{succeeding13|}}} | successor = {{{successor13|}}} | taoiseach = {{{taoiseach13|}}} | termlabel = {{{term_label13|{{{termlabel13|عهدي ۾}}}}}} | termend = {{#if:{{{termend13|}}}|{{{termend13}}}|{{{term_end13|}}}}} | termstart = {{#if:{{{termstart13|}}}|{{{termstart13}}}|{{{term_start13|}}}}} | term = {{{term13|}}} | title = {{{title13|}}} | vicegovernor = {{{vicegovernor13|}}} | vicepresident = {{{vicepresident13|}}} | vicepremier = {{{vicepremier13|}}} | viceprimeminister = {{{viceprimeminister13|}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term13|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname14|}}} | 1namedata = {{{1namedata14|}}} | 2blankname = {{{2blankname14|}}} | 2namedata = {{{2namedata14|}}} | 3blankname = {{{3blankname14|}}} | 3namedata = {{{3namedata14|}}} | 4blankname = {{{4blankname14|}}} | 4namedata = {{{4namedata14|}}} | 5blankname = {{{5blankname14|}}} | 5namedata = {{{5namedata14|}}} | alongside = {{{alongside14|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from14|}}} | appointer = {{#if: {{{appointer14|}}} | {{{appointer14}}} | {{{appointed14|}}} }} | assembly = {{{assembly14|}}} | chancellor = {{{chancellor14|}}} | co-leader = {{{co-leader14|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM14|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM14|}}} | {{{constituency_AM14}}} | {{{constituency_MP14|}}} }} | constituency = {{{constituency14|}}} | country = {{{country14|}}} | deputy = {{{deputy14|}}} | district = {{{district14|}}} | firstminister = {{{firstminister14|}}} | governor-general = {{{governor-general14|}}} | governor_general = {{{governor_general14|}}} | governor = {{{governor14|}}} | jr/sr = {{{jr/sr14|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state14|}}} | leader = {{{leader14|}}} | legislature = {{{legislature14|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor14|}}} | lieutenant = {{{lieutenant14|}}} | minister_from = {{{minister_from14|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader14|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader14|}}} | majority_leader = {{#if: {{{majorityleader14|}}} | {{{majorityleader14}}} | {{{majority_leader14|}}} }} | majority = {{{majority14|}}} | minister = {{{minister14|}}} | minority_leader = {{#if: {{{minorityleader14|}}} | {{{minorityleader14}}} | {{{minority_leader14|}}} }} | monarch = {{{monarch14|}}} | nominator = {{{nominator14|}}} | office = {{{office14|}}} | order = {{{order14|}}} | parliament = {{{parliament14|}}} | predecessor = {{{predecessor14|}}} | preceding = {{{preceding14|}}} | preceded = {{{preceded14|}}} | premier = {{{premier14|}}} | president = {{{president14|}}} | primeminister = {{{primeminister14|}}} | riding = {{{riding14|}}} | state_assembly = {{{state_assembly14|}}} | state_delegate = {{{state_delegate14|}}} | state_house = {{{state_house14|}}} | state_legislature = {{{state_legislature14|}}} | state_senate = {{{state_senate14|}}} | state = {{{state14|}}} | succeeded = {{{succeeded14|}}} | succeeding = {{{succeeding14|}}} | successor = {{{successor14|}}} | taoiseach = {{{taoiseach14|}}} | termlabel = {{{term_label14|{{{termlabel14|عهدي ۾}}}}}} | termend = {{#if:{{{termend14|}}}|{{{termend14}}}|{{{term_end14|}}}}} | termstart = {{#if:{{{termstart14|}}}|{{{termstart14}}}|{{{term_start14|}}}}} | term = {{{term14|}}} | title = {{{title14|}}} | vicegovernor = {{{vicegovernor14|}}} | vicepresident = {{{vicepresident14|}}} | vicepremier = {{{vicepremier14|}}} | viceprimeminister = {{{viceprimeminister14|}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term14|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname15|}}} | 1namedata = {{{1namedata15|}}} | 2blankname = {{{2blankname15|}}} | 2namedata = {{{2namedata15|}}} | 3blankname = {{{3blankname15|}}} | 3namedata = {{{3namedata15|}}} | 4blankname = {{{4blankname15|}}} | 4namedata = {{{4namedata15|}}} | 5blankname = {{{5blankname15|}}} | 5namedata = {{{5namedata15|}}} | alongside = {{{alongside15|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from15|}}} | appointer = {{#if: {{{appointer15|}}} | {{{appointer15}}} | {{{appointed15|}}} }} | assembly = {{{assembly15|}}} | chancellor = {{{chancellor15|}}} | co-leader = {{{co-leader15|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM15|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM15|}}} | {{{constituency_AM15}}} | {{{constituency_MP15|}}} }} | constituency = {{{constituency15|}}} | country = {{{country15|}}} | deputy = {{{deputy15|}}} | district = {{{district15|}}} | firstminister = {{{firstminister15|}}} | governor-general = {{{governor-general15|}}} | governor_general = {{{governor_general15|}}} | governor = {{{governor15|}}} | jr/sr = {{{jr/sr15|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state15|}}} | leader = {{{leader15|}}} | legislature = {{{legislature15|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor15|}}} | lieutenant = {{{lieutenant15|}}} | minister_from = {{{minister_from15|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader15|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader15|}}} | majority_leader = {{#if: {{{majorityleader15|}}} | {{{majorityleader15}}} | {{{majority_leader15|}}} }} | majority = {{{majority15|}}} | minister = {{{minister15|}}} | minority_leader = {{#if: {{{minorityleader15|}}} | {{{minorityleader15}}} | {{{minority_leader15|}}} }} | monarch = {{{monarch15|}}} | nominator = {{{nominator15|}}} | office = {{{office15|}}} | order = {{{order15|}}} | parliament = {{{parliament15|}}} | predecessor = {{{predecessor15|}}} | preceding = {{{preceding15|}}} | preceded = {{{preceded15|}}} | premier = {{{premier15|}}} | president = {{{president15|}}} | primeminister = {{{primeminister15|}}} | riding = {{{riding15|}}} | state_assembly = {{{state_assembly15|}}} | state_delegate = {{{state_delegate15|}}} | state_house = {{{state_house15|}}} | state_legislature = {{{state_legislature15|}}} | state_senate = {{{state_senate15|}}} | state = {{{state15|}}} | succeeded = {{{succeeded15|}}} | succeeding = {{{succeeding15|}}} | successor = {{{successor15|}}} | taoiseach = {{{taoiseach15|}}} | termlabel = {{{term_label15|{{{termlabel15|عهدي ۾}}}}}} | termend = {{#if:{{{termend15|}}}|{{{termend15}}}|{{{term_end15|}}}}} | termstart = {{#if:{{{termstart15|}}}|{{{termstart15}}}|{{{term_start15|}}}}} | term = {{{term15|}}} | title = {{{title15|}}} | vicegovernor = {{{vicegovernor15|}}} | vicepresident = {{{vicepresident15|}}} | vicepremier = {{{vicepremier15|}}} | viceprimeminister = {{{viceprimeminister15|}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term15|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname16|}}} | 1namedata = {{{1namedata16|}}} | 2blankname = {{{2blankname16|}}} | 2namedata = {{{2namedata16|}}} | 3blankname = {{{3blankname16|}}} | 3namedata = {{{3namedata16|}}} | 4blankname = {{{4blankname16|}}} | 4namedata = {{{4namedata16|}}} | 5blankname = {{{5blankname16|}}} | 5namedata = {{{5namedata16|}}} | alongside = {{{alongside16|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from16|}}} | appointer = {{#if: {{{appointer16|}}} | {{{appointer16}}} | {{{appointed16|}}} }} | assembly = {{{assembly16|}}} | chancellor = {{{chancellor16|}}} | co-leader = {{{co-leader16|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM16|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM16|}}} | {{{constituency_AM16}}} | {{{constituency_MP16|}}} }} | constituency = {{{constituency16|}}} | country = {{{country16|}}} | deputy = {{{deputy16|}}} | district = {{{district16|}}} | firstminister = {{{firstminister16|}}} | governor-general = {{{governor-general16|}}} | governor_general = {{{governor_general16|}}} | governor = {{{governor16|}}} | jr/sr = {{{jr/sr16|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state16|}}} | leader = {{{leader16|}}} | legislature = {{{legislature16|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor16|}}} | lieutenant = {{{lieutenant16|}}} | minister_from = {{{minister_from16|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader16|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader16|}}} | majority_leader = {{#if: {{{majorityleader16|}}} | {{{majorityleader16}}} | {{{majority_leader16|}}} }} | majority = {{{majority16|}}} | minister = {{{minister16|}}} | minority_leader = {{#if: {{{minorityleader16|}}} | {{{minorityleader16}}} | {{{minority_leader16|}}} }} | monarch = {{{monarch16|}}} | nominator = {{{nominator16|}}} | office = {{{office16|}}} | order = {{{order16|}}} | parliament = {{{parliament16|}}} | predecessor = {{{predecessor16|}}} | preceding = {{{preceding16|}}} | preceded = {{{preceded16|}}} | premier = {{{premier16|}}} | president = {{{president16|}}} | primeminister = {{{primeminister16|}}} | riding = {{{riding16|}}} | state_assembly = {{{state_assembly16|}}} | state_delegate = {{{state_delegate16|}}} | state_house = {{{state_house16|}}} | state_legislature = {{{state_legislature16|}}} | state_senate = {{{state_senate16|}}} | state = {{{state16|}}} | succeeded = {{{succeeded16|}}} | succeeding = {{{succeeding16|}}} | successor = {{{successor16|}}} | taoiseach = {{{taoiseach16|}}} | termlabel = {{{term_label16|{{{termlabel16|عهدي ۾}}}}}} | termend = {{#if:{{{termend16|}}}|{{{termend16}}}|{{{term_end16|}}}}} | termstart = {{#if:{{{termstart16|}}}|{{{termstart16}}}|{{{term_start16|}}}}} | term = {{{term16|}}} | title = {{{title16|}}} | vicegovernor = {{{vicegovernor16|}}} | vicepresident = {{{vicepresident16|}}} | vicepremier = {{{vicepremier16|}}} | viceprimeminister = {{{viceprimeminister16|}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term16|}}} }}}} | data19 = {{{module0|}}} <!----------ذاتي تفصيل----------> | header20 = {{#if:{{{pronunciation|}}}{{{birth_name|{{{birthname|}}}}}}{{{birth_date|}}}{{{birth_place|}}}{{{death_date|}}}{{{death_place|}}}{{{resting_place|{{{restingplace|}}}}}}{{{resting_place_coordinates|{{{restingplacecoordinates|}}}}}}{{{citizenship|}}}{{{nationality|}}}{{{party|}}}{{{otherparty|}}}{{{spouse|}}}{{{partner|}}}{{{relations|}}}{{{children|}}}{{{parents|}}}{{{mother|}}}{{{father|}}}{{{relatives|}}}{{{residence|}}}{{{education|}}}{{{alma_mater|}}}{{{occupation|}}}{{{profession|}}}{{{known_for|}}}{{{salary|}}}{{{net_worth|}}}{{{cabinet|}}}{{{committees|}}}{{{portfolio|}}}{{{religion|}}}{{{awards|}}}{{{data1|}}}{{{data2|}}}{{{data3|}}}{{{data4|}}}{{{data5|}}}|ذاتي تفصيل}} | label21 = اچار | data21 = {{{pronunciation|}}} | label22 = ڄائو | data22 = {{br separated entries |1 = {{#if:{{{birth_name|{{{birthname|}}}}}}|<span class="nickname">{{{birth_name|{{{birthname}}}}}}</span>}} |2 = {{{birth_date|}}} |3 = {{{birth_place|}}} }} | label23 = وفات | data23 = {{br separated entries|{{{death_date|}}}|{{{death_place|}}}}} | label24 = وفات جو ڪارڻ | data24 = {{{death_cause|}}} | label25 = تدفين جي جاءِ | class25 = label | data25 = {{br separated entries|{{{resting_place|{{{restingplace|}}}}}}|{{{resting_place_coordinates|{{{restingplacecoordinates|}}}}}}}} | label26 = شھريت | data26 = {{{citizenship|}}} | label27 = قوميت | data27 = {{{nationality|}}} | label28 = سياسي پارٽي | data28 = {{#switch:{{{party}}} | [[يونائيٽيڊ اسٽيٽس ڊيموڪريٽڪ پارٽي|ڊيموڪريٽ]] | [[ڊيموڪريٽڪ پارٽي (يونائيٽيڊ اسٽيٽس)|ڊيموڪريٽڪ]] | [[ڊيموڪريٽڪ پارٽي (يونائيٽيڊ اسٽيٽس)|ڊيموڪريٽ]] = [[ڊيموڪريٽڪ پارٽي (يونائيٽيڊ اسٽيٽس)|ڊيموڪريٽڪ]] | [[ريپبلڪن پارٽي (يونائيٽيڊ اسٽيٽس)|ريپبلڪن]] | [[يونائيٽيڊ اسٽيٽس ريپبلڪن پارٽي]] | [[يونائيٽيڊ اسٽيٽس ريپبلڪن پارٽي|ريپبلڪن]] | [[ريپبلڪن پارٽي (يونائيٽيڊ اسٽيٽس)|ريپبلڪن پارٽي]] = [[ريپبلڪن پارٽي (يونائيٽيڊ اسٽيٽس)|ريپبلڪن]] | [[ڪنزرويٽو پارٽي (برطانيا)|ڪنزرويٽو پارٽي]] | [[ڪنزرويٽو پارٽي (برطانيا)|ڪنزرويٽو]] = [[ڪنزرويٽو پارٽي (برطانيا)|ڪنزرويٽو]] | [[ليبر پارٽي (برطانيا)|ليبر پارٽي]] | [[ليبر پارٽي (برطانيا)|ليبر]] = [[ليبر پارٽي (برطانيا)|ليبر]] | [[ڪنزرويٽو پارٽي آف ڪينيڊا|ڪنزرويٽو پارٽي]] | [[ڪنزرويٽو پارٽي آف ڪينيڊا|ڪنزرويٽو]] = [[ڪنزرويٽو پارٽي آف ڪينيڊا|ڪنزرويٽو]] | [[لبرل پارٽي آف ڪينيڊا|لبرل پارٽي]] | [[لبرل پارٽي آف ڪينيڊا|لبرل]] = [[لبرل پارٽي آف ڪينيڊا|لبرل]] | KMT | Kuomintang | [[KMT]] | [[Kuomintang|KMT]] | [[Kuomintang]] | Kuomintang (KMT) | [[Kuomintang]] (KMT) | {{KMT}} (KMT) | {{KMT}} = [[Kuomintang]] | DPP | [[ڊيموڪريٽڪ پروگريسيو پارٽي|ڊي پي پي]] | [[ڊيموڪريٽڪ پروگريسيو پارٽي]] | {{DPP}} = [[ڊيموڪريٽڪ پروگريسيو پارٽي]] | #default = {{{party|}}} }} | label29 = ٻيون سياسي<br />وابستگيون | data29 = {{{otherparty|}}} | label30 = اوچائي | data30 = {{#if:{{{height|}}}|{{infobox person/height|{{{height|}}}}}}} | label31 = زال/مڙس | data31 = {{{spouse|}}} | label32 = گهريلو ساٿي | data32 = {{{partner|}}} | label33 = لاڳاپا | data33 = {{{relations|}}} | label34 = ٻار | data34 = {{{children|}}} | label35 = ماءُ پيءُ | data35 = {{{parents|}}} | label36 = ماءُ | data36 = {{{mother|}}} | label37 = پيءُ | data37 = {{{father|}}} | label38 = مائٽ | data38 = {{{relatives|}}} | label39 = رهائش | class39 = {{#if:{{{death_date|}}}{{{death_place|}}}||label}} | data39 = {{{residence|}}} | label40 = تعليم | data40 = {{{education|}}} | label41 = [[مادر علمي|الما ميٽر]] | data41 = {{{alma_mater|}}} | label42 = پيشو | data42 = {{{occupation|}}} | label43 = پيشو | data43 = {{{profession|}}} | label44 = لاءِ مشهور | data44 = {{{known_for|}}} | label45 = پگهار | data45 = {{{salary|}}} | label46 = ڪُل پونجي | data46 = {{{net_worth|}}} | label47 = ڪابينا | data47 = {{{cabinet|}}} | label48 = ڪميٽيون | data48 = {{{committees|}}} | label49 = پورٽ فوليو | data49 = {{{portfolio|}}} | label50 = ڌرم | data50 = {{{religion|}}} | label51 = {{#if:{{{mawards|}}}|شهري اعزاز|اعزاز}} | data51 = {{{awards|}}} | label52 = {{{blank1}}} | data52 = {{{data1|}}} | label53 = {{{blank2}}} | data53 = {{{data2|}}} | label54 = {{{blank3}}} | data54 = {{{data3|}}} | label55 = {{{blank4}}} | data55 = {{{data4|}}} | label56 = {{{blank5}}} | data56 = {{{data5|}}} | label57 = دستخط | data57 = {{#if:{{{signature|}}}|[[File:{{{signature}}}|128x80px|alt={{{signature_alt|}}}|{{PAGENAME}} جو دستخط]]}} | label58 = ويب سائيٽ | data58 = {{{website|}}} | header59 = {{#if:{{{allegiance|}}}{{{branch|}}}{{{serviceyears|}}}{{{rank|}}}{{{unit|}}}{{{commands|}}}{{{battles|}}}{{{military_blank1|}}}|فوجي خدمت}} | label60 = بگڙيل نالو | data60 = {{{nickname|}}} | label61 = آڻ | data61 = {{{allegiance|}}} | label62 = سروس/شاخ | data62 = {{{branch|}}} | label63 = پورھئي جا سال | data63 = {{{serviceyears|}}} | label64 = عهدو | data64 = {{{rank|}}} | label65 = يونٽ | data65 = {{{unit|}}} | label66 = ڪمانڊ | data66 = {{{commands|}}} | label67 = جنگيون | data67 = {{{battles|}}} | label68 = {{#if:{{{awards|}}}|فوجي اعزاز|اعزاز}} | data68 = {{{mawards|}}} | label69 = {{{military_blank1}}} | data69 = {{{military_data1|}}} | label70 = {{{military_blank2}}} | data70 = {{{military_data2|}}} | label71 = {{{military_blank3}}} | data71 = {{{military_data3|}}} | label72 = {{{military_blank4}}} | data72 = {{{military_data4|}}} | label73 = {{{military_blank5}}} | data73 = {{{military_data5|}}} | data74 = {{{module|}}} | data75 = {{{module2|}}} | data76 = {{{module3|}}} | data77 = {{{module4|}}} | data78 = {{{module5|}}} | data79 = {{{footnotes|}}} | belowstyle = border-top: 1px solid right; font-size: 90% | below = {{#if:{{{date|}}}| {{{date}}} تائين{{#if:{{{year|}}}|، {{{year}}}}}{{#if:{{{source|}}}|<br />ذريعو: [{{{source}}}]}} }} }}{{#if:{{{pronunciation|}}}|[[زمرو:بايوگرافي سانچو جيڪو اچارڻ استعمال ڪري ٿو]] }}{{#if:{{{1blankname0|}}}{{{1namedata0|}}}{{{2blankname0|}}}{{{2namedata0|}}}{{{3blankname0|}}}{{{3namedata0|}}}{{{4blankname0|}}}{{{4namedata0|}}}{{{5blankname0|}}}{{{5namedata0|}}}{{{alongside0|}}}{{{ambassador_from0|}}}{{{appointer0|}}}{{{assembly0|}}}{{{chancellor0|}}}{{{co-leader0|}}}{{{constituency_AM0|}}}{{{constituency0|}}}{{{country0|}}}{{{deputy0|}}}{{{district0|}}}{{{firstminister0|}}}{{{governor-general0|}}}{{{governor0|}}}{{{jr/sr0|}}}{{{jr/sr and state0|}}}{{{leader0|}}}{{{legislature0|}}}{{{lieutenant_governor0|}}}{{{lieutenant0|}}}{{{minister_from0|}}}{{{minority_floor_leader0|}}}{{{majority_floor_leader0|}}}{{{majorityleader0|}}}{{{majority0|}}}{{{minister0|}}}{{{minorityleader0|}}}{{{monarch0|}}}{{{nominator0|}}}{{{office0|}}}{{{order0|}}}{{{parliament0|}}}{{{predecessor0|}}}{{{preceding0|}}}{{{preceded0|}}}{{{premier0|}}}{{{president0|}}}{{{primeminister0|}}}{{{riding0|}}}{{{state_assembly0|}}}{{{state_delegate0|}}}{{{state_house0|}}}{{{state_legislature0|}}}{{{state_senate0|}}}{{{state0|}}}{{{succeeded0|}}}{{{succeeding0|}}}{{{successor0|}}}{{{taoiseach0|}}}{{{termend0|}}}{{{termstart0|}}}{{{term0|}}}{{{title0|}}}{{{vicegovernor0|}}}{{{vicepresident0|}}}{{{vicepremier0|}}}{{{viceprimeminister0|}}}{{{prior_term0|}}}{{{appointe0|}}}{{{constituency_0|}}}|[[زمرو:صفحات جيڪي ڄاڻخانو عهديدار کي office0 سان استعمال ڪن ٿا]] }}{{#if:{{{speaker|}}}|{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}||[[زمرو:صفحات جيڪي ڄاڻخانو عهديدار کي speaker سان ۽ nominee يا candidate کان سواءِ استعمال ڪن ٿا]]}} }}</includeonly>{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[زمرو:صفحات جيڪي ڄاڻخانو عهديدار کي اڻڄاتل پيراميٽرن سان استعمال ڪن ٿا|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=صفحو جيڪو [[سانچو:ڄاڻخانو عهديدار]] کي اڻڄاتل پيراميٽر "_VALUE_" سان استعمال ڪري ٿو|ignoreblank=y| 1blankname | 1blankname1 | 1blankname10 | 1blankname11 | 1blankname12 | 1blankname13 | 1blankname14 | 1blankname15 | 1blankname16 | 1blankname2 | 1blankname3 | 1blankname4 | 1blankname5 | 1blankname6 | 1blankname7 | 1blankname8 | 1blankname9 | 1namedata | 1namedata1 | 1namedata10 | 1namedata11 | 1namedata12 | 1namedata13 | 1namedata14 | 1namedata15 | 1namedata16 | 1namedata2 | 1namedata3 | 1namedata4 | 1namedata5 | 1namedata6 | 1namedata7 | 1namedata8 | 1namedata9 | 2blankname | 2blankname1 | 2blankname10 | 2blankname11 | 2blankname12 | 2blankname13 | 2blankname14 | 2blankname15 | 2blankname16 | 2blankname2 | 2blankname3 | 2blankname4 | 2blankname5 | 2blankname6 | 2blankname7 | 2blankname8 | 2blankname9 | 2namedata | 2namedata1 | 2namedata10 | 2namedata11 | 2namedata12 | 2namedata13 | 2namedata14 | 2namedata15 | 2namedata16 | 2namedata2 | 2namedata3 | 2namedata4 | 2namedata5 | 2namedata6 | 2namedata7 | 2namedata8 | 2namedata9 | 3blankname | 3blankname1 | 3blankname10 | 3blankname11 | 3blankname12 | 3blankname13 | 3blankname14 | 3blankname15 | 3blankname16 | 3blankname2 | 3blankname3 | 3blankname4 | 3blankname5 | 3blankname6 | 3blankname7 | 3blankname8 | 3blankname9 | 3namedata | 3namedata1 | 3namedata10 | 3namedata11 | 3namedata12 | 3namedata13 | 3namedata14 | 3namedata15 | 3namedata16 | 3namedata2 | 3namedata3 | 3namedata4 | 3namedata5 | 3namedata6 | 3namedata7 | 3namedata8 | 3namedata9 | 4blankname | 4blankname1 | 4blankname10 | 4blankname11 | 4blankname12 | 4blankname13 | 4blankname14 | 4blankname15 | 4blankname16 | 4blankname2 | 4blankname3 | 4blankname4 | 4blankname5 | 4blankname6 | 4blankname7 | 4blankname8 | 4blankname9 | 4namedata | 4namedata1 | 4namedata10 | 4namedata11 | 4namedata12 | 4namedata13 | 4namedata14 | 4namedata15 | 4namedata16 | 4namedata2 | 4namedata3 | 4namedata4 | 4namedata5 | 4namedata6 | 4namedata7 | 4namedata8 | 4namedata9 | 5blankname | 5blankname1 | 5blankname10 | 5blankname11 | 5blankname12 | 5blankname13 | 5blankname14 | 5blankname15 | 5blankname16 | 5blankname2 | 5blankname3 | 5blankname4 | 5blankname5 | 5blankname6 | 5blankname7 | 5blankname8 | 5blankname9 | 5namedata | 5namedata1 | 5namedata10 | 5namedata11 | 5namedata12 | 5namedata13 | 5namedata14 | 5namedata15 | 5namedata16 | 5namedata2 | 5namedata3 | 5namedata4 | 5namedata5 | 5namedata6 | 5namedata7 | 5namedata8 | 5namedata9 | allegiance | alma_mater | alongside | alongside1 | alongside10 | alongside11 | alongside12 | alongside13 | alongside14 | alongside15 | alongside16 | alongside2 | alongside3 | alongside4 | alongside5 | alongside6 | alongside7 | alongside8 | alongside9 | alt | ambassador_from | ambassador_from1 | ambassador_from10 | ambassador_from11 | ambassador_from12 | ambassador_from13 | ambassador_from14 | ambassador_from15 | ambassador_from16 | ambassador_from2 | ambassador_from3 | ambassador_from4 | ambassador_from5 | ambassador_from6 | ambassador_from7 | ambassador_from8 | ambassador_from9 | appointed | appointed1 | appointed10 | appointed11 | appointed12 | appointed13 | appointed14 | appointed15 | appointed16 | appointed2 | appointed3 | appointed4 | appointed5 | appointed6 | appointed7 | appointed8 | appointed9 | appointer | appointer1 | appointer10 | appointer11 | appointer12 | appointer13 | appointer14 | appointer15 | appointer16 | appointer2 | appointer3 | appointer4 | appointer5 | appointer6 | appointer7 | appointer8 | appointer9 | assembly | assembly1 | assembly10 | assembly11 | assembly12 | assembly13 | assembly14 | assembly15 | assembly16 | assembly2 | assembly3 | assembly4 | assembly5 | assembly6 | assembly7 | assembly8 | assembly9 | awards | battles | birth_date | birth_name | birth_place | birthname | blank1 | blank2 | blank3 | blank4 | blank5 | bodyclass | branch | cabinet | candidate | caption | chancellor | chancellor1 | chancellor10 | chancellor11 | chancellor12 | chancellor13 | chancellor14 | chancellor15 | chancellor16 | chancellor2 | chancellor3 | chancellor4 | chancellor5 | chancellor6 | chancellor7 | chancellor8 | chancellor9 | children | citizenship | co-leader | co-leader1 | co-leader10 | co-leader11 | co-leader12 | co-leader13 | co-leader14 | co-leader15 | co-leader16 | co-leader2 | co-leader3 | co-leader4 | co-leader5 | co-leader6 | co-leader7 | co-leader8 | co-leader9 | commands | committees | constituency | constituency_AM | constituency_AM1 | constituency_AM10 | constituency_AM11 | constituency_AM12 | constituency_AM13 | constituency_AM14 | constituency_AM15 | constituency_AM16 | constituency_AM2 | constituency_AM3 | constituency_AM4 | constituency_AM5 | constituency_AM6 | constituency_AM7 | constituency_AM8 | constituency_AM9 | constituency_MP | constituency_MP1 | constituency_MP10 | constituency_MP11 | constituency_MP12 | constituency_MP13 | constituency_MP14 | constituency_MP15 | constituency_MP16 | constituency_MP2 | constituency_MP3 | constituency_MP4 | constituency_MP5 | constituency_MP6 | constituency_MP7 | constituency_MP8 | constituency_MP9 | constituency1 | constituency10 | constituency11 | constituency12 | constituency13 | constituency14 | constituency15 | constituency16 | constituency2 | constituency3 | constituency4 | constituency5 | constituency6 | constituency7 | constituency8 | constituency9 | country | country1 | country10 | country11 | country12 | country13 | country14 | country15 | country16 | country2 | country3 | country4 | country5 | country6 | country7 | country8 | country9 | data1 | data2 | data3 | data4 | data5 | date | death_cause | death_date | death_place | deputy | deputy1 | deputy10 | deputy11 | deputy12 | deputy13 | deputy14 | deputy15 | deputy16 | deputy2 | deputy3 | deputy4 | deputy5 | deputy6 | deputy7 | deputy8 | deputy9 | district | district1 | district10 | district11 | district12 | district13 | district14 | district15 | district16 | district2 | district3 | district4 | district5 | district6 | district7 | district8 | district9 | education | election_date | embed | father | firstminister | firstminister1 | firstminister10 | firstminister11 | firstminister12 | firstminister13 | firstminister14 | firstminister15 | firstminister16 | firstminister2 | firstminister3 | firstminister4 | firstminister5 | firstminister6 | firstminister7 | firstminister8 | firstminister9 | footnotes | governor | governor_general | governor_general1 | governor_general10 | governor_general11 | governor_general12 | governor_general13 | governor_general14 | governor_general15 | governor_general16 | governor_general2 | governor_general3 | governor_general4 | governor_general5 | governor_general6 | governor_general7 | governor_general8 | governor_general9 | governor-general | governor-general1 | governor-general10 | governor-general11 | governor-general12 | governor-general13 | governor-general14 | governor-general15 | governor-general16 | governor-general2 | governor-general3 | governor-general4 | governor-general5 | governor-general6 | governor-general7 | governor-general8 | governor-general9 | governor1 | governor10 | governor11 | governor12 | governor13 | governor14 | governor15 | governor16 | governor2 | governor3 | governor4 | governor5 | governor6 | governor7 | governor8 | governor9 | height | honorific-prefix | honorific-suffix | image | image name | image_size | imagesize | image_upright | incumbent | jr/sr | jr/sr and state | jr/sr and state1 | jr/sr and state10 | jr/sr and state11 | jr/sr and state12 | jr/sr and state13 | jr/sr and state14 | jr/sr and state15 | jr/sr and state16 | jr/sr and state2 | jr/sr and state3 | jr/sr and state4 | jr/sr and state5 | jr/sr and state6 | jr/sr and state7 | jr/sr and state8 | jr/sr and state9 | jr/sr1 | jr/sr10 | jr/sr11 | jr/sr12 | jr/sr13 | jr/sr14 | jr/sr15 | jr/sr16 | jr/sr2 | jr/sr3 | jr/sr4 | jr/sr5 | jr/sr6 | jr/sr7 | jr/sr8 | jr/sr9 | known_for | leader | leader1 | leader10 | leader11 | leader12 | leader13 | leader14 | leader15 | leader16 | leader2 | leader3 | leader4 | leader5 | leader6 | leader7 | leader8 | leader9 | legislature | legislature1 | legislature10 | legislature11 | legislature12 | legislature13 | legislature14 | legislature15 | legislature16 | legislature2 | legislature3 | legislature4 | legislature5 | legislature6 | legislature7 | legislature8 | legislature9 | lieutenant | lieutenant_governor | lieutenant_governor1 | lieutenant_governor10 | lieutenant_governor11 | lieutenant_governor12 | lieutenant_governor13 | lieutenant_governor14 | lieutenant_governor15 | lieutenant_governor16 | lieutenant_governor2 | lieutenant_governor3 | lieutenant_governor4 | lieutenant_governor5 | lieutenant_governor6 | lieutenant_governor7 | lieutenant_governor8 | lieutenant_governor9 | lieutenant1 | lieutenant10 | lieutenant11 | lieutenant12 | lieutenant13 | lieutenant14 | lieutenant15 | lieutenant16 | lieutenant2 | lieutenant3 | lieutenant4 | lieutenant5 | lieutenant6 | lieutenant7 | lieutenant8 | lieutenant9 | mainwidth | majority | majority_floor_leader | majority_floor_leader1 | majority_floor_leader10 | majority_floor_leader11 | majority_floor_leader12 | majority_floor_leader13 | majority_floor_leader14 | majority_floor_leader15 | majority_floor_leader16 | majority_floor_leader2 | majority_floor_leader3 | majority_floor_leader4 | majority_floor_leader5 | majority_floor_leader6 | majority_floor_leader7 | majority_floor_leader8 | majority_floor_leader9 | majority_leader | majority_leader1 | majority_leader10 | majority_leader11 | majority_leader12 | majority_leader13 | majority_leader14 | majority_leader15 | majority_leader16 | majority_leader2 | majority_leader3 | majority_leader4 | majority_leader5 | majority_leader6 | majority_leader7 | majority_leader8 | majority_leader9 | majority1 | majority10 | majority11 | majority12 | majority13 | majority14 | majority15 | majority16 | majority2 | majority3 | majority4 | majority5 | majority6 | majority7 | majority8 | majority9 | majorityleader | majorityleader1 | majorityleader10 | majorityleader11 | majorityleader12 | majorityleader13 | majorityleader14 | majorityleader15 | majorityleader16 | majorityleader2 | majorityleader3 | majorityleader4 | majorityleader5 | majorityleader6 | majorityleader7 | majorityleader8 | majorityleader9 | mawards | military_blank1 | military_blank2 | military_blank3 | military_blank4 | military_blank5 | military_data1 | military_data2 | military_data3 | military_data4 | military_data5 | minister | minister_from | minister_from1 | minister_from10 | minister_from11 | minister_from12 | minister_from13 | minister_from14 | minister_from15 | minister_from16 | minister_from2 | minister_from3 | minister_from4 | minister_from5 | minister_from6 | minister_from7 | minister_from8 | minister_from9 | minister1 | minister10 | minister11 | minister12 | minister13 | minister14 | minister15 | minister16 | minister2 | minister3 | minister4 | minister5 | minister6 | minister7 | minister8 | minister9 | minority_floor_leader | minority_floor_leader1 | minority_floor_leader10 | minority_floor_leader11 | minority_floor_leader12 | minority_floor_leader13 | minority_floor_leader14 | minority_floor_leader15 | minority_floor_leader16 | minority_floor_leader2 | minority_floor_leader3 | minority_floor_leader4 | minority_floor_leader5 | minority_floor_leader6 | minority_floor_leader7 | minority_floor_leader8 | minority_floor_leader9 | minority_leader | minority_leader1 | minority_leader10 | minority_leader11 | minority_leader12 | minority_leader13 | minority_leader14 | minority_leader15 | minority_leader16 | minority_leader2 | minority_leader3 | minority_leader4 | minority_leader5 | minority_leader6 | minority_leader7 | minority_leader8 | minority_leader9 | minorityleader | minorityleader1 | minorityleader10 | minorityleader11 | minorityleader12 | minorityleader13 | minorityleader14 | minorityleader15 | minorityleader16 | minorityleader2 | minorityleader3 | minorityleader4 | minorityleader5 | minorityleader6 | minorityleader7 | minorityleader8 | minorityleader9 | module | module0 | module2 | module3 | module4 | module5 | monarch | monarch1 | monarch10 | monarch11 | monarch12 | monarch13 | monarch14 | monarch15 | monarch16 | monarch2 | monarch3 | monarch4 | monarch5 | monarch6 | monarch7 | monarch8 | monarch9 | mother | name | nationality | native_name | native_name_lang | net_worth | nickname | nominator | nominator1 | nominator10 | nominator11 | nominator12 | nominator13 | nominator14 | nominator15 | nominator16 | nominator2 | nominator3 | nominator4 | nominator5 | nominator6 | nominator7 | nominator8 | nominator9 | nominee | occupation | office | office1 | office10 | office11 | office12 | office13 | office14 | office15 | office16 | office2 | office3 | office4 | office5 | office6 | office7 | office8 | office9 | opponent | order | order1 | order10 | order11 | order12 | order13 | order14 | order15 | order16 | order2 | order3 | order4 | order5 | order6 | order7 | order8 | order9 | otherparty | parents | parliament | parliament1 | parliament10 | parliament11 | parliament12 | parliament13 | parliament14 | parliament15 | parliament16 | parliament2 | parliament3 | parliament4 | parliament5 | parliament6 | parliament7 | parliament8 | parliament9 | partner | party | party_election | portfolio | preceded | preceded1 | preceded10 | preceded11 | preceded12 | preceded13 | preceded14 | preceded15 | preceded16 | preceded2 | preceded3 | preceded4 | preceded5 | preceded6 | preceded7 | preceded8 | preceded9 | preceding | preceding1 | preceding10 | preceding11 | preceding12 | preceding13 | preceding14 | preceding15 | preceding16 | preceding2 | preceding3 | preceding4 | preceding5 | preceding6 | preceding7 | preceding8 | preceding9 | predecessor | predecessor1 | predecessor10 | predecessor11 | predecessor12 | predecessor13 | predecessor14 | predecessor15 | predecessor16 | predecessor2 | predecessor3 | predecessor4 | predecessor5 | predecessor6 | predecessor7 | predecessor8 | predecessor9 | premier | premier1 | premier10 | premier11 | premier12 | premier13 | premier14 | premier15 | premier16 | premier2 | premier3 | premier4 | premier5 | premier6 | premier7 | premier8 | premier9 | president | president1 | president10 | president11 | president12 | president13 | president14 | president15 | president16 | president2 | president3 | president4 | president5 | president6 | president7 | president8 | president9 | primeminister | primeminister1 | primeminister10 | primeminister11 | primeminister12 | primeminister13 | primeminister14 | primeminister15 | primeminister16 | primeminister2 | primeminister3 | primeminister4 | primeminister5 | primeminister6 | primeminister7 | primeminister8 | primeminister9 | prior_term | prior_term1 | prior_term10 | prior_term11 | prior_term12 | prior_term13 | prior_term14 | prior_term15 | prior_term16 | prior_term2 | prior_term3 | prior_term4 | prior_term5 | prior_term6 | prior_term7 | prior_term8 | prior_term9 | profession | pronunciation | rank | relations | relatives | religion | residence | resting_place | resting_place_coordinates | restingplace | restingplacecoordinates | riding | riding1 | riding10 | riding11 | riding12 | riding13 | riding14 | riding15 | riding16 | riding2 | riding3 | riding4 | riding5 | riding6 | riding7 | riding8 | riding9 | runningmate | salary | serviceyears | signature | signature_alt | smallimage | source | speaker | speaker_office | spouse | state | state_assembly | state_assembly1 | state_assembly10 | state_assembly11 | state_assembly12 | state_assembly13 | state_assembly14 | state_assembly15 | state_assembly16 | state_assembly2 | state_assembly3 | state_assembly4 | state_assembly5 | state_assembly6 | state_assembly7 | state_assembly8 | state_assembly9 | state_delegate | state_delegate1 | state_delegate10 | state_delegate11 | state_delegate12 | state_delegate13 | state_delegate14 | state_delegate15 | state_delegate16 | state_delegate2 | state_delegate3 | state_delegate4 | state_delegate5 | state_delegate6 | state_delegate7 | state_delegate8 | state_delegate9 | state_house | state_house1 | state_house10 | state_house11 | state_house12 | state_house13 | state_house14 | state_house15 | state_house16 | state_house2 | state_house3 | state_house4 | state_house5 | state_house6 | state_house7 | state_house8 | state_house9 | state_legislature | state_legislature1 | state_legislature10 | state_legislature11 | state_legislature12 | state_legislature13 | state_legislature14 | state_legislature15 | state_legislature16 | state_legislature2 | state_legislature3 | state_legislature4 | state_legislature5 | state_legislature6 | state_legislature7 | state_legislature8 | state_legislature9 | state_senate | state_senate1 | state_senate10 | state_senate11 | state_senate12 | state_senate13 | state_senate14 | state_senate15 | state_senate16 | state_senate2 | state_senate3 | state_senate4 | state_senate5 | state_senate6 | state_senate7 | state_senate8 | state_senate9 | state1 | state10 | state11 | state12 | state13 | state14 | state15 | state16 | state2 | state3 | state4 | state5 | state6 | state7 | state8 | state9 | succeeded | succeeded1 | succeeded10 | succeeded11 | succeeded12 | succeeded13 | succeeded14 | succeeded15 | succeeded16 | succeeded2 | succeeded3 | succeeded4 | succeeded5 | succeeded6 | succeeded7 | succeeded8 | succeeded9 | succeeding | succeeding1 | succeeding10 | succeeding11 | succeeding12 | succeeding13 | succeeding14 | succeeding15 | succeeding16 | succeeding2 | succeeding3 | succeeding4 | succeeding5 | succeeding6 | succeeding7 | succeeding8 | succeeding9 | successor | successor1 | successor10 | successor11 | successor12 | successor13 | successor14 | successor15 | successor16 | successor2 | successor3 | successor4 | successor5 | successor6 | successor7 | successor8 | successor9 | taoiseach | taoiseach1 | taoiseach10 | taoiseach11 | taoiseach12 | taoiseach13 | taoiseach14 | taoiseach15 | taoiseach16 | taoiseach2 | taoiseach3 | taoiseach4 | taoiseach5 | taoiseach6 | taoiseach7 | taoiseach8 | taoiseach9 | term | term_end | term_end1 | term_end10 | term_end11 | term_end12 | term_end13 | term_end14 | term_end15 | term_end16 | term_end2 | term_end3 | term_end4 | term_end5 | term_end6 | term_end7 | term_end8 | term_end9 | term_label | term_label1 | term_label10 | term_label11 | term_label12 | term_label13 | term_label14 | term_label15 | term_label16 | term_label2 | term_label3 | term_label4 | term_label5 | term_label6 | term_label7 | term_label8 | term_label9 | term_start | term_start1 | term_start10 | term_start11 | term_start12 | term_start13 | term_start14 | term_start15 | term_start16 | term_start2 | term_start3 | term_start4 | term_start5 | term_start6 | term_start7 | term_start8 | term_start9 | term1 | term10 | term11 | term12 | term13 | term14 | term15 | term16 | term2 | term3 | term4 | term5 | term6 | term7 | term8 | term9 | termend | termend1 | termend10 | termend11 | termend12 | termend13 | termend14 | termend15 | termend16 | termend2 | termend3 | termend4 | termend5 | termend6 | termend7 | termend8 | termend9 | termlabel | termlabel1 | termlabel10 | termlabel11 | termlabel12 | termlabel13 | termlabel14 | termlabel15 | termlabel16 | termlabel2 | termlabel3 | termlabel4 | termlabel5 | termlabel6 | termlabel7 | termlabel8 | termlabel9 | termstart | termstart1 | termstart10 | termstart11 | termstart12 | termstart13 | termstart14 | termstart15 | termstart16 | termstart2 | termstart3 | termstart4 | termstart5 | termstart6 | termstart7 | termstart8 | termstart9 | title | title1 | title10 | title11 | title12 | title13 | title14 | title15 | title16 | title2 | title3 | title4 | title5 | title6 | title7 | title8 | title9 | unit | vicegovernor | vicegovernor1 | vicegovernor10 | vicegovernor11 | vicegovernor12 | vicegovernor13 | vicegovernor14 | vicegovernor15 | vicegovernor16 | vicegovernor2 | vicegovernor3 | vicegovernor4 | vicegovernor5 | vicegovernor6 | vicegovernor7 | vicegovernor8 | vicegovernor9 | vicepremier | vicepremier1 | vicepremier10 | vicepremier11 | vicepremier12 | vicepremier13 | vicepremier14 | vicepremier15 | vicepremier16 | vicepremier2 | vicepremier3 | vicepremier4 | vicepremier5 | vicepremier6 | vicepremier7 | vicepremier8 | vicepremier9 | vicepresident | vicepresident1 | vicepresident10 | vicepresident11 | vicepresident12 | vicepresident13 | vicepresident14 | vicepresident15 | vicepresident16 | vicepresident2 | vicepresident3 | vicepresident4 | vicepresident5 | vicepresident6 | vicepresident7 | vicepresident8 | vicepresident9 | viceprimeminister | viceprimeminister1 | viceprimeminister10 | viceprimeminister11 | viceprimeminister12 | viceprimeminister13 | viceprimeminister14 | viceprimeminister15 | viceprimeminister16 | viceprimeminister2 | viceprimeminister3 | viceprimeminister4 | viceprimeminister5 | viceprimeminister6 | viceprimeminister7 | viceprimeminister8 | viceprimeminister9 | website | width | year }}<noinclude>{{Documentation}}</noinclude> nw2dg7yrfklzitz5u913c3zt21qb05g 422568 422567 2026-10-18T01:11:32Z Intisar Ali 8681 /* */ 422568 wikitext text/x-wiki {{#invoke:infobox|infoboxTemplate | bodyclass = vcard modern-officeholder {{{bodyclass|}}} | bodystyle = {{#if:{{{mainwidth|}}}|width:{{{mainwidth}}};}}border:2px solid #3656a6; background:#f5f8ff; box-shadow:0 4px 9px #aabbdc; border-radius:10px; color:#26364d; | child = {{lc:{{{embed|}}}}} | abovestyle = background:#254b9b; color:#ffffff; font-size:105%; font-weight:bold; text-align:center; padding:11px 7px; border-bottom:4px solid #f5c542; text-shadow:1px 1px 2px #172554; | above = {{Br separated entries | 1 = {{#if:{{{honorific prefix|{{{honorific_prefix|{{{honorific-prefix|}}}}}}}}}|<div class="honorific-prefix" style="display:inline; font-weight:normal; color:#ffe9a3;">{{{honorific prefix|{{{honorific_prefix|{{{honorific-prefix|}}}}}}}}}</div>}} | 2 = <div style="display:inline-block; font-size:125%;" class="fn">{{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{PAGENAMEBASE}}}}</div> | 3 = {{#if:{{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|{{{honorific-suffix|}}}}}}}}}|<div class="honorific-suffix" style="display:inline; font-weight:normal; color:#e0f2fe;">{{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|{{{honorific-suffix|}}}}}}}}}</div>}} }} | subheaderstyle = background:#e8e4ff; color:#49318e; font-size:120%; font-weight:bold; text-align:center; padding:8px; border-bottom:2px solid #a5b4fc; | subheader = {{#ifeq:{{lc:{{{embed|}}}}}|yes||{{#if:{{{native_name|}}}|<div class="nickname" {{#if:{{{native_name_lang|}}}|lang="{{{native_name_lang}}}"}}>{{{native_name}}}</div>}}}} | imagestyle = background:#eaf3ff; text-align:center; padding:9px; | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{width|{{{imagesize|{{{image_size|}}}}}}}}}|sizedefault=frameless|upright={{{image_upright|1}}}|alt={{{alt|}}}|suppressplaceholder=yes}} | image2 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image name|}}}|size={{{width|{{{imagesize|{{{image_size|}}}}}}}}}|sizedefault=frameless|upright={{{image_upright|1}}}|alt={{{image_name_alt|}}}|suppressplaceholder=yes}} | image3 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{smallimage|}}}|sizedefault=frameless|upright={{{image_upright|1}}}|alt={{{smallimage_alt|}}}|suppressplaceholder=yes}} | captionstyle = background:#eef2ff; color:#475569; line-height:normal; padding:7px; text-align:center; border-bottom:2px solid #c7d2fe; | caption{{#if:{{{smallimage|}}}|3|{{#if:{{{image name|}}}|2}}}} = {{{caption|}}} | headerstyle = {{#ifeq:{{lc:{{{embed|}}}}}|yes|background:#eeeeee; color:#26364d;|background:#5b42b8; color:#ffffff;}}font-weight:bold; text-align:center; padding:8px; border-bottom:3px solid #eab308; | labelstyle = background:#dff2fc; color:#075985; font-weight:bold; padding:7px; width:38%; border-bottom:1px solid #b6dcf1; | datastyle = background:#ffffff; color:#334155; padding:7px; border-bottom:1px solid #dbe5f1; | data1 = {{#if:{{{speaker|}}}| {{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office | color = {{#ifeq:{{lc:{{{embed|}}}}}|yes|#eeeeee|#c7d2fe}} | 1blankname = {{{1blankname2|}}} | 1namedata = {{{1namedata2|}}} | 2blankname = {{{2blankname2|}}} | 2namedata = {{{2namedata2|}}} | 3blankname = {{{3blankname2|}}} | 3namedata = {{{3namedata2|}}} | 4blankname = {{{4blankname2|}}} | 4namedata = {{{4namedata2|}}} | 5blankname = {{{5blankname2|}}} | 5namedata = {{{5namedata2|}}} | alongside = {{{alongside2|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from2|}}} | appointer = {{#if:{{{appointer2|}}}|{{{appointer2}}}|{{{appointed2|}}}}} | assembly = {{{assembly2|}}} | chancellor = {{{chancellor2|}}} | co-leader = {{{co-leader2|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM2|}}}|AM|MP}} = {{#if:{{{constituency_AM2|}}}|{{{constituency_AM2}}}|{{{constituency_MP2|}}}}} | constituency = {{{constituency2|}}} | convocation = {{{convocation2|}}} | country = {{{country2|}}} | deputy = {{{deputy2|}}} | district = {{{district2|}}} | firstminister = {{{firstminister2|}}} | governor-general = {{{governor-general2|}}} | governor_general = {{{governor_general2|}}} | governor = {{{governor2|}}} | jr/sr = {{{jr/sr2|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state2|}}} | leader = {{{leader2|}}} | legislature = {{{legislature2|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor2|}}} | lieutenant = {{{lieutenant2|}}} | majority_leader = {{#if:{{{majorityleader2|}}}|{{{majorityleader2}}}|{{{majority_leader2|}}}}} | minister_from = {{{minister_from2|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader2|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader2|}}} | majority = {{{majority2|}}} | minister = {{{minister2|}}} | minority_leader = {{#if:{{{minorityleader2|}}}|{{{minorityleader2}}}|{{{minority_leader2|}}}}} | monarch = {{{monarch2|}}} | nominator = {{{nominator2|}}} | office = {{{office2|}}} | order = {{{order2|}}} | parliament = {{{parliament2|}}} | parliamentarygroup = {{{parliamentarygroup2|}}} | predecessor = {{{predecessor2|}}} | preceding = {{{preceding2|}}} | preceded = {{{preceded2|}}} | premier = {{{premier2|}}} | president = {{{president2|}}} | prime_minister = {{{primeminister2|}}} | riding = {{{riding2|}}} | speaker = {{{speaker|}}} | speaker_office = {{{speaker_office|}}} | state_assembly = {{{state_assembly|}}} | state_delegate = {{{state_delegate|}}} | state_house = {{{state_house|}}} | state_legislature = {{{state_legislature|}}} | state_senate = {{{state_senate|}}} | state = {{{state|}}} | subterm = {{nobold|{{{subterm|}}}}} | suboffice = {{{suboffice|}}} | succeeded = {{{succeeded2|}}} | succeeding = {{{succeeding2|}}} | successor = {{{successor2|}}} | taoiseach = {{{taoiseach2|}}} | termlabel = {{{term_label2|{{{termlabel2|عهدي ۾}}}}}} | termend = {{#if:{{{termend2|}}}|{{{termend2}}}|{{{term_end2|}}}}} | termstart = {{#if:{{{termstart2|}}}|{{{termstart2}}}|{{{term_start2|}}}}} | term = {{{term2|}}} | title = {{{title2|}}} | vicegovernor = {{{vicegovernor2|}}} | vicepresident = {{{vicepresident2|}}} | vicepremier = {{{vicepremier2|}}} | viceprimeminister = {{{viceprimeminister2|}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term|}}} }}}}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{#if:{{{speaker|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname2|}}} | 1namedata = {{{1namedata2|}}} | 2blankname = {{{2blankname2|}}} | 2namedata = {{{2namedata2|}}} | 3blankname = {{{3blankname2|}}} | 3namedata = {{{3namedata2|}}} | 4blankname = {{{4blankname2|}}} | 4namedata = {{{4namedata2|}}} | 5blankname = {{{5blankname2|}}} | 5namedata = {{{5namedata2|}}} | alongside = {{{alongside2|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from2|}}} | appointer = {{#if: {{{appointer2|}}} | {{{appointer2}}} | {{{appointed2|}}} }} | assembly = {{{assembly2|}}} | chancellor = {{{chancellor2|}}} | co-leader = {{{co-leader2|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM2|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM2|}}} | {{{constituency_AM2}}} | {{{constituency_MP2|}}} }} | constituency = {{{constituency2|}}} | country = {{{country2|}}} | deputy = {{{deputy2|}}} | district = {{{district2|}}} | firstminister = {{{firstminister2|}}} | governor-general = {{{governor-general2|}}} | governor_general = {{{governor_general2|}}} | governor = {{{governor2|}}} | jr/sr = {{{jr/sr2|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state2|}}} | leader = {{{leader2|}}} | legislature = {{{legislature2|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor2|}}} | lieutenant = {{{lieutenant2|}}} | majority_leader = {{#if: {{{majorityleader2|}}} | {{{majorityleader2}}} | {{{majority_leader2|}}} }} | minister_from = {{{minister_from2|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader2|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader2|}}} | majority = {{{majority2|}}} | minister = {{{minister2|}}} | minority_leader = {{#if: {{{minorityleader2|}}} | {{{minorityleader2}}} | {{{minority_leader2|}}} }} | monarch = {{{monarch2|}}} | nominator = {{{nominator2|}}} | office = {{{office2|}}} | order = {{{order2|}}} | parliament = {{{parliament2|}}} | predecessor = {{{predecessor2|}}} | preceding = {{{preceding2|}}} | preceded = {{{preceded2|}}} | premier = {{{premier2|}}} | president = {{{president2|}}} | primeminister = {{{primeminister2|}}} | riding = {{{riding2|}}} | state_assembly = {{{state_assembly2|}}} | state_delegate = {{{state_delegate2|}}} | state_house = {{{state_house2|}}} | state_legislature = {{{state_legislature2|}}} | state_senate = {{{state_senate2|}}} | state = {{{state2|}}} | succeeded = {{{succeeded2|}}} | succeeding = {{{succeeding2|}}} | successor = {{{successor2|}}} | taoiseach = {{{taoiseach2|}}} | termlabel = {{{term_label2|{{{termlabel2|عهدي ۾}}}}}} | termend = {{#if:{{{termend2|}}}|{{{termend2}}}|{{{term_end2|}}}}} | termstart = {{#if:{{{termstart2|}}}|{{{termstart2}}}|{{{term_start2|}}}}} | term = {{{term2|}}} | title = {{{title2|}}} | vicegovernor = {{{vicegovernor2|}}} | vicepresident = {{{vicepresident2|}}} | vicepremier = {{{vicepremier2|}}} | viceprimeminister = {{{viceprimeminister2|}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term2|}}} }}}}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname3|}}} | 1namedata = {{{1namedata3|}}} | 2blankname = {{{2blankname3|}}} | 2namedata = {{{2namedata3|}}} | 3blankname = {{{3blankname3|}}} | 3namedata = {{{3namedata3|}}} | 4blankname = {{{4blankname3|}}} | 4namedata = {{{4namedata3|}}} | 5blankname = {{{5blankname3|}}} | 5namedata = {{{5namedata3|}}} | alongside = {{{alongside3|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from3|}}} | appointer = {{#if: {{{appointer3|}}} | {{{appointer3}}} | {{{appointed3|}}} }} | assembly = {{{assembly3|}}} | chancellor = {{{chancellor3|}}} | co-leader = {{{co-leader3|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM3|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM3|}}} | {{{constituency_AM3}}} | {{{constituency_MP3|}}} }} | constituency = {{{constituency3|}}} | country = {{{country3|}}} | deputy = {{{deputy3|}}} | district = {{{district3|}}} | firstminister = {{{firstminister3|}}} | governor-general = {{{governor-general3|}}} | governor_general = {{{governor_general3|}}} | governor = {{{governor3|}}} | jr/sr = {{{jr/sr3|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state3|}}} | leader = {{{leader3|}}} | legislature = {{{legislature3|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor3|}}} | lieutenant = {{{lieutenant3|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader3|}}} | minister_from = {{{minister_from3|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader3|}}} | majority_leader = {{#if: {{{majorityleader3|}}} | {{{majorityleader3}}} | {{{majority_leader3|}}} }} | majority = {{{majority3|}}} | minister = {{{minister3|}}} | minority_leader = {{#if: {{{minorityleader3|}}} | {{{minorityleader3}}} | {{{minority_leader3|}}} }} | monarch = {{{monarch3|}}} | nominator = {{{nominator3|}}} | office = {{{office3|}}} | order = {{{order3|}}} | parliament = {{{parliament3|}}} | predecessor = {{{predecessor3|}}} | preceding = {{{preceding3|}}} | preceded = {{{preceded3|}}} | premier = {{{premier3|}}} | president = {{{president3|}}} | primeminister = {{{primeminister3|}}} | riding = {{{riding3|}}} | state_assembly = {{{state_assembly3|}}} | state_delegate = {{{state_delegate3|}}} | state_house = {{{state_house3|}}} | state_legislature = {{{state_legislature3|}}} | state_senate = {{{state_senate3|}}} | state = {{{state3|}}} | succeeded = {{{succeeded3|}}} | succeeding = {{{succeeding3|}}} | successor = {{{successor3|}}} | taoiseach = {{{taoiseach3|}}} | termlabel = {{{term_label3|{{{termlabel3|عهدي ۾}}}}}} | termend = {{#if:{{{termend3|}}}|{{{termend3}}}|{{{term_end3|}}}}} | termstart = {{#if:{{{termstart3|}}}|{{{termstart3}}}|{{{term_start3|}}}}} | term = {{{term3|}}} | title = {{{title3|}}} | vicegovernor = {{{vicegovernor3|}}} | vicepresident = {{{vicepresident3|}}} | vicepremier = {{{vicepremier3|}}} | viceprimeminister = {{{viceprimeminister3|}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term3|}}} }}}}<!-- -->{{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname|}}} | 1namedata = {{{1namedata|}}} | 2blankname = {{{2blankname|}}} | 2namedata = {{{2namedata|}}} | 3blankname = {{{3blankname|}}} | 3namedata = {{{3namedata|}}} | 4blankname = {{{4blankname|}}} | 4namedata = {{{4namedata|}}} | 5blankname = {{{5blankname|}}} | 5namedata = {{{5namedata|}}} | alongside = {{{alongside|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from|}}} | appointer = {{#if: {{{appointer|}}} | {{{appointer}}} | {{{appointed|}}} }} | assembly = {{{assembly|}}} | candidate = {{{candidate|}}} | chancellor = {{{chancellor|}}} | co-leader = {{{co-leader|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM|}}} | {{{constituency_AM}}} | {{{constituency_MP|}}} }} | constituency = {{{constituency|}}} | country = {{{country|}}} | deputy = {{{deputy|}}} | district = {{{district|}}} | election_date = {{{election_date|}}} | firstminister = {{{firstminister|}}} | governor-general = {{{governor-general|}}} | governor_general = {{{governor_general|}}} | governor = {{{governor|}}} | incumbent = {{{incumbent|}}} | jr/sr = {{{jr/sr|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state|}}} | leader = {{{leader|}}} | legislature = {{{legislature|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor|}}} | lieutenant = {{{lieutenant|}}} | majority_leader = {{#if: {{{majorityleader|}}} | {{{majorityleader}}} | {{{majority_leader|}}} }} | majority = {{{majority|}}} | minister = {{{minister|}}} | minister_from = {{{minister_from|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader|}}} | minority_leader = {{#if: {{{minorityleader|}}} | {{{minorityleader}}} | {{{minority_leader|}}} }} | monarch = {{{monarch|}}} | nominator = {{{nominator|}}} | nominee = {{{nominee|}}} | office = {{{office|}}} | opponent = {{{opponent|}}} | order = {{{order|}}} | parliament = {{{parliament|}}} | party_election = {{{party_election|}}} | predecessor = {{{predecessor|}}} | preceding = {{{preceding|}}} | preceded = {{{preceded|}}} | premier = {{{premier|}}} | president = {{{president|}}} | primeminister = {{{primeminister|}}} | riding = {{{riding|}}} | runningmate = {{{runningmate|}}} | state_assembly = {{{state_assembly|}}} | state_delegate = {{{state_delegate|}}} | state_house = {{{state_house|}}} | state_legislature = {{{state_legislature|}}} | state_senate = {{{state_senate|}}} | state = {{{state|}}} | succeeded = {{{succeeded|}}} | succeeding = {{{succeeding|}}} | successor = {{{successor|}}} | taoiseach = {{{taoiseach|}}} | termlabel = {{{term_label|{{{termlabel|عهدي ۾}}}}}} | termend = {{#if: {{{termend|}}} | {{{termend}}} | {{{term_end|}}} }} | termstart = {{#if: {{{termstart|}}} | {{{termstart}}} | {{{term_start|}}} }} | term = {{{term|}}} | title = {{{title|}}} | vicegovernor = {{{vicegovernor|}}} | vicepresident = {{{vicepresident|}}} | vicepremier = {{{vicepremier|}}} | viceprimeminister = {{{viceprimeminister|}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term|}}} }}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname1|}}} | 1namedata = {{{1namedata1|}}} | 2blankname = {{{2blankname1|}}} | 2namedata = {{{2namedata1|}}} | 3blankname = {{{3blankname1|}}} | 3namedata = {{{3namedata1|}}} | 4blankname = {{{4blankname1|}}} | 4namedata = {{{4namedata1|}}} | 5blankname = {{{5blankname1|}}} | 5namedata = {{{5namedata1|}}} | alongside = {{{alongside1|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from1|}}} | appointer = {{#if: {{{appointer1|}}} | {{{appointer1}}} | {{{appointed1|}}} }} | assembly = {{{assembly1|}}} | chancellor = {{{chancellor1|}}} | co-leader = {{{co-leader1|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM1|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM1|}}} | {{{constituency_AM1}}} | {{{constituency_MP1|}}} }} | constituency = {{{constituency1|}}} | country = {{{country1|}}} | deputy = {{{deputy1|}}} | district = {{{district1|}}} | firstminister = {{{firstminister1|}}} | governor-general = {{{governor-general1|}}} | governor_general = {{{governor_general1|}}} | governor = {{{governor1|}}} | jr/sr = {{{jr/sr1|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state1|}}} | leader = {{{leader1|}}} | legislature = {{{legislature1|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor1|}}} | lieutenant = {{{lieutenant1|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader1|}}} | minister_from = {{{minister_from1|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader1|}}} | majority_leader = {{#if: {{{majorityleader1|}}} | {{{majorityleader1}}} | {{{majority_leader1|}}} }} | majority = {{{majority1|}}} | minister = {{{minister1|}}} | minority_leader = {{#if: {{{minorityleader1|}}} | {{{minorityleader1}}} | {{{minority_leader1|}}} }} | monarch = {{{monarch1|}}} | nominator = {{{nominator1|}}} | office = {{{office1|}}} | order = {{{order1|}}} | parliament = {{{parliament1|}}} | predecessor = {{{predecessor1|}}} | preceding = {{{preceding1|}}} | preceded = {{{preceded1|}}} | premier = {{{premier1|}}} | president = {{{president1|}}} | primeminister = {{{primeminister1|}}} | riding = {{{riding1|}}} | state_assembly = {{{state_assembly1|}}} | state_delegate = {{{state_delegate1|}}} | state_house = {{{state_house1|}}} | state_legislature = {{{state_legislature1|}}} | state_senate = {{{state_senate1|}}} | state = {{{state1|}}} | succeeded = {{{succeeded1|}}} | succeeding = {{{succeeding1|}}} | successor = {{{successor1|}}} | taoiseach = {{{taoiseach1|}}} | termlabel = {{{term_label1|{{{termlabel1|عهدي ۾}}}}}} | termend = {{#if:{{{termend1|}}}|{{{termend1}}}|{{{term_end1|}}}}} | termstart = {{#if:{{{termstart1|}}}|{{{termstart1}}}|{{{term_start1|}}}}} | term = {{{term1|}}} | title = {{{title1|}}} | vicegovernor = {{{vicegovernor1|}}} | vicepresident = {{{vicepresident1|}}} | vicepremier = {{{vicepremier1|}}} | viceprimeminister = {{{viceprimeminister1|}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term1|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{#if:{{{speaker|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname2|}}} | 1namedata = {{{1namedata2|}}} | 2blankname = {{{2blankname2|}}} | 2namedata = {{{2namedata2|}}} | 3blankname = {{{3blankname2|}}} | 3namedata = {{{3namedata2|}}} | 4blankname = {{{4blankname2|}}} | 4namedata = {{{4namedata2|}}} | 5blankname = {{{5blankname2|}}} | 5namedata = {{{5namedata2|}}} | alongside = {{{alongside2|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from2|}}} | appointer = {{#if: {{{appointer2|}}} | {{{appointer2}}} | {{{appointed2|}}} }} | assembly = {{{assembly2|}}} | chancellor = {{{chancellor2|}}} | co-leader = {{{co-leader2|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM2|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM2|}}} | {{{constituency_AM2}}} | {{{constituency_MP2|}}} }} | constituency = {{{constituency2|}}} | country = {{{country2|}}} | deputy = {{{deputy2|}}} | district = {{{district2|}}} | firstminister = {{{firstminister2|}}} | governor-general = {{{governor-general2|}}} | governor_general = {{{governor_general2|}}} | governor = {{{governor2|}}} | jr/sr = {{{jr/sr2|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state2|}}} | leader = {{{leader2|}}} | legislature = {{{legislature2|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor2|}}} | lieutenant = {{{lieutenant2|}}} | majority_leader = {{#if: {{{majorityleader2|}}} | {{{majorityleader2}}} | {{{majority_leader2|}}} }} | minister_from = {{{minister_from2|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader2|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader2|}}} | majority = {{{majority2|}}} | minister = {{{minister2|}}} | minority_leader = {{#if: {{{minorityleader2|}}} | {{{minorityleader2}}} | {{{minority_leader2|}}} }} | monarch = {{{monarch2|}}} | nominator = {{{nominator2|}}} | office = {{{office2|}}} | order = {{{order2|}}} | parliament = {{{parliament2|}}} | predecessor = {{{predecessor2|}}} | preceding = {{{preceding2|}}} | preceded = {{{preceded2|}}} | premier = {{{premier2|}}} | president = {{{president2|}}} | primeminister = {{{primeminister2|}}} | riding = {{{riding2|}}} | state_assembly = {{{state_assembly2|}}} | state_delegate = {{{state_delegate2|}}} | state_house = {{{state_house2|}}} | state_legislature = {{{state_legislature2|}}} | state_senate = {{{state_senate2|}}} | state = {{{state2|}}} | succeeded = {{{succeeded2|}}} | succeeding = {{{succeeding2|}}} | successor = {{{successor2|}}} | taoiseach = {{{taoiseach2|}}} | termlabel = {{{term_label2|{{{termlabel2|عهدي ۾}}}}}} | termend = {{#if:{{{termend2|}}}|{{{termend2}}}|{{{term_end2|}}}}} | termstart = {{#if:{{{termstart2|}}}|{{{termstart2}}}|{{{term_start2|}}}}} | term = {{{term2|}}} | title = {{{title2|}}} | vicegovernor = {{{vicegovernor2|}}} | vicepresident = {{{vicepresident2|}}} | vicepremier = {{{vicepremier2|}}} | viceprimeminister = {{{viceprimeminister2|}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term2|}}} }}}}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname3|}}} | 1namedata = {{{1namedata3|}}} | 2blankname = {{{2blankname3|}}} | 2namedata = {{{2namedata3|}}} | 3blankname = {{{3blankname3|}}} | 3namedata = {{{3namedata3|}}} | 4blankname = {{{4blankname3|}}} | 4namedata = {{{4namedata3|}}} | 5blankname = {{{5blankname3|}}} | 5namedata = {{{5namedata3|}}} | alongside = {{{alongside3|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from3|}}} | appointer = {{#if: {{{appointer3|}}} | {{{appointer3}}} | {{{appointed3|}}} }} | assembly = {{{assembly3|}}} | chancellor = {{{chancellor3|}}} | co-leader = {{{co-leader3|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM3|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM3|}}} | {{{constituency_AM3}}} | {{{constituency_MP3|}}} }} | constituency = {{{constituency3|}}} | country = {{{country3|}}} | deputy = {{{deputy3|}}} | district = {{{district3|}}} | firstminister = {{{firstminister3|}}} | governor-general = {{{governor-general3|}}} | governor_general = {{{governor_general3|}}} | governor = {{{governor3|}}} | jr/sr = {{{jr/sr3|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state3|}}} | leader = {{{leader3|}}} | legislature = {{{legislature3|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor3|}}} | lieutenant = {{{lieutenant3|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader3|}}} | minister_from = {{{minister_from3|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader3|}}} | majority_leader = {{#if: {{{majorityleader3|}}} | {{{majorityleader3}}} | {{{majority_leader3|}}} }} | majority = {{{majority3|}}} | minister = {{{minister3|}}} | minority_leader = {{#if: {{{minorityleader3|}}} | {{{minorityleader3}}} | {{{minority_leader3|}}} }} | monarch = {{{monarch3|}}} | nominator = {{{nominator3|}}} | office = {{{office3|}}} | order = {{{order3|}}} | parliament = {{{parliament3|}}} | predecessor = {{{predecessor3|}}} | preceding = {{{preceding3|}}} | preceded = {{{preceded3|}}} | premier = {{{premier3|}}} | president = {{{president3|}}} | primeminister = {{{primeminister3|}}} | riding = {{{riding3|}}} | state_assembly = {{{state_assembly3|}}} | state_delegate = {{{state_delegate3|}}} | state_house = {{{state_house3|}}} | state_legislature = {{{state_legislature3|}}} | state_senate = {{{state_senate3|}}} | state = {{{state3|}}} | succeeded = {{{succeeded3|}}} | succeeding = {{{succeeding3|}}} | successor = {{{successor3|}}} | taoiseach = {{{taoiseach3|}}} | termlabel = {{{term_label3|{{{termlabel3|عهدي ۾}}}}}} | termend = {{#if:{{{termend3|}}}|{{{termend3}}}|{{{term_end3|}}}}} | termstart = {{#if:{{{termstart3|}}}|{{{termstart3}}}|{{{term_start3|}}}}} | term = {{{term3|}}} | title = {{{title3|}}} | vicegovernor = {{{vicegovernor3|}}} | vicepresident = {{{vicepresident3|}}} | vicepremier = {{{vicepremier3|}}} | viceprimeminister = {{{viceprimeminister3|}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term3|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname4|}}} | 1namedata = {{{1namedata4|}}} | 2blankname = {{{2blankname4|}}} | 2namedata = {{{2namedata4|}}} | 3blankname = {{{3blankname4|}}} | 3namedata = {{{3namedata4|}}} | 4blankname = {{{4blankname4|}}} | 4namedata = {{{4namedata4|}}} | 5blankname = {{{5blankname4|}}} | 5namedata = {{{5namedata4|}}} | alongside = {{{alongside4|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from4|}}} | appointer = {{#if: {{{appointer4|}}} | {{{appointer4}}} | {{{appointed4|}}} }} | assembly = {{{assembly4|}}} | chancellor = {{{chancellor4|}}} | co-leader = {{{co-leader4|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM4|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM4|}}} | {{{constituency_AM4}}} | {{{constituency_MP4|}}} }} | constituency = {{{constituency4|}}} | country = {{{country4|}}} | deputy = {{{deputy4|}}} | district = {{{district4|}}} | firstminister = {{{firstminister4|}}} | governor-general = {{{governor-general4|}}} | governor_general = {{{governor_general4|}}} | governor = {{{governor4|}}} | jr/sr = {{{jr/sr4|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state4|}}} | leader = {{{leader4|}}} | legislature = {{{legislature4|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor4|}}} | lieutenant = {{{lieutenant4|}}} | minister_from = {{{minister_from4|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader4|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader4|}}} | majority_leader = {{#if: {{{majorityleader4|}}} | {{{majorityleader4}}} | {{{majority_leader4|}}} }} | majority = {{{majority4|}}} | minister = {{{minister4|}}} | minority_leader = {{#if: {{{minorityleader4|}}} | {{{minorityleader4}}} | {{{minority_leader4|}}} }} | monarch = {{{monarch4|}}} | nominator = {{{nominator4|}}} | office = {{{office4|}}} | order = {{{order4|}}} | parliament = {{{parliament4|}}} | predecessor = {{{predecessor4|}}} | preceding = {{{preceding4|}}} | preceded = {{{preceded4|}}} | premier = {{{premier4|}}} | president = {{{president4|}}} | primeminister = {{{primeminister4|}}} | riding = {{{riding4|}}} | state_assembly = {{{state_assembly4|}}} | state_delegate = {{{state_delegate4|}}} | state_house = {{{state_house4|}}} | state_legislature = {{{state_legislature4|}}} | state_senate = {{{state_senate4|}}} | state = {{{state4|}}} | succeeded = {{{succeeded4|}}} | succeeding = {{{succeeding4|}}} | successor = {{{successor4|}}} | taoiseach = {{{taoiseach4|}}} | termlabel = {{{term_label4|{{{termlabel4|عهدي ۾}}}}}} | termend = {{#if:{{{termend4|}}}|{{{termend4}}}|{{{term_end4|}}}}} | termstart = {{#if:{{{termstart4|}}}|{{{termstart4}}}|{{{term_start4|}}}}} | term = {{{term4|}}} | title = {{{title4|}}} | vicegovernor = {{{vicegovernor4|}}} | vicepresident = {{{vicepresident4|}}} | vicepremier = {{{vicepremier4|}}} | viceprimeminister = {{{viceprimeminister4|}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term4|}}} }}}}<!-- --->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname5|}}} | 1namedata = {{{1namedata5|}}} | 2blankname = {{{2blankname5|}}} | 2namedata = {{{2namedata5|}}} | 3blankname = {{{3blankname5|}}} | 3namedata = {{{3namedata5|}}} | 4blankname = {{{4blankname5|}}} | 4namedata = {{{4namedata5|}}} | 5blankname = {{{5blankname5|}}} | 5namedata = {{{5namedata5|}}} | alongside = {{{alongside5|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from5|}}} | appointer = {{#if: {{{appointer5|}}} | {{{appointer5}}} | {{{appointed5|}}} }} | assembly = {{{assembly5|}}} | chancellor = {{{chancellor5|}}} | co-leader = {{{co-leader5|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM5|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM5|}}} | {{{constituency_AM5}}} | {{{constituency_MP5|}}} }} | constituency = {{{constituency5|}}} | country = {{{country5|}}} | deputy = {{{deputy5|}}} | district = {{{district5|}}} | firstminister = {{{firstminister5|}}} | governor-general = {{{governor-general5|}}} | governor_general = {{{governor_general5|}}} | governor = {{{governor5|}}} | jr/sr = {{{jr/sr5|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state5|}}} | leader = {{{leader5|}}} | legislature = {{{legislature5|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor5|}}} | lieutenant = {{{lieutenant5|}}} | minister_from = {{{minister_from5|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader5|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader5|}}} | majority_leader = {{#if: {{{majorityleader5|}}} | {{{majorityleader5}}} | {{{majority_leader5|}}} }} | majority = {{{majority5|}}} | minister = {{{minister5|}}} | minority_leader = {{#if: {{{minorityleader5|}}} | {{{minorityleader5}}} | {{{minority_leader5|}}} }} | monarch = {{{monarch5|}}} | nominator = {{{nominator5|}}} | office = {{{office5|}}} | order = {{{order5|}}} | parliament = {{{parliament5|}}} | predecessor = {{{predecessor5|}}} | preceding = {{{preceding5|}}} | preceded = {{{preceded5|}}} | premier = {{{premier5|}}} | president = {{{president5|}}} | primeminister = {{{primeminister5|}}} | riding = {{{riding5|}}} | state_assembly = {{{state_assembly5|}}} | state_delegate = {{{state_delegate5|}}} | state_house = {{{state_house5|}}} | state_legislature = {{{state_legislature5|}}} | state_senate = {{{state_senate5|}}} | state = {{{state5|}}} | succeeded = {{{succeeded5|}}} | succeeding = {{{succeeding5|}}} | successor = {{{successor5|}}} | taoiseach = {{{taoiseach5|}}} | termlabel = {{{term_label5|{{{termlabel5|عهدي ۾}}}}}} | termend = {{#if:{{{termend5|}}}|{{{termend5}}}|{{{term_end5|}}}}} | termstart = {{#if:{{{termstart5|}}}|{{{termstart5}}}|{{{term_start5|}}}}} | term = {{{term5|}}} | title = {{{title5|}}} | vicegovernor = {{{vicegovernor5|}}} | vicepresident = {{{vicepresident5|}}} | vicepremier = {{{vicepremier5|}}} | viceprimeminister = {{{viceprimeminister5|}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term5|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname6|}}} | 1namedata = {{{1namedata6|}}} | 2blankname = {{{2blankname6|}}} | 2namedata = {{{2namedata6|}}} | 3blankname = {{{3blankname6|}}} | 3namedata = {{{3namedata6|}}} | 4blankname = {{{4blankname6|}}} | 4namedata = {{{4namedata6|}}} | 5blankname = {{{5blankname6|}}} | 5namedata = {{{5namedata6|}}} | alongside = {{{alongside6|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from6|}}} | appointer = {{#if: {{{appointer6|}}} | {{{appointer6}}} | {{{appointed6|}}} }} | assembly = {{{assembly6|}}} | chancellor = {{{chancellor6|}}} | co-leader = {{{co-leader6|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM6|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM6|}}} | {{{constituency_AM6}}} | {{{constituency_MP6|}}} }} | constituency = {{{constituency6|}}} | country = {{{country6|}}} | deputy = {{{deputy6|}}} | district = {{{district6|}}} | firstminister = {{{firstminister6|}}} | governor-general = {{{governor-general6|}}} | governor_general = {{{governor_general6|}}} | governor = {{{governor6|}}} | jr/sr = {{{jr/sr6|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state6|}}} | leader = {{{leader6|}}} | legislature = {{{legislature6|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor6|}}} | lieutenant = {{{lieutenant6|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader6|}}} | minister_from = {{{minister_from6|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader6|}}} | majority_leader = {{#if: {{{majorityleader6|}}} | {{{majorityleader6}}} | {{{majority_leader6|}}} }} | majority = {{{majority6|}}} | minister = {{{minister6|}}} | minority_leader = {{#if: {{{minorityleader6|}}} | {{{minorityleader6}}} | {{{minority_leader6|}}} }} | monarch = {{{monarch6|}}} | nominator = {{{nominator6|}}} | office = {{{office6|}}} | order = {{{order6|}}} | parliament = {{{parliament6|}}} | predecessor = {{{predecessor6|}}} | preceding = {{{preceding6|}}} | preceded = {{{preceded6|}}} | premier = {{{premier6|}}} | president = {{{president6|}}} | primeminister = {{{primeminister6|}}} | riding = {{{riding6|}}} | state_assembly = {{{state_assembly6|}}} | state_delegate = {{{state_delegate6|}}} | state_house = {{{state_house6|}}} | state_legislature = {{{state_legislature6|}}} | state_senate = {{{state_senate6|}}} | state = {{{state6|}}} | succeeded = {{{succeeded6|}}} | succeeding = {{{succeeding6|}}} | successor = {{{successor6|}}} | taoiseach = {{{taoiseach6|}}} | termlabel = {{{term_label6|{{{termlabel6|عهدي ۾}}}}}} | termend = {{#if:{{{termend6|}}}|{{{termend6}}}|{{{term_end6|}}}}} | termstart = {{#if:{{{termstart6|}}}|{{{termstart6}}}|{{{term_start6|}}}}} | term = {{{term6|}}} | title = {{{title6|}}} | vicegovernor = {{{vicegovernor6|}}} | vicepresident = {{{vicepresident6|}}} | vicepremier = {{{vicepremier6|}}} | viceprimeminister = {{{viceprimeminister6|}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term6|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname7|}}} | 1namedata = {{{1namedata7|}}} | 2blankname = {{{2blankname7|}}} | 2namedata = {{{2namedata7|}}} | 3blankname = {{{3blankname7|}}} | 3namedata = {{{3namedata7|}}} | 4blankname = {{{4blankname7|}}} | 4namedata = {{{4namedata7|}}} | 5blankname = {{{5blankname7|}}} | 5namedata = {{{5namedata7|}}} | alongside = {{{alongside7|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from7|}}} | appointer = {{#if: {{{appointer7|}}} | {{{appointer7}}} | {{{appointed7|}}} }} | assembly = {{{assembly7|}}} | chancellor = {{{chancellor7|}}} | co-leader = {{{co-leader7|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM7|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM7|}}} | {{{constituency_AM7}}} | {{{constituency_MP7|}}} }} | constituency = {{{constituency7|}}} | country = {{{country7|}}} | deputy = {{{deputy7|}}} | district = {{{district7|}}} | firstminister = {{{firstminister7|}}} | governor-general = {{{governor-general7|}}} | governor_general = {{{governor_general7|}}} | governor = {{{governor7|}}} | jr/sr = {{{jr/sr7|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state7|}}} | leader = {{{leader7|}}} | legislature = {{{legislature7|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor7|}}} | lieutenant = {{{lieutenant7|}}} | minister_from = {{{minister_from7|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader7|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader7|}}} | majority_leader = {{#if: {{{majorityleader7|}}} | {{{majorityleader7}}} | {{{majority_leader7|}}} }} | majority = {{{majority7|}}} | minister = {{{minister7|}}} | minority_leader = {{#if: {{{minorityleader7|}}} | {{{minorityleader7}}} | {{{minority_leader7|}}} }} | monarch = {{{monarch7|}}} | nominator = {{{nominator7|}}} | office = {{{office7|}}} | order = {{{order7|}}} | parliament = {{{parliament7|}}} | predecessor = {{{predecessor7|}}} | preceding = {{{preceding7|}}} | preceded = {{{preceded7|}}} | premier = {{{premier7|}}} | president = {{{president7|}}} | primeminister = {{{primeminister7|}}} | riding = {{{riding7|}}} | state_assembly = {{{state_assembly7|}}} | state_delegate = {{{state_delegate7|}}} | state_house = {{{state_house7|}}} | state_legislature = {{{state_legislature7|}}} | state_senate = {{{state_senate7|}}} | state = {{{state7|}}} | succeeded = {{{succeeded7|}}} | succeeding = {{{succeeding7|}}} | successor = {{{successor7|}}} | taoiseach = {{{taoiseach7|}}} | termlabel = {{{term_label7|{{{termlabel7|عهدي ۾}}}}}} | termend = {{#if:{{{termend7|}}}|{{{termend7}}}|{{{term_end7|}}}}} | termstart = {{#if:{{{termstart7|}}}|{{{termstart7}}}|{{{term_start7|}}}}} | term = {{{term7|}}} | title = {{{title7|}}} | vicegovernor = {{{vicegovernor7|}}} | vicepresident = {{{vicepresident7|}}} | vicepremier = {{{vicepremier7|}}} | viceprimeminister = {{{viceprimeminister7|}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term7|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname8|}}} | 1namedata = {{{1namedata8|}}} | 2blankname = {{{2blankname8|}}} | 2namedata = {{{2namedata8|}}} | 3blankname = {{{3blankname8|}}} | 3namedata = {{{3namedata8|}}} | 4blankname = {{{4blankname8|}}} | 4namedata = {{{4namedata8|}}} | 5blankname = {{{5blankname8|}}} | 5namedata = {{{5namedata8|}}} | alongside = {{{alongside8|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from8|}}} | appointer = {{#if: {{{appointer8|}}} | {{{appointer8}}} | {{{appointed8|}}} }} | assembly = {{{assembly8|}}} | chancellor = {{{chancellor8|}}} | co-leader = {{{co-leader8|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM8|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM8|}}} | {{{constituency_AM8}}} | {{{constituency_MP8|}}} }} | constituency = {{{constituency8|}}} | country = {{{country8|}}} | deputy = {{{deputy8|}}} | district = {{{district8|}}} | firstminister = {{{firstminister8|}}} | governor-general = {{{governor-general8|}}} | governor_general = {{{governor_general8|}}} | governor = {{{governor8|}}} | jr/sr = {{{jr/sr8|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state8|}}} | leader = {{{leader8|}}} | legislature = {{{legislature8|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor8|}}} | lieutenant = {{{lieutenant8|}}} | minister_from = {{{minister_from8|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader8|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader8|}}} | majority_leader = {{#if: {{{majorityleader8|}}} | {{{majorityleader8}}} | {{{majority_leader8|}}} }} | majority = {{{majority8|}}} | minister = {{{minister8|}}} | minority_leader = {{#if: {{{minorityleader8|}}} | {{{minorityleader8}}} | {{{minority_leader8|}}} }} | monarch = {{{monarch8|}}} | nominator = {{{nominator8|}}} | office = {{{office8|}}} | order = {{{order8|}}} | parliament = {{{parliament8|}}} | predecessor = {{{predecessor8|}}} | preceding = {{{preceding8|}}} | preceded = {{{preceded8|}}} | premier = {{{premier8|}}} | president = {{{president8|}}} | primeminister = {{{primeminister8|}}} | riding = {{{riding8|}}} | state_assembly = {{{state_assembly8|}}} | state_delegate = {{{state_delegate8|}}} | state_house = {{{state_house8|}}} | state_legislature = {{{state_legislature8|}}} | state_senate = {{{state_senate8|}}} | state = {{{state8|}}} | succeeded = {{{succeeded8|}}} | succeeding = {{{succeeding8|}}} | successor = {{{successor8|}}} | taoiseach = {{{taoiseach8|}}} | termlabel = {{{term_label8|{{{termlabel8|عهدي ۾}}}}}} | termend = {{#if:{{{termend8|}}}|{{{termend8}}}|{{{term_end8|}}}}} | termstart = {{#if:{{{termstart8|}}}|{{{termstart8}}}|{{{term_start8|}}}}} | term = {{{term8|}}} | title = {{{title8|}}} | vicegovernor = {{{vicegovernor8|}}} | vicepresident = {{{vicepresident8|}}} | vicepremier = {{{vicepremier8|}}} | viceprimeminister = {{{viceprimeminister8|}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term8|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname9|}}} | 1namedata = {{{1namedata9|}}} | 2blankname = {{{2blankname9|}}} | 2namedata = {{{2namedata9|}}} | 3blankname = {{{3blankname9|}}} | 3namedata = {{{3namedata9|}}} | 4blankname = {{{4blankname9|}}} | 4namedata = {{{4namedata9|}}} | 5blankname = {{{5blankname9|}}} | 5namedata = {{{5namedata9|}}} | alongside = {{{alongside9|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from9|}}} | appointer = {{#if: {{{appointer9|}}} | {{{appointer9}}} | {{{appointed9|}}} }} | assembly = {{{assembly9|}}} | chancellor = {{{chancellor9|}}} | co-leader = {{{co-leader9|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM9|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM9|}}} | {{{constituency_AM9}}} | {{{constituency_MP9|}}} }} | constituency = {{{constituency9|}}} | country = {{{country9|}}} | deputy = {{{deputy9|}}} | district = {{{district9|}}} | firstminister = {{{firstminister9|}}} | governor-general = {{{governor-general9|}}} | governor_general = {{{governor_general9|}}} | governor = {{{governor9|}}} | jr/sr = {{{jr/sr9|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state9|}}} | leader = {{{leader9|}}} | legislature = {{{legislature9|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor9|}}} | lieutenant = {{{lieutenant9|}}} | minister_from = {{{minister_from9|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader9|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader9|}}} | majority_leader = {{#if: {{{majorityleader9|}}} | {{{majorityleader9}}} | {{{majority_leader9|}}} }} | majority = {{{majority9|}}} | minister = {{{minister9|}}} | minority_leader = {{#if: {{{minorityleader9|}}} | {{{minorityleader9}}} | {{{minority_leader9|}}} }} | monarch = {{{monarch9|}}} | nominator = {{{nominator9|}}} | office = {{{office9|}}} | order = {{{order9|}}} | parliament = {{{parliament9|}}} | predecessor = {{{predecessor9|}}} | preceding = {{{preceding9|}}} | preceded = {{{preceded9|}}} | premier = {{{premier9|}}} | president = {{{president9|}}} | primeminister = {{{primeminister9|}}} | riding = {{{riding9|}}} | state_assembly = {{{state_assembly9|}}} | state_delegate = {{{state_delegate9|}}} | state_house = {{{state_house9|}}} | state_legislature = {{{state_legislature9|}}} | state_senate = {{{state_senate9|}}} | state = {{{state9|}}} | succeeded = {{{succeeded9|}}} | succeeding = {{{succeeding9|}}} | successor = {{{successor9|}}} | taoiseach = {{{taoiseach9|}}} | termlabel = {{{term_label9|{{{termlabel9|عهدي ۾}}}}}} | termend = {{#if:{{{termend9|}}}|{{{termend9}}}|{{{term_end9|}}}}} | termstart = {{#if:{{{termstart9|}}}|{{{termstart9}}}|{{{term_start9|}}}}} | term = {{{term9|}}} | title = {{{title9|}}} | vicegovernor = {{{vicegovernor9|}}} | vicepresident = {{{vicepresident9|}}} | vicepremier = {{{vicepremier9|}}} | viceprimeminister = {{{viceprimeminister9|}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term9|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname10|}}} | 1namedata = {{{1namedata10|}}} | 2blankname = {{{2blankname10|}}} | 2namedata = {{{2namedata10|}}} | 3blankname = {{{3blankname10|}}} | 3namedata = {{{3namedata10|}}} | 4blankname = {{{4blankname10|}}} | 4namedata = {{{4namedata10|}}} | 5blankname = {{{5blankname10|}}} | 5namedata = {{{5namedata10|}}} | alongside = {{{alongside10|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from10|}}} | appointer = {{#if: {{{appointer10|}}} | {{{appointer10}}} | {{{appointed10|}}} }} | assembly = {{{assembly10|}}} | chancellor = {{{chancellor10|}}} | co-leader = {{{co-leader10|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM10|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM10|}}} | {{{constituency_AM10}}} | {{{constituency_MP10|}}} }} | constituency = {{{constituency10|}}} | country = {{{country10|}}} | deputy = {{{deputy10|}}} | district = {{{district10|}}} | firstminister = {{{firstminister10|}}} | governor-general = {{{governor-general10|}}} | governor_general = {{{governor_general10|}}} | governor = {{{governor10|}}} | jr/sr = {{{jr/sr10|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state10|}}} | leader = {{{leader10|}}} | legislature = {{{legislature10|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor10|}}} | lieutenant = {{{lieutenant10|}}} | minister_from = {{{minister_from10|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader10|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader10|}}} | majority_leader = {{#if: {{{majorityleader10|}}} | {{{majorityleader10}}} | {{{majority_leader10|}}} }} | majority = {{{majority10|}}} | minister = {{{minister10|}}} | minority_leader = {{#if: {{{minorityleader10|}}} | {{{minorityleader10}}} | {{{minority_leader10|}}} }} | monarch = {{{monarch10|}}} | nominator = {{{nominator10|}}} | office = {{{office10|}}} | order = {{{order10|}}} | parliament = {{{parliament10|}}} | predecessor = {{{predecessor10|}}} | preceding = {{{preceding10|}}} | preceded = {{{preceded10|}}} | premier = {{{premier10|}}} | president = {{{president10|}}} | primeminister = {{{primeminister10|}}} | riding = {{{riding10|}}} | state_assembly = {{{state_assembly10|}}} | state_delegate = {{{state_delegate10|}}} | state_house = {{{state_house10|}}} | state_legislature = {{{state_legislature10|}}} | state_senate = {{{state_senate10|}}} | state = {{{state10|}}} | succeeded = {{{succeeded10|}}} | succeeding = {{{succeeding10|}}} | successor = {{{successor10|}}} | taoiseach = {{{taoiseach10|}}} | termlabel = {{{term_label10|{{{termlabel10|عهدي ۾}}}}}} | termend = {{#if:{{{termend10|}}}|{{{termend10}}}|{{{term_end10|}}}}} | termstart = {{#if:{{{termstart10|}}}|{{{termstart10}}}|{{{term_start10|}}}}} | term = {{{term10|}}} | title = {{{title10|}}} | vicegovernor = {{{vicegovernor10|}}} | vicepresident = {{{vicepresident10|}}} | vicepremier = {{{vicepremier10|}}} | viceprimeminister = {{{viceprimeminister10|}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term10|}}} }}}}<!-- --->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname11|}}} | 1namedata = {{{1namedata11|}}} | 2blankname = {{{2blankname11|}}} | 2namedata = {{{2namedata11|}}} | 3blankname = {{{3blankname11|}}} | 3namedata = {{{3namedata11|}}} | 4blankname = {{{4blankname11|}}} | 4namedata = {{{4namedata11|}}} | 5blankname = {{{5blankname11|}}} | 5namedata = {{{5namedata11|}}} | alongside = {{{alongside11|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from11|}}} | appointer = {{#if: {{{appointer11|}}} | {{{appointer11}}} | {{{appointed11|}}} }} | assembly = {{{assembly11|}}} | chancellor = {{{chancellor11|}}} | co-leader = {{{co-leader11|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM11|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM11|}}} | {{{constituency_AM11}}} | {{{constituency_MP11|}}} }} | constituency = {{{constituency11|}}} | country = {{{country11|}}} | deputy = {{{deputy11|}}} | district = {{{district11|}}} | firstminister = {{{firstminister11|}}} | governor-general = {{{governor-general11|}}} | governor_general = {{{governor_general11|}}} | governor = {{{governor11|}}} | jr/sr = {{{jr/sr11|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state11|}}} | leader = {{{leader11|}}} | legislature = {{{legislature11|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor11|}}} | lieutenant = {{{lieutenant11|}}} | minister_from = {{{minister_from11|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader11|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader11|}}} | majority_leader = {{#if: {{{majorityleader11|}}} | {{{majorityleader11}}} | {{{majority_leader11|}}} }} | majority = {{{majority11|}}} | minister = {{{minister11|}}} | minority_leader = {{#if: {{{minorityleader11|}}} | {{{minorityleader11}}} | {{{minority_leader11|}}} }} | monarch = {{{monarch11|}}} | nominator = {{{nominator11|}}} | office = {{{office11|}}} | order = {{{order11|}}} | parliament = {{{parliament11|}}} | predecessor = {{{predecessor11|}}} | preceding = {{{preceding11|}}} | preceded = {{{preceded11|}}} | premier = {{{premier11|}}} | president = {{{president11|}}} | primeminister = {{{primeminister11|}}} | riding = {{{riding11|}}} | state_assembly = {{{state_assembly11|}}} | state_delegate = {{{state_delegate11|}}} | state_house = {{{state_house11|}}} | state_legislature = {{{state_legislature11|}}} | state_senate = {{{state_senate11|}}} | state = {{{state11|}}} | succeeded = {{{succeeded11|}}} | succeeding = {{{succeeding11|}}} | successor = {{{successor11|}}} | taoiseach = {{{taoiseach11|}}} | termlabel = {{{term_label11|{{{termlabel11|عهدي ۾}}}}}} | termend = {{#if:{{{termend11|}}}|{{{termend11}}}|{{{term_end11|}}}}} | termstart = {{#if:{{{termstart11|}}}|{{{termstart11}}}|{{{term_start11|}}}}} | term = {{{term11|}}} | title = {{{title11|}}} | vicegovernor = {{{vicegovernor11|}}} | vicepresident = {{{vicepresident11|}}} | vicepremier = {{{vicepremier11|}}} | viceprimeminister = {{{viceprimeminister11|}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term11|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname12|}}} | 1namedata = {{{1namedata12|}}} | 2blankname = {{{2blankname12|}}} | 2namedata = {{{2namedata12|}}} | 3blankname = {{{3blankname12|}}} | 3namedata = {{{3namedata12|}}} | 4blankname = {{{4blankname12|}}} | 4namedata = {{{4namedata12|}}} | 5blankname = {{{5blankname12|}}} | 5namedata = {{{5namedata12|}}} | alongside = {{{alongside12|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from12|}}} | appointer = {{#if: {{{appointer12|}}} | {{{appointer12}}} | {{{appointed12|}}} }} | assembly = {{{assembly12|}}} | chancellor = {{{chancellor12|}}} | co-leader = {{{co-leader12|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM12|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM12|}}} | {{{constituency_AM12}}} | {{{constituency_MP12|}}} }} | constituency = {{{constituency12|}}} | country = {{{country12|}}} | deputy = {{{deputy12|}}} | district = {{{district12|}}} | firstminister = {{{firstminister12|}}} | governor-general = {{{governor-general12|}}} | governor_general = {{{governor_general12|}}} | governor = {{{governor12|}}} | jr/sr = {{{jr/sr12|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state12|}}} | leader = {{{leader12|}}} | legislature = {{{legislature12|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor12|}}} | lieutenant = {{{lieutenant12|}}} | minister_from = {{{minister_from12|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader12|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader12|}}} | majority_leader = {{#if: {{{majorityleader12|}}} | {{{majorityleader12}}} | {{{majority_leader12|}}} }} | majority = {{{majority12|}}} | minister = {{{minister12|}}} | minority_leader = {{#if: {{{minorityleader12|}}} | {{{minorityleader12}}} | {{{minority_leader12|}}} }} | monarch = {{{monarch12|}}} | nominator = {{{nominator12|}}} | office = {{{office12|}}} | order = {{{order12|}}} | parliament = {{{parliament12|}}} | predecessor = {{{predecessor12|}}} | preceding = {{{preceding12|}}} | preceded = {{{preceded12|}}} | premier = {{{premier12|}}} | president = {{{president12|}}} | primeminister = {{{primeminister12|}}} | riding = {{{riding12|}}} | state_assembly = {{{state_assembly12|}}} | state_delegate = {{{state_delegate12|}}} | state_house = {{{state_house12|}}} | state_legislature = {{{state_legislature12|}}} | state_senate = {{{state_senate12|}}} | state = {{{state12|}}} | succeeded = {{{succeeded12|}}} | succeeding = {{{succeeding12|}}} | successor = {{{successor12|}}} | taoiseach = {{{taoiseach12|}}} | termlabel = {{{term_label12|{{{termlabel12|عهدي ۾}}}}}} | termend = {{#if:{{{termend12|}}}|{{{termend12}}}|{{{term_end12|}}}}} | termstart = {{#if:{{{termstart12|}}}|{{{termstart12}}}|{{{term_start12|}}}}} | term = {{{term12|}}} | title = {{{title12|}}} | vicegovernor = {{{vicegovernor12|}}} | vicepresident = {{{vicepresident12|}}} | vicepremier = {{{vicepremier12|}}} | viceprimeminister = {{{viceprimeminister12|}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term12|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname13|}}} | 1namedata = {{{1namedata13|}}} | 2blankname = {{{2blankname13|}}} | 2namedata = {{{2namedata13|}}} | 3blankname = {{{3blankname13|}}} | 3namedata = {{{3namedata13|}}} | 4blankname = {{{4blankname13|}}} | 4namedata = {{{4namedata13|}}} | 5blankname = {{{5blankname13|}}} | 5namedata = {{{5namedata13|}}} | alongside = {{{alongside13|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from13|}}} | appointer = {{#if: {{{appointer13|}}} | {{{appointer13}}} | {{{appointed13|}}} }} | assembly = {{{assembly13|}}} | chancellor = {{{chancellor13|}}} | co-leader = {{{co-leader13|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM13|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM13|}}} | {{{constituency_AM13}}} | {{{constituency_MP13|}}} }} | constituency = {{{constituency13|}}} | country = {{{country13|}}} | deputy = {{{deputy13|}}} | district = {{{district13|}}} | firstminister = {{{firstminister13|}}} | governor-general = {{{governor-general13|}}} | governor_general = {{{governor_general13|}}} | governor = {{{governor13|}}} | jr/sr = {{{jr/sr13|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state13|}}} | leader = {{{leader13|}}} | legislature = {{{legislature13|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor13|}}} | lieutenant = {{{lieutenant13|}}} | minister_from = {{{minister_from13|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader13|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader13|}}} | majority_leader = {{#if: {{{majorityleader13|}}} | {{{majorityleader13}}} | {{{majority_leader13|}}} }} | majority = {{{majority13|}}} | minister = {{{minister13|}}} | minority_leader = {{#if: {{{minorityleader13|}}} | {{{minorityleader13}}} | {{{minority_leader13|}}} }} | monarch = {{{monarch13|}}} | nominator = {{{nominator13|}}} | office = {{{office13|}}} | order = {{{order13|}}} | parliament = {{{parliament13|}}} | predecessor = {{{predecessor13|}}} | preceding = {{{preceding13|}}} | preceded = {{{preceded13|}}} | premier = {{{premier13|}}} | president = {{{president13|}}} | primeminister = {{{primeminister13|}}} | riding = {{{riding13|}}} | state_assembly = {{{state_assembly13|}}} | state_delegate = {{{state_delegate13|}}} | state_house = {{{state_house13|}}} | state_legislature = {{{state_legislature13|}}} | state_senate = {{{state_senate13|}}} | state = {{{state13|}}} | succeeded = {{{succeeded13|}}} | succeeding = {{{succeeding13|}}} | successor = {{{successor13|}}} | taoiseach = {{{taoiseach13|}}} | termlabel = {{{term_label13|{{{termlabel13|عهدي ۾}}}}}} | termend = {{#if:{{{termend13|}}}|{{{termend13}}}|{{{term_end13|}}}}} | termstart = {{#if:{{{termstart13|}}}|{{{termstart13}}}|{{{term_start13|}}}}} | term = {{{term13|}}} | title = {{{title13|}}} | vicegovernor = {{{vicegovernor13|}}} | vicepresident = {{{vicepresident13|}}} | vicepremier = {{{vicepremier13|}}} | viceprimeminister = {{{viceprimeminister13|}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term13|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname14|}}} | 1namedata = {{{1namedata14|}}} | 2blankname = {{{2blankname14|}}} | 2namedata = {{{2namedata14|}}} | 3blankname = {{{3blankname14|}}} | 3namedata = {{{3namedata14|}}} | 4blankname = {{{4blankname14|}}} | 4namedata = {{{4namedata14|}}} | 5blankname = {{{5blankname14|}}} | 5namedata = {{{5namedata14|}}} | alongside = {{{alongside14|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from14|}}} | appointer = {{#if: {{{appointer14|}}} | {{{appointer14}}} | {{{appointed14|}}} }} | assembly = {{{assembly14|}}} | chancellor = {{{chancellor14|}}} | co-leader = {{{co-leader14|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM14|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM14|}}} | {{{constituency_AM14}}} | {{{constituency_MP14|}}} }} | constituency = {{{constituency14|}}} | country = {{{country14|}}} | deputy = {{{deputy14|}}} | district = {{{district14|}}} | firstminister = {{{firstminister14|}}} | governor-general = {{{governor-general14|}}} | governor_general = {{{governor_general14|}}} | governor = {{{governor14|}}} | jr/sr = {{{jr/sr14|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state14|}}} | leader = {{{leader14|}}} | legislature = {{{legislature14|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor14|}}} | lieutenant = {{{lieutenant14|}}} | minister_from = {{{minister_from14|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader14|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader14|}}} | majority_leader = {{#if: {{{majorityleader14|}}} | {{{majorityleader14}}} | {{{majority_leader14|}}} }} | majority = {{{majority14|}}} | minister = {{{minister14|}}} | minority_leader = {{#if: {{{minorityleader14|}}} | {{{minorityleader14}}} | {{{minority_leader14|}}} }} | monarch = {{{monarch14|}}} | nominator = {{{nominator14|}}} | office = {{{office14|}}} | order = {{{order14|}}} | parliament = {{{parliament14|}}} | predecessor = {{{predecessor14|}}} | preceding = {{{preceding14|}}} | preceded = {{{preceded14|}}} | premier = {{{premier14|}}} | president = {{{president14|}}} | primeminister = {{{primeminister14|}}} | riding = {{{riding14|}}} | state_assembly = {{{state_assembly14|}}} | state_delegate = {{{state_delegate14|}}} | state_house = {{{state_house14|}}} | state_legislature = {{{state_legislature14|}}} | state_senate = {{{state_senate14|}}} | state = {{{state14|}}} | succeeded = {{{succeeded14|}}} | succeeding = {{{succeeding14|}}} | successor = {{{successor14|}}} | taoiseach = {{{taoiseach14|}}} | termlabel = {{{term_label14|{{{termlabel14|عهدي ۾}}}}}} | termend = {{#if:{{{termend14|}}}|{{{termend14}}}|{{{term_end14|}}}}} | termstart = {{#if:{{{termstart14|}}}|{{{termstart14}}}|{{{term_start14|}}}}} | term = {{{term14|}}} | title = {{{title14|}}} | vicegovernor = {{{vicegovernor14|}}} | vicepresident = {{{vicepresident14|}}} | vicepremier = {{{vicepremier14|}}} | viceprimeminister = {{{viceprimeminister14|}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term14|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname15|}}} | 1namedata = {{{1namedata15|}}} | 2blankname = {{{2blankname15|}}} | 2namedata = {{{2namedata15|}}} | 3blankname = {{{3blankname15|}}} | 3namedata = {{{3namedata15|}}} | 4blankname = {{{4blankname15|}}} | 4namedata = {{{4namedata15|}}} | 5blankname = {{{5blankname15|}}} | 5namedata = {{{5namedata15|}}} | alongside = {{{alongside15|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from15|}}} | appointer = {{#if: {{{appointer15|}}} | {{{appointer15}}} | {{{appointed15|}}} }} | assembly = {{{assembly15|}}} | chancellor = {{{chancellor15|}}} | co-leader = {{{co-leader15|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM15|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM15|}}} | {{{constituency_AM15}}} | {{{constituency_MP15|}}} }} | constituency = {{{constituency15|}}} | country = {{{country15|}}} | deputy = {{{deputy15|}}} | district = {{{district15|}}} | firstminister = {{{firstminister15|}}} | governor-general = {{{governor-general15|}}} | governor_general = {{{governor_general15|}}} | governor = {{{governor15|}}} | jr/sr = {{{jr/sr15|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state15|}}} | leader = {{{leader15|}}} | legislature = {{{legislature15|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor15|}}} | lieutenant = {{{lieutenant15|}}} | minister_from = {{{minister_from15|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader15|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader15|}}} | majority_leader = {{#if: {{{majorityleader15|}}} | {{{majorityleader15}}} | {{{majority_leader15|}}} }} | majority = {{{majority15|}}} | minister = {{{minister15|}}} | minority_leader = {{#if: {{{minorityleader15|}}} | {{{minorityleader15}}} | {{{minority_leader15|}}} }} | monarch = {{{monarch15|}}} | nominator = {{{nominator15|}}} | office = {{{office15|}}} | order = {{{order15|}}} | parliament = {{{parliament15|}}} | predecessor = {{{predecessor15|}}} | preceding = {{{preceding15|}}} | preceded = {{{preceded15|}}} | premier = {{{premier15|}}} | president = {{{president15|}}} | primeminister = {{{primeminister15|}}} | riding = {{{riding15|}}} | state_assembly = {{{state_assembly15|}}} | state_delegate = {{{state_delegate15|}}} | state_house = {{{state_house15|}}} | state_legislature = {{{state_legislature15|}}} | state_senate = {{{state_senate15|}}} | state = {{{state15|}}} | succeeded = {{{succeeded15|}}} | succeeding = {{{succeeding15|}}} | successor = {{{successor15|}}} | taoiseach = {{{taoiseach15|}}} | termlabel = {{{term_label15|{{{termlabel15|عهدي ۾}}}}}} | termend = {{#if:{{{termend15|}}}|{{{termend15}}}|{{{term_end15|}}}}} | termstart = {{#if:{{{termstart15|}}}|{{{termstart15}}}|{{{term_start15|}}}}} | term = {{{term15|}}} | title = {{{title15|}}} | vicegovernor = {{{vicegovernor15|}}} | vicepresident = {{{vicepresident15|}}} | vicepremier = {{{vicepremier15|}}} | viceprimeminister = {{{viceprimeminister15|}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term15|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname16|}}} | 1namedata = {{{1namedata16|}}} | 2blankname = {{{2blankname16|}}} | 2namedata = {{{2namedata16|}}} | 3blankname = {{{3blankname16|}}} | 3namedata = {{{3namedata16|}}} | 4blankname = {{{4blankname16|}}} | 4namedata = {{{4namedata16|}}} | 5blankname = {{{5blankname16|}}} | 5namedata = {{{5namedata16|}}} | alongside = {{{alongside16|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from16|}}} | appointer = {{#if: {{{appointer16|}}} | {{{appointer16}}} | {{{appointed16|}}} }} | assembly = {{{assembly16|}}} | chancellor = {{{chancellor16|}}} | co-leader = {{{co-leader16|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM16|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM16|}}} | {{{constituency_AM16}}} | {{{constituency_MP16|}}} }} | constituency = {{{constituency16|}}} | country = {{{country16|}}} | deputy = {{{deputy16|}}} | district = {{{district16|}}} | firstminister = {{{firstminister16|}}} | governor-general = {{{governor-general16|}}} | governor_general = {{{governor_general16|}}} | governor = {{{governor16|}}} | jr/sr = {{{jr/sr16|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state16|}}} | leader = {{{leader16|}}} | legislature = {{{legislature16|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor16|}}} | lieutenant = {{{lieutenant16|}}} | minister_from = {{{minister_from16|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader16|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader16|}}} | majority_leader = {{#if: {{{majorityleader16|}}} | {{{majorityleader16}}} | {{{majority_leader16|}}} }} | majority = {{{majority16|}}} | minister = {{{minister16|}}} | minority_leader = {{#if: {{{minorityleader16|}}} | {{{minorityleader16}}} | {{{minority_leader16|}}} }} | monarch = {{{monarch16|}}} | nominator = {{{nominator16|}}} | office = {{{office16|}}} | order = {{{order16|}}} | parliament = {{{parliament16|}}} | predecessor = {{{predecessor16|}}} | preceding = {{{preceding16|}}} | preceded = {{{preceded16|}}} | premier = {{{premier16|}}} | president = {{{president16|}}} | primeminister = {{{primeminister16|}}} | riding = {{{riding16|}}} | state_assembly = {{{state_assembly16|}}} | state_delegate = {{{state_delegate16|}}} | state_house = {{{state_house16|}}} | state_legislature = {{{state_legislature16|}}} | state_senate = {{{state_senate16|}}} | state = {{{state16|}}} | succeeded = {{{succeeded16|}}} | succeeding = {{{succeeding16|}}} | successor = {{{successor16|}}} | taoiseach = {{{taoiseach16|}}} | termlabel = {{{term_label16|{{{termlabel16|عهدي ۾}}}}}} | termend = {{#if:{{{termend16|}}}|{{{termend16}}}|{{{term_end16|}}}}} | termstart = {{#if:{{{termstart16|}}}|{{{termstart16}}}|{{{term_start16|}}}}} | term = {{{term16|}}} | title = {{{title16|}}} | vicegovernor = {{{vicegovernor16|}}} | vicepresident = {{{vicepresident16|}}} | vicepremier = {{{vicepremier16|}}} | viceprimeminister = {{{viceprimeminister16|}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term16|}}} }}}} | data19 = {{{module0|}}} <!----------ذاتي تفصيل----------> | header20 = {{#if:{{{pronunciation|}}}{{{birth_name|{{{birthname|}}}}}}{{{birth_date|}}}{{{birth_place|}}}{{{death_date|}}}{{{death_place|}}}{{{resting_place|{{{restingplace|}}}}}}{{{resting_place_coordinates|{{{restingplacecoordinates|}}}}}}{{{citizenship|}}}{{{nationality|}}}{{{party|}}}{{{otherparty|}}}{{{spouse|}}}{{{partner|}}}{{{relations|}}}{{{children|}}}{{{parents|}}}{{{mother|}}}{{{father|}}}{{{relatives|}}}{{{residence|}}}{{{education|}}}{{{alma_mater|}}}{{{occupation|}}}{{{profession|}}}{{{known_for|}}}{{{salary|}}}{{{net_worth|}}}{{{cabinet|}}}{{{committees|}}}{{{portfolio|}}}{{{religion|}}}{{{awards|}}}{{{data1|}}}{{{data2|}}}{{{data3|}}}{{{data4|}}}{{{data5|}}}|ذاتي تفصيل}} | label21 = اچار | data21 = {{{pronunciation|}}} | label22 = ڄائو | data22 = {{br separated entries |1 = {{#if:{{{birth_name|{{{birthname|}}}}}}|<span class="nickname">{{{birth_name|{{{birthname}}}}}}</span>}} |2 = {{{birth_date|}}} |3 = {{{birth_place|}}} }} | label23 = وفات | data23 = {{br separated entries|{{{death_date|}}}|{{{death_place|}}}}} | label24 = وفات جو ڪارڻ | data24 = {{{death_cause|}}} | label25 = تدفين جي جاءِ | class25 = label | data25 = {{br separated entries|{{{resting_place|{{{restingplace|}}}}}}|{{{resting_place_coordinates|{{{restingplacecoordinates|}}}}}}}} | label26 = شھريت | data26 = {{{citizenship|}}} | label27 = قوميت | data27 = {{{nationality|}}} | label28 = سياسي پارٽي | data28 = {{#switch:{{{party}}} | [[يونائيٽيڊ اسٽيٽس ڊيموڪريٽڪ پارٽي|ڊيموڪريٽ]] | [[ڊيموڪريٽڪ پارٽي (يونائيٽيڊ اسٽيٽس)|ڊيموڪريٽڪ]] | [[ڊيموڪريٽڪ پارٽي (يونائيٽيڊ اسٽيٽس)|ڊيموڪريٽ]] = [[ڊيموڪريٽڪ پارٽي (يونائيٽيڊ اسٽيٽس)|ڊيموڪريٽڪ]] | [[ريپبلڪن پارٽي (يونائيٽيڊ اسٽيٽس)|ريپبلڪن]] | [[يونائيٽيڊ اسٽيٽس ريپبلڪن پارٽي]] | [[يونائيٽيڊ اسٽيٽس ريپبلڪن پارٽي|ريپبلڪن]] | [[ريپبلڪن پارٽي (يونائيٽيڊ اسٽيٽس)|ريپبلڪن پارٽي]] = [[ريپبلڪن پارٽي (يونائيٽيڊ اسٽيٽس)|ريپبلڪن]] | [[ڪنزرويٽو پارٽي (برطانيا)|ڪنزرويٽو پارٽي]] | [[ڪنزرويٽو پارٽي (برطانيا)|ڪنزرويٽو]] = [[ڪنزرويٽو پارٽي (برطانيا)|ڪنزرويٽو]] | [[ليبر پارٽي (برطانيا)|ليبر پارٽي]] | [[ليبر پارٽي (برطانيا)|ليبر]] = [[ليبر پارٽي (برطانيا)|ليبر]] | [[ڪنزرويٽو پارٽي آف ڪينيڊا|ڪنزرويٽو پارٽي]] | [[ڪنزرويٽو پارٽي آف ڪينيڊا|ڪنزرويٽو]] = [[ڪنزرويٽو پارٽي آف ڪينيڊا|ڪنزرويٽو]] | [[لبرل پارٽي آف ڪينيڊا|لبرل پارٽي]] | [[لبرل پارٽي آف ڪينيڊا|لبرل]] = [[لبرل پارٽي آف ڪينيڊا|لبرل]] | KMT | Kuomintang | [[KMT]] | [[Kuomintang|KMT]] | [[Kuomintang]] | Kuomintang (KMT) | [[Kuomintang]] (KMT) | {{KMT}} (KMT) | {{KMT}} = [[Kuomintang]] | DPP | [[ڊيموڪريٽڪ پروگريسيو پارٽي|ڊي پي پي]] | [[ڊيموڪريٽڪ پروگريسيو پارٽي]] | {{DPP}} = [[ڊيموڪريٽڪ پروگريسيو پارٽي]] | #default = {{{party|}}} }} | label29 = ٻيون سياسي<br />وابستگيون | data29 = {{{otherparty|}}} | label30 = اوچائي | data30 = {{#if:{{{height|}}}|{{infobox person/height|{{{height|}}}}}}} | label31 = زال/مڙس | data31 = {{{spouse|}}} | label32 = گهريلو ساٿي | data32 = {{{partner|}}} | label33 = لاڳاپا | data33 = {{{relations|}}} | label34 = ٻار | data34 = {{{children|}}} | label35 = ماءُ پيءُ | data35 = {{{parents|}}} | label36 = ماءُ | data36 = {{{mother|}}} | label37 = پيءُ | data37 = {{{father|}}} | label38 = مائٽ | data38 = {{{relatives|}}} | label39 = رهائش | class39 = {{#if:{{{death_date|}}}{{{death_place|}}}||label}} | data39 = {{{residence|}}} | label40 = تعليم | data40 = {{{education|}}} | label41 = [[مادر علمي|الما ميٽر]] | data41 = {{{alma_mater|}}} | label42 = پيشو | data42 = {{{occupation|}}} | label43 = پيشو | data43 = {{{profession|}}} | label44 = لاءِ مشهور | data44 = {{{known_for|}}} | label45 = پگهار | data45 = {{{salary|}}} | label46 = ڪُل پونجي | data46 = {{{net_worth|}}} | label47 = ڪابينا | data47 = {{{cabinet|}}} | label48 = ڪميٽيون | data48 = {{{committees|}}} | label49 = پورٽ فوليو | data49 = {{{portfolio|}}} | label50 = ڌرم | data50 = {{{religion|}}} | label51 = {{#if:{{{mawards|}}}|شهري اعزاز|اعزاز}} | data51 = {{{awards|}}} | label52 = {{{blank1}}} | data52 = {{{data1|}}} | label53 = {{{blank2}}} | data53 = {{{data2|}}} | label54 = {{{blank3}}} | data54 = {{{data3|}}} | label55 = {{{blank4}}} | data55 = {{{data4|}}} | label56 = {{{blank5}}} | data56 = {{{data5|}}} | label57 = دستخط | data57 = {{#if:{{{signature|}}}|[[File:{{{signature}}}|128x80px|alt={{{signature_alt|}}}|{{PAGENAME}} جو دستخط]]}} | label58 = ويب سائيٽ | data58 = {{{website|}}} | header59 = {{#if:{{{allegiance|}}}{{{branch|}}}{{{serviceyears|}}}{{{rank|}}}{{{unit|}}}{{{commands|}}}{{{battles|}}}{{{military_blank1|}}}|فوجي خدمت}} | label60 = بگڙيل نالو | data60 = {{{nickname|}}} | label61 = آڻ | data61 = {{{allegiance|}}} | label62 = سروس/شاخ | data62 = {{{branch|}}} | label63 = پورھئي جا سال | data63 = {{{serviceyears|}}} | label64 = عهدو | data64 = {{{rank|}}} | label65 = يونٽ | data65 = {{{unit|}}} | label66 = ڪمانڊ | data66 = {{{commands|}}} | label67 = جنگيون | data67 = {{{battles|}}} | label68 = {{#if:{{{awards|}}}|فوجي اعزاز|اعزاز}} | data68 = {{{mawards|}}} | label69 = {{{military_blank1}}} | data69 = {{{military_data1|}}} | label70 = {{{military_blank2}}} | data70 = {{{military_data2|}}} | label71 = {{{military_blank3}}} | data71 = {{{military_data3|}}} | label72 = {{{military_blank4}}} | data72 = {{{military_data4|}}} | label73 = {{{military_blank5}}} | data73 = {{{military_data5|}}} | data74 = {{{module|}}} | data75 = {{{module2|}}} | data76 = {{{module3|}}} | data77 = {{{module4|}}} | data78 = {{{module5|}}} | data79 = {{{footnotes|}}} | belowstyle = border-top: 1px solid right; font-size: 90% | below = {{#if:{{{date|}}}| {{{date}}} تائين{{#if:{{{year|}}}|، {{{year}}}}}{{#if:{{{source|}}}|<br />ذريعو: [{{{source}}}]}} }} }}{{#if:{{{pronunciation|}}}|[[زمرو:بايوگرافي سانچو جيڪو اچارڻ استعمال ڪري ٿو]] }}{{#if:{{{1blankname0|}}}{{{1namedata0|}}}{{{2blankname0|}}}{{{2namedata0|}}}{{{3blankname0|}}}{{{3namedata0|}}}{{{4blankname0|}}}{{{4namedata0|}}}{{{5blankname0|}}}{{{5namedata0|}}}{{{alongside0|}}}{{{ambassador_from0|}}}{{{appointer0|}}}{{{assembly0|}}}{{{chancellor0|}}}{{{co-leader0|}}}{{{constituency_AM0|}}}{{{constituency0|}}}{{{country0|}}}{{{deputy0|}}}{{{district0|}}}{{{firstminister0|}}}{{{governor-general0|}}}{{{governor0|}}}{{{jr/sr0|}}}{{{jr/sr and state0|}}}{{{leader0|}}}{{{legislature0|}}}{{{lieutenant_governor0|}}}{{{lieutenant0|}}}{{{minister_from0|}}}{{{minority_floor_leader0|}}}{{{majority_floor_leader0|}}}{{{majorityleader0|}}}{{{majority0|}}}{{{minister0|}}}{{{minorityleader0|}}}{{{monarch0|}}}{{{nominator0|}}}{{{office0|}}}{{{order0|}}}{{{parliament0|}}}{{{predecessor0|}}}{{{preceding0|}}}{{{preceded0|}}}{{{premier0|}}}{{{president0|}}}{{{primeminister0|}}}{{{riding0|}}}{{{state_assembly0|}}}{{{state_delegate0|}}}{{{state_house0|}}}{{{state_legislature0|}}}{{{state_senate0|}}}{{{state0|}}}{{{succeeded0|}}}{{{succeeding0|}}}{{{successor0|}}}{{{taoiseach0|}}}{{{termend0|}}}{{{termstart0|}}}{{{term0|}}}{{{title0|}}}{{{vicegovernor0|}}}{{{vicepresident0|}}}{{{vicepremier0|}}}{{{viceprimeminister0|}}}{{{prior_term0|}}}{{{appointe0|}}}{{{constituency_0|}}}|[[زمرو:صفحات جيڪي ڄاڻخانو عهديدار کي office0 سان استعمال ڪن ٿا]] }}{{#if:{{{speaker|}}}|{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}||[[زمرو:صفحات جيڪي ڄاڻخانو عهديدار کي speaker سان ۽ nominee يا candidate کان سواءِ استعمال ڪن ٿا]]}} }}</includeonly>{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[زمرو:صفحات جيڪي ڄاڻخانو عهديدار کي اڻڄاتل پيراميٽرن سان استعمال ڪن ٿا|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=صفحو جيڪو [[سانچو:ڄاڻخانو عهديدار]] کي اڻڄاتل پيراميٽر "_VALUE_" سان استعمال ڪري ٿو|ignoreblank=y| 1blankname | 1blankname1 | 1blankname10 | 1blankname11 | 1blankname12 | 1blankname13 | 1blankname14 | 1blankname15 | 1blankname16 | 1blankname2 | 1blankname3 | 1blankname4 | 1blankname5 | 1blankname6 | 1blankname7 | 1blankname8 | 1blankname9 | 1namedata | 1namedata1 | 1namedata10 | 1namedata11 | 1namedata12 | 1namedata13 | 1namedata14 | 1namedata15 | 1namedata16 | 1namedata2 | 1namedata3 | 1namedata4 | 1namedata5 | 1namedata6 | 1namedata7 | 1namedata8 | 1namedata9 | 2blankname | 2blankname1 | 2blankname10 | 2blankname11 | 2blankname12 | 2blankname13 | 2blankname14 | 2blankname15 | 2blankname16 | 2blankname2 | 2blankname3 | 2blankname4 | 2blankname5 | 2blankname6 | 2blankname7 | 2blankname8 | 2blankname9 | 2namedata | 2namedata1 | 2namedata10 | 2namedata11 | 2namedata12 | 2namedata13 | 2namedata14 | 2namedata15 | 2namedata16 | 2namedata2 | 2namedata3 | 2namedata4 | 2namedata5 | 2namedata6 | 2namedata7 | 2namedata8 | 2namedata9 | 3blankname | 3blankname1 | 3blankname10 | 3blankname11 | 3blankname12 | 3blankname13 | 3blankname14 | 3blankname15 | 3blankname16 | 3blankname2 | 3blankname3 | 3blankname4 | 3blankname5 | 3blankname6 | 3blankname7 | 3blankname8 | 3blankname9 | 3namedata | 3namedata1 | 3namedata10 | 3namedata11 | 3namedata12 | 3namedata13 | 3namedata14 | 3namedata15 | 3namedata16 | 3namedata2 | 3namedata3 | 3namedata4 | 3namedata5 | 3namedata6 | 3namedata7 | 3namedata8 | 3namedata9 | 4blankname | 4blankname1 | 4blankname10 | 4blankname11 | 4blankname12 | 4blankname13 | 4blankname14 | 4blankname15 | 4blankname16 | 4blankname2 | 4blankname3 | 4blankname4 | 4blankname5 | 4blankname6 | 4blankname7 | 4blankname8 | 4blankname9 | 4namedata | 4namedata1 | 4namedata10 | 4namedata11 | 4namedata12 | 4namedata13 | 4namedata14 | 4namedata15 | 4namedata16 | 4namedata2 | 4namedata3 | 4namedata4 | 4namedata5 | 4namedata6 | 4namedata7 | 4namedata8 | 4namedata9 | 5blankname | 5blankname1 | 5blankname10 | 5blankname11 | 5blankname12 | 5blankname13 | 5blankname14 | 5blankname15 | 5blankname16 | 5blankname2 | 5blankname3 | 5blankname4 | 5blankname5 | 5blankname6 | 5blankname7 | 5blankname8 | 5blankname9 | 5namedata | 5namedata1 | 5namedata10 | 5namedata11 | 5namedata12 | 5namedata13 | 5namedata14 | 5namedata15 | 5namedata16 | 5namedata2 | 5namedata3 | 5namedata4 | 5namedata5 | 5namedata6 | 5namedata7 | 5namedata8 | 5namedata9 | allegiance | alma_mater | alongside | alongside1 | alongside10 | alongside11 | alongside12 | alongside13 | alongside14 | alongside15 | alongside16 | alongside2 | alongside3 | alongside4 | alongside5 | alongside6 | alongside7 | alongside8 | alongside9 | alt | ambassador_from | ambassador_from1 | ambassador_from10 | ambassador_from11 | ambassador_from12 | ambassador_from13 | ambassador_from14 | ambassador_from15 | ambassador_from16 | ambassador_from2 | ambassador_from3 | ambassador_from4 | ambassador_from5 | ambassador_from6 | ambassador_from7 | ambassador_from8 | ambassador_from9 | appointed | appointed1 | appointed10 | appointed11 | appointed12 | appointed13 | appointed14 | appointed15 | appointed16 | appointed2 | appointed3 | appointed4 | appointed5 | appointed6 | appointed7 | appointed8 | appointed9 | appointer | appointer1 | appointer10 | appointer11 | appointer12 | appointer13 | appointer14 | appointer15 | appointer16 | appointer2 | appointer3 | appointer4 | appointer5 | appointer6 | appointer7 | appointer8 | appointer9 | assembly | assembly1 | assembly10 | assembly11 | assembly12 | assembly13 | assembly14 | assembly15 | assembly16 | assembly2 | assembly3 | assembly4 | assembly5 | assembly6 | assembly7 | assembly8 | assembly9 | awards | battles | birth_date | birth_name | birth_place | birthname | blank1 | blank2 | blank3 | blank4 | blank5 | bodyclass | branch | cabinet | candidate | caption | chancellor | chancellor1 | chancellor10 | chancellor11 | chancellor12 | chancellor13 | chancellor14 | chancellor15 | chancellor16 | chancellor2 | chancellor3 | chancellor4 | chancellor5 | chancellor6 | chancellor7 | chancellor8 | chancellor9 | children | citizenship | co-leader | co-leader1 | co-leader10 | co-leader11 | co-leader12 | co-leader13 | co-leader14 | co-leader15 | co-leader16 | co-leader2 | co-leader3 | co-leader4 | co-leader5 | co-leader6 | co-leader7 | co-leader8 | co-leader9 | commands | committees | constituency | constituency_AM | constituency_AM1 | constituency_AM10 | constituency_AM11 | constituency_AM12 | constituency_AM13 | constituency_AM14 | constituency_AM15 | constituency_AM16 | constituency_AM2 | constituency_AM3 | constituency_AM4 | constituency_AM5 | constituency_AM6 | constituency_AM7 | constituency_AM8 | constituency_AM9 | constituency_MP | constituency_MP1 | constituency_MP10 | constituency_MP11 | constituency_MP12 | constituency_MP13 | constituency_MP14 | constituency_MP15 | constituency_MP16 | constituency_MP2 | constituency_MP3 | constituency_MP4 | constituency_MP5 | constituency_MP6 | constituency_MP7 | constituency_MP8 | constituency_MP9 | constituency1 | constituency10 | constituency11 | constituency12 | constituency13 | constituency14 | constituency15 | constituency16 | constituency2 | constituency3 | constituency4 | constituency5 | constituency6 | constituency7 | constituency8 | constituency9 | country | country1 | country10 | country11 | country12 | country13 | country14 | country15 | country16 | country2 | country3 | country4 | country5 | country6 | country7 | country8 | country9 | data1 | data2 | data3 | data4 | data5 | date | death_cause | death_date | death_place | deputy | deputy1 | deputy10 | deputy11 | deputy12 | deputy13 | deputy14 | deputy15 | deputy16 | deputy2 | deputy3 | deputy4 | deputy5 | deputy6 | deputy7 | deputy8 | deputy9 | district | district1 | district10 | district11 | district12 | district13 | district14 | district15 | district16 | district2 | district3 | district4 | district5 | district6 | district7 | district8 | district9 | education | election_date | embed | father | firstminister | firstminister1 | firstminister10 | firstminister11 | firstminister12 | firstminister13 | firstminister14 | firstminister15 | firstminister16 | firstminister2 | firstminister3 | firstminister4 | firstminister5 | firstminister6 | firstminister7 | firstminister8 | firstminister9 | footnotes | governor | governor_general | governor_general1 | governor_general10 | governor_general11 | governor_general12 | governor_general13 | governor_general14 | governor_general15 | governor_general16 | governor_general2 | governor_general3 | governor_general4 | governor_general5 | governor_general6 | governor_general7 | governor_general8 | governor_general9 | governor-general | governor-general1 | governor-general10 | governor-general11 | governor-general12 | governor-general13 | governor-general14 | governor-general15 | governor-general16 | governor-general2 | governor-general3 | governor-general4 | governor-general5 | governor-general6 | governor-general7 | governor-general8 | governor-general9 | governor1 | governor10 | governor11 | governor12 | governor13 | governor14 | governor15 | governor16 | governor2 | governor3 | governor4 | governor5 | governor6 | governor7 | governor8 | governor9 | height | honorific-prefix | honorific-suffix | image | image name | image_size | imagesize | image_upright | incumbent | jr/sr | jr/sr and state | jr/sr and state1 | jr/sr and state10 | jr/sr and state11 | jr/sr and state12 | jr/sr and state13 | jr/sr and state14 | jr/sr and state15 | jr/sr and state16 | jr/sr and state2 | jr/sr and state3 | jr/sr and state4 | jr/sr and state5 | jr/sr and state6 | jr/sr and state7 | jr/sr and state8 | jr/sr and state9 | jr/sr1 | jr/sr10 | jr/sr11 | jr/sr12 | jr/sr13 | jr/sr14 | jr/sr15 | jr/sr16 | jr/sr2 | jr/sr3 | jr/sr4 | jr/sr5 | jr/sr6 | jr/sr7 | jr/sr8 | jr/sr9 | known_for | leader | leader1 | leader10 | leader11 | leader12 | leader13 | leader14 | leader15 | leader16 | leader2 | leader3 | leader4 | leader5 | leader6 | leader7 | leader8 | leader9 | legislature | legislature1 | legislature10 | legislature11 | legislature12 | legislature13 | legislature14 | legislature15 | legislature16 | legislature2 | legislature3 | legislature4 | legislature5 | legislature6 | legislature7 | legislature8 | legislature9 | lieutenant | lieutenant_governor | lieutenant_governor1 | lieutenant_governor10 | lieutenant_governor11 | lieutenant_governor12 | lieutenant_governor13 | lieutenant_governor14 | lieutenant_governor15 | lieutenant_governor16 | lieutenant_governor2 | lieutenant_governor3 | lieutenant_governor4 | lieutenant_governor5 | lieutenant_governor6 | lieutenant_governor7 | lieutenant_governor8 | lieutenant_governor9 | lieutenant1 | lieutenant10 | lieutenant11 | lieutenant12 | lieutenant13 | lieutenant14 | lieutenant15 | lieutenant16 | lieutenant2 | lieutenant3 | lieutenant4 | lieutenant5 | lieutenant6 | lieutenant7 | lieutenant8 | lieutenant9 | mainwidth | majority | majority_floor_leader | majority_floor_leader1 | majority_floor_leader10 | majority_floor_leader11 | majority_floor_leader12 | majority_floor_leader13 | majority_floor_leader14 | majority_floor_leader15 | majority_floor_leader16 | majority_floor_leader2 | majority_floor_leader3 | majority_floor_leader4 | majority_floor_leader5 | majority_floor_leader6 | majority_floor_leader7 | majority_floor_leader8 | majority_floor_leader9 | majority_leader | majority_leader1 | majority_leader10 | majority_leader11 | majority_leader12 | majority_leader13 | majority_leader14 | majority_leader15 | majority_leader16 | majority_leader2 | majority_leader3 | majority_leader4 | majority_leader5 | majority_leader6 | majority_leader7 | majority_leader8 | majority_leader9 | majority1 | majority10 | majority11 | majority12 | majority13 | majority14 | majority15 | majority16 | majority2 | majority3 | majority4 | majority5 | majority6 | majority7 | majority8 | majority9 | majorityleader | majorityleader1 | majorityleader10 | majorityleader11 | majorityleader12 | majorityleader13 | majorityleader14 | majorityleader15 | majorityleader16 | majorityleader2 | majorityleader3 | majorityleader4 | majorityleader5 | majorityleader6 | majorityleader7 | majorityleader8 | majorityleader9 | mawards | military_blank1 | military_blank2 | military_blank3 | military_blank4 | military_blank5 | military_data1 | military_data2 | military_data3 | military_data4 | military_data5 | minister | minister_from | minister_from1 | minister_from10 | minister_from11 | minister_from12 | minister_from13 | minister_from14 | minister_from15 | minister_from16 | minister_from2 | minister_from3 | minister_from4 | minister_from5 | minister_from6 | minister_from7 | minister_from8 | minister_from9 | minister1 | minister10 | minister11 | minister12 | minister13 | minister14 | minister15 | minister16 | minister2 | minister3 | minister4 | minister5 | minister6 | minister7 | minister8 | minister9 | minority_floor_leader | minority_floor_leader1 | minority_floor_leader10 | minority_floor_leader11 | minority_floor_leader12 | minority_floor_leader13 | minority_floor_leader14 | minority_floor_leader15 | minority_floor_leader16 | minority_floor_leader2 | minority_floor_leader3 | minority_floor_leader4 | minority_floor_leader5 | minority_floor_leader6 | minority_floor_leader7 | minority_floor_leader8 | minority_floor_leader9 | minority_leader | minority_leader1 | minority_leader10 | minority_leader11 | minority_leader12 | minority_leader13 | minority_leader14 | minority_leader15 | minority_leader16 | minority_leader2 | minority_leader3 | minority_leader4 | minority_leader5 | minority_leader6 | minority_leader7 | minority_leader8 | minority_leader9 | minorityleader | minorityleader1 | minorityleader10 | minorityleader11 | minorityleader12 | minorityleader13 | minorityleader14 | minorityleader15 | minorityleader16 | minorityleader2 | minorityleader3 | minorityleader4 | minorityleader5 | minorityleader6 | minorityleader7 | minorityleader8 | minorityleader9 | module | module0 | module2 | module3 | module4 | module5 | monarch | monarch1 | monarch10 | monarch11 | monarch12 | monarch13 | monarch14 | monarch15 | monarch16 | monarch2 | monarch3 | monarch4 | monarch5 | monarch6 | monarch7 | monarch8 | monarch9 | mother | name | nationality | native_name | native_name_lang | net_worth | nickname | nominator | nominator1 | nominator10 | nominator11 | nominator12 | nominator13 | nominator14 | nominator15 | nominator16 | nominator2 | nominator3 | nominator4 | nominator5 | nominator6 | nominator7 | nominator8 | nominator9 | nominee | occupation | office | office1 | office10 | office11 | office12 | office13 | office14 | office15 | office16 | office2 | office3 | office4 | office5 | office6 | office7 | office8 | office9 | opponent | order | order1 | order10 | order11 | order12 | order13 | order14 | order15 | order16 | order2 | order3 | order4 | order5 | order6 | order7 | order8 | order9 | otherparty | parents | parliament | parliament1 | parliament10 | parliament11 | parliament12 | parliament13 | parliament14 | parliament15 | parliament16 | parliament2 | parliament3 | parliament4 | parliament5 | parliament6 | parliament7 | parliament8 | parliament9 | partner | party | party_election | portfolio | preceded | preceded1 | preceded10 | preceded11 | preceded12 | preceded13 | preceded14 | preceded15 | preceded16 | preceded2 | preceded3 | preceded4 | preceded5 | preceded6 | preceded7 | preceded8 | preceded9 | preceding | preceding1 | preceding10 | preceding11 | preceding12 | preceding13 | preceding14 | preceding15 | preceding16 | preceding2 | preceding3 | preceding4 | preceding5 | preceding6 | preceding7 | preceding8 | preceding9 | predecessor | predecessor1 | predecessor10 | predecessor11 | predecessor12 | predecessor13 | predecessor14 | predecessor15 | predecessor16 | predecessor2 | predecessor3 | predecessor4 | predecessor5 | predecessor6 | predecessor7 | predecessor8 | predecessor9 | premier | premier1 | premier10 | premier11 | premier12 | premier13 | premier14 | premier15 | premier16 | premier2 | premier3 | premier4 | premier5 | premier6 | premier7 | premier8 | premier9 | president | president1 | president10 | president11 | president12 | president13 | president14 | president15 | president16 | president2 | president3 | president4 | president5 | president6 | president7 | president8 | president9 | primeminister | primeminister1 | primeminister10 | primeminister11 | primeminister12 | primeminister13 | primeminister14 | primeminister15 | primeminister16 | primeminister2 | primeminister3 | primeminister4 | primeminister5 | primeminister6 | primeminister7 | primeminister8 | primeminister9 | prior_term | prior_term1 | prior_term10 | prior_term11 | prior_term12 | prior_term13 | prior_term14 | prior_term15 | prior_term16 | prior_term2 | prior_term3 | prior_term4 | prior_term5 | prior_term6 | prior_term7 | prior_term8 | prior_term9 | profession | pronunciation | rank | relations | relatives | religion | residence | resting_place | resting_place_coordinates | restingplace | restingplacecoordinates | riding | riding1 | riding10 | riding11 | riding12 | riding13 | riding14 | riding15 | riding16 | riding2 | riding3 | riding4 | riding5 | riding6 | riding7 | riding8 | riding9 | runningmate | salary | serviceyears | signature | signature_alt | smallimage | source | speaker | speaker_office | spouse | state | state_assembly | state_assembly1 | state_assembly10 | state_assembly11 | state_assembly12 | state_assembly13 | state_assembly14 | state_assembly15 | state_assembly16 | state_assembly2 | state_assembly3 | state_assembly4 | state_assembly5 | state_assembly6 | state_assembly7 | state_assembly8 | state_assembly9 | state_delegate | state_delegate1 | state_delegate10 | state_delegate11 | state_delegate12 | state_delegate13 | state_delegate14 | state_delegate15 | state_delegate16 | state_delegate2 | state_delegate3 | state_delegate4 | state_delegate5 | state_delegate6 | state_delegate7 | state_delegate8 | state_delegate9 | state_house | state_house1 | state_house10 | state_house11 | state_house12 | state_house13 | state_house14 | state_house15 | state_house16 | state_house2 | state_house3 | state_house4 | state_house5 | state_house6 | state_house7 | state_house8 | state_house9 | state_legislature | state_legislature1 | state_legislature10 | state_legislature11 | state_legislature12 | state_legislature13 | state_legislature14 | state_legislature15 | state_legislature16 | state_legislature2 | state_legislature3 | state_legislature4 | state_legislature5 | state_legislature6 | state_legislature7 | state_legislature8 | state_legislature9 | state_senate | state_senate1 | state_senate10 | state_senate11 | state_senate12 | state_senate13 | state_senate14 | state_senate15 | state_senate16 | state_senate2 | state_senate3 | state_senate4 | state_senate5 | state_senate6 | state_senate7 | state_senate8 | state_senate9 | state1 | state10 | state11 | state12 | state13 | state14 | state15 | state16 | state2 | state3 | state4 | state5 | state6 | state7 | state8 | state9 | succeeded | succeeded1 | succeeded10 | succeeded11 | succeeded12 | succeeded13 | succeeded14 | succeeded15 | succeeded16 | succeeded2 | succeeded3 | succeeded4 | succeeded5 | succeeded6 | succeeded7 | succeeded8 | succeeded9 | succeeding | succeeding1 | succeeding10 | succeeding11 | succeeding12 | succeeding13 | succeeding14 | succeeding15 | succeeding16 | succeeding2 | succeeding3 | succeeding4 | succeeding5 | succeeding6 | succeeding7 | succeeding8 | succeeding9 | successor | successor1 | successor10 | successor11 | successor12 | successor13 | successor14 | successor15 | successor16 | successor2 | successor3 | successor4 | successor5 | successor6 | successor7 | successor8 | successor9 | taoiseach | taoiseach1 | taoiseach10 | taoiseach11 | taoiseach12 | taoiseach13 | taoiseach14 | taoiseach15 | taoiseach16 | taoiseach2 | taoiseach3 | taoiseach4 | taoiseach5 | taoiseach6 | taoiseach7 | taoiseach8 | taoiseach9 | term | term_end | term_end1 | term_end10 | term_end11 | term_end12 | term_end13 | term_end14 | term_end15 | term_end16 | term_end2 | term_end3 | term_end4 | term_end5 | term_end6 | term_end7 | term_end8 | term_end9 | term_label | term_label1 | term_label10 | term_label11 | term_label12 | term_label13 | term_label14 | term_label15 | term_label16 | term_label2 | term_label3 | term_label4 | term_label5 | term_label6 | term_label7 | term_label8 | term_label9 | term_start | term_start1 | term_start10 | term_start11 | term_start12 | term_start13 | term_start14 | term_start15 | term_start16 | term_start2 | term_start3 | term_start4 | term_start5 | term_start6 | term_start7 | term_start8 | term_start9 | term1 | term10 | term11 | term12 | term13 | term14 | term15 | term16 | term2 | term3 | term4 | term5 | term6 | term7 | term8 | term9 | termend | termend1 | termend10 | termend11 | termend12 | termend13 | termend14 | termend15 | termend16 | termend2 | termend3 | termend4 | termend5 | termend6 | termend7 | termend8 | termend9 | termlabel | termlabel1 | termlabel10 | termlabel11 | termlabel12 | termlabel13 | termlabel14 | termlabel15 | termlabel16 | termlabel2 | termlabel3 | termlabel4 | termlabel5 | termlabel6 | termlabel7 | termlabel8 | termlabel9 | termstart | termstart1 | termstart10 | termstart11 | termstart12 | termstart13 | termstart14 | termstart15 | termstart16 | termstart2 | termstart3 | termstart4 | termstart5 | termstart6 | termstart7 | termstart8 | termstart9 | title | title1 | title10 | title11 | title12 | title13 | title14 | title15 | title16 | title2 | title3 | title4 | title5 | title6 | title7 | title8 | title9 | unit | vicegovernor | vicegovernor1 | vicegovernor10 | vicegovernor11 | vicegovernor12 | vicegovernor13 | vicegovernor14 | vicegovernor15 | vicegovernor16 | vicegovernor2 | vicegovernor3 | vicegovernor4 | vicegovernor5 | vicegovernor6 | vicegovernor7 | vicegovernor8 | vicegovernor9 | vicepremier | vicepremier1 | vicepremier10 | vicepremier11 | vicepremier12 | vicepremier13 | vicepremier14 | vicepremier15 | vicepremier16 | vicepremier2 | vicepremier3 | vicepremier4 | vicepremier5 | vicepremier6 | vicepremier7 | vicepremier8 | vicepremier9 | vicepresident | vicepresident1 | vicepresident10 | vicepresident11 | vicepresident12 | vicepresident13 | vicepresident14 | vicepresident15 | vicepresident16 | vicepresident2 | vicepresident3 | vicepresident4 | vicepresident5 | vicepresident6 | vicepresident7 | vicepresident8 | vicepresident9 | viceprimeminister | viceprimeminister1 | viceprimeminister10 | viceprimeminister11 | viceprimeminister12 | viceprimeminister13 | viceprimeminister14 | viceprimeminister15 | viceprimeminister16 | viceprimeminister2 | viceprimeminister3 | viceprimeminister4 | viceprimeminister5 | viceprimeminister6 | viceprimeminister7 | viceprimeminister8 | viceprimeminister9 | website | width | year }}<noinclude>{{Documentation}}</noinclude> 2lz4youg74mrfxv9cn5vnn2vl935k1q 422569 422568 2026-10-18T01:14:43Z Intisar Ali 8681 /* */ 422569 wikitext text/x-wiki {{#invoke:infobox|infoboxTemplate | bodyclass = vcard modern-officeholder {{{bodyclass|}}} | bodystyle = width:{{{mainwidth|300px}}}; max-width:100%; box-sizing:border-box; table-layout:fixed; border:2px solid #3656a6; border-radius:10px; background:#f5f8ff; box-shadow:0 4px 9px #aabbdc; color:#26364d; overflow-wrap:anywhere; | child = {{lc:{{{embed|}}}}} | abovestyle = background:#254b9b; color:#ffffff; font-size:105%; font-weight:bold; text-align:center; padding:11px 7px; border-bottom:4px solid #f5c542; text-shadow:1px 1px 2px #172554; | above = {{Br separated entries | 1 = {{#if:{{{honorific prefix|{{{honorific_prefix|{{{honorific-prefix|}}}}}}}}}|<div class="honorific-prefix" style="display:inline; font-weight:normal; color:#ffe9a3;">{{{honorific prefix|{{{honorific_prefix|{{{honorific-prefix|}}}}}}}}}</div>}} | 2 = <div style="display:inline-block; font-size:125%;" class="fn">{{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{PAGENAMEBASE}}}}</div> | 3 = {{#if:{{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|{{{honorific-suffix|}}}}}}}}}|<div class="honorific-suffix" style="display:inline; font-weight:normal; color:#e0f2fe;">{{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|{{{honorific-suffix|}}}}}}}}}</div>}} }} | subheaderstyle = background:#e8e4ff; color:#49318e; font-size:120%; font-weight:bold; text-align:center; padding:8px; border-bottom:2px solid #a5b4fc; | subheader = {{#ifeq:{{lc:{{{embed|}}}}}|yes||{{#if:{{{native_name|}}}|<div class="nickname" {{#if:{{{native_name_lang|}}}|lang="{{{native_name_lang}}}"}}>{{{native_name}}}</div>}}}} | imagestyle = background:#eaf3ff; text-align:center; padding:9px; | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{width|{{{imagesize|{{{image_size|}}}}}}}}}|sizedefault=frameless|upright={{{image_upright|1}}}|alt={{{alt|}}}|suppressplaceholder=yes}} | image2 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image name|}}}|size={{{width|{{{imagesize|{{{image_size|}}}}}}}}}|sizedefault=frameless|upright={{{image_upright|1}}}|alt={{{image_name_alt|}}}|suppressplaceholder=yes}} | image3 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{smallimage|}}}|sizedefault=frameless|upright={{{image_upright|1}}}|alt={{{smallimage_alt|}}}|suppressplaceholder=yes}} | captionstyle = background:#eef2ff; color:#475569; line-height:normal; padding:7px; text-align:center; border-bottom:2px solid #c7d2fe; | caption{{#if:{{{smallimage|}}}|3|{{#if:{{{image name|}}}|2}}}} = {{{caption|}}} | headerstyle = {{#ifeq:{{lc:{{{embed|}}}}}|yes|background:#eeeeee; color:#26364d;|background:#5b42b8; color:#ffffff;}}font-weight:bold; text-align:center; padding:8px; border-bottom:3px solid #eab308; | labelstyle = background:#dff2fc; color:#075985; font-weight:bold; padding:7px; width:38%; border-bottom:1px solid #b6dcf1; | datastyle = background:#ffffff; color:#334155; padding:7px; border-bottom:1px solid #dbe5f1; | labelstyle = width:38%; background:#dff2fc; color:#075985; font-weight:bold; padding:5px; overflow-wrap:anywhere; | datastyle = width:62%; background:#ffffff; color:#334155; padding:5px; overflow-wrap:anywhere; | data1 = {{#if:{{{speaker|}}}| {{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office | color = {{#ifeq:{{lc:{{{embed|}}}}}|yes|#eeeeee|#c7d2fe}} | 1blankname = {{{1blankname2|}}} | 1namedata = {{{1namedata2|}}} | 2blankname = {{{2blankname2|}}} | 2namedata = {{{2namedata2|}}} | 3blankname = {{{3blankname2|}}} | 3namedata = {{{3namedata2|}}} | 4blankname = {{{4blankname2|}}} | 4namedata = {{{4namedata2|}}} | 5blankname = {{{5blankname2|}}} | 5namedata = {{{5namedata2|}}} | alongside = {{{alongside2|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from2|}}} | appointer = {{#if:{{{appointer2|}}}|{{{appointer2}}}|{{{appointed2|}}}}} | assembly = {{{assembly2|}}} | chancellor = {{{chancellor2|}}} | co-leader = {{{co-leader2|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM2|}}}|AM|MP}} = {{#if:{{{constituency_AM2|}}}|{{{constituency_AM2}}}|{{{constituency_MP2|}}}}} | constituency = {{{constituency2|}}} | convocation = {{{convocation2|}}} | country = {{{country2|}}} | deputy = {{{deputy2|}}} | district = {{{district2|}}} | firstminister = {{{firstminister2|}}} | governor-general = {{{governor-general2|}}} | governor_general = {{{governor_general2|}}} | governor = {{{governor2|}}} | jr/sr = {{{jr/sr2|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state2|}}} | leader = {{{leader2|}}} | legislature = {{{legislature2|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor2|}}} | lieutenant = {{{lieutenant2|}}} | majority_leader = {{#if:{{{majorityleader2|}}}|{{{majorityleader2}}}|{{{majority_leader2|}}}}} | minister_from = {{{minister_from2|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader2|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader2|}}} | majority = {{{majority2|}}} | minister = {{{minister2|}}} | minority_leader = {{#if:{{{minorityleader2|}}}|{{{minorityleader2}}}|{{{minority_leader2|}}}}} | monarch = {{{monarch2|}}} | nominator = {{{nominator2|}}} | office = {{{office2|}}} | order = {{{order2|}}} | parliament = {{{parliament2|}}} | parliamentarygroup = {{{parliamentarygroup2|}}} | predecessor = {{{predecessor2|}}} | preceding = {{{preceding2|}}} | preceded = {{{preceded2|}}} | premier = {{{premier2|}}} | president = {{{president2|}}} | prime_minister = {{{primeminister2|}}} | riding = {{{riding2|}}} | speaker = {{{speaker|}}} | speaker_office = {{{speaker_office|}}} | state_assembly = {{{state_assembly|}}} | state_delegate = {{{state_delegate|}}} | state_house = {{{state_house|}}} | state_legislature = {{{state_legislature|}}} | state_senate = {{{state_senate|}}} | state = {{{state|}}} | subterm = {{nobold|{{{subterm|}}}}} | suboffice = {{{suboffice|}}} | succeeded = {{{succeeded2|}}} | succeeding = {{{succeeding2|}}} | successor = {{{successor2|}}} | taoiseach = {{{taoiseach2|}}} | termlabel = {{{term_label2|{{{termlabel2|عهدي ۾}}}}}} | termend = {{#if:{{{termend2|}}}|{{{termend2}}}|{{{term_end2|}}}}} | termstart = {{#if:{{{termstart2|}}}|{{{termstart2}}}|{{{term_start2|}}}}} | term = {{{term2|}}} | title = {{{title2|}}} | vicegovernor = {{{vicegovernor2|}}} | vicepresident = {{{vicepresident2|}}} | vicepremier = {{{vicepremier2|}}} | viceprimeminister = {{{viceprimeminister2|}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term|}}} }}}}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{#if:{{{speaker|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname2|}}} | 1namedata = {{{1namedata2|}}} | 2blankname = {{{2blankname2|}}} | 2namedata = {{{2namedata2|}}} | 3blankname = {{{3blankname2|}}} | 3namedata = {{{3namedata2|}}} | 4blankname = {{{4blankname2|}}} | 4namedata = {{{4namedata2|}}} | 5blankname = {{{5blankname2|}}} | 5namedata = {{{5namedata2|}}} | alongside = {{{alongside2|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from2|}}} | appointer = {{#if: {{{appointer2|}}} | {{{appointer2}}} | {{{appointed2|}}} }} | assembly = {{{assembly2|}}} | chancellor = {{{chancellor2|}}} | co-leader = {{{co-leader2|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM2|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM2|}}} | {{{constituency_AM2}}} | {{{constituency_MP2|}}} }} | constituency = {{{constituency2|}}} | country = {{{country2|}}} | deputy = {{{deputy2|}}} | district = {{{district2|}}} | firstminister = {{{firstminister2|}}} | governor-general = {{{governor-general2|}}} | governor_general = {{{governor_general2|}}} | governor = {{{governor2|}}} | jr/sr = {{{jr/sr2|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state2|}}} | leader = {{{leader2|}}} | legislature = {{{legislature2|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor2|}}} | lieutenant = {{{lieutenant2|}}} | majority_leader = {{#if: {{{majorityleader2|}}} | {{{majorityleader2}}} | {{{majority_leader2|}}} }} | minister_from = {{{minister_from2|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader2|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader2|}}} | majority = {{{majority2|}}} | minister = {{{minister2|}}} | minority_leader = {{#if: {{{minorityleader2|}}} | {{{minorityleader2}}} | {{{minority_leader2|}}} }} | monarch = {{{monarch2|}}} | nominator = {{{nominator2|}}} | office = {{{office2|}}} | order = {{{order2|}}} | parliament = {{{parliament2|}}} | predecessor = {{{predecessor2|}}} | preceding = {{{preceding2|}}} | preceded = {{{preceded2|}}} | premier = {{{premier2|}}} | president = {{{president2|}}} | primeminister = {{{primeminister2|}}} | riding = {{{riding2|}}} | state_assembly = {{{state_assembly2|}}} | state_delegate = {{{state_delegate2|}}} | state_house = {{{state_house2|}}} | state_legislature = {{{state_legislature2|}}} | state_senate = {{{state_senate2|}}} | state = {{{state2|}}} | succeeded = {{{succeeded2|}}} | succeeding = {{{succeeding2|}}} | successor = {{{successor2|}}} | taoiseach = {{{taoiseach2|}}} | termlabel = {{{term_label2|{{{termlabel2|عهدي ۾}}}}}} | termend = {{#if:{{{termend2|}}}|{{{termend2}}}|{{{term_end2|}}}}} | termstart = {{#if:{{{termstart2|}}}|{{{termstart2}}}|{{{term_start2|}}}}} | term = {{{term2|}}} | title = {{{title2|}}} | vicegovernor = {{{vicegovernor2|}}} | vicepresident = {{{vicepresident2|}}} | vicepremier = {{{vicepremier2|}}} | viceprimeminister = {{{viceprimeminister2|}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term2|}}} }}}}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname3|}}} | 1namedata = {{{1namedata3|}}} | 2blankname = {{{2blankname3|}}} | 2namedata = {{{2namedata3|}}} | 3blankname = {{{3blankname3|}}} | 3namedata = {{{3namedata3|}}} | 4blankname = {{{4blankname3|}}} | 4namedata = {{{4namedata3|}}} | 5blankname = {{{5blankname3|}}} | 5namedata = {{{5namedata3|}}} | alongside = {{{alongside3|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from3|}}} | appointer = {{#if: {{{appointer3|}}} | {{{appointer3}}} | {{{appointed3|}}} }} | assembly = {{{assembly3|}}} | chancellor = {{{chancellor3|}}} | co-leader = {{{co-leader3|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM3|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM3|}}} | {{{constituency_AM3}}} | {{{constituency_MP3|}}} }} | constituency = {{{constituency3|}}} | country = {{{country3|}}} | deputy = {{{deputy3|}}} | district = {{{district3|}}} | firstminister = {{{firstminister3|}}} | governor-general = {{{governor-general3|}}} | governor_general = {{{governor_general3|}}} | governor = {{{governor3|}}} | jr/sr = {{{jr/sr3|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state3|}}} | leader = {{{leader3|}}} | legislature = {{{legislature3|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor3|}}} | lieutenant = {{{lieutenant3|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader3|}}} | minister_from = {{{minister_from3|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader3|}}} | majority_leader = {{#if: {{{majorityleader3|}}} | {{{majorityleader3}}} | {{{majority_leader3|}}} }} | majority = {{{majority3|}}} | minister = {{{minister3|}}} | minority_leader = {{#if: {{{minorityleader3|}}} | {{{minorityleader3}}} | {{{minority_leader3|}}} }} | monarch = {{{monarch3|}}} | nominator = {{{nominator3|}}} | office = {{{office3|}}} | order = {{{order3|}}} | parliament = {{{parliament3|}}} | predecessor = {{{predecessor3|}}} | preceding = {{{preceding3|}}} | preceded = {{{preceded3|}}} | premier = {{{premier3|}}} | president = {{{president3|}}} | primeminister = {{{primeminister3|}}} | riding = {{{riding3|}}} | state_assembly = {{{state_assembly3|}}} | state_delegate = {{{state_delegate3|}}} | state_house = {{{state_house3|}}} | state_legislature = {{{state_legislature3|}}} | state_senate = {{{state_senate3|}}} | state = {{{state3|}}} | succeeded = {{{succeeded3|}}} | succeeding = {{{succeeding3|}}} | successor = {{{successor3|}}} | taoiseach = {{{taoiseach3|}}} | termlabel = {{{term_label3|{{{termlabel3|عهدي ۾}}}}}} | termend = {{#if:{{{termend3|}}}|{{{termend3}}}|{{{term_end3|}}}}} | termstart = {{#if:{{{termstart3|}}}|{{{termstart3}}}|{{{term_start3|}}}}} | term = {{{term3|}}} | title = {{{title3|}}} | vicegovernor = {{{vicegovernor3|}}} | vicepresident = {{{vicepresident3|}}} | vicepremier = {{{vicepremier3|}}} | viceprimeminister = {{{viceprimeminister3|}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term3|}}} }}}}<!-- -->{{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname|}}} | 1namedata = {{{1namedata|}}} | 2blankname = {{{2blankname|}}} | 2namedata = {{{2namedata|}}} | 3blankname = {{{3blankname|}}} | 3namedata = {{{3namedata|}}} | 4blankname = {{{4blankname|}}} | 4namedata = {{{4namedata|}}} | 5blankname = {{{5blankname|}}} | 5namedata = {{{5namedata|}}} | alongside = {{{alongside|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from|}}} | appointer = {{#if: {{{appointer|}}} | {{{appointer}}} | {{{appointed|}}} }} | assembly = {{{assembly|}}} | candidate = {{{candidate|}}} | chancellor = {{{chancellor|}}} | co-leader = {{{co-leader|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM|}}} | {{{constituency_AM}}} | {{{constituency_MP|}}} }} | constituency = {{{constituency|}}} | country = {{{country|}}} | deputy = {{{deputy|}}} | district = {{{district|}}} | election_date = {{{election_date|}}} | firstminister = {{{firstminister|}}} | governor-general = {{{governor-general|}}} | governor_general = {{{governor_general|}}} | governor = {{{governor|}}} | incumbent = {{{incumbent|}}} | jr/sr = {{{jr/sr|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state|}}} | leader = {{{leader|}}} | legislature = {{{legislature|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor|}}} | lieutenant = {{{lieutenant|}}} | majority_leader = {{#if: {{{majorityleader|}}} | {{{majorityleader}}} | {{{majority_leader|}}} }} | majority = {{{majority|}}} | minister = {{{minister|}}} | minister_from = {{{minister_from|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader|}}} | minority_leader = {{#if: {{{minorityleader|}}} | {{{minorityleader}}} | {{{minority_leader|}}} }} | monarch = {{{monarch|}}} | nominator = {{{nominator|}}} | nominee = {{{nominee|}}} | office = {{{office|}}} | opponent = {{{opponent|}}} | order = {{{order|}}} | parliament = {{{parliament|}}} | party_election = {{{party_election|}}} | predecessor = {{{predecessor|}}} | preceding = {{{preceding|}}} | preceded = {{{preceded|}}} | premier = {{{premier|}}} | president = {{{president|}}} | primeminister = {{{primeminister|}}} | riding = {{{riding|}}} | runningmate = {{{runningmate|}}} | state_assembly = {{{state_assembly|}}} | state_delegate = {{{state_delegate|}}} | state_house = {{{state_house|}}} | state_legislature = {{{state_legislature|}}} | state_senate = {{{state_senate|}}} | state = {{{state|}}} | succeeded = {{{succeeded|}}} | succeeding = {{{succeeding|}}} | successor = {{{successor|}}} | taoiseach = {{{taoiseach|}}} | termlabel = {{{term_label|{{{termlabel|عهدي ۾}}}}}} | termend = {{#if: {{{termend|}}} | {{{termend}}} | {{{term_end|}}} }} | termstart = {{#if: {{{termstart|}}} | {{{termstart}}} | {{{term_start|}}} }} | term = {{{term|}}} | title = {{{title|}}} | vicegovernor = {{{vicegovernor|}}} | vicepresident = {{{vicepresident|}}} | vicepremier = {{{vicepremier|}}} | viceprimeminister = {{{viceprimeminister|}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term|}}} }}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname1|}}} | 1namedata = {{{1namedata1|}}} | 2blankname = {{{2blankname1|}}} | 2namedata = {{{2namedata1|}}} | 3blankname = {{{3blankname1|}}} | 3namedata = {{{3namedata1|}}} | 4blankname = {{{4blankname1|}}} | 4namedata = {{{4namedata1|}}} | 5blankname = {{{5blankname1|}}} | 5namedata = {{{5namedata1|}}} | alongside = {{{alongside1|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from1|}}} | appointer = {{#if: {{{appointer1|}}} | {{{appointer1}}} | {{{appointed1|}}} }} | assembly = {{{assembly1|}}} | chancellor = {{{chancellor1|}}} | co-leader = {{{co-leader1|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM1|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM1|}}} | {{{constituency_AM1}}} | {{{constituency_MP1|}}} }} | constituency = {{{constituency1|}}} | country = {{{country1|}}} | deputy = {{{deputy1|}}} | district = {{{district1|}}} | firstminister = {{{firstminister1|}}} | governor-general = {{{governor-general1|}}} | governor_general = {{{governor_general1|}}} | governor = {{{governor1|}}} | jr/sr = {{{jr/sr1|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state1|}}} | leader = {{{leader1|}}} | legislature = {{{legislature1|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor1|}}} | lieutenant = {{{lieutenant1|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader1|}}} | minister_from = {{{minister_from1|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader1|}}} | majority_leader = {{#if: {{{majorityleader1|}}} | {{{majorityleader1}}} | {{{majority_leader1|}}} }} | majority = {{{majority1|}}} | minister = {{{minister1|}}} | minority_leader = {{#if: {{{minorityleader1|}}} | {{{minorityleader1}}} | {{{minority_leader1|}}} }} | monarch = {{{monarch1|}}} | nominator = {{{nominator1|}}} | office = {{{office1|}}} | order = {{{order1|}}} | parliament = {{{parliament1|}}} | predecessor = {{{predecessor1|}}} | preceding = {{{preceding1|}}} | preceded = {{{preceded1|}}} | premier = {{{premier1|}}} | president = {{{president1|}}} | primeminister = {{{primeminister1|}}} | riding = {{{riding1|}}} | state_assembly = {{{state_assembly1|}}} | state_delegate = {{{state_delegate1|}}} | state_house = {{{state_house1|}}} | state_legislature = {{{state_legislature1|}}} | state_senate = {{{state_senate1|}}} | state = {{{state1|}}} | succeeded = {{{succeeded1|}}} | succeeding = {{{succeeding1|}}} | successor = {{{successor1|}}} | taoiseach = {{{taoiseach1|}}} | termlabel = {{{term_label1|{{{termlabel1|عهدي ۾}}}}}} | termend = {{#if:{{{termend1|}}}|{{{termend1}}}|{{{term_end1|}}}}} | termstart = {{#if:{{{termstart1|}}}|{{{termstart1}}}|{{{term_start1|}}}}} | term = {{{term1|}}} | title = {{{title1|}}} | vicegovernor = {{{vicegovernor1|}}} | vicepresident = {{{vicepresident1|}}} | vicepremier = {{{vicepremier1|}}} | viceprimeminister = {{{viceprimeminister1|}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term1|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{#if:{{{speaker|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname2|}}} | 1namedata = {{{1namedata2|}}} | 2blankname = {{{2blankname2|}}} | 2namedata = {{{2namedata2|}}} | 3blankname = {{{3blankname2|}}} | 3namedata = {{{3namedata2|}}} | 4blankname = {{{4blankname2|}}} | 4namedata = {{{4namedata2|}}} | 5blankname = {{{5blankname2|}}} | 5namedata = {{{5namedata2|}}} | alongside = {{{alongside2|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from2|}}} | appointer = {{#if: {{{appointer2|}}} | {{{appointer2}}} | {{{appointed2|}}} }} | assembly = {{{assembly2|}}} | chancellor = {{{chancellor2|}}} | co-leader = {{{co-leader2|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM2|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM2|}}} | {{{constituency_AM2}}} | {{{constituency_MP2|}}} }} | constituency = {{{constituency2|}}} | country = {{{country2|}}} | deputy = {{{deputy2|}}} | district = {{{district2|}}} | firstminister = {{{firstminister2|}}} | governor-general = {{{governor-general2|}}} | governor_general = {{{governor_general2|}}} | governor = {{{governor2|}}} | jr/sr = {{{jr/sr2|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state2|}}} | leader = {{{leader2|}}} | legislature = {{{legislature2|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor2|}}} | lieutenant = {{{lieutenant2|}}} | majority_leader = {{#if: {{{majorityleader2|}}} | {{{majorityleader2}}} | {{{majority_leader2|}}} }} | minister_from = {{{minister_from2|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader2|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader2|}}} | majority = {{{majority2|}}} | minister = {{{minister2|}}} | minority_leader = {{#if: {{{minorityleader2|}}} | {{{minorityleader2}}} | {{{minority_leader2|}}} }} | monarch = {{{monarch2|}}} | nominator = {{{nominator2|}}} | office = {{{office2|}}} | order = {{{order2|}}} | parliament = {{{parliament2|}}} | predecessor = {{{predecessor2|}}} | preceding = {{{preceding2|}}} | preceded = {{{preceded2|}}} | premier = {{{premier2|}}} | president = {{{president2|}}} | primeminister = {{{primeminister2|}}} | riding = {{{riding2|}}} | state_assembly = {{{state_assembly2|}}} | state_delegate = {{{state_delegate2|}}} | state_house = {{{state_house2|}}} | state_legislature = {{{state_legislature2|}}} | state_senate = {{{state_senate2|}}} | state = {{{state2|}}} | succeeded = {{{succeeded2|}}} | succeeding = {{{succeeding2|}}} | successor = {{{successor2|}}} | taoiseach = {{{taoiseach2|}}} | termlabel = {{{term_label2|{{{termlabel2|عهدي ۾}}}}}} | termend = {{#if:{{{termend2|}}}|{{{termend2}}}|{{{term_end2|}}}}} | termstart = {{#if:{{{termstart2|}}}|{{{termstart2}}}|{{{term_start2|}}}}} | term = {{{term2|}}} | title = {{{title2|}}} | vicegovernor = {{{vicegovernor2|}}} | vicepresident = {{{vicepresident2|}}} | vicepremier = {{{vicepremier2|}}} | viceprimeminister = {{{viceprimeminister2|}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term2|}}} }}}}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname3|}}} | 1namedata = {{{1namedata3|}}} | 2blankname = {{{2blankname3|}}} | 2namedata = {{{2namedata3|}}} | 3blankname = {{{3blankname3|}}} | 3namedata = {{{3namedata3|}}} | 4blankname = {{{4blankname3|}}} | 4namedata = {{{4namedata3|}}} | 5blankname = {{{5blankname3|}}} | 5namedata = {{{5namedata3|}}} | alongside = {{{alongside3|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from3|}}} | appointer = {{#if: {{{appointer3|}}} | {{{appointer3}}} | {{{appointed3|}}} }} | assembly = {{{assembly3|}}} | chancellor = {{{chancellor3|}}} | co-leader = {{{co-leader3|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM3|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM3|}}} | {{{constituency_AM3}}} | {{{constituency_MP3|}}} }} | constituency = {{{constituency3|}}} | country = {{{country3|}}} | deputy = {{{deputy3|}}} | district = {{{district3|}}} | firstminister = {{{firstminister3|}}} | governor-general = {{{governor-general3|}}} | governor_general = {{{governor_general3|}}} | governor = {{{governor3|}}} | jr/sr = {{{jr/sr3|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state3|}}} | leader = {{{leader3|}}} | legislature = {{{legislature3|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor3|}}} | lieutenant = {{{lieutenant3|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader3|}}} | minister_from = {{{minister_from3|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader3|}}} | majority_leader = {{#if: {{{majorityleader3|}}} | {{{majorityleader3}}} | {{{majority_leader3|}}} }} | majority = {{{majority3|}}} | minister = {{{minister3|}}} | minority_leader = {{#if: {{{minorityleader3|}}} | {{{minorityleader3}}} | {{{minority_leader3|}}} }} | monarch = {{{monarch3|}}} | nominator = {{{nominator3|}}} | office = {{{office3|}}} | order = {{{order3|}}} | parliament = {{{parliament3|}}} | predecessor = {{{predecessor3|}}} | preceding = {{{preceding3|}}} | preceded = {{{preceded3|}}} | premier = {{{premier3|}}} | president = {{{president3|}}} | primeminister = {{{primeminister3|}}} | riding = {{{riding3|}}} | state_assembly = {{{state_assembly3|}}} | state_delegate = {{{state_delegate3|}}} | state_house = {{{state_house3|}}} | state_legislature = {{{state_legislature3|}}} | state_senate = {{{state_senate3|}}} | state = {{{state3|}}} | succeeded = {{{succeeded3|}}} | succeeding = {{{succeeding3|}}} | successor = {{{successor3|}}} | taoiseach = {{{taoiseach3|}}} | termlabel = {{{term_label3|{{{termlabel3|عهدي ۾}}}}}} | termend = {{#if:{{{termend3|}}}|{{{termend3}}}|{{{term_end3|}}}}} | termstart = {{#if:{{{termstart3|}}}|{{{termstart3}}}|{{{term_start3|}}}}} | term = {{{term3|}}} | title = {{{title3|}}} | vicegovernor = {{{vicegovernor3|}}} | vicepresident = {{{vicepresident3|}}} | vicepremier = {{{vicepremier3|}}} | viceprimeminister = {{{viceprimeminister3|}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term3|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname4|}}} | 1namedata = {{{1namedata4|}}} | 2blankname = {{{2blankname4|}}} | 2namedata = {{{2namedata4|}}} | 3blankname = {{{3blankname4|}}} | 3namedata = {{{3namedata4|}}} | 4blankname = {{{4blankname4|}}} | 4namedata = {{{4namedata4|}}} | 5blankname = {{{5blankname4|}}} | 5namedata = {{{5namedata4|}}} | alongside = {{{alongside4|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from4|}}} | appointer = {{#if: {{{appointer4|}}} | {{{appointer4}}} | {{{appointed4|}}} }} | assembly = {{{assembly4|}}} | chancellor = {{{chancellor4|}}} | co-leader = {{{co-leader4|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM4|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM4|}}} | {{{constituency_AM4}}} | {{{constituency_MP4|}}} }} | constituency = {{{constituency4|}}} | country = {{{country4|}}} | deputy = {{{deputy4|}}} | district = {{{district4|}}} | firstminister = {{{firstminister4|}}} | governor-general = {{{governor-general4|}}} | governor_general = {{{governor_general4|}}} | governor = {{{governor4|}}} | jr/sr = {{{jr/sr4|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state4|}}} | leader = {{{leader4|}}} | legislature = {{{legislature4|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor4|}}} | lieutenant = {{{lieutenant4|}}} | minister_from = {{{minister_from4|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader4|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader4|}}} | majority_leader = {{#if: {{{majorityleader4|}}} | {{{majorityleader4}}} | {{{majority_leader4|}}} }} | majority = {{{majority4|}}} | minister = {{{minister4|}}} | minority_leader = {{#if: {{{minorityleader4|}}} | {{{minorityleader4}}} | {{{minority_leader4|}}} }} | monarch = {{{monarch4|}}} | nominator = {{{nominator4|}}} | office = {{{office4|}}} | order = {{{order4|}}} | parliament = {{{parliament4|}}} | predecessor = {{{predecessor4|}}} | preceding = {{{preceding4|}}} | preceded = {{{preceded4|}}} | premier = {{{premier4|}}} | president = {{{president4|}}} | primeminister = {{{primeminister4|}}} | riding = {{{riding4|}}} | state_assembly = {{{state_assembly4|}}} | state_delegate = {{{state_delegate4|}}} | state_house = {{{state_house4|}}} | state_legislature = {{{state_legislature4|}}} | state_senate = {{{state_senate4|}}} | state = {{{state4|}}} | succeeded = {{{succeeded4|}}} | succeeding = {{{succeeding4|}}} | successor = {{{successor4|}}} | taoiseach = {{{taoiseach4|}}} | termlabel = {{{term_label4|{{{termlabel4|عهدي ۾}}}}}} | termend = {{#if:{{{termend4|}}}|{{{termend4}}}|{{{term_end4|}}}}} | termstart = {{#if:{{{termstart4|}}}|{{{termstart4}}}|{{{term_start4|}}}}} | term = {{{term4|}}} | title = {{{title4|}}} | vicegovernor = {{{vicegovernor4|}}} | vicepresident = {{{vicepresident4|}}} | vicepremier = {{{vicepremier4|}}} | viceprimeminister = {{{viceprimeminister4|}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term4|}}} }}}}<!-- --->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname5|}}} | 1namedata = {{{1namedata5|}}} | 2blankname = {{{2blankname5|}}} | 2namedata = {{{2namedata5|}}} | 3blankname = {{{3blankname5|}}} | 3namedata = {{{3namedata5|}}} | 4blankname = {{{4blankname5|}}} | 4namedata = {{{4namedata5|}}} | 5blankname = {{{5blankname5|}}} | 5namedata = {{{5namedata5|}}} | alongside = {{{alongside5|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from5|}}} | appointer = {{#if: {{{appointer5|}}} | {{{appointer5}}} | {{{appointed5|}}} }} | assembly = {{{assembly5|}}} | chancellor = {{{chancellor5|}}} | co-leader = {{{co-leader5|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM5|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM5|}}} | {{{constituency_AM5}}} | {{{constituency_MP5|}}} }} | constituency = {{{constituency5|}}} | country = {{{country5|}}} | deputy = {{{deputy5|}}} | district = {{{district5|}}} | firstminister = {{{firstminister5|}}} | governor-general = {{{governor-general5|}}} | governor_general = {{{governor_general5|}}} | governor = {{{governor5|}}} | jr/sr = {{{jr/sr5|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state5|}}} | leader = {{{leader5|}}} | legislature = {{{legislature5|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor5|}}} | lieutenant = {{{lieutenant5|}}} | minister_from = {{{minister_from5|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader5|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader5|}}} | majority_leader = {{#if: {{{majorityleader5|}}} | {{{majorityleader5}}} | {{{majority_leader5|}}} }} | majority = {{{majority5|}}} | minister = {{{minister5|}}} | minority_leader = {{#if: {{{minorityleader5|}}} | {{{minorityleader5}}} | {{{minority_leader5|}}} }} | monarch = {{{monarch5|}}} | nominator = {{{nominator5|}}} | office = {{{office5|}}} | order = {{{order5|}}} | parliament = {{{parliament5|}}} | predecessor = {{{predecessor5|}}} | preceding = {{{preceding5|}}} | preceded = {{{preceded5|}}} | premier = {{{premier5|}}} | president = {{{president5|}}} | primeminister = {{{primeminister5|}}} | riding = {{{riding5|}}} | state_assembly = {{{state_assembly5|}}} | state_delegate = {{{state_delegate5|}}} | state_house = {{{state_house5|}}} | state_legislature = {{{state_legislature5|}}} | state_senate = {{{state_senate5|}}} | state = {{{state5|}}} | succeeded = {{{succeeded5|}}} | succeeding = {{{succeeding5|}}} | successor = {{{successor5|}}} | taoiseach = {{{taoiseach5|}}} | termlabel = {{{term_label5|{{{termlabel5|عهدي ۾}}}}}} | termend = {{#if:{{{termend5|}}}|{{{termend5}}}|{{{term_end5|}}}}} | termstart = {{#if:{{{termstart5|}}}|{{{termstart5}}}|{{{term_start5|}}}}} | term = {{{term5|}}} | title = {{{title5|}}} | vicegovernor = {{{vicegovernor5|}}} | vicepresident = {{{vicepresident5|}}} | vicepremier = {{{vicepremier5|}}} | viceprimeminister = {{{viceprimeminister5|}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term5|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname6|}}} | 1namedata = {{{1namedata6|}}} | 2blankname = {{{2blankname6|}}} | 2namedata = {{{2namedata6|}}} | 3blankname = {{{3blankname6|}}} | 3namedata = {{{3namedata6|}}} | 4blankname = {{{4blankname6|}}} | 4namedata = {{{4namedata6|}}} | 5blankname = {{{5blankname6|}}} | 5namedata = {{{5namedata6|}}} | alongside = {{{alongside6|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from6|}}} | appointer = {{#if: {{{appointer6|}}} | {{{appointer6}}} | {{{appointed6|}}} }} | assembly = {{{assembly6|}}} | chancellor = {{{chancellor6|}}} | co-leader = {{{co-leader6|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM6|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM6|}}} | {{{constituency_AM6}}} | {{{constituency_MP6|}}} }} | constituency = {{{constituency6|}}} | country = {{{country6|}}} | deputy = {{{deputy6|}}} | district = {{{district6|}}} | firstminister = {{{firstminister6|}}} | governor-general = {{{governor-general6|}}} | governor_general = {{{governor_general6|}}} | governor = {{{governor6|}}} | jr/sr = {{{jr/sr6|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state6|}}} | leader = {{{leader6|}}} | legislature = {{{legislature6|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor6|}}} | lieutenant = {{{lieutenant6|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader6|}}} | minister_from = {{{minister_from6|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader6|}}} | majority_leader = {{#if: {{{majorityleader6|}}} | {{{majorityleader6}}} | {{{majority_leader6|}}} }} | majority = {{{majority6|}}} | minister = {{{minister6|}}} | minority_leader = {{#if: {{{minorityleader6|}}} | {{{minorityleader6}}} | {{{minority_leader6|}}} }} | monarch = {{{monarch6|}}} | nominator = {{{nominator6|}}} | office = {{{office6|}}} | order = {{{order6|}}} | parliament = {{{parliament6|}}} | predecessor = {{{predecessor6|}}} | preceding = {{{preceding6|}}} | preceded = {{{preceded6|}}} | premier = {{{premier6|}}} | president = {{{president6|}}} | primeminister = {{{primeminister6|}}} | riding = {{{riding6|}}} | state_assembly = {{{state_assembly6|}}} | state_delegate = {{{state_delegate6|}}} | state_house = {{{state_house6|}}} | state_legislature = {{{state_legislature6|}}} | state_senate = {{{state_senate6|}}} | state = {{{state6|}}} | succeeded = {{{succeeded6|}}} | succeeding = {{{succeeding6|}}} | successor = {{{successor6|}}} | taoiseach = {{{taoiseach6|}}} | termlabel = {{{term_label6|{{{termlabel6|عهدي ۾}}}}}} | termend = {{#if:{{{termend6|}}}|{{{termend6}}}|{{{term_end6|}}}}} | termstart = {{#if:{{{termstart6|}}}|{{{termstart6}}}|{{{term_start6|}}}}} | term = {{{term6|}}} | title = {{{title6|}}} | vicegovernor = {{{vicegovernor6|}}} | vicepresident = {{{vicepresident6|}}} | vicepremier = {{{vicepremier6|}}} | viceprimeminister = {{{viceprimeminister6|}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term6|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname7|}}} | 1namedata = {{{1namedata7|}}} | 2blankname = {{{2blankname7|}}} | 2namedata = {{{2namedata7|}}} | 3blankname = {{{3blankname7|}}} | 3namedata = {{{3namedata7|}}} | 4blankname = {{{4blankname7|}}} | 4namedata = {{{4namedata7|}}} | 5blankname = {{{5blankname7|}}} | 5namedata = {{{5namedata7|}}} | alongside = {{{alongside7|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from7|}}} | appointer = {{#if: {{{appointer7|}}} | {{{appointer7}}} | {{{appointed7|}}} }} | assembly = {{{assembly7|}}} | chancellor = {{{chancellor7|}}} | co-leader = {{{co-leader7|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM7|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM7|}}} | {{{constituency_AM7}}} | {{{constituency_MP7|}}} }} | constituency = {{{constituency7|}}} | country = {{{country7|}}} | deputy = {{{deputy7|}}} | district = {{{district7|}}} | firstminister = {{{firstminister7|}}} | governor-general = {{{governor-general7|}}} | governor_general = {{{governor_general7|}}} | governor = {{{governor7|}}} | jr/sr = {{{jr/sr7|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state7|}}} | leader = {{{leader7|}}} | legislature = {{{legislature7|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor7|}}} | lieutenant = {{{lieutenant7|}}} | minister_from = {{{minister_from7|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader7|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader7|}}} | majority_leader = {{#if: {{{majorityleader7|}}} | {{{majorityleader7}}} | {{{majority_leader7|}}} }} | majority = {{{majority7|}}} | minister = {{{minister7|}}} | minority_leader = {{#if: {{{minorityleader7|}}} | {{{minorityleader7}}} | {{{minority_leader7|}}} }} | monarch = {{{monarch7|}}} | nominator = {{{nominator7|}}} | office = {{{office7|}}} | order = {{{order7|}}} | parliament = {{{parliament7|}}} | predecessor = {{{predecessor7|}}} | preceding = {{{preceding7|}}} | preceded = {{{preceded7|}}} | premier = {{{premier7|}}} | president = {{{president7|}}} | primeminister = {{{primeminister7|}}} | riding = {{{riding7|}}} | state_assembly = {{{state_assembly7|}}} | state_delegate = {{{state_delegate7|}}} | state_house = {{{state_house7|}}} | state_legislature = {{{state_legislature7|}}} | state_senate = {{{state_senate7|}}} | state = {{{state7|}}} | succeeded = {{{succeeded7|}}} | succeeding = {{{succeeding7|}}} | successor = {{{successor7|}}} | taoiseach = {{{taoiseach7|}}} | termlabel = {{{term_label7|{{{termlabel7|عهدي ۾}}}}}} | termend = {{#if:{{{termend7|}}}|{{{termend7}}}|{{{term_end7|}}}}} | termstart = {{#if:{{{termstart7|}}}|{{{termstart7}}}|{{{term_start7|}}}}} | term = {{{term7|}}} | title = {{{title7|}}} | vicegovernor = {{{vicegovernor7|}}} | vicepresident = {{{vicepresident7|}}} | vicepremier = {{{vicepremier7|}}} | viceprimeminister = {{{viceprimeminister7|}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term7|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname8|}}} | 1namedata = {{{1namedata8|}}} | 2blankname = {{{2blankname8|}}} | 2namedata = {{{2namedata8|}}} | 3blankname = {{{3blankname8|}}} | 3namedata = {{{3namedata8|}}} | 4blankname = {{{4blankname8|}}} | 4namedata = {{{4namedata8|}}} | 5blankname = {{{5blankname8|}}} | 5namedata = {{{5namedata8|}}} | alongside = {{{alongside8|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from8|}}} | appointer = {{#if: {{{appointer8|}}} | {{{appointer8}}} | {{{appointed8|}}} }} | assembly = {{{assembly8|}}} | chancellor = {{{chancellor8|}}} | co-leader = {{{co-leader8|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM8|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM8|}}} | {{{constituency_AM8}}} | {{{constituency_MP8|}}} }} | constituency = {{{constituency8|}}} | country = {{{country8|}}} | deputy = {{{deputy8|}}} | district = {{{district8|}}} | firstminister = {{{firstminister8|}}} | governor-general = {{{governor-general8|}}} | governor_general = {{{governor_general8|}}} | governor = {{{governor8|}}} | jr/sr = {{{jr/sr8|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state8|}}} | leader = {{{leader8|}}} | legislature = {{{legislature8|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor8|}}} | lieutenant = {{{lieutenant8|}}} | minister_from = {{{minister_from8|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader8|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader8|}}} | majority_leader = {{#if: {{{majorityleader8|}}} | {{{majorityleader8}}} | {{{majority_leader8|}}} }} | majority = {{{majority8|}}} | minister = {{{minister8|}}} | minority_leader = {{#if: {{{minorityleader8|}}} | {{{minorityleader8}}} | {{{minority_leader8|}}} }} | monarch = {{{monarch8|}}} | nominator = {{{nominator8|}}} | office = {{{office8|}}} | order = {{{order8|}}} | parliament = {{{parliament8|}}} | predecessor = {{{predecessor8|}}} | preceding = {{{preceding8|}}} | preceded = {{{preceded8|}}} | premier = {{{premier8|}}} | president = {{{president8|}}} | primeminister = {{{primeminister8|}}} | riding = {{{riding8|}}} | state_assembly = {{{state_assembly8|}}} | state_delegate = {{{state_delegate8|}}} | state_house = {{{state_house8|}}} | state_legislature = {{{state_legislature8|}}} | state_senate = {{{state_senate8|}}} | state = {{{state8|}}} | succeeded = {{{succeeded8|}}} | succeeding = {{{succeeding8|}}} | successor = {{{successor8|}}} | taoiseach = {{{taoiseach8|}}} | termlabel = {{{term_label8|{{{termlabel8|عهدي ۾}}}}}} | termend = {{#if:{{{termend8|}}}|{{{termend8}}}|{{{term_end8|}}}}} | termstart = {{#if:{{{termstart8|}}}|{{{termstart8}}}|{{{term_start8|}}}}} | term = {{{term8|}}} | title = {{{title8|}}} | vicegovernor = {{{vicegovernor8|}}} | vicepresident = {{{vicepresident8|}}} | vicepremier = {{{vicepremier8|}}} | viceprimeminister = {{{viceprimeminister8|}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term8|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname9|}}} | 1namedata = {{{1namedata9|}}} | 2blankname = {{{2blankname9|}}} | 2namedata = {{{2namedata9|}}} | 3blankname = {{{3blankname9|}}} | 3namedata = {{{3namedata9|}}} | 4blankname = {{{4blankname9|}}} | 4namedata = {{{4namedata9|}}} | 5blankname = {{{5blankname9|}}} | 5namedata = {{{5namedata9|}}} | alongside = {{{alongside9|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from9|}}} | appointer = {{#if: {{{appointer9|}}} | {{{appointer9}}} | {{{appointed9|}}} }} | assembly = {{{assembly9|}}} | chancellor = {{{chancellor9|}}} | co-leader = {{{co-leader9|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM9|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM9|}}} | {{{constituency_AM9}}} | {{{constituency_MP9|}}} }} | constituency = {{{constituency9|}}} | country = {{{country9|}}} | deputy = {{{deputy9|}}} | district = {{{district9|}}} | firstminister = {{{firstminister9|}}} | governor-general = {{{governor-general9|}}} | governor_general = {{{governor_general9|}}} | governor = {{{governor9|}}} | jr/sr = {{{jr/sr9|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state9|}}} | leader = {{{leader9|}}} | legislature = {{{legislature9|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor9|}}} | lieutenant = {{{lieutenant9|}}} | minister_from = {{{minister_from9|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader9|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader9|}}} | majority_leader = {{#if: {{{majorityleader9|}}} | {{{majorityleader9}}} | {{{majority_leader9|}}} }} | majority = {{{majority9|}}} | minister = {{{minister9|}}} | minority_leader = {{#if: {{{minorityleader9|}}} | {{{minorityleader9}}} | {{{minority_leader9|}}} }} | monarch = {{{monarch9|}}} | nominator = {{{nominator9|}}} | office = {{{office9|}}} | order = {{{order9|}}} | parliament = {{{parliament9|}}} | predecessor = {{{predecessor9|}}} | preceding = {{{preceding9|}}} | preceded = {{{preceded9|}}} | premier = {{{premier9|}}} | president = {{{president9|}}} | primeminister = {{{primeminister9|}}} | riding = {{{riding9|}}} | state_assembly = {{{state_assembly9|}}} | state_delegate = {{{state_delegate9|}}} | state_house = {{{state_house9|}}} | state_legislature = {{{state_legislature9|}}} | state_senate = {{{state_senate9|}}} | state = {{{state9|}}} | succeeded = {{{succeeded9|}}} | succeeding = {{{succeeding9|}}} | successor = {{{successor9|}}} | taoiseach = {{{taoiseach9|}}} | termlabel = {{{term_label9|{{{termlabel9|عهدي ۾}}}}}} | termend = {{#if:{{{termend9|}}}|{{{termend9}}}|{{{term_end9|}}}}} | termstart = {{#if:{{{termstart9|}}}|{{{termstart9}}}|{{{term_start9|}}}}} | term = {{{term9|}}} | title = {{{title9|}}} | vicegovernor = {{{vicegovernor9|}}} | vicepresident = {{{vicepresident9|}}} | vicepremier = {{{vicepremier9|}}} | viceprimeminister = {{{viceprimeminister9|}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term9|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname10|}}} | 1namedata = {{{1namedata10|}}} | 2blankname = {{{2blankname10|}}} | 2namedata = {{{2namedata10|}}} | 3blankname = {{{3blankname10|}}} | 3namedata = {{{3namedata10|}}} | 4blankname = {{{4blankname10|}}} | 4namedata = {{{4namedata10|}}} | 5blankname = {{{5blankname10|}}} | 5namedata = {{{5namedata10|}}} | alongside = {{{alongside10|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from10|}}} | appointer = {{#if: {{{appointer10|}}} | {{{appointer10}}} | {{{appointed10|}}} }} | assembly = {{{assembly10|}}} | chancellor = {{{chancellor10|}}} | co-leader = {{{co-leader10|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM10|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM10|}}} | {{{constituency_AM10}}} | {{{constituency_MP10|}}} }} | constituency = {{{constituency10|}}} | country = {{{country10|}}} | deputy = {{{deputy10|}}} | district = {{{district10|}}} | firstminister = {{{firstminister10|}}} | governor-general = {{{governor-general10|}}} | governor_general = {{{governor_general10|}}} | governor = {{{governor10|}}} | jr/sr = {{{jr/sr10|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state10|}}} | leader = {{{leader10|}}} | legislature = {{{legislature10|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor10|}}} | lieutenant = {{{lieutenant10|}}} | minister_from = {{{minister_from10|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader10|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader10|}}} | majority_leader = {{#if: {{{majorityleader10|}}} | {{{majorityleader10}}} | {{{majority_leader10|}}} }} | majority = {{{majority10|}}} | minister = {{{minister10|}}} | minority_leader = {{#if: {{{minorityleader10|}}} | {{{minorityleader10}}} | {{{minority_leader10|}}} }} | monarch = {{{monarch10|}}} | nominator = {{{nominator10|}}} | office = {{{office10|}}} | order = {{{order10|}}} | parliament = {{{parliament10|}}} | predecessor = {{{predecessor10|}}} | preceding = {{{preceding10|}}} | preceded = {{{preceded10|}}} | premier = {{{premier10|}}} | president = {{{president10|}}} | primeminister = {{{primeminister10|}}} | riding = {{{riding10|}}} | state_assembly = {{{state_assembly10|}}} | state_delegate = {{{state_delegate10|}}} | state_house = {{{state_house10|}}} | state_legislature = {{{state_legislature10|}}} | state_senate = {{{state_senate10|}}} | state = {{{state10|}}} | succeeded = {{{succeeded10|}}} | succeeding = {{{succeeding10|}}} | successor = {{{successor10|}}} | taoiseach = {{{taoiseach10|}}} | termlabel = {{{term_label10|{{{termlabel10|عهدي ۾}}}}}} | termend = {{#if:{{{termend10|}}}|{{{termend10}}}|{{{term_end10|}}}}} | termstart = {{#if:{{{termstart10|}}}|{{{termstart10}}}|{{{term_start10|}}}}} | term = {{{term10|}}} | title = {{{title10|}}} | vicegovernor = {{{vicegovernor10|}}} | vicepresident = {{{vicepresident10|}}} | vicepremier = {{{vicepremier10|}}} | viceprimeminister = {{{viceprimeminister10|}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term10|}}} }}}}<!-- --->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname11|}}} | 1namedata = {{{1namedata11|}}} | 2blankname = {{{2blankname11|}}} | 2namedata = {{{2namedata11|}}} | 3blankname = {{{3blankname11|}}} | 3namedata = {{{3namedata11|}}} | 4blankname = {{{4blankname11|}}} | 4namedata = {{{4namedata11|}}} | 5blankname = {{{5blankname11|}}} | 5namedata = {{{5namedata11|}}} | alongside = {{{alongside11|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from11|}}} | appointer = {{#if: {{{appointer11|}}} | {{{appointer11}}} | {{{appointed11|}}} }} | assembly = {{{assembly11|}}} | chancellor = {{{chancellor11|}}} | co-leader = {{{co-leader11|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM11|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM11|}}} | {{{constituency_AM11}}} | {{{constituency_MP11|}}} }} | constituency = {{{constituency11|}}} | country = {{{country11|}}} | deputy = {{{deputy11|}}} | district = {{{district11|}}} | firstminister = {{{firstminister11|}}} | governor-general = {{{governor-general11|}}} | governor_general = {{{governor_general11|}}} | governor = {{{governor11|}}} | jr/sr = {{{jr/sr11|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state11|}}} | leader = {{{leader11|}}} | legislature = {{{legislature11|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor11|}}} | lieutenant = {{{lieutenant11|}}} | minister_from = {{{minister_from11|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader11|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader11|}}} | majority_leader = {{#if: {{{majorityleader11|}}} | {{{majorityleader11}}} | {{{majority_leader11|}}} }} | majority = {{{majority11|}}} | minister = {{{minister11|}}} | minority_leader = {{#if: {{{minorityleader11|}}} | {{{minorityleader11}}} | {{{minority_leader11|}}} }} | monarch = {{{monarch11|}}} | nominator = {{{nominator11|}}} | office = {{{office11|}}} | order = {{{order11|}}} | parliament = {{{parliament11|}}} | predecessor = {{{predecessor11|}}} | preceding = {{{preceding11|}}} | preceded = {{{preceded11|}}} | premier = {{{premier11|}}} | president = {{{president11|}}} | primeminister = {{{primeminister11|}}} | riding = {{{riding11|}}} | state_assembly = {{{state_assembly11|}}} | state_delegate = {{{state_delegate11|}}} | state_house = {{{state_house11|}}} | state_legislature = {{{state_legislature11|}}} | state_senate = {{{state_senate11|}}} | state = {{{state11|}}} | succeeded = {{{succeeded11|}}} | succeeding = {{{succeeding11|}}} | successor = {{{successor11|}}} | taoiseach = {{{taoiseach11|}}} | termlabel = {{{term_label11|{{{termlabel11|عهدي ۾}}}}}} | termend = {{#if:{{{termend11|}}}|{{{termend11}}}|{{{term_end11|}}}}} | termstart = {{#if:{{{termstart11|}}}|{{{termstart11}}}|{{{term_start11|}}}}} | term = {{{term11|}}} | title = {{{title11|}}} | vicegovernor = {{{vicegovernor11|}}} | vicepresident = {{{vicepresident11|}}} | vicepremier = {{{vicepremier11|}}} | viceprimeminister = {{{viceprimeminister11|}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term11|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname12|}}} | 1namedata = {{{1namedata12|}}} | 2blankname = {{{2blankname12|}}} | 2namedata = {{{2namedata12|}}} | 3blankname = {{{3blankname12|}}} | 3namedata = {{{3namedata12|}}} | 4blankname = {{{4blankname12|}}} | 4namedata = {{{4namedata12|}}} | 5blankname = {{{5blankname12|}}} | 5namedata = {{{5namedata12|}}} | alongside = {{{alongside12|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from12|}}} | appointer = {{#if: {{{appointer12|}}} | {{{appointer12}}} | {{{appointed12|}}} }} | assembly = {{{assembly12|}}} | chancellor = {{{chancellor12|}}} | co-leader = {{{co-leader12|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM12|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM12|}}} | {{{constituency_AM12}}} | {{{constituency_MP12|}}} }} | constituency = {{{constituency12|}}} | country = {{{country12|}}} | deputy = {{{deputy12|}}} | district = {{{district12|}}} | firstminister = {{{firstminister12|}}} | governor-general = {{{governor-general12|}}} | governor_general = {{{governor_general12|}}} | governor = {{{governor12|}}} | jr/sr = {{{jr/sr12|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state12|}}} | leader = {{{leader12|}}} | legislature = {{{legislature12|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor12|}}} | lieutenant = {{{lieutenant12|}}} | minister_from = {{{minister_from12|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader12|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader12|}}} | majority_leader = {{#if: {{{majorityleader12|}}} | {{{majorityleader12}}} | {{{majority_leader12|}}} }} | majority = {{{majority12|}}} | minister = {{{minister12|}}} | minority_leader = {{#if: {{{minorityleader12|}}} | {{{minorityleader12}}} | {{{minority_leader12|}}} }} | monarch = {{{monarch12|}}} | nominator = {{{nominator12|}}} | office = {{{office12|}}} | order = {{{order12|}}} | parliament = {{{parliament12|}}} | predecessor = {{{predecessor12|}}} | preceding = {{{preceding12|}}} | preceded = {{{preceded12|}}} | premier = {{{premier12|}}} | president = {{{president12|}}} | primeminister = {{{primeminister12|}}} | riding = {{{riding12|}}} | state_assembly = {{{state_assembly12|}}} | state_delegate = {{{state_delegate12|}}} | state_house = {{{state_house12|}}} | state_legislature = {{{state_legislature12|}}} | state_senate = {{{state_senate12|}}} | state = {{{state12|}}} | succeeded = {{{succeeded12|}}} | succeeding = {{{succeeding12|}}} | successor = {{{successor12|}}} | taoiseach = {{{taoiseach12|}}} | termlabel = {{{term_label12|{{{termlabel12|عهدي ۾}}}}}} | termend = {{#if:{{{termend12|}}}|{{{termend12}}}|{{{term_end12|}}}}} | termstart = {{#if:{{{termstart12|}}}|{{{termstart12}}}|{{{term_start12|}}}}} | term = {{{term12|}}} | title = {{{title12|}}} | vicegovernor = {{{vicegovernor12|}}} | vicepresident = {{{vicepresident12|}}} | vicepremier = {{{vicepremier12|}}} | viceprimeminister = {{{viceprimeminister12|}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term12|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname13|}}} | 1namedata = {{{1namedata13|}}} | 2blankname = {{{2blankname13|}}} | 2namedata = {{{2namedata13|}}} | 3blankname = {{{3blankname13|}}} | 3namedata = {{{3namedata13|}}} | 4blankname = {{{4blankname13|}}} | 4namedata = {{{4namedata13|}}} | 5blankname = {{{5blankname13|}}} | 5namedata = {{{5namedata13|}}} | alongside = {{{alongside13|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from13|}}} | appointer = {{#if: {{{appointer13|}}} | {{{appointer13}}} | {{{appointed13|}}} }} | assembly = {{{assembly13|}}} | chancellor = {{{chancellor13|}}} | co-leader = {{{co-leader13|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM13|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM13|}}} | {{{constituency_AM13}}} | {{{constituency_MP13|}}} }} | constituency = {{{constituency13|}}} | country = {{{country13|}}} | deputy = {{{deputy13|}}} | district = {{{district13|}}} | firstminister = {{{firstminister13|}}} | governor-general = {{{governor-general13|}}} | governor_general = {{{governor_general13|}}} | governor = {{{governor13|}}} | jr/sr = {{{jr/sr13|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state13|}}} | leader = {{{leader13|}}} | legislature = {{{legislature13|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor13|}}} | lieutenant = {{{lieutenant13|}}} | minister_from = {{{minister_from13|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader13|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader13|}}} | majority_leader = {{#if: {{{majorityleader13|}}} | {{{majorityleader13}}} | {{{majority_leader13|}}} }} | majority = {{{majority13|}}} | minister = {{{minister13|}}} | minority_leader = {{#if: {{{minorityleader13|}}} | {{{minorityleader13}}} | {{{minority_leader13|}}} }} | monarch = {{{monarch13|}}} | nominator = {{{nominator13|}}} | office = {{{office13|}}} | order = {{{order13|}}} | parliament = {{{parliament13|}}} | predecessor = {{{predecessor13|}}} | preceding = {{{preceding13|}}} | preceded = {{{preceded13|}}} | premier = {{{premier13|}}} | president = {{{president13|}}} | primeminister = {{{primeminister13|}}} | riding = {{{riding13|}}} | state_assembly = {{{state_assembly13|}}} | state_delegate = {{{state_delegate13|}}} | state_house = {{{state_house13|}}} | state_legislature = {{{state_legislature13|}}} | state_senate = {{{state_senate13|}}} | state = {{{state13|}}} | succeeded = {{{succeeded13|}}} | succeeding = {{{succeeding13|}}} | successor = {{{successor13|}}} | taoiseach = {{{taoiseach13|}}} | termlabel = {{{term_label13|{{{termlabel13|عهدي ۾}}}}}} | termend = {{#if:{{{termend13|}}}|{{{termend13}}}|{{{term_end13|}}}}} | termstart = {{#if:{{{termstart13|}}}|{{{termstart13}}}|{{{term_start13|}}}}} | term = {{{term13|}}} | title = {{{title13|}}} | vicegovernor = {{{vicegovernor13|}}} | vicepresident = {{{vicepresident13|}}} | vicepremier = {{{vicepremier13|}}} | viceprimeminister = {{{viceprimeminister13|}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term13|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname14|}}} | 1namedata = {{{1namedata14|}}} | 2blankname = {{{2blankname14|}}} | 2namedata = {{{2namedata14|}}} | 3blankname = {{{3blankname14|}}} | 3namedata = {{{3namedata14|}}} | 4blankname = {{{4blankname14|}}} | 4namedata = {{{4namedata14|}}} | 5blankname = {{{5blankname14|}}} | 5namedata = {{{5namedata14|}}} | alongside = {{{alongside14|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from14|}}} | appointer = {{#if: {{{appointer14|}}} | {{{appointer14}}} | {{{appointed14|}}} }} | assembly = {{{assembly14|}}} | chancellor = {{{chancellor14|}}} | co-leader = {{{co-leader14|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM14|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM14|}}} | {{{constituency_AM14}}} | {{{constituency_MP14|}}} }} | constituency = {{{constituency14|}}} | country = {{{country14|}}} | deputy = {{{deputy14|}}} | district = {{{district14|}}} | firstminister = {{{firstminister14|}}} | governor-general = {{{governor-general14|}}} | governor_general = {{{governor_general14|}}} | governor = {{{governor14|}}} | jr/sr = {{{jr/sr14|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state14|}}} | leader = {{{leader14|}}} | legislature = {{{legislature14|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor14|}}} | lieutenant = {{{lieutenant14|}}} | minister_from = {{{minister_from14|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader14|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader14|}}} | majority_leader = {{#if: {{{majorityleader14|}}} | {{{majorityleader14}}} | {{{majority_leader14|}}} }} | majority = {{{majority14|}}} | minister = {{{minister14|}}} | minority_leader = {{#if: {{{minorityleader14|}}} | {{{minorityleader14}}} | {{{minority_leader14|}}} }} | monarch = {{{monarch14|}}} | nominator = {{{nominator14|}}} | office = {{{office14|}}} | order = {{{order14|}}} | parliament = {{{parliament14|}}} | predecessor = {{{predecessor14|}}} | preceding = {{{preceding14|}}} | preceded = {{{preceded14|}}} | premier = {{{premier14|}}} | president = {{{president14|}}} | primeminister = {{{primeminister14|}}} | riding = {{{riding14|}}} | state_assembly = {{{state_assembly14|}}} | state_delegate = {{{state_delegate14|}}} | state_house = {{{state_house14|}}} | state_legislature = {{{state_legislature14|}}} | state_senate = {{{state_senate14|}}} | state = {{{state14|}}} | succeeded = {{{succeeded14|}}} | succeeding = {{{succeeding14|}}} | successor = {{{successor14|}}} | taoiseach = {{{taoiseach14|}}} | termlabel = {{{term_label14|{{{termlabel14|عهدي ۾}}}}}} | termend = {{#if:{{{termend14|}}}|{{{termend14}}}|{{{term_end14|}}}}} | termstart = {{#if:{{{termstart14|}}}|{{{termstart14}}}|{{{term_start14|}}}}} | term = {{{term14|}}} | title = {{{title14|}}} | vicegovernor = {{{vicegovernor14|}}} | vicepresident = {{{vicepresident14|}}} | vicepremier = {{{vicepremier14|}}} | viceprimeminister = {{{viceprimeminister14|}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term14|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname15|}}} | 1namedata = {{{1namedata15|}}} | 2blankname = {{{2blankname15|}}} | 2namedata = {{{2namedata15|}}} | 3blankname = {{{3blankname15|}}} | 3namedata = {{{3namedata15|}}} | 4blankname = {{{4blankname15|}}} | 4namedata = {{{4namedata15|}}} | 5blankname = {{{5blankname15|}}} | 5namedata = {{{5namedata15|}}} | alongside = {{{alongside15|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from15|}}} | appointer = {{#if: {{{appointer15|}}} | {{{appointer15}}} | {{{appointed15|}}} }} | assembly = {{{assembly15|}}} | chancellor = {{{chancellor15|}}} | co-leader = {{{co-leader15|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM15|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM15|}}} | {{{constituency_AM15}}} | {{{constituency_MP15|}}} }} | constituency = {{{constituency15|}}} | country = {{{country15|}}} | deputy = {{{deputy15|}}} | district = {{{district15|}}} | firstminister = {{{firstminister15|}}} | governor-general = {{{governor-general15|}}} | governor_general = {{{governor_general15|}}} | governor = {{{governor15|}}} | jr/sr = {{{jr/sr15|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state15|}}} | leader = {{{leader15|}}} | legislature = {{{legislature15|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor15|}}} | lieutenant = {{{lieutenant15|}}} | minister_from = {{{minister_from15|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader15|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader15|}}} | majority_leader = {{#if: {{{majorityleader15|}}} | {{{majorityleader15}}} | {{{majority_leader15|}}} }} | majority = {{{majority15|}}} | minister = {{{minister15|}}} | minority_leader = {{#if: {{{minorityleader15|}}} | {{{minorityleader15}}} | {{{minority_leader15|}}} }} | monarch = {{{monarch15|}}} | nominator = {{{nominator15|}}} | office = {{{office15|}}} | order = {{{order15|}}} | parliament = {{{parliament15|}}} | predecessor = {{{predecessor15|}}} | preceding = {{{preceding15|}}} | preceded = {{{preceded15|}}} | premier = {{{premier15|}}} | president = {{{president15|}}} | primeminister = {{{primeminister15|}}} | riding = {{{riding15|}}} | state_assembly = {{{state_assembly15|}}} | state_delegate = {{{state_delegate15|}}} | state_house = {{{state_house15|}}} | state_legislature = {{{state_legislature15|}}} | state_senate = {{{state_senate15|}}} | state = {{{state15|}}} | succeeded = {{{succeeded15|}}} | succeeding = {{{succeeding15|}}} | successor = {{{successor15|}}} | taoiseach = {{{taoiseach15|}}} | termlabel = {{{term_label15|{{{termlabel15|عهدي ۾}}}}}} | termend = {{#if:{{{termend15|}}}|{{{termend15}}}|{{{term_end15|}}}}} | termstart = {{#if:{{{termstart15|}}}|{{{termstart15}}}|{{{term_start15|}}}}} | term = {{{term15|}}} | title = {{{title15|}}} | vicegovernor = {{{vicegovernor15|}}} | vicepresident = {{{vicepresident15|}}} | vicepremier = {{{vicepremier15|}}} | viceprimeminister = {{{viceprimeminister15|}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term15|}}} }}}}<!-- -->{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}|| {{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}} | 1blankname = {{{1blankname16|}}} | 1namedata = {{{1namedata16|}}} | 2blankname = {{{2blankname16|}}} | 2namedata = {{{2namedata16|}}} | 3blankname = {{{3blankname16|}}} | 3namedata = {{{3namedata16|}}} | 4blankname = {{{4blankname16|}}} | 4namedata = {{{4namedata16|}}} | 5blankname = {{{5blankname16|}}} | 5namedata = {{{5namedata16|}}} | alongside = {{{alongside16|}}} | ambassador_from = {{{ambassador_from16|}}} | appointer = {{#if: {{{appointer16|}}} | {{{appointer16}}} | {{{appointed16|}}} }} | assembly = {{{assembly16|}}} | chancellor = {{{chancellor16|}}} | co-leader = {{{co-leader16|}}} | constituency_{{#if:{{{constituency_AM16|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM16|}}} | {{{constituency_AM16}}} | {{{constituency_MP16|}}} }} | constituency = {{{constituency16|}}} | country = {{{country16|}}} | deputy = {{{deputy16|}}} | district = {{{district16|}}} | firstminister = {{{firstminister16|}}} | governor-general = {{{governor-general16|}}} | governor_general = {{{governor_general16|}}} | governor = {{{governor16|}}} | jr/sr = {{{jr/sr16|}}} | jr/sr and state = {{{jr/sr and state16|}}} | leader = {{{leader16|}}} | legislature = {{{legislature16|}}} | lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor16|}}} | lieutenant = {{{lieutenant16|}}} | minister_from = {{{minister_from16|}}} | minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader16|}}} | majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader16|}}} | majority_leader = {{#if: {{{majorityleader16|}}} | {{{majorityleader16}}} | {{{majority_leader16|}}} }} | majority = {{{majority16|}}} | minister = {{{minister16|}}} | minority_leader = {{#if: {{{minorityleader16|}}} | {{{minorityleader16}}} | {{{minority_leader16|}}} }} | monarch = {{{monarch16|}}} | nominator = {{{nominator16|}}} | office = {{{office16|}}} | order = {{{order16|}}} | parliament = {{{parliament16|}}} | predecessor = {{{predecessor16|}}} | preceding = {{{preceding16|}}} | preceded = {{{preceded16|}}} | premier = {{{premier16|}}} | president = {{{president16|}}} | primeminister = {{{primeminister16|}}} | riding = {{{riding16|}}} | state_assembly = {{{state_assembly16|}}} | state_delegate = {{{state_delegate16|}}} | state_house = {{{state_house16|}}} | state_legislature = {{{state_legislature16|}}} | state_senate = {{{state_senate16|}}} | state = {{{state16|}}} | succeeded = {{{succeeded16|}}} | succeeding = {{{succeeding16|}}} | successor = {{{successor16|}}} | taoiseach = {{{taoiseach16|}}} | termlabel = {{{term_label16|{{{termlabel16|عهدي ۾}}}}}} | termend = {{#if:{{{termend16|}}}|{{{termend16}}}|{{{term_end16|}}}}} | termstart = {{#if:{{{termstart16|}}}|{{{termstart16}}}|{{{term_start16|}}}}} | term = {{{term16|}}} | title = {{{title16|}}} | vicegovernor = {{{vicegovernor16|}}} | vicepresident = {{{vicepresident16|}}} | vicepremier = {{{vicepremier16|}}} | viceprimeminister = {{{viceprimeminister16|}}} | party = {{{party|}}} | prior_term = {{{prior_term16|}}} }}}} | data19 = {{{module0|}}} <!----------ذاتي تفصيل----------> | header20 = {{#if:{{{pronunciation|}}}{{{birth_name|{{{birthname|}}}}}}{{{birth_date|}}}{{{birth_place|}}}{{{death_date|}}}{{{death_place|}}}{{{resting_place|{{{restingplace|}}}}}}{{{resting_place_coordinates|{{{restingplacecoordinates|}}}}}}{{{citizenship|}}}{{{nationality|}}}{{{party|}}}{{{otherparty|}}}{{{spouse|}}}{{{partner|}}}{{{relations|}}}{{{children|}}}{{{parents|}}}{{{mother|}}}{{{father|}}}{{{relatives|}}}{{{residence|}}}{{{education|}}}{{{alma_mater|}}}{{{occupation|}}}{{{profession|}}}{{{known_for|}}}{{{salary|}}}{{{net_worth|}}}{{{cabinet|}}}{{{committees|}}}{{{portfolio|}}}{{{religion|}}}{{{awards|}}}{{{data1|}}}{{{data2|}}}{{{data3|}}}{{{data4|}}}{{{data5|}}}|ذاتي تفصيل}} | label21 = اچار | data21 = {{{pronunciation|}}} | label22 = ڄائو | data22 = {{br separated entries |1 = {{#if:{{{birth_name|{{{birthname|}}}}}}|<span class="nickname">{{{birth_name|{{{birthname}}}}}}</span>}} |2 = {{{birth_date|}}} |3 = {{{birth_place|}}} }} | label23 = وفات | data23 = {{br separated entries|{{{death_date|}}}|{{{death_place|}}}}} | label24 = وفات جو ڪارڻ | data24 = {{{death_cause|}}} | label25 = تدفين جي جاءِ | class25 = label | data25 = {{br separated entries|{{{resting_place|{{{restingplace|}}}}}}|{{{resting_place_coordinates|{{{restingplacecoordinates|}}}}}}}} | label26 = شھريت | data26 = {{{citizenship|}}} | label27 = قوميت | data27 = {{{nationality|}}} | label28 = سياسي پارٽي | data28 = {{#switch:{{{party}}} | [[يونائيٽيڊ اسٽيٽس ڊيموڪريٽڪ پارٽي|ڊيموڪريٽ]] | [[ڊيموڪريٽڪ پارٽي (يونائيٽيڊ اسٽيٽس)|ڊيموڪريٽڪ]] | [[ڊيموڪريٽڪ پارٽي (يونائيٽيڊ اسٽيٽس)|ڊيموڪريٽ]] = [[ڊيموڪريٽڪ پارٽي (يونائيٽيڊ اسٽيٽس)|ڊيموڪريٽڪ]] | [[ريپبلڪن پارٽي (يونائيٽيڊ اسٽيٽس)|ريپبلڪن]] | [[يونائيٽيڊ اسٽيٽس ريپبلڪن پارٽي]] | [[يونائيٽيڊ اسٽيٽس ريپبلڪن پارٽي|ريپبلڪن]] | [[ريپبلڪن پارٽي (يونائيٽيڊ اسٽيٽس)|ريپبلڪن پارٽي]] = [[ريپبلڪن پارٽي (يونائيٽيڊ اسٽيٽس)|ريپبلڪن]] | [[ڪنزرويٽو پارٽي (برطانيا)|ڪنزرويٽو پارٽي]] | [[ڪنزرويٽو پارٽي (برطانيا)|ڪنزرويٽو]] = [[ڪنزرويٽو پارٽي (برطانيا)|ڪنزرويٽو]] | [[ليبر پارٽي (برطانيا)|ليبر پارٽي]] | [[ليبر پارٽي (برطانيا)|ليبر]] = [[ليبر پارٽي (برطانيا)|ليبر]] | [[ڪنزرويٽو پارٽي آف ڪينيڊا|ڪنزرويٽو پارٽي]] | [[ڪنزرويٽو پارٽي آف ڪينيڊا|ڪنزرويٽو]] = [[ڪنزرويٽو پارٽي آف ڪينيڊا|ڪنزرويٽو]] | [[لبرل پارٽي آف ڪينيڊا|لبرل پارٽي]] | [[لبرل پارٽي آف ڪينيڊا|لبرل]] = [[لبرل پارٽي آف ڪينيڊا|لبرل]] | KMT | Kuomintang | [[KMT]] | [[Kuomintang|KMT]] | [[Kuomintang]] | Kuomintang (KMT) | [[Kuomintang]] (KMT) | {{KMT}} (KMT) | {{KMT}} = [[Kuomintang]] | DPP | [[ڊيموڪريٽڪ پروگريسيو پارٽي|ڊي پي پي]] | [[ڊيموڪريٽڪ پروگريسيو پارٽي]] | {{DPP}} = [[ڊيموڪريٽڪ پروگريسيو پارٽي]] | #default = {{{party|}}} }} | label29 = ٻيون سياسي<br />وابستگيون | data29 = {{{otherparty|}}} | label30 = اوچائي | data30 = {{#if:{{{height|}}}|{{infobox person/height|{{{height|}}}}}}} | label31 = زال/مڙس | data31 = {{{spouse|}}} | label32 = گهريلو ساٿي | data32 = {{{partner|}}} | label33 = لاڳاپا | data33 = {{{relations|}}} | label34 = ٻار | data34 = {{{children|}}} | label35 = ماءُ پيءُ | data35 = {{{parents|}}} | label36 = ماءُ | data36 = {{{mother|}}} | label37 = پيءُ | data37 = {{{father|}}} | label38 = مائٽ | data38 = {{{relatives|}}} | label39 = رهائش | class39 = {{#if:{{{death_date|}}}{{{death_place|}}}||label}} | data39 = {{{residence|}}} | label40 = تعليم | data40 = {{{education|}}} | label41 = [[مادر علمي|الما ميٽر]] | data41 = {{{alma_mater|}}} | label42 = پيشو | data42 = {{{occupation|}}} | label43 = پيشو | data43 = {{{profession|}}} | label44 = لاءِ مشهور | data44 = {{{known_for|}}} | label45 = پگهار | data45 = {{{salary|}}} | label46 = ڪُل پونجي | data46 = {{{net_worth|}}} | label47 = ڪابينا | data47 = {{{cabinet|}}} | label48 = ڪميٽيون | data48 = {{{committees|}}} | label49 = پورٽ فوليو | data49 = {{{portfolio|}}} | label50 = ڌرم | data50 = {{{religion|}}} | label51 = {{#if:{{{mawards|}}}|شهري اعزاز|اعزاز}} | data51 = {{{awards|}}} | label52 = {{{blank1}}} | data52 = {{{data1|}}} | label53 = {{{blank2}}} | data53 = {{{data2|}}} | label54 = {{{blank3}}} | data54 = {{{data3|}}} | label55 = {{{blank4}}} | data55 = {{{data4|}}} | label56 = {{{blank5}}} | data56 = {{{data5|}}} | label57 = دستخط | data57 = {{#if:{{{signature|}}}|[[File:{{{signature}}}|128x80px|alt={{{signature_alt|}}}|{{PAGENAME}} جو دستخط]]}} | label58 = ويب سائيٽ | data58 = {{{website|}}} | header59 = {{#if:{{{allegiance|}}}{{{branch|}}}{{{serviceyears|}}}{{{rank|}}}{{{unit|}}}{{{commands|}}}{{{battles|}}}{{{military_blank1|}}}|فوجي خدمت}} | label60 = بگڙيل نالو | data60 = {{{nickname|}}} | label61 = آڻ | data61 = {{{allegiance|}}} | label62 = سروس/شاخ | data62 = {{{branch|}}} | label63 = پورھئي جا سال | data63 = {{{serviceyears|}}} | label64 = عهدو | data64 = {{{rank|}}} | label65 = يونٽ | data65 = {{{unit|}}} | label66 = ڪمانڊ | data66 = {{{commands|}}} | label67 = جنگيون | data67 = {{{battles|}}} | label68 = {{#if:{{{awards|}}}|فوجي اعزاز|اعزاز}} | data68 = {{{mawards|}}} | label69 = {{{military_blank1}}} | data69 = {{{military_data1|}}} | label70 = {{{military_blank2}}} | data70 = {{{military_data2|}}} | label71 = {{{military_blank3}}} | data71 = {{{military_data3|}}} | label72 = {{{military_blank4}}} | data72 = {{{military_data4|}}} | label73 = {{{military_blank5}}} | data73 = {{{military_data5|}}} | data74 = {{{module|}}} | data75 = {{{module2|}}} | data76 = {{{module3|}}} | data77 = {{{module4|}}} | data78 = {{{module5|}}} | data79 = {{{footnotes|}}} | belowstyle = border-top: 1px solid right; font-size: 90% | below = {{#if:{{{date|}}}| {{{date}}} تائين{{#if:{{{year|}}}|، {{{year}}}}}{{#if:{{{source|}}}|<br />ذريعو: [{{{source}}}]}} }} }}{{#if:{{{pronunciation|}}}|[[زمرو:بايوگرافي سانچو جيڪو اچارڻ استعمال ڪري ٿو]] }}{{#if:{{{1blankname0|}}}{{{1namedata0|}}}{{{2blankname0|}}}{{{2namedata0|}}}{{{3blankname0|}}}{{{3namedata0|}}}{{{4blankname0|}}}{{{4namedata0|}}}{{{5blankname0|}}}{{{5namedata0|}}}{{{alongside0|}}}{{{ambassador_from0|}}}{{{appointer0|}}}{{{assembly0|}}}{{{chancellor0|}}}{{{co-leader0|}}}{{{constituency_AM0|}}}{{{constituency0|}}}{{{country0|}}}{{{deputy0|}}}{{{district0|}}}{{{firstminister0|}}}{{{governor-general0|}}}{{{governor0|}}}{{{jr/sr0|}}}{{{jr/sr and state0|}}}{{{leader0|}}}{{{legislature0|}}}{{{lieutenant_governor0|}}}{{{lieutenant0|}}}{{{minister_from0|}}}{{{minority_floor_leader0|}}}{{{majority_floor_leader0|}}}{{{majorityleader0|}}}{{{majority0|}}}{{{minister0|}}}{{{minorityleader0|}}}{{{monarch0|}}}{{{nominator0|}}}{{{office0|}}}{{{order0|}}}{{{parliament0|}}}{{{predecessor0|}}}{{{preceding0|}}}{{{preceded0|}}}{{{premier0|}}}{{{president0|}}}{{{primeminister0|}}}{{{riding0|}}}{{{state_assembly0|}}}{{{state_delegate0|}}}{{{state_house0|}}}{{{state_legislature0|}}}{{{state_senate0|}}}{{{state0|}}}{{{succeeded0|}}}{{{succeeding0|}}}{{{successor0|}}}{{{taoiseach0|}}}{{{termend0|}}}{{{termstart0|}}}{{{term0|}}}{{{title0|}}}{{{vicegovernor0|}}}{{{vicepresident0|}}}{{{vicepremier0|}}}{{{viceprimeminister0|}}}{{{prior_term0|}}}{{{appointe0|}}}{{{constituency_0|}}}|[[زمرو:صفحات جيڪي ڄاڻخانو عهديدار کي office0 سان استعمال ڪن ٿا]] }}{{#if:{{{speaker|}}}|{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}||[[زمرو:صفحات جيڪي ڄاڻخانو عهديدار کي speaker سان ۽ nominee يا candidate کان سواءِ استعمال ڪن ٿا]]}} }}</includeonly>{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[زمرو:صفحات جيڪي ڄاڻخانو عهديدار کي اڻڄاتل پيراميٽرن سان استعمال ڪن ٿا|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=صفحو جيڪو [[سانچو:ڄاڻخانو عهديدار]] کي اڻڄاتل پيراميٽر "_VALUE_" سان استعمال ڪري ٿو|ignoreblank=y| 1blankname | 1blankname1 | 1blankname10 | 1blankname11 | 1blankname12 | 1blankname13 | 1blankname14 | 1blankname15 | 1blankname16 | 1blankname2 | 1blankname3 | 1blankname4 | 1blankname5 | 1blankname6 | 1blankname7 | 1blankname8 | 1blankname9 | 1namedata | 1namedata1 | 1namedata10 | 1namedata11 | 1namedata12 | 1namedata13 | 1namedata14 | 1namedata15 | 1namedata16 | 1namedata2 | 1namedata3 | 1namedata4 | 1namedata5 | 1namedata6 | 1namedata7 | 1namedata8 | 1namedata9 | 2blankname | 2blankname1 | 2blankname10 | 2blankname11 | 2blankname12 | 2blankname13 | 2blankname14 | 2blankname15 | 2blankname16 | 2blankname2 | 2blankname3 | 2blankname4 | 2blankname5 | 2blankname6 | 2blankname7 | 2blankname8 | 2blankname9 | 2namedata | 2namedata1 | 2namedata10 | 2namedata11 | 2namedata12 | 2namedata13 | 2namedata14 | 2namedata15 | 2namedata16 | 2namedata2 | 2namedata3 | 2namedata4 | 2namedata5 | 2namedata6 | 2namedata7 | 2namedata8 | 2namedata9 | 3blankname | 3blankname1 | 3blankname10 | 3blankname11 | 3blankname12 | 3blankname13 | 3blankname14 | 3blankname15 | 3blankname16 | 3blankname2 | 3blankname3 | 3blankname4 | 3blankname5 | 3blankname6 | 3blankname7 | 3blankname8 | 3blankname9 | 3namedata | 3namedata1 | 3namedata10 | 3namedata11 | 3namedata12 | 3namedata13 | 3namedata14 | 3namedata15 | 3namedata16 | 3namedata2 | 3namedata3 | 3namedata4 | 3namedata5 | 3namedata6 | 3namedata7 | 3namedata8 | 3namedata9 | 4blankname | 4blankname1 | 4blankname10 | 4blankname11 | 4blankname12 | 4blankname13 | 4blankname14 | 4blankname15 | 4blankname16 | 4blankname2 | 4blankname3 | 4blankname4 | 4blankname5 | 4blankname6 | 4blankname7 | 4blankname8 | 4blankname9 | 4namedata | 4namedata1 | 4namedata10 | 4namedata11 | 4namedata12 | 4namedata13 | 4namedata14 | 4namedata15 | 4namedata16 | 4namedata2 | 4namedata3 | 4namedata4 | 4namedata5 | 4namedata6 | 4namedata7 | 4namedata8 | 4namedata9 | 5blankname | 5blankname1 | 5blankname10 | 5blankname11 | 5blankname12 | 5blankname13 | 5blankname14 | 5blankname15 | 5blankname16 | 5blankname2 | 5blankname3 | 5blankname4 | 5blankname5 | 5blankname6 | 5blankname7 | 5blankname8 | 5blankname9 | 5namedata | 5namedata1 | 5namedata10 | 5namedata11 | 5namedata12 | 5namedata13 | 5namedata14 | 5namedata15 | 5namedata16 | 5namedata2 | 5namedata3 | 5namedata4 | 5namedata5 | 5namedata6 | 5namedata7 | 5namedata8 | 5namedata9 | allegiance | alma_mater | alongside | alongside1 | alongside10 | alongside11 | alongside12 | alongside13 | alongside14 | alongside15 | alongside16 | alongside2 | alongside3 | alongside4 | alongside5 | alongside6 | alongside7 | alongside8 | alongside9 | alt | ambassador_from | ambassador_from1 | ambassador_from10 | ambassador_from11 | ambassador_from12 | ambassador_from13 | ambassador_from14 | ambassador_from15 | ambassador_from16 | ambassador_from2 | ambassador_from3 | ambassador_from4 | ambassador_from5 | ambassador_from6 | ambassador_from7 | ambassador_from8 | ambassador_from9 | appointed | appointed1 | appointed10 | appointed11 | appointed12 | appointed13 | appointed14 | appointed15 | appointed16 | appointed2 | appointed3 | appointed4 | appointed5 | appointed6 | appointed7 | appointed8 | appointed9 | appointer | appointer1 | appointer10 | appointer11 | appointer12 | appointer13 | appointer14 | appointer15 | appointer16 | appointer2 | appointer3 | appointer4 | appointer5 | appointer6 | appointer7 | appointer8 | appointer9 | assembly | assembly1 | assembly10 | assembly11 | assembly12 | assembly13 | assembly14 | assembly15 | assembly16 | assembly2 | assembly3 | assembly4 | assembly5 | assembly6 | assembly7 | assembly8 | assembly9 | awards | battles | birth_date | birth_name | birth_place | birthname | blank1 | blank2 | blank3 | blank4 | blank5 | bodyclass | branch | cabinet | candidate | caption | chancellor | chancellor1 | chancellor10 | chancellor11 | chancellor12 | chancellor13 | chancellor14 | chancellor15 | chancellor16 | chancellor2 | chancellor3 | chancellor4 | chancellor5 | chancellor6 | chancellor7 | chancellor8 | chancellor9 | children | citizenship | co-leader | co-leader1 | co-leader10 | co-leader11 | co-leader12 | co-leader13 | co-leader14 | co-leader15 | co-leader16 | co-leader2 | co-leader3 | co-leader4 | co-leader5 | co-leader6 | co-leader7 | co-leader8 | co-leader9 | commands | committees | constituency | constituency_AM | constituency_AM1 | constituency_AM10 | constituency_AM11 | constituency_AM12 | constituency_AM13 | constituency_AM14 | constituency_AM15 | constituency_AM16 | constituency_AM2 | constituency_AM3 | constituency_AM4 | constituency_AM5 | constituency_AM6 | constituency_AM7 | constituency_AM8 | constituency_AM9 | constituency_MP | constituency_MP1 | constituency_MP10 | constituency_MP11 | constituency_MP12 | constituency_MP13 | constituency_MP14 | constituency_MP15 | constituency_MP16 | constituency_MP2 | constituency_MP3 | constituency_MP4 | constituency_MP5 | constituency_MP6 | constituency_MP7 | constituency_MP8 | constituency_MP9 | constituency1 | constituency10 | constituency11 | constituency12 | constituency13 | constituency14 | constituency15 | constituency16 | constituency2 | constituency3 | constituency4 | constituency5 | constituency6 | constituency7 | constituency8 | constituency9 | country | country1 | country10 | country11 | country12 | country13 | country14 | country15 | country16 | country2 | country3 | country4 | country5 | country6 | country7 | country8 | country9 | data1 | data2 | data3 | data4 | data5 | date | death_cause | death_date | death_place | deputy | deputy1 | deputy10 | deputy11 | deputy12 | deputy13 | deputy14 | deputy15 | deputy16 | deputy2 | deputy3 | deputy4 | deputy5 | deputy6 | deputy7 | deputy8 | deputy9 | district | district1 | district10 | district11 | district12 | district13 | district14 | district15 | district16 | district2 | district3 | district4 | district5 | district6 | district7 | district8 | district9 | education | election_date | embed | father | firstminister | firstminister1 | firstminister10 | firstminister11 | firstminister12 | firstminister13 | firstminister14 | firstminister15 | firstminister16 | firstminister2 | firstminister3 | firstminister4 | firstminister5 | firstminister6 | firstminister7 | firstminister8 | firstminister9 | footnotes | governor | governor_general | governor_general1 | governor_general10 | governor_general11 | governor_general12 | governor_general13 | governor_general14 | governor_general15 | governor_general16 | governor_general2 | governor_general3 | governor_general4 | governor_general5 | governor_general6 | governor_general7 | governor_general8 | governor_general9 | governor-general | governor-general1 | governor-general10 | governor-general11 | governor-general12 | governor-general13 | governor-general14 | governor-general15 | governor-general16 | governor-general2 | governor-general3 | governor-general4 | governor-general5 | governor-general6 | governor-general7 | governor-general8 | governor-general9 | governor1 | governor10 | governor11 | governor12 | governor13 | governor14 | governor15 | governor16 | governor2 | governor3 | governor4 | governor5 | governor6 | governor7 | governor8 | governor9 | height | honorific-prefix | honorific-suffix | image | image name | image_size | imagesize | image_upright | incumbent | jr/sr | jr/sr and state | jr/sr and state1 | jr/sr and state10 | jr/sr and state11 | jr/sr and state12 | jr/sr and state13 | jr/sr and state14 | jr/sr and state15 | jr/sr and state16 | jr/sr and state2 | jr/sr and state3 | jr/sr and state4 | jr/sr and state5 | jr/sr and state6 | jr/sr and state7 | jr/sr and state8 | jr/sr and state9 | jr/sr1 | jr/sr10 | jr/sr11 | jr/sr12 | jr/sr13 | jr/sr14 | jr/sr15 | jr/sr16 | jr/sr2 | jr/sr3 | jr/sr4 | jr/sr5 | jr/sr6 | jr/sr7 | jr/sr8 | jr/sr9 | known_for | leader | leader1 | leader10 | leader11 | leader12 | leader13 | leader14 | leader15 | leader16 | leader2 | leader3 | leader4 | leader5 | leader6 | leader7 | leader8 | leader9 | legislature | legislature1 | legislature10 | legislature11 | legislature12 | legislature13 | legislature14 | legislature15 | legislature16 | legislature2 | legislature3 | legislature4 | legislature5 | legislature6 | legislature7 | legislature8 | legislature9 | lieutenant | lieutenant_governor | lieutenant_governor1 | lieutenant_governor10 | lieutenant_governor11 | lieutenant_governor12 | lieutenant_governor13 | lieutenant_governor14 | lieutenant_governor15 | lieutenant_governor16 | lieutenant_governor2 | lieutenant_governor3 | lieutenant_governor4 | lieutenant_governor5 | lieutenant_governor6 | lieutenant_governor7 | lieutenant_governor8 | lieutenant_governor9 | lieutenant1 | lieutenant10 | lieutenant11 | lieutenant12 | lieutenant13 | lieutenant14 | lieutenant15 | lieutenant16 | lieutenant2 | lieutenant3 | lieutenant4 | lieutenant5 | lieutenant6 | lieutenant7 | lieutenant8 | lieutenant9 | mainwidth | majority | majority_floor_leader | majority_floor_leader1 | majority_floor_leader10 | majority_floor_leader11 | majority_floor_leader12 | majority_floor_leader13 | majority_floor_leader14 | majority_floor_leader15 | majority_floor_leader16 | majority_floor_leader2 | majority_floor_leader3 | majority_floor_leader4 | majority_floor_leader5 | majority_floor_leader6 | majority_floor_leader7 | majority_floor_leader8 | majority_floor_leader9 | majority_leader | majority_leader1 | majority_leader10 | majority_leader11 | majority_leader12 | majority_leader13 | majority_leader14 | majority_leader15 | majority_leader16 | majority_leader2 | majority_leader3 | majority_leader4 | majority_leader5 | majority_leader6 | majority_leader7 | majority_leader8 | majority_leader9 | majority1 | majority10 | majority11 | majority12 | majority13 | majority14 | majority15 | majority16 | majority2 | majority3 | majority4 | majority5 | majority6 | majority7 | majority8 | majority9 | majorityleader | majorityleader1 | majorityleader10 | majorityleader11 | majorityleader12 | majorityleader13 | majorityleader14 | majorityleader15 | majorityleader16 | majorityleader2 | majorityleader3 | majorityleader4 | majorityleader5 | majorityleader6 | majorityleader7 | majorityleader8 | majorityleader9 | mawards | military_blank1 | military_blank2 | military_blank3 | military_blank4 | military_blank5 | military_data1 | military_data2 | military_data3 | military_data4 | military_data5 | minister | minister_from | minister_from1 | minister_from10 | minister_from11 | minister_from12 | minister_from13 | minister_from14 | minister_from15 | minister_from16 | minister_from2 | minister_from3 | minister_from4 | minister_from5 | minister_from6 | minister_from7 | minister_from8 | minister_from9 | minister1 | minister10 | minister11 | minister12 | minister13 | minister14 | minister15 | minister16 | minister2 | minister3 | minister4 | minister5 | minister6 | minister7 | minister8 | minister9 | minority_floor_leader | minority_floor_leader1 | minority_floor_leader10 | minority_floor_leader11 | minority_floor_leader12 | minority_floor_leader13 | minority_floor_leader14 | minority_floor_leader15 | minority_floor_leader16 | minority_floor_leader2 | minority_floor_leader3 | minority_floor_leader4 | minority_floor_leader5 | minority_floor_leader6 | minority_floor_leader7 | minority_floor_leader8 | minority_floor_leader9 | minority_leader | minority_leader1 | minority_leader10 | minority_leader11 | minority_leader12 | minority_leader13 | minority_leader14 | minority_leader15 | minority_leader16 | minority_leader2 | minority_leader3 | minority_leader4 | minority_leader5 | minority_leader6 | minority_leader7 | minority_leader8 | minority_leader9 | minorityleader | minorityleader1 | minorityleader10 | minorityleader11 | minorityleader12 | minorityleader13 | minorityleader14 | minorityleader15 | minorityleader16 | minorityleader2 | minorityleader3 | minorityleader4 | minorityleader5 | minorityleader6 | minorityleader7 | minorityleader8 | minorityleader9 | module | module0 | module2 | module3 | module4 | module5 | monarch | monarch1 | monarch10 | monarch11 | monarch12 | monarch13 | monarch14 | monarch15 | monarch16 | monarch2 | monarch3 | monarch4 | monarch5 | monarch6 | monarch7 | monarch8 | monarch9 | mother | name | nationality | native_name | native_name_lang | net_worth | nickname | nominator | nominator1 | nominator10 | nominator11 | nominator12 | nominator13 | nominator14 | nominator15 | nominator16 | nominator2 | nominator3 | nominator4 | nominator5 | nominator6 | nominator7 | nominator8 | nominator9 | nominee | occupation | office | office1 | office10 | office11 | office12 | office13 | office14 | office15 | office16 | office2 | office3 | office4 | office5 | office6 | office7 | office8 | office9 | opponent | order | order1 | order10 | order11 | order12 | order13 | order14 | order15 | order16 | order2 | order3 | order4 | order5 | order6 | order7 | order8 | order9 | otherparty | parents | parliament | parliament1 | parliament10 | parliament11 | parliament12 | parliament13 | parliament14 | parliament15 | parliament16 | parliament2 | parliament3 | parliament4 | parliament5 | parliament6 | parliament7 | parliament8 | parliament9 | partner | party | party_election | portfolio | preceded | preceded1 | preceded10 | preceded11 | preceded12 | preceded13 | preceded14 | preceded15 | preceded16 | preceded2 | preceded3 | preceded4 | preceded5 | preceded6 | preceded7 | preceded8 | preceded9 | preceding | preceding1 | preceding10 | preceding11 | preceding12 | preceding13 | preceding14 | preceding15 | preceding16 | preceding2 | preceding3 | preceding4 | preceding5 | preceding6 | preceding7 | preceding8 | preceding9 | predecessor | predecessor1 | predecessor10 | predecessor11 | predecessor12 | predecessor13 | predecessor14 | predecessor15 | predecessor16 | predecessor2 | predecessor3 | predecessor4 | predecessor5 | predecessor6 | predecessor7 | predecessor8 | predecessor9 | premier | premier1 | premier10 | premier11 | premier12 | premier13 | premier14 | premier15 | premier16 | premier2 | premier3 | premier4 | premier5 | premier6 | premier7 | premier8 | premier9 | president | president1 | president10 | president11 | president12 | president13 | president14 | president15 | president16 | president2 | president3 | president4 | president5 | president6 | president7 | president8 | president9 | primeminister | primeminister1 | primeminister10 | primeminister11 | primeminister12 | primeminister13 | primeminister14 | primeminister15 | primeminister16 | primeminister2 | primeminister3 | primeminister4 | primeminister5 | primeminister6 | primeminister7 | primeminister8 | primeminister9 | prior_term | prior_term1 | prior_term10 | prior_term11 | prior_term12 | prior_term13 | prior_term14 | prior_term15 | prior_term16 | prior_term2 | prior_term3 | prior_term4 | prior_term5 | prior_term6 | prior_term7 | prior_term8 | prior_term9 | profession | pronunciation | rank | relations | relatives | religion | residence | resting_place | resting_place_coordinates | restingplace | restingplacecoordinates | riding | riding1 | riding10 | riding11 | riding12 | riding13 | riding14 | riding15 | riding16 | riding2 | riding3 | riding4 | riding5 | riding6 | riding7 | riding8 | riding9 | runningmate | salary | serviceyears | signature | signature_alt | smallimage | source | speaker | speaker_office | spouse | state | state_assembly | state_assembly1 | state_assembly10 | state_assembly11 | state_assembly12 | state_assembly13 | state_assembly14 | state_assembly15 | state_assembly16 | state_assembly2 | state_assembly3 | state_assembly4 | state_assembly5 | state_assembly6 | state_assembly7 | state_assembly8 | state_assembly9 | state_delegate | state_delegate1 | state_delegate10 | state_delegate11 | state_delegate12 | state_delegate13 | state_delegate14 | state_delegate15 | state_delegate16 | state_delegate2 | state_delegate3 | state_delegate4 | state_delegate5 | state_delegate6 | state_delegate7 | state_delegate8 | state_delegate9 | state_house | state_house1 | state_house10 | state_house11 | state_house12 | state_house13 | state_house14 | state_house15 | state_house16 | state_house2 | state_house3 | state_house4 | state_house5 | state_house6 | state_house7 | state_house8 | state_house9 | state_legislature | state_legislature1 | state_legislature10 | state_legislature11 | state_legislature12 | state_legislature13 | state_legislature14 | state_legislature15 | state_legislature16 | state_legislature2 | state_legislature3 | state_legislature4 | state_legislature5 | state_legislature6 | state_legislature7 | state_legislature8 | state_legislature9 | state_senate | state_senate1 | state_senate10 | state_senate11 | state_senate12 | state_senate13 | state_senate14 | state_senate15 | state_senate16 | state_senate2 | state_senate3 | state_senate4 | state_senate5 | state_senate6 | state_senate7 | state_senate8 | state_senate9 | state1 | state10 | state11 | state12 | state13 | state14 | state15 | state16 | state2 | state3 | state4 | state5 | state6 | state7 | state8 | state9 | succeeded | succeeded1 | succeeded10 | succeeded11 | succeeded12 | succeeded13 | succeeded14 | succeeded15 | succeeded16 | succeeded2 | succeeded3 | succeeded4 | succeeded5 | succeeded6 | succeeded7 | succeeded8 | succeeded9 | succeeding | succeeding1 | succeeding10 | succeeding11 | succeeding12 | succeeding13 | succeeding14 | succeeding15 | succeeding16 | succeeding2 | succeeding3 | succeeding4 | succeeding5 | succeeding6 | succeeding7 | succeeding8 | succeeding9 | successor | successor1 | successor10 | successor11 | successor12 | successor13 | successor14 | successor15 | successor16 | successor2 | successor3 | successor4 | successor5 | successor6 | successor7 | successor8 | successor9 | taoiseach | taoiseach1 | taoiseach10 | taoiseach11 | taoiseach12 | taoiseach13 | taoiseach14 | taoiseach15 | taoiseach16 | taoiseach2 | taoiseach3 | taoiseach4 | taoiseach5 | taoiseach6 | taoiseach7 | taoiseach8 | taoiseach9 | term | term_end | term_end1 | term_end10 | term_end11 | term_end12 | term_end13 | term_end14 | term_end15 | term_end16 | term_end2 | term_end3 | term_end4 | term_end5 | term_end6 | term_end7 | term_end8 | term_end9 | term_label | term_label1 | term_label10 | term_label11 | term_label12 | term_label13 | term_label14 | term_label15 | term_label16 | term_label2 | term_label3 | term_label4 | term_label5 | term_label6 | term_label7 | term_label8 | term_label9 | term_start | term_start1 | term_start10 | term_start11 | term_start12 | term_start13 | term_start14 | term_start15 | term_start16 | term_start2 | term_start3 | term_start4 | term_start5 | term_start6 | term_start7 | term_start8 | term_start9 | term1 | term10 | term11 | term12 | term13 | term14 | term15 | term16 | term2 | term3 | term4 | term5 | term6 | term7 | term8 | term9 | termend | termend1 | termend10 | termend11 | termend12 | termend13 | termend14 | termend15 | termend16 | termend2 | termend3 | termend4 | termend5 | termend6 | termend7 | termend8 | termend9 | termlabel | termlabel1 | termlabel10 | termlabel11 | termlabel12 | termlabel13 | termlabel14 | termlabel15 | termlabel16 | termlabel2 | termlabel3 | termlabel4 | termlabel5 | termlabel6 | termlabel7 | termlabel8 | termlabel9 | termstart | termstart1 | termstart10 | termstart11 | termstart12 | termstart13 | termstart14 | termstart15 | termstart16 | termstart2 | termstart3 | termstart4 | termstart5 | termstart6 | termstart7 | termstart8 | termstart9 | title | title1 | title10 | title11 | title12 | title13 | title14 | title15 | title16 | title2 | title3 | title4 | title5 | title6 | title7 | title8 | title9 | unit | vicegovernor | vicegovernor1 | vicegovernor10 | vicegovernor11 | vicegovernor12 | vicegovernor13 | vicegovernor14 | vicegovernor15 | vicegovernor16 | vicegovernor2 | vicegovernor3 | vicegovernor4 | vicegovernor5 | vicegovernor6 | vicegovernor7 | vicegovernor8 | vicegovernor9 | vicepremier | vicepremier1 | vicepremier10 | vicepremier11 | vicepremier12 | vicepremier13 | vicepremier14 | vicepremier15 | vicepremier16 | vicepremier2 | vicepremier3 | vicepremier4 | vicepremier5 | vicepremier6 | vicepremier7 | vicepremier8 | vicepremier9 | vicepresident | vicepresident1 | vicepresident10 | vicepresident11 | vicepresident12 | vicepresident13 | vicepresident14 | vicepresident15 | vicepresident16 | vicepresident2 | vicepresident3 | vicepresident4 | vicepresident5 | vicepresident6 | vicepresident7 | vicepresident8 | vicepresident9 | viceprimeminister | viceprimeminister1 | viceprimeminister10 | viceprimeminister11 | viceprimeminister12 | viceprimeminister13 | viceprimeminister14 | viceprimeminister15 | viceprimeminister16 | viceprimeminister2 | viceprimeminister3 | viceprimeminister4 | viceprimeminister5 | viceprimeminister6 | viceprimeminister7 | viceprimeminister8 | viceprimeminister9 | website | width | year }}<noinclude>{{Documentation}}</noinclude> m6s5v7xla3ypieydwjia9vfnihzbc1k 14 81937 422646 358577 2026-10-18T10:48:00Z Ibne maryam 17680 added [[Category:پاڪستان ۾ پاڻي جا جسم]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 422646 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ايشيا جا سمنڊ]] [[زمرو:آفريڪا جا سمنڊ]] [[زمرو:ڪراچي جي جاگرافي]] [[زمرو:پاڪستان جي جاگرافي]] [[زمرو:پاڪستان ۾ پاڻي جا جسم]] j3h50o05ckg23sduc5xf3qi5m6qjgf4 422647 422646 2026-10-18T10:49:16Z Ibne maryam 17680 /* */ 422647 wikitext text/x-wiki [[زمرو:پاڪستان جا سمنڊ]] [[زمرو:ايشيا جا سمنڊ]] [[زمرو:آفريڪا جا سمنڊ]] [[زمرو:ڪراچي جي ساحلي جاگرافي]] qdqrvxfcny7z79mjbpca5bffncj4wvw 422660 422647 2026-10-18T11:12:30Z Ibne maryam 17680 422660 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ايشيا جا سمنڊ]] [[زمرو:پاڪستان جا سمنڊ]] [[زمرو:پاڪستان جي ساحلي جاگرافي]] [[زمرو:عربستان جي ساحلي جاگرافي]] [[زمرو:ايران جي ساحلي جاگرافي]] 7c21ozns3i4tzcqj1b2a5dyt55vrur3 14 83326 422438 321692 2026-10-17T12:11:24Z Memon2025 21315 /* */ 422438 wikitext text/x-wiki {{Commons category}} {{Cat main|جانورن جي روين جو علم|article=جانورن جي روين جو علم}} مضمون جيڪا جانورن جي رويي جي سائنسي مطالعي سان لاڳاپيل آهن، عام طور تي قدرتي حالتن هيٺ رويي تي ڌيان ڏيڻ ۽ رويي کي ارتقائي طور تي موافقت واري خاصيت جي طور تي ڏسڻ سان متعلق آهن. هڪ اصطلاح طور تي جانورن جي رويي جي سائنسي ۽ مقصدي مطالعي کي پڻ بيان ڪري ٿي، ارتقائي موافقت تي خاص زور ڏيڻ کان سواءِ، عام طور تي ليبارٽري جي حوالي سان محرڪن يا تربيت يافته رويي جي جوابن جي ماپيل جوابن جو حوالو ڏنو ويندو آهي. [[زمرو:رويا]] [[زمرو:حيوانيات]] [[زمرو:ادراڪ جو علم]] [[زمرو:روين جي سائنس]] 1tf81115zz0myq2x2kkf8vxgepusoc6 4 86130 422625 341134 2026-10-18T10:12:46Z JogiAsad 4693 added [[Category:وڪيپيڊيا ايشيائي مهينو ڀاڱيدار]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 422625 wikitext text/x-wiki ==ڀاڱيدار== <!-- Use this format to sign up at each section # {{WAM user 2020|Example 3}} --> # جيڪي وڪيپيڊيا واپرائيندڙ ھن مضمون لکڻ جي ترميمي ڊوڙ ۾ ڀاڱيدار ٿيڻ چاھين سي نئين سِٽَ تي پنھنجو واپرائيندڙ نالو ھن ريت درج ڪن، يعني ڏاڪڻ نشان # کانپوءِ چار ڀيرا ٽلٽ نشان~ ھڻن. (مثال:<nowiki>#~~~~</nowiki>) نشاني لکي. * نالا ڪُل ڀاڱيدار/حصو وٺندڙ # [[يوزر: JogiAsad|<span style="color:Maroon;font:italic bold 1em Candara;text-shadow:#AAF 0.2em 0.2em 0.1em;">جوڳي اسد راڄپر </span>]]&nbsp;[[User talk:JogiAsad|<sup style="font-family:Candara; color:Skyblue;">ڳالھ</sup>]] 18:50, 24 آڪٽوبر 2025 ( يو.ٽي.سي) #<span style="font-family: lateef; background-color: maroon; padding: 2px 3px 1px 3px;">[[User:مومن خان ڏاهري|<span style="color: White">مومن ڏاهري</span>]] [[User talk:UserBob|<span style="color: yellow">(talk)</span>]]</span> 20:41, 24 آڪٽوبر 2025 ( يو.ٽي.سي) #[[واپرائيندڙ:Siddhu Talreja|Siddhu Talreja]] ([[واپرائيندڙ بحث:Siddhu Talreja|ڳالھ]]) 06:00, 26 نومبر 2025 ( يو.ٽي.سي) [[زمرو:وڪيپيڊيا ايشيائي مهينو ڀاڱيدار]] py4rar0x4vfcvzlzh0xkhmmu6ajcnj4 422626 422625 2026-10-18T10:14:03Z JogiAsad 4693 removed [[Category:وڪيپيڊيا ايشيائي مهينو ڀاڱيدار]]; added [[Category:وڪيپيڊين وڪيپيڊيا ايشيائي مهيني ۾ ڀاڱيدار]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 422626 wikitext text/x-wiki ==ڀاڱيدار== <!-- Use this format to sign up at each section # {{WAM user 2020|Example 3}} --> # جيڪي وڪيپيڊيا واپرائيندڙ ھن مضمون لکڻ جي ترميمي ڊوڙ ۾ ڀاڱيدار ٿيڻ چاھين سي نئين سِٽَ تي پنھنجو واپرائيندڙ نالو ھن ريت درج ڪن، يعني ڏاڪڻ نشان # کانپوءِ چار ڀيرا ٽلٽ نشان~ ھڻن. (مثال:<nowiki>#~~~~</nowiki>) نشاني لکي. * نالا ڪُل ڀاڱيدار/حصو وٺندڙ # [[يوزر: JogiAsad|<span style="color:Maroon;font:italic bold 1em Candara;text-shadow:#AAF 0.2em 0.2em 0.1em;">جوڳي اسد راڄپر </span>]]&nbsp;[[User talk:JogiAsad|<sup style="font-family:Candara; color:Skyblue;">ڳالھ</sup>]] 18:50, 24 آڪٽوبر 2025 ( يو.ٽي.سي) #<span style="font-family: lateef; background-color: maroon; padding: 2px 3px 1px 3px;">[[User:مومن خان ڏاهري|<span style="color: White">مومن ڏاهري</span>]] [[User talk:UserBob|<span style="color: yellow">(talk)</span>]]</span> 20:41, 24 آڪٽوبر 2025 ( يو.ٽي.سي) #[[واپرائيندڙ:Siddhu Talreja|Siddhu Talreja]] ([[واپرائيندڙ بحث:Siddhu Talreja|ڳالھ]]) 06:00, 26 نومبر 2025 ( يو.ٽي.سي) [[زمرو:وڪيپيڊين وڪيپيڊيا ايشيائي مهيني ۾ ڀاڱيدار]] qvg2pac5vkzpigt344crmabqe2odkr1 0 103989 422604 421034 2026-10-18T07:58:31Z Ibne maryam 17680 /* ٻاهرين لنڪس */ 422604 wikitext text/x-wiki {{Short description|County of England}} {{Other uses}} {{Infobox English county | official_name = بڪنگهم شائر | other_name =Buckinghamshire | image_main = {{multiple images |border=infobox |perrow=1 2 |total_width=270px | image1 = Chiltern Hills - geograph.org.uk - 4531979.jpg | image2 = Temples and Follys Stowe landscape gardens 19.jpg | image3 = Peace pagoda in autumn cropped.jpg }} | image_caption = The [[Chiltern Hills]], the Rotunda in [[Stowe Gardens]] (bottom left), and the [[Milton Keynes Peace Pagoda|Peace Pagoda]] in [[Milton Keynes]] (bottom right) | locator_map = Buckinghamshire UK locator map 2010.svg | map_caption = Buckinghamshire shown within England | coordinates = {{coord|51|50|N|0|50|W|region:GB_type:adm1st|display=title, inline}} | region = [[ڏکڻ اوڀر انگلينڊ]] | established_date = [[انگلينڊ جون تاريخي ڪائونٽيون|قديم]] | established_by = | preceded_by = | origin = | MPs = [[Parliamentary constituencies in Buckinghamshire|8 MPs]] | police = [[Thames Valley Police]] | largest_city = [[Milton Keynes]] <!-- Ceremonial county fields --> | lord_lieutenant_office = Lord Lieutenant of Buckinghamshire | lord_lieutenant_name = [[Elizabeth Curzon, Countess Howe]] | high_sheriff_office = High Sheriff of Buckinghamshire | high_sheriff_name = Pippa Kirkbridge (2025–26) | ethnicity = {{Unbulleted list | 77.2% [[White people in the United Kingdom|White]] | 12.4% [[British Asians|Asian]] | 5.0% [[Black British people|Black]] | 3.7% [[Mixed (United Kingdom ethnicity category)|mixed]] | 1.7% [[Ethnic groups in the United Kingdom|other]] }} | ethnicity_year = [[2021 United Kingdom census|2021]] | ethnicity_footnotes = <ref>{{NOMIS2021 |id=E06000060 |title=Buckingham UA |access-date=7 December 2023}}</ref><ref>{{NOMIS2021 |id=E06000042 |title=Milton Keynes UA |access-date=7 December 2023}}</ref> <!-- Local government fields --> | unitary_council1 = [[Buckinghamshire Council]] | unitary_council2 = [[Milton Keynes City Council]] <!-- Districts map --> | districts_map = [[File:Buckinghamshire numbered districts 2020.svg|150px]] | districts_key = {{Colorsample|#FFFF99}} Unitary | districts_list = # [[Buckinghamshire (district)|Buckinghamshire]] # [[City of Milton Keynes|Milton Keynes]] }} '''بڪنيم شائر ('''<small>Buckinghamshire</small>'''؛''' {{IPAc-en|ˈ|b|ʌ|k|ɪ|ŋ|ə|m|ʃ|ɪər}})، مختصر طور بڪز چيو ويندو آهي، {{sfnp|''EB''|1878}} [[ڏکڻ اوڀر انگلينڊ]] ۾ هڪ رسمي ڪائونٽي آهي. ان جي اتر ۾ نارٿمپٽن شائر، اتر-اوڀر ۾ [[بيڊفورڊ شائر]]، اوڀر ۾ هارٽفورڊ شائر، ڏکڻ-اوڀر ۾ [[گريٽر لنڊن]]، ڏکڻ ۾ [[برڪشائر]] ۽ اولهه ۾ [[آڪسفورڊ شائر]] واقع آهن. هتي جو سڀ کان وڏو آباد علائقو ملٽن ڪينز شهر آهي. هن ڪائونٽي جي ايراضي <small>1,874</small> چورس ڪلوميٽر (<small>724</small> چورس ميل) آهي ۽ سال <small>2024</small>ع ۾ ان جي اندازي مطابق آبادي <small>8,84,656</small> هئي. اتر-اوڀر ۾ واقع ملٽن ڪينز کان علاوه، سڀ کان وڏيون آباديون ڪائونٽي جي مرڪزي ۽ ڏاکڻي حصن ۾ آهن، جن ۾ آئلسبري، هاءِ وائڪومب ۽ چيشام شامل آهن. مقامي حڪومت جي انتظامي مقصدن لاءِ، هيءَ ڪائونٽي ٻن "يونٽري اٿارٽي" وارن علائقن، يعني بڪنگهم شائر ۽ ملٽن ڪينز تي مشتمل آهي. تاريخي طور تي هن ڪائونٽي جون حدون ڪجهه مختلف هيون ۽ ان ۾ سلاو (<small>Slough</small>) ۽ ايٽن (<small>Eton</small>) جا شهر به شامل هئا. اها لنڊن جي ڀرپاسي وارن علائقن مان هڪ آهي. چِلٽرن هِلز، جيڪو پنهنجي شاندار قدرتي حسن لاءِ مشهور علائقو آهي، ڪائونٽي جي ڏاکڻي حصي ۾ واقع آهي ۽ هتي ئي ان جو سڀ کان اوچو مقام، "هيڊنگٽن هل" (<small>876</small> فوٽ) موجود آهي. چلٽرن وارا جبل ”اوزل نديءَ" جو سرچشمو آهن؛ اها ندي ڪائونٽي جي اتر ۾ واقع هيٺانهين علائقي "ويل آف آئلسبري" (<small>Vale</small> <small>of</small> <small>Aylesbury</small>) ۽ ملٽن ڪينز مان وهندي نيوپورٽ پيگنيل (<small>Newport</small> <small>Pagnell</small>) وٽ "گريٽ اوز نديءَ" سان ملي ٿي. [[ٽيمز درياھه|ٿيمز]] [[ٽيمز درياھه|ندي]] ڪائونٽي جي ڏاکڻي سرحد جو حصو ٺاهي ٿي. ڪائونٽي جي نمايان سهولتن ۽ جڳهن ۾ پائن ووڊ فلم اسٽوڊيو، ڊورني جو ٻيڙي هلائڻ وارو ڍنڍ نما تلاءُ ۽ نارٿمپٽن شائر جي حد تي واقع سلورسٽون ريس ٽريڪ جو ڪجهه حصو شامل آهن. ڪيتريون ئي قومي ڪمپنيون پنهنجا هيڊ ڪوارٽر يا اهم مرڪز ملٽن ڪينز ۾ رکن ٿيون. هتي ڳري صنعت ۽ پٿر ڪڍڻ جو ڪم محدود آهي، جڏهن ته سروس انڊسٽريز (خدمتن واري شعبي) کان پوءِ زراعت جو شعبو نمايان حيثيت رکي ٿو. ==تاريخ== == جاگرافي == == آباديءَ جا انگ اکر == == سياست == == معيشت == == دلچسپ جايون == == ميڊيا == == آمدرفت == == آباديون == == تعليم == == نمايان شخصيتون == == وڌيڪ ڏسو == == نوٽ == == حوالا == == ذريعا == == ٻاهرين لنڪس == {{Commons category|Buckinghamshire}} * [http://www.buckscc.gov.uk/ Buckinghamshire County Council] * [https://web.archive.org/web/20080706052517/http://www.buckscc.gov.uk/museum Buckinghamshire County Museum and Roald Dahl Children's Gallery] * [http://www.buckscc.gov.uk/libraries Buckinghamshire Libraries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130821175218/http://www.buckscc.gov.uk/libraries |date=21 August 2013 }} * [http://www.visitbuckinghamshire.org/ Buckinghamshire Tourist Guide] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100822180730/http://www.visitbuckinghamshire.org/ |date=22 August 2010 }} * [https://web.archive.org/web/20051123214222/http://www.bucksonline.gov.uk/portal/home/index.jsp Bucks County and District Councils Portal] * [https://web.archive.org/web/20110424034215/http://www.buckscc.gov.uk/bcc/museum/ea_buckinghamshire_photos.page Photographic Archive of Buckinghamshire] * [https://web.archive.org/web/20120907195225/http://viewfinder.english-heritage.org.uk/search/results.aspx?index=0 Images of Buckinghamshire] at the [[English Heritage Archive]] {{Authority control}} [[زمرو:بڪنگهم شائر| ]] [[زمرو:ڏکڻ اوڀر انگلينڊ]] [[زمرو:هوم ڪائونٽيون]] [[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]] [[زمرو:ڏکڻ اوڀر انگلينڊ جون ڪائونٽيون]] [[زمرو:قديم دور ۾ قائم ٿيل انگلينڊ جون ڪائونٽيون]] sercjobcz41bwziw4vhzktu8swjugda 4 104058 422619 419074 2026-10-18T10:05:06Z JogiAsad 4693 معمولي ڪاپي ايڊٽ 422619 wikitext text/x-wiki {{Wikipedia Asian Month}} __NOTOC__ {{WAM |header = <div style="margin-right:1em; float:left;">[[File:Asian Month logo sd.png|300px|center|link=]]</div> |subheader = '''[[وڪيپيڊيا:وڪيپيڊيا ايشيائي مهينو|وڪيپيڊيا ايشيائي مهينو]]''' هر سال نومبر مهيني ۾ وڪيپيڊيا تي ٿيندڙ آن لائين مهم ۽ مَضمون لکڻ جي چٽاڀيٽي آهي، جيڪا 2015ع کان وڪيپيڊيا ايشيائي مهينو واپرائيندڙ گروپ پاران هلائي پئي وڃي، جنهن جو مقصد هر نومبر ۾ ايشيا جي وڪيپيڊيا برادرين جي وچ ۾ وڇوٽيءَ کي گھٽائڻ، مختلف ٻولين جي وڪيپيڊيائن تي ايشائي مواد کي وڌائڻ ۽ انهن برادرين کي هڪٻئي جي ويجهو آڻڻ آهي. هن مقابلي جو پهريون ورجاءُ 2015 ۾ شروع ڪيو ويو ۽ هر سال مضمونن جو اَنگُ وڌيو آهي ۽ شرڪت ڪندڙن جي انيڪتا ۽ انگ پڻ وڌيا آھن. هي مهم ايشيائي برادرين کان ٻاهر تائين وڌيل آهي، جنهن ۾ مختلف ٻولين جون وڪيپيڊيا ۽ وڪيميڊيا فائونڊيشن جي پروجيڪٽ ويب سائيٽون شامل آهن. اهو مقامي منتظمين کي پڻ همٿائي ٿو ته اهي لاڳاپيل ميڙاڪا منعقد ڪن. '''جيڪي [[وڪيپيڊيا]] [[وڪيپيڊيا:وڪيپيڊين يوزر|ڀاڱيدار]] يا ([[وڪيپيڊيا:وڪيپيڊين يوزر|وڪيپيڊيا واپرائيندڙ]]) هر وڪيپيڊيا تي لکيل سڀني مضمونن مان سڀ کان وڌيڪ [[وڪيپيڊيا:مضمون ڇا آهي؟|مضمون]] لکندا، انهن کي ”وڪپيڊيا ايشيائي مهينو گولڊن ايوارڊ“ ڏنو ويندو.''' جتي ديسي ڀائيوار موجود آهن، اهي پنهنجي مرضيءَ سان پنهنجي برادرين لاءِ فيصلي سازي ۽ مقامي انعامن جو بندوبست ڪرڻ يا نه ڪرڻ جو طئي ڪري سگهن ٿا. وڪيپيڊيا ايشيائي برادري (ڪميونٽي) جي دوستي ۽ ثقافتي مٽاسٽا جي ھڪ ڀاڱي طور، شرڪت ڪندڙ جيڪي گهٽ ۾ گهٽ چار مضمون (آرٽيڪل) ٺاھي وٺندا آهن سي هڪ ٻئي شرڪت ڪندڙ ڪميونٽي کان خاص وڪيپيڊيا پوسٽ ڪارڊ ماڻيندا آھن. هر حصو وٺندڙ برادري پنھنجي وڪيپيڊيا تي هر نومبر ۾ هڪ مهيني لاءِ آن لائن توڙي آف لائن ترميمي ڊوڙ (ايڊٽ ٿان) ڪندي آھي تہ جيئن پنھنجي ملڪ کان الڳ ٻئي ڪنھن ايشيائي ملڪ جي موضوع بابت نوَن مضمونن جي رچنا ڪري يا اڳ کان موجود مضمونن کي سنواري بھتر بڻائي سگھي. هن سنوار ڊوڙ ۾ ڀاڱيدار (حصو وٺندڙ) واپرائيندڙ رُڳو ايشيائي برادرين تائين محدود ناھن. [[File:Asia (orthographic projection).svg|center|200px]] <div style="text-align:center;"> <!-- Please edit the "URL" accordingly, especially the "section" number; thanks --> {{Clickable button 2|ھينئر ئي شامل ٿيو!|url={{fullurl:{{FULLPAGENAME}}/ڀاڱيدار}} |class=mw-ui-progressive}} {{Clickable button 2|پنھنجي ڀاڱيداريون ھتي داخل ڪريو|url=https://fountain.toolforge.org/editathons/asian-month-2026-sd|class=mw-ui-progressive}} </div> |body = == اصول == ''' مختصر لفظن ۾:''' [[ايشيا ۾ خودمختيار رياستن ۽ تابع علائقن جي فھرست|ايشيائي]] موضوعن تي اهڙا نوان مضمون جيڪي گهٽ ۾ گهٽ 3000 بائيٽس ۽ 300 لفظن تي ٻَڌل هُجن ۽ [[1 نومبر|نومبر 1]] 2026 کان [[30 نومبر|نومبر 30]] 2026 رات 12 وڳي تائين لکيا ويا هُجن. '''ڄاڻايل قائدن جي تفصيل''': * توهان پاران مضمون نئون/تازو جڙيل/لکيل هُجن يعني جيڪي 1 نومبر 2026 0:00 بجي کان 30 نومبر 2026 23:59 ([[برابر عالمي وقت+05:00|يوٽي سي]]) جي وچ ۾ لکيا ويا هجن. * مضمون گهٽ ۾ گهٽ 3،000 بائيٽ ۽ لڳ ڀڳ پورا 300 لفظن تي ٻَڌل هُجن. <small>(انفو باڪس، ٽيمپليٽس وغيرہ مقدار ۾ نه ڳڻيا ويندا)</small> * مضمون (آرٽيڪل) [[وڪيپيڊيا:معروفيت|وڪيپيڊيا معروفيت واري اهليت جي معيار]] تي پورا لهندا هجن. * مضمون قابل ذڪر [[ايشيا ۾ خودمختيار رياستن ۽ تابع علائقن جي فھرست|ايشيائي ملڪن]] جي موضوعن تي هُجن ۽ وڪيپيڊيا جي معيار مطابق هجن. * مضمون جي مواد يا متن ۾ مناسب [[وڪيپيڊيا:حوالا ڏيڻ|معتبر حوالا (ريفرنسز)]] سميت هُجن ۽ مشڪوڪ تڪراري مواد کان هٽي ڪري لکيا ويا هجن ۽ قابل تصديق ڄاڻ يعني معلومات پٽاندڙ لکيل هُجن. مضمون ۾ مشڪوڪ يا تڪراري مواد جي توثيق لاڳاپيل مضمون جي درج حوالا تان هجڻ گهرجي. <small>'''[[مدد:سيکڙاٽن لاءِ حوالا داخل ڪرڻ سکيا|حوالا ڪيئن داخل ڪرڻ لاءِ ڏسو]]'''</small> * مضمون مڪمل طور تي مشيني ترجمو ٿيل نه هجن، مشيني ترجمو ٿيل مضمون قابل قبول نه هوندا ۽ مناسب ڍنگ ۾ لکيل هجن. جيڪي مضمون مشيني ترجمو وسلي ٺاهيو ته انهن کي مناسبت ڪاپي ايڊٽ ڪريو. * مضمون ۾ ڪي به وڏا مسئلا (جهڙوڪ ڪاپي رائٽ جي ڀڃڪڙي،ٽيگ يا اهليت جا سوال وغيره) نہ ٿيل هجي. ** ايڊيٽرز جيڪي ڪاپي رائٽ جي ڀڃڪڙي (خلاف ورزين) جا انيڪ واقعا پيش ڪندا، انهن کي سفير جو خطاب کَٽَڻ کان نااهل قرار ڏيئي سگهجي ٿو. * مضمون فهرست جي شڪل ۾ نه هجن. ** نيارپ:اهڙيون فهرستون قابل قبول آهن جيڪي سهولت جي نيت سان بڻايون ويون هجن <small>(هي اختيار رُڳو انهن وڪيپيڊيا تي لاڳو ٿئي ٿو جيڪي [[وڪيپيڊيا:چونڊ_فهرستون|چونڊ فهرستن]] لاءِ هونديون آهن).</small> * آرگنائيزر (ناظم) پاران لکيل مضمونن کي ٻين آرگنائيزرز (مقامي توڙي عالمي) پاران چڪاسيا ويندا. * هر ٻوليءَ جي وڪيپيڊيا وٽان جج (جيوري ميمبر) اهو اندازو لڳائيندا ته ڇا سندن ٻوليءَ جي وڪيپيڊيا واري رٿا (مقابلي) لاءِ ڪهڙو مضمون قبول آهي يا ناهي. * مضمون معلوماتي هُجن. * مضمون رُڳو [[ايشيا ۾ خودمختيار رياستون ۽ تابع علائقن جي فهرست|ايشيائي مُلڪن ۽ علائقن]] جي لاڳاپيل موضوعن بابت لکيل هُجن (مضمون لکندڙ واپرائيندڙ ڀاڱيدار پنهنجي مُلڪ سان لاڳاپيل موضوعن تي مضمون نه ٿا لکي سگهن، مثال پاڪستاني واپرائيندڙ پاڪستان بابت مضمون نٿا لکي سگهن ان جي اجازت ناهي، پر پاڪستان کانسواءِ ٻئي ڪنهن به ايشيائي ملڪ يا علائقي بابت مضمون لکي سگهجن ٿا) * جڏهن توهان 4 مضمون (آرٽيڪل) ٺاهيندا جيڪي مٿين قاعدن تي پورا لهندا، ته پوءِ توهان کي ايشيائي برادرين مان ڪنهن هڪ برادري پاران وام پوسٽ ڪارڊ ملندو، جيڪو توهان کي ٽپال يا اي ميل وسيلي ڊجيٽل سرٽيفڪيٽ موڪليو ويندو. * وڪيپيڊيا ايشيائي سفيرن کي لاڳاپيل ايشيائي برادرين پاران هڪ دستخط ٿيل سند (سرٽيفڪيٽ) ۽ هڪ اضافي پوسٽ ڪارڊ ملندو. وڌيڪ ڄاڻ لاءِ '''[[m:Wikipedia Asian Month/QA|اڪثر پڇيا ويندڙ سوال ۽ جواب]]''' ڏسو. ڌيان ۾ رکو: * پڇاڙيءَ ۾، مقامي جيوري رڪن اها پڪ ڪندو ته مضمون قبول آهي يا نه. * جڏهن توهان اهليت کي پورو ڪندڙ 4 مضمون لکيا هوندا، ته توهان کي ايشيائي برادري پاران وڪيپيڊيا ايشيائي مهينو پوسٽ ڪارڊ ملندو. * وڪيپيڊيا ايشيائي سفير کي ايشيائي ايفليئيٽ پاران سائن ٿيل سرٽيفڪيٽ، ۽ هڪ واڌارو پوسٽ ڪارڊ ملندو. ڏسو [[m:Wikipedia Asian Month/QA|س&ج]] وڌيڪ ڄاڻ لاءِ. == انتظاميا == * وڪيپيڊيا ايشيائي مهينو بابت آرگنائزرز ڏانهن انگريزي ۾ وڌيڪ تفصيلن لاءِ '''[[m:Wikipedia Asian Month 2026/Organiser Guidelines|آرگنائزرز لاءِ هدايتون]]''' ڏسو. * [[واپرائيندڙ:JogiAsad|جوڳي اسد راڄپر]] * [[‏واپرائيندڙ:مومن_خان_ڏاهري|مومن خان ڏاهري]] == درجيڪاري == <div style="text-align:center;"> <!-- Please edit the "URL" accordingly, especially the "section" number; thanks --> {{Clickable button 2|هينئر شامل ٿيو|url={{fullurl:{{FULLPAGENAME}}/ڀاڱيدار}} |class=mw-ui-progressive}} </div> {{Hidden|ڀاڱيدارن جي فهرست| {{/ڀاڱيدار}} }} == پنهنجي مضمونن جي داخلا ڪيئن ڪريو== جيڪڏهن توهان پهرين نومبر 2026 کان 30 نومبر 2026 جي وچ ۾ ڪوبه مضمون سنڌي وڪيپيڊيا تي لکي ڇاپيو آهي، جيڪو [[ايشيا|ايشيا کنڊ]] سان لاڳاپيل ڪنهن به موضوع تي لکيل آهي، ان جو مقدار (وزن) 3000 بائيٽ آهي ۽ 300 لفظ آهي ۽ ان ۾ حوالا ۽ ڄاڻخانو (انفوباڪس) کانسواءِ 300 لفظ (گهٽ ۾ گهٽ حد) ته توهان {{Clickable button 2|هتي ٺِڙڪ يا ڪلڪ|url=https://fountain.toolforge.org/editathons/asian-month-2026-sd}} ڪريو ۽ سبمٽ (جمع) submit تي ٺِڙڪ يا ڪلڪ ڪري پنهنجو مضمون (جنهن واپرائيندڙ مضمون شروع ڪيو، صرف اهو ئي داخلا ڪري سگهي ٿو ٻئي ڪنهن جو مضمون توهان جي نالي سان، يا توهان جو مضمون ڪنهن ٻئي واپرائيندڙ جي نالي سان هتي درج نه ٿي سگهندو) جو نالو لکو ۽ اڳيون يا نيڪسٽ تي ڪلڪ ڪريو، جيڪڏهن توهان جو مضمون ڄاڻايل شرطن ۽ اصولن تي پورو لهندو، تڏهن ئي نيڪسٽ تي ڪلڪ ڪري سگهندا. اهڙي ريت توهان جي مضمون جي داخلا ٿي ويندي. <!--== سمجهاڻي== --> == مضمونن جي داخلا ڪريو== ڇا توهان ايشيائي مهيني لاءِ سنڌي وڪيپيڊيا ۾ ڀاڱيدار طور شامل ٿيا آهيو؟ مضمونن جي بحث صفحن ۾ <nowiki>{{WAM talk 2026}}</nowiki> شامل ڪريو، ۽ پنھنجون ڀاڱيداريون يا مضمون فائونٽين ٽول ذريعي جمع ڪرايو. <div style="text-align:center;"> {{Clickable button 2|Submit contributions|url=https://fountain.toolforge.org/editathons/asian-month-2026-sd}} </div> جيڪڏهن توهان کي فائونٽين ڏانهن مضمون جمع ڪرائڻ ۾ مسئلو ٿي رهيو آهي، ته مهرباني ڪري پنهنجي مسئلي جي [[وڪيپيڊيا بحث:وڪيپيڊيا ايشيائي مهينو/2026|تقريب جي ڳالهين واري صفحي تي]] رپورٽ ڪريو ۽ پوءِ ٻيهر ڪوشش ڪريو. جيڪڏهن توهان کي اڃا تائين مسئلا ٿي رهيا هجن، ته توهان پنهنجي ڀاڱيدارين جي رپورٽ يا مضمونن کي جمع ڪرائڻ لاءِ [[وڪيپيڊيا:وڪيپيڊيا_ايشيائي_مهينو/سبمٽ|هتي]] ڪري سگهو ٿا. <!-- <div style="text-align:center;"> مهرباني ڪري جيڪي مضمون باضابطا طور تي منظور ٿيل آهن صرف انهن جي ئي داخلا ڪريو وام 2026ء ۾ گُهربل شرطن تي پورو لهندڙ مضمون</div> {{Hidden|مضمونن جي فهرست بلحاظ واپرائيندڙ| {{/ڀاڱيداريون}} }} --> ==گذريل ڇاپا(ايڊيشنز)== * [[وڪيپيڊيا:وڪيپيڊيا ايشيائي مهينو/2015|پهريون مقابلو 2015]] * [[وڪيپيڊيا:وڪيپيڊيا ايشيائي مھينو/ڀاڱيدار/2016ع|ٻيون مقابلو 2016]] * [[وڪيپيڊيا:وڪيپيڊيا ايشيائي مھينو/2017|ٽيون مقابلو 2017]] * [[وڪيپيڊيا:وڪيپيڊيا ايشيائي مهينو/2018|چوٿون مقابلو 2018]] * [[وڪيپيڊيا:وڪيپيڊيا ايشيائي مھينو/2019|پنجون مقابلو 2019]] * [[وڪيپيڊيا:وڪيپيڊيا_ايشيائي_مهينو/2020|ڇهون مقابلو 2020]] * [[وڪيپيڊيا:وڪيپيڊيا_ايشيائي_مهينو/2021|ستون مقابلو 2021]] * [[وڪيپيڊيا:وڪيپيڊيا_ايشيائي_مهينو/2022|اَٺوون مقابلو 2022]] * [[وڪيپيڊيا:وڪيپيڊيا_ايشيائي_مهينو/2023|نائون مقابلو 2023]] * [[وڪيپيڊيا:وڪيپيڊيا_ايشيائي_مهينو/2024|ڏهون مقابلو 2024]] * [[وڪيپيڊيا:وڪيپيڊيا_ايشيائي_مهينو/2025|يارهون مقابلو 2025]] * [[وڪيپيڊيا:وڪيپيڊيا_ايشيائي_مهينو/2026|ٻارھون مقابلو 2026]] |footer = == لاڀائتا ڳنڍڻا == {{flatlist| * [[m:Wikipedia Asian Month|ميٽاوڪي رٿائي صفحو]] * [[m:Wikipedia Asian Month 2022/Events|ميٽاوڪي تي هلندڙ ترميمي ڊوڙ]] * [[m:Wikipedia Asian Month/QA|سوال ۽ جواب]] * [[وڪيپيڊيا:درخواست ڪيل مضمون/سوانح نگاري/بلحاظ قوميت]] * [[باب:ايشيا]] }} == پڻ ڏسو == [[File:Wikimedia-logo black.svg|40px|left|alt=|link=]] {{flatlist| * [[:m:Wikimedia User Group China|چيني وڪيميڊيا جي واپرائيندڙن جو گروھ]] * [[:m:Wikimedia Philippines|وڪيميڊيا فلپائن]] * [[:m:Wikimedia Taiwan|وڪيميڊيا تائيوان]] * [[:m:Wikimedians in Kansai|ڪانسائي ۾ وڪيميڊيا جي واپرائيندڙن جو گروھ]] * [[:m:Wikimedia Hong Kong|وڪيميڊيا ھانگ ڪانگ]] * [[:m:Wikimedia Bangladesh|وڪيميڊيا بنگلاديش]] * [[:m:Punjabi Wikimedians User Group|پنجابي وڪيميڊيا جي واپرائيندڙن جو گروھ]] * [[:m:Wikimedians of Korea User Group|ڪوريائي وڪيميڊيا جي واپرائيندڙن جو گروھ]] }} {{clear}} }} [[زمرو:وڪيپيڊيا جون ترميمي-ڊوڙون]] [[زمرو:وڪي منصوبو ايشيا]] [[زمرو:وڪيپيڊيا ايشيائي مهينو]] [[زمرو:وڪيپيڊيا ايشيائي مھينو]] [[زمرو:2026 ۾ سنڌي وڪيپيڊيا]] 1elvqqwxvl6fr1n73qnr4ph4pz25k3f 422620 422619 2026-10-18T10:09:05Z JogiAsad 4693 422620 wikitext text/x-wiki {{Wikipedia Asian Month}} __NOTOC__ {{WAM |header = <div style="margin-right:1em; float:left;">[[File:Asian Month logo sd.png|300px|center|link=]]</div> |subheader = '''[[وڪيپيڊيا:وڪيپيڊيا ايشيائي مهينو|وڪيپيڊيا ايشيائي مهينو]]''' هر سال نومبر مهيني ۾ وڪيپيڊيا تي ٿيندڙ آن لائين مهم ۽ مَضمون لکڻ جي چٽاڀيٽي آهي، جيڪا 2015ع کان وڪيپيڊيا ايشيائي مهينو واپرائيندڙ گروپ پاران هلائي پئي وڃي، جنهن جو مقصد هر نومبر ۾ ايشيا جي وڪيپيڊيا برادرين جي وچ ۾ وڇوٽيءَ کي گھٽائڻ، مختلف ٻولين جي وڪيپيڊيائن تي ايشائي مواد کي وڌائڻ ۽ انهن برادرين کي هڪٻئي جي ويجهو آڻڻ آهي. هن مقابلي جو پهريون ورجاءُ 2015 ۾ شروع ڪيو ويو ۽ هر سال مضمونن جو اَنگُ وڌيو آهي ۽ شرڪت ڪندڙن جي انيڪتا ۽ انگ پڻ وڌيا آھن. هي مهم ايشيائي برادرين کان ٻاهر تائين وڌيل آهي، جنهن ۾ مختلف ٻولين جون وڪيپيڊيا ۽ وڪيميڊيا فائونڊيشن جي پروجيڪٽ ويب سائيٽون شامل آهن. اهو مقامي منتظمين کي پڻ همٿائي ٿو ته اهي لاڳاپيل ميڙاڪا منعقد ڪن. '''جيڪي [[وڪيپيڊيا]] [[وڪيپيڊيا:وڪيپيڊين يوزر|ڀاڱيدار]] يا ([[وڪيپيڊيا:وڪيپيڊين يوزر|وڪيپيڊيا واپرائيندڙ]]) هر وڪيپيڊيا تي لکيل سڀني مضمونن مان سڀ کان وڌيڪ [[وڪيپيڊيا:مضمون ڇا آهي؟|مضمون]] لکندا، انهن کي ”وڪپيڊيا ايشيائي مهينو گولڊن ايوارڊ“ ڏنو ويندو.''' جتي ديسي ڀائيوار موجود آهن، اهي پنهنجي مرضيءَ سان پنهنجي برادرين لاءِ فيصلي سازي ۽ مقامي انعامن جو بندوبست ڪرڻ يا نه ڪرڻ جو طئي ڪري سگهن ٿا. وڪيپيڊيا ايشيائي برادري (ڪميونٽي) جي دوستي ۽ ثقافتي مٽاسٽا جي ھڪ ڀاڱي طور، شرڪت ڪندڙ جيڪي گهٽ ۾ گهٽ چار مضمون (آرٽيڪل) ٺاھي وٺندا آهن سي هڪ ٻئي شرڪت ڪندڙ ڪميونٽي کان خاص وڪيپيڊيا پوسٽ ڪارڊ ماڻيندا آھن. هر حصو وٺندڙ برادري پنھنجي وڪيپيڊيا تي هر نومبر ۾ هڪ مهيني لاءِ آن لائن توڙي آف لائن ترميمي ڊوڙ (ايڊٽ ٿان) ڪندي آھي تہ جيئن پنھنجي ملڪ کان الڳ ٻئي ڪنھن ايشيائي ملڪ جي موضوع بابت نوَن مضمونن جي رچنا ڪري يا اڳ کان موجود مضمونن کي سنواري بھتر بڻائي سگھي. هن سنوار ڊوڙ ۾ ڀاڱيدار (حصو وٺندڙ) واپرائيندڙ رُڳو ايشيائي برادرين تائين محدود ناھن. [[File:Asia (orthographic projection).svg|center|200px]] <div style="text-align:center;"> <!-- Please edit the "URL" accordingly, especially the "section" number; thanks --> {{Clickable button 2|ھينئر ئي شامل ٿيو!|url={{fullurl:{{FULLPAGENAME}}/ڀاڱيدار}} |class=mw-ui-progressive}} {{Clickable button 2|پنھنجي ڀاڱيداريون ھتي داخل ڪريو|url=https://fountain.toolforge.org/editathons/asian-month-2026-sd|class=mw-ui-progressive}} </div> |body = == اصول == ''' مختصر لفظن ۾:''' [[ايشيا ۾ خودمختيار رياستن ۽ تابع علائقن جي فھرست|ايشيائي]] موضوعن تي اهڙا نوان مضمون جيڪي گهٽ ۾ گهٽ 3000 بائيٽس ۽ 300 لفظن تي ٻَڌل هُجن ۽ [[1 نومبر|نومبر 1]] 2026 کان [[30 نومبر|نومبر 30]] 2026 رات 12 وڳي تائين لکيا ويا هُجن. '''ڄاڻايل قائدن جي تفصيل''': * توهان پاران مضمون نئون/تازو جڙيل/لکيل هُجن يعني جيڪي 1 نومبر 2026 0:00 بجي کان 30 نومبر 2026 23:59 ([[برابر عالمي وقت+05:00|يوٽي سي]]) جي وچ ۾ لکيا ويا هجن. * مضمون گهٽ ۾ گهٽ 3،000 بائيٽ ۽ لڳ ڀڳ پورا 300 لفظن تي ٻَڌل هُجن. <small>(انفو باڪس، ٽيمپليٽس وغيرہ مقدار ۾ نه ڳڻيا ويندا)</small> * مضمون (آرٽيڪل) [[وڪيپيڊيا:معروفيت|وڪيپيڊيا معروفيت واري اهليت جي معيار]] تي پورا لهندا هجن. * مضمون قابل ذڪر [[ايشيا ۾ خودمختيار رياستن ۽ تابع علائقن جي فھرست|ايشيائي ملڪن]] جي موضوعن تي هُجن ۽ وڪيپيڊيا جي معيار مطابق هجن. * مضمون جي مواد يا متن ۾ مناسب [[وڪيپيڊيا:حوالا ڏيڻ|معتبر حوالا (ريفرنسز)]] سميت هُجن ۽ مشڪوڪ تڪراري مواد کان هٽي ڪري لکيا ويا هجن ۽ قابل تصديق ڄاڻ يعني معلومات پٽاندڙ لکيل هُجن. مضمون ۾ مشڪوڪ يا تڪراري مواد جي توثيق لاڳاپيل مضمون جي درج حوالا تان هجڻ گهرجي. <small>'''[[مدد:سيکڙاٽن لاءِ حوالا داخل ڪرڻ سکيا|حوالا ڪيئن داخل ڪرڻ لاءِ ڏسو]]'''</small> * مضمون مڪمل طور تي مشيني ترجمو ٿيل نه هجن، مشيني ترجمو ٿيل مضمون قابل قبول نه هوندا ۽ مناسب ڍنگ ۾ لکيل هجن. جيڪي مضمون مشيني ترجمو وسلي ٺاهيو ته انهن کي مناسبت ڪاپي ايڊٽ ڪريو. * مضمون ۾ ڪي به وڏا مسئلا (جهڙوڪ ڪاپي رائٽ جي ڀڃڪڙي،ٽيگ يا اهليت جا سوال وغيره) نہ ٿيل هجي. ** ايڊيٽرز جيڪي ڪاپي رائٽ جي ڀڃڪڙي (خلاف ورزين) جا انيڪ واقعا پيش ڪندا، انهن کي سفير جو خطاب کَٽَڻ کان نااهل قرار ڏيئي سگهجي ٿو. * مضمون فهرست جي شڪل ۾ نه هجن. ** نيارپ:اهڙيون فهرستون قابل قبول آهن جيڪي سهولت جي نيت سان بڻايون ويون هجن <small>(هي اختيار رُڳو انهن وڪيپيڊيا تي لاڳو ٿئي ٿو جيڪي [[وڪيپيڊيا:چونڊ_فهرستون|چونڊ فهرستن]] لاءِ هونديون آهن).</small> * آرگنائيزر (ناظم) پاران لکيل مضمونن کي ٻين آرگنائيزرز (مقامي توڙي عالمي) پاران چڪاسيا ويندا. * هر ٻوليءَ جي وڪيپيڊيا وٽان جج (جيوري ميمبر) اهو اندازو لڳائيندا ته ڇا سندن ٻوليءَ جي وڪيپيڊيا واري رٿا (مقابلي) لاءِ ڪهڙو مضمون قبول آهي يا ناهي. * مضمون معلوماتي هُجن. * مضمون رُڳو [[ايشيا ۾ خودمختيار رياستون ۽ تابع علائقن جي فهرست|ايشيائي مُلڪن ۽ علائقن]] جي لاڳاپيل موضوعن بابت لکيل هُجن (مضمون لکندڙ واپرائيندڙ ڀاڱيدار پنهنجي مُلڪ سان لاڳاپيل موضوعن تي مضمون نه ٿا لکي سگهن، مثال پاڪستاني واپرائيندڙ پاڪستان بابت مضمون نٿا لکي سگهن ان جي اجازت ناهي، پر پاڪستان کانسواءِ ٻئي ڪنهن به ايشيائي ملڪ يا علائقي بابت مضمون لکي سگهجن ٿا) * جڏهن توهان 4 مضمون (آرٽيڪل) ٺاهيندا جيڪي مٿين قاعدن تي پورا لهندا، ته پوءِ توهان کي ايشيائي برادرين مان ڪنهن هڪ برادري پاران وام پوسٽ ڪارڊ ملندو، جيڪو توهان کي ٽپال يا اي ميل وسيلي ڊجيٽل سرٽيفڪيٽ موڪليو ويندو. * وڪيپيڊيا ايشيائي سفيرن کي لاڳاپيل ايشيائي برادرين پاران هڪ دستخط ٿيل سند (سرٽيفڪيٽ) ۽ هڪ اضافي پوسٽ ڪارڊ ملندو. وڌيڪ ڄاڻ لاءِ '''[[m:Wikipedia Asian Month/QA|اڪثر پڇيا ويندڙ سوال ۽ جواب]]''' ڏسو. ڌيان ۾ رکو: * پڇاڙيءَ ۾، مقامي جيوري رڪن اها پڪ ڪندو ته مضمون قبول آهي يا نه. * جڏهن توهان اهليت کي پورو ڪندڙ 4 مضمون لکيا هوندا، ته توهان کي ايشيائي برادري پاران وڪيپيڊيا ايشيائي مهينو پوسٽ ڪارڊ ملندو. * وڪيپيڊيا ايشيائي سفير کي ايشيائي ايفليئيٽ پاران سائن ٿيل سرٽيفڪيٽ، ۽ هڪ واڌارو پوسٽ ڪارڊ ملندو. ڏسو [[m:Wikipedia Asian Month/QA|س۽ج]] وڌيڪ ڄاڻ لاءِ. == انتظاميا == * وڪيپيڊيا ايشيائي مهينو بابت آرگنائزرز ڏانهن انگريزي ۾ وڌيڪ تفصيلن لاءِ '''[[m:Wikipedia Asian Month 2026/Organiser Guidelines|آرگنائزرز لاءِ هدايتون]]''' ڏسو. * [[واپرائيندڙ:JogiAsad|جوڳي اسد راڄپر]] * [[‏واپرائيندڙ:مومن_خان_ڏاهري|مومن خان ڏاهري]] == درجيڪاري == <div style="text-align:center;"> <!-- Please edit the "URL" accordingly, especially the "section" number; thanks --> {{Clickable button 2|هينئر شامل ٿيو|url={{fullurl:{{FULLPAGENAME}}/ڀاڱيدار}} |class=mw-ui-progressive}} </div> {{Hidden|ڀاڱيدارن جي فهرست| {{/ڀاڱيدار}} }} == پنهنجي مضمونن جي داخلا ڪيئن ڪريو== جيڪڏهن توهان پهرين نومبر 2026 کان 30 نومبر 2026 جي وچ ۾ ڪوبه مضمون سنڌي وڪيپيڊيا تي لکي ڇاپيو آهي، جيڪو [[ايشيا|ايشيا کنڊ]] سان لاڳاپيل ڪنهن به موضوع تي لکيل آهي، ان جو مقدار (وزن) 3000 بائيٽ آهي ۽ 300 لفظ آهي ۽ ان ۾ حوالا ۽ ڄاڻخانو (انفوباڪس) کانسواءِ 300 لفظ (گهٽ ۾ گهٽ حد) ته توهان {{Clickable button 2|هتي ٺِڙڪ يا ڪلڪ|url=https://fountain.toolforge.org/editathons/asian-month-2026-sd}} ڪريو ۽ سبمٽ (جمع) submit تي ٺِڙڪ يا ڪلڪ ڪري پنهنجو مضمون (جنهن واپرائيندڙ مضمون شروع ڪيو، صرف اهو ئي داخلا ڪري سگهي ٿو ٻئي ڪنهن جو مضمون توهان جي نالي سان، يا توهان جو مضمون ڪنهن ٻئي واپرائيندڙ جي نالي سان هتي درج نه ٿي سگهندو) جو نالو لکو ۽ اڳيون يا نيڪسٽ تي ڪلڪ ڪريو، جيڪڏهن توهان جو مضمون ڄاڻايل شرطن ۽ اصولن تي پورو لهندو، تڏهن ئي نيڪسٽ تي ڪلڪ ڪري سگهندا. اهڙي ريت توهان جي مضمون جي داخلا ٿي ويندي. <!--== سمجهاڻي== --> == مضمونن جي داخلا ڪريو== ڇا توهان ايشيائي مهيني لاءِ سنڌي وڪيپيڊيا ۾ ڀاڱيدار طور شامل ٿيا آهيو؟ مضمونن جي بحث صفحن ۾ <nowiki>{{WAM talk 2026}}</nowiki> شامل ڪريو، ۽ پنھنجون ڀاڱيداريون يا مضمون فائونٽين ٽول ذريعي جمع ڪرايو. <div style="text-align:center;"> {{Clickable button 2|Submit contributions|url=https://fountain.toolforge.org/editathons/asian-month-2026-sd}} </div> جيڪڏهن توهان کي فائونٽين ڏانهن مضمون جمع ڪرائڻ ۾ مسئلو ٿي رهيو آهي، ته مهرباني ڪري پنهنجي مسئلي جي [[وڪيپيڊيا بحث:وڪيپيڊيا ايشيائي مهينو/2026|تقريب جي ڳالهين واري صفحي تي]] رپورٽ ڪريو ۽ پوءِ ٻيهر ڪوشش ڪريو. جيڪڏهن توهان کي اڃا تائين مسئلا ٿي رهيا هجن، ته توهان پنهنجي ڀاڱيدارين جي رپورٽ يا مضمونن کي جمع ڪرائڻ لاءِ [[وڪيپيڊيا:وڪيپيڊيا_ايشيائي_مهينو/سبمٽ|هتي]] ڪري سگهو ٿا. <!-- <div style="text-align:center;"> مهرباني ڪري جيڪي مضمون باضابطا طور تي منظور ٿيل آهن صرف انهن جي ئي داخلا ڪريو وام 2026ء ۾ گُهربل شرطن تي پورو لهندڙ مضمون</div> {{Hidden|مضمونن جي فهرست بلحاظ واپرائيندڙ| {{/ڀاڱيداريون}} }} --> ==گذريل ڇاپا(ايڊيشنز)== * [[وڪيپيڊيا:وڪيپيڊيا ايشيائي مهينو/2015|پهريون مقابلو 2015]] * [[وڪيپيڊيا:وڪيپيڊيا ايشيائي مھينو/ڀاڱيدار/2016ع|ٻيون مقابلو 2016]] * [[وڪيپيڊيا:وڪيپيڊيا ايشيائي مھينو/2017|ٽيون مقابلو 2017]] * [[وڪيپيڊيا:وڪيپيڊيا ايشيائي مهينو/2018|چوٿون مقابلو 2018]] * [[وڪيپيڊيا:وڪيپيڊيا ايشيائي مھينو/2019|پنجون مقابلو 2019]] * [[وڪيپيڊيا:وڪيپيڊيا_ايشيائي_مهينو/2020|ڇهون مقابلو 2020]] * [[وڪيپيڊيا:وڪيپيڊيا_ايشيائي_مهينو/2021|ستون مقابلو 2021]] * [[وڪيپيڊيا:وڪيپيڊيا_ايشيائي_مهينو/2022|اَٺوون مقابلو 2022]] * [[وڪيپيڊيا:وڪيپيڊيا_ايشيائي_مهينو/2023|نائون مقابلو 2023]] * [[وڪيپيڊيا:وڪيپيڊيا_ايشيائي_مهينو/2024|ڏهون مقابلو 2024]] * [[وڪيپيڊيا:وڪيپيڊيا_ايشيائي_مهينو/2025|يارهون مقابلو 2025]] * [[وڪيپيڊيا:وڪيپيڊيا_ايشيائي_مهينو/2026|ٻارھون مقابلو 2026]] |footer = == لاڀائتا ڳنڍڻا == {{flatlist| * [[m:Wikipedia Asian Month|ميٽاوڪي رٿائي صفحو]] * [[m:Wikipedia Asian Month 2022/Events|ميٽاوڪي تي هلندڙ ترميمي ڊوڙ]] * [[m:Wikipedia Asian Month/QA|سوال ۽ جواب]] * [[وڪيپيڊيا:درخواست ڪيل مضمون/سوانح نگاري/بلحاظ قوميت]] * [[باب:ايشيا]] }} == پڻ ڏسو == [[File:Wikimedia-logo black.svg|40px|left|alt=|link=]] {{flatlist| * [[:m:Wikimedia User Group China|چيني وڪيميڊيا جي واپرائيندڙن جو گروھ]] * [[:m:Wikimedia Philippines|وڪيميڊيا فلپائن]] * [[:m:Wikimedia Taiwan|وڪيميڊيا تائيوان]] * [[:m:Wikimedians in Kansai|ڪانسائي ۾ وڪيميڊيا جي واپرائيندڙن جو گروھ]] * [[:m:Wikimedia Hong Kong|وڪيميڊيا ھانگ ڪانگ]] * [[:m:Wikimedia Bangladesh|وڪيميڊيا بنگلاديش]] * [[:m:Punjabi Wikimedians User Group|پنجابي وڪيميڊيا جي واپرائيندڙن جو گروھ]] * [[:m:Wikimedians of Korea User Group|ڪوريائي وڪيميڊيا جي واپرائيندڙن جو گروھ]] }} {{clear}} }} [[زمرو:وڪيپيڊيا جون ترميمي-ڊوڙون]] [[زمرو:وڪي منصوبو ايشيا]] [[زمرو:وڪيپيڊيا ايشيائي مهينو]] [[زمرو:وڪيپيڊيا ايشيائي مھينو]] [[زمرو:2026 ۾ سنڌي وڪيپيڊيا]] 1yyyiji5vo674v26c1fjss9e9mz86zz 422628 422620 2026-10-18T10:17:42Z JogiAsad 4693 422628 wikitext text/x-wiki {{Wikipedia Asian Month}} __NOTOC__ {{WAM |header = <div style="margin-right:1em; float:left;">[[File:Asian Month logo sd.png|300px|center|link=]]</div> |subheader = '''[[وڪيپيڊيا:وڪيپيڊيا ايشيائي مهينو|وڪيپيڊيا ايشيائي مهينو]]''' هر سال نومبر مهيني ۾ وڪيپيڊيا تي ٿيندڙ آن لائين مهم ۽ مَضمون لکڻ جي چٽاڀيٽي آهي، جيڪا 2015ع کان وڪيپيڊيا ايشيائي مهينو واپرائيندڙ گروپ پاران هلائي پئي وڃي، جنهن جو مقصد هر نومبر ۾ ايشيا جي وڪيپيڊيا برادرين جي وچ ۾ وڇوٽيءَ کي گھٽائڻ، مختلف ٻولين جي وڪيپيڊيائن تي ايشائي مواد کي وڌائڻ ۽ انهن برادرين کي هڪٻئي جي ويجهو آڻڻ آهي. هن مقابلي جو پهريون ورجاءُ 2015 ۾ شروع ڪيو ويو ۽ هر سال مضمونن جو اَنگُ وڌيو آهي ۽ شرڪت ڪندڙن جي انيڪتا ۽ انگ پڻ وڌيا آھن. هي مهم ايشيائي برادرين کان ٻاهر تائين وڌيل آهي، جنهن ۾ مختلف ٻولين جون وڪيپيڊيا ۽ وڪيميڊيا فائونڊيشن جي پروجيڪٽ ويب سائيٽون شامل آهن. اهو مقامي منتظمين کي پڻ همٿائي ٿو ته اهي لاڳاپيل ميڙاڪا منعقد ڪن. '''جيڪي [[وڪيپيڊيا]] [[وڪيپيڊيا:وڪيپيڊين يوزر|ڀاڱيدار]] يا ([[وڪيپيڊيا:وڪيپيڊين يوزر|وڪيپيڊيا واپرائيندڙ]]) هر وڪيپيڊيا تي لکيل سڀني مضمونن مان سڀ کان وڌيڪ [[وڪيپيڊيا:مضمون ڇا آهي؟|مضمون]] لکندا، انهن کي ”وڪپيڊيا ايشيائي مهينو گولڊن ايوارڊ“ ڏنو ويندو.''' جتي ديسي ڀائيوار موجود آهن، اهي پنهنجي مرضيءَ سان پنهنجي برادرين لاءِ فيصلي سازي ۽ مقامي انعامن جو بندوبست ڪرڻ يا نه ڪرڻ جو طئي ڪري سگهن ٿا. وڪيپيڊيا ايشيائي برادري (ڪميونٽي) جي دوستي ۽ ثقافتي مٽاسٽا جي ھڪ ڀاڱي طور، شرڪت ڪندڙ جيڪي گهٽ ۾ گهٽ چار مضمون (آرٽيڪل) ٺاھي وٺندا آهن سي هڪ ٻئي شرڪت ڪندڙ ڪميونٽي کان خاص وڪيپيڊيا پوسٽ ڪارڊ ماڻيندا آھن. هر حصو وٺندڙ برادري پنھنجي وڪيپيڊيا تي هر نومبر ۾ هڪ مهيني لاءِ آن لائن توڙي آف لائن ترميمي ڊوڙ (ايڊٽ ٿان) ڪندي آھي تہ جيئن پنھنجي ملڪ کان الڳ ٻئي ڪنھن ايشيائي ملڪ جي موضوع بابت نوَن مضمونن جي رچنا ڪري يا اڳ کان موجود مضمونن کي سنواري بھتر بڻائي سگھي. هن سنوار ڊوڙ ۾ ڀاڱيدار (حصو وٺندڙ) واپرائيندڙ رُڳو ايشيائي برادرين تائين محدود ناھن. [[File:Asia (orthographic projection).svg|center|200px]] <div style="text-align:center;"> <!-- Please edit the "URL" accordingly, especially the "section" number; thanks --> {{Clickable button 2|ھينئر ئي شامل ٿيو!|url={{fullurl:{{FULLPAGENAME}}/ڀاڱيدار}} |class=mw-ui-progressive}} {{Clickable button 2|پنھنجي ڀاڱيداريون ھتي داخل ڪريو|url=https://fountain.toolforge.org/editathons/asian-month-2026-sd|class=mw-ui-progressive}} </div> |body = == اصول == ''' مختصر لفظن ۾:''' [[ايشيا ۾ خودمختيار رياستن ۽ تابع علائقن جي فھرست|ايشيائي]] موضوعن تي اهڙا نوان مضمون جيڪي گهٽ ۾ گهٽ 3000 بائيٽس ۽ 300 لفظن تي ٻَڌل هُجن ۽ [[1 نومبر|نومبر 1]] 2026 کان [[30 نومبر|نومبر 30]] 2026 رات 12 وڳي تائين لکيا ويا هُجن. '''ڄاڻايل قائدن جي تفصيل''': * توهان پاران مضمون نئون/تازو جڙيل/لکيل هُجن يعني جيڪي 1 نومبر 2026 0:00 بجي کان 30 نومبر 2026 23:59 ([[برابر عالمي وقت+05:00|يوٽي سي]]) جي وچ ۾ لکيا ويا هجن. * مضمون گهٽ ۾ گهٽ 3،000 بائيٽ ۽ لڳ ڀڳ پورا 300 لفظن تي ٻَڌل هُجن. <small>(انفو باڪس، ٽيمپليٽس وغيرہ مقدار ۾ نه ڳڻيا ويندا)</small> * مضمون (آرٽيڪل) [[وڪيپيڊيا:معروفيت|وڪيپيڊيا معروفيت واري اهليت جي معيار]] تي پورا لهندا هجن. * مضمون قابل ذڪر [[ايشيا ۾ خودمختيار رياستن ۽ تابع علائقن جي فھرست|ايشيائي ملڪن]] جي موضوعن تي هُجن ۽ وڪيپيڊيا جي معيار مطابق هجن. * مضمون جي مواد يا متن ۾ مناسب [[وڪيپيڊيا:حوالا ڏيڻ|معتبر حوالا (ريفرنسز)]] سميت هُجن ۽ مشڪوڪ تڪراري مواد کان هٽي ڪري لکيا ويا هجن ۽ قابل تصديق ڄاڻ يعني معلومات پٽاندڙ لکيل هُجن. مضمون ۾ مشڪوڪ يا تڪراري مواد جي توثيق لاڳاپيل مضمون جي درج حوالا تان هجڻ گهرجي. <small>'''[[مدد:سيکڙاٽن لاءِ حوالا داخل ڪرڻ سکيا|حوالا ڪيئن داخل ڪرڻ لاءِ ڏسو]]'''</small> * مضمون مڪمل طور تي مشيني ترجمو ٿيل نه هجن، مشيني ترجمو ٿيل مضمون قابل قبول نه هوندا ۽ مناسب ڍنگ ۾ لکيل هجن. جيڪي مضمون مشيني ترجمو وسلي ٺاهيو ته انهن کي مناسبت ڪاپي ايڊٽ ڪريو. * مضمون ۾ ڪي به وڏا مسئلا (جهڙوڪ ڪاپي رائٽ جي ڀڃڪڙي،ٽيگ يا اهليت جا سوال وغيره) نہ ٿيل هجي. ** ايڊيٽرز جيڪي ڪاپي رائٽ جي ڀڃڪڙي (خلاف ورزين) جا انيڪ واقعا پيش ڪندا، انهن کي سفير جو خطاب کَٽَڻ کان نااهل قرار ڏيئي سگهجي ٿو. * مضمون فهرست جي شڪل ۾ نه هجن. ** نيارپ:اهڙيون فهرستون قابل قبول آهن جيڪي سهولت جي نيت سان بڻايون ويون هجن <small>(هي اختيار رُڳو انهن وڪيپيڊيا تي لاڳو ٿئي ٿو جيڪي [[وڪيپيڊيا:چونڊ_فهرستون|چونڊ فهرستن]] لاءِ هونديون آهن).</small> * آرگنائيزر (ناظم) پاران لکيل مضمونن کي ٻين آرگنائيزرز (مقامي توڙي عالمي) پاران چڪاسيا ويندا. * هر ٻوليءَ جي وڪيپيڊيا وٽان جج (جيوري ميمبر) اهو اندازو لڳائيندا ته ڇا سندن ٻوليءَ جي وڪيپيڊيا واري رٿا (مقابلي) لاءِ ڪهڙو مضمون قبول آهي يا ناهي. * مضمون معلوماتي هُجن. * مضمون رُڳو [[ايشيا ۾ خودمختيار رياستون ۽ تابع علائقن جي فهرست|ايشيائي مُلڪن ۽ علائقن]] جي لاڳاپيل موضوعن بابت لکيل هُجن (مضمون لکندڙ واپرائيندڙ ڀاڱيدار پنهنجي مُلڪ سان لاڳاپيل موضوعن تي مضمون نه ٿا لکي سگهن، مثال پاڪستاني واپرائيندڙ پاڪستان بابت مضمون نٿا لکي سگهن ان جي اجازت ناهي، پر پاڪستان کانسواءِ ٻئي ڪنهن به ايشيائي ملڪ يا علائقي بابت مضمون لکي سگهجن ٿا) * جڏهن توهان 4 مضمون (آرٽيڪل) ٺاهيندا جيڪي مٿين قاعدن تي پورا لهندا، ته پوءِ توهان کي ايشيائي برادرين مان ڪنهن هڪ برادري پاران وام پوسٽ ڪارڊ ملندو، جيڪو توهان کي ٽپال يا اي ميل وسيلي ڊجيٽل سرٽيفڪيٽ موڪليو ويندو. * وڪيپيڊيا ايشيائي سفيرن کي لاڳاپيل ايشيائي برادرين پاران هڪ دستخط ٿيل سند (سرٽيفڪيٽ) ۽ هڪ اضافي پوسٽ ڪارڊ ملندو. وڌيڪ ڄاڻ لاءِ '''[[m:Wikipedia Asian Month/QA|اڪثر پڇيا ويندڙ سوال ۽ جواب]]''' ڏسو. ڌيان ۾ رکو: * پڇاڙيءَ ۾، مقامي جيوري رڪن اها پڪ ڪندو ته مضمون قبول آهي يا نه. * جڏهن توهان اهليت کي پورو ڪندڙ 4 مضمون لکيا هوندا، ته توهان کي ايشيائي برادري پاران وڪيپيڊيا ايشيائي مهينو پوسٽ ڪارڊ ملندو. * وڪيپيڊيا ايشيائي سفير کي ايشيائي ايفليئيٽ پاران سائن ٿيل سرٽيفڪيٽ، ۽ هڪ واڌارو پوسٽ ڪارڊ ملندو. ڏسو [[m:Wikipedia Asian Month/QA|س۽ج]] وڌيڪ ڄاڻ لاءِ. == انتظاميا == * وڪيپيڊيا ايشيائي مهينو بابت آرگنائزرز ڏانهن انگريزي ۾ وڌيڪ تفصيلن لاءِ '''[[m:Wikipedia Asian Month 2026/Organiser Guidelines|آرگنائزرز لاءِ هدايتون]]''' ڏسو. * [[واپرائيندڙ:JogiAsad|جوڳي اسد راڄپر]] * [[‏واپرائيندڙ:مومن_خان_ڏاهري|مومن خان ڏاهري]] == درجيڪاري == <div style="text-align:center;"> <!-- Please edit the "URL" accordingly, especially the "section" number; thanks --> {{Clickable button 2|هينئر شامل ٿيو|url={{fullurl:{{FULLPAGENAME}}/ڀاڱيدار}} |class=mw-ui-progressive}} </div> {{Hidden|ڀاڱيدارن جي فهرست| {{/ڀاڱيدار}} }} == پنهنجي مضمونن جي داخلا ڪيئن ڪريو== جيڪڏهن توهان پهرين نومبر 2026 کان 30 نومبر 2026 جي وچ ۾ ڪوبه مضمون سنڌي وڪيپيڊيا تي لکي ڇاپيو آهي، جيڪو [[ايشيا|ايشيا کنڊ]] سان لاڳاپيل ڪنهن به موضوع تي لکيل آهي، ان جو مقدار (وزن) 3000 بائيٽ آهي ۽ 300 لفظ آهي ۽ ان ۾ حوالا ۽ ڄاڻخانو (انفوباڪس) کانسواءِ 300 لفظ (گهٽ ۾ گهٽ حد) ته توهان {{Clickable button 2|هتي ٺِڙڪ يا ڪلڪ|url=https://fountain.toolforge.org/editathons/asian-month-2026-sd}} ڪريو ۽ سبمٽ (جمع) submit تي ٺِڙڪ يا ڪلڪ ڪري پنهنجو مضمون (جنهن واپرائيندڙ مضمون شروع ڪيو، صرف اهو ئي داخلا ڪري سگهي ٿو ٻئي ڪنهن جو مضمون توهان جي نالي سان، يا توهان جو مضمون ڪنهن ٻئي واپرائيندڙ جي نالي سان هتي درج نه ٿي سگهندو) جو نالو لکو ۽ اڳيون يا نيڪسٽ تي ڪلڪ ڪريو، جيڪڏهن توهان جو مضمون ڄاڻايل شرطن ۽ اصولن تي پورو لهندو، تڏهن ئي نيڪسٽ تي ڪلڪ ڪري سگهندا. اهڙي ريت توهان جي مضمون جي داخلا ٿي ويندي. <!--== سمجهاڻي== --> == مضمونن جي داخلا ڪريو== ڇا توهان ايشيائي مهيني لاءِ سنڌي وڪيپيڊيا ۾ ڀاڱيدار طور شامل ٿيا آهيو؟ مضمونن جي بحث صفحن ۾ <nowiki>{{WAM talk 2026}}</nowiki> شامل ڪريو، ۽ پنھنجون ڀاڱيداريون يا مضمون فائونٽين ٽول ذريعي جمع ڪرايو. <div style="text-align:center;"> {{Clickable button 2|ڀاڱيداريون وِجهو|url=https://fountain.toolforge.org/editathons/asian-month-2026-sd}} </div> جيڪڏهن توهان کي فائونٽين ڏانهن مضمون جمع ڪرائڻ ۾ مسئلو ٿي رهيو آهي، ته مهرباني ڪري پنهنجي مسئلي جي [[وڪيپيڊيا بحث:وڪيپيڊيا ايشيائي مهينو/2026|تقريب جي ڳالهين واري صفحي تي]] رپورٽ ڪريو ۽ پوءِ ٻيهر ڪوشش ڪريو. جيڪڏهن توهان کي اڃا تائين مسئلا ٿي رهيا هجن، ته توهان پنهنجي ڀاڱيدارين جي رپورٽ يا مضمونن کي جمع ڪرائڻ لاءِ [[وڪيپيڊيا:وڪيپيڊيا_ايشيائي_مهينو/سبمٽ|هتي]] ڪري سگهو ٿا. <!-- <div style="text-align:center;"> مهرباني ڪري جيڪي مضمون باضابطا طور تي منظور ٿيل آهن صرف انهن جي ئي داخلا ڪريو وام 2026ء ۾ گُهربل شرطن تي پورو لهندڙ مضمون</div> {{Hidden|مضمونن جي فهرست بلحاظ واپرائيندڙ| {{/ڀاڱيداريون}} }} --> ==گذريل ڇاپا(ايڊيشنز)== * [[وڪيپيڊيا:وڪيپيڊيا ايشيائي مهينو/2015|پهريون مقابلو 2015]] * [[وڪيپيڊيا:وڪيپيڊيا ايشيائي مھينو/ڀاڱيدار/2016ع|ٻيون مقابلو 2016]] * [[وڪيپيڊيا:وڪيپيڊيا ايشيائي مھينو/2017|ٽيون مقابلو 2017]] * [[وڪيپيڊيا:وڪيپيڊيا ايشيائي مهينو/2018|چوٿون مقابلو 2018]] * [[وڪيپيڊيا:وڪيپيڊيا ايشيائي مھينو/2019|پنجون مقابلو 2019]] * [[وڪيپيڊيا:وڪيپيڊيا_ايشيائي_مهينو/2020|ڇهون مقابلو 2020]] * [[وڪيپيڊيا:وڪيپيڊيا_ايشيائي_مهينو/2021|ستون مقابلو 2021]] * [[وڪيپيڊيا:وڪيپيڊيا_ايشيائي_مهينو/2022|اَٺوون مقابلو 2022]] * [[وڪيپيڊيا:وڪيپيڊيا_ايشيائي_مهينو/2023|نائون مقابلو 2023]] * [[وڪيپيڊيا:وڪيپيڊيا_ايشيائي_مهينو/2024|ڏهون مقابلو 2024]] * [[وڪيپيڊيا:وڪيپيڊيا_ايشيائي_مهينو/2025|يارهون مقابلو 2025]] * [[وڪيپيڊيا:وڪيپيڊيا_ايشيائي_مهينو/2026|ٻارھون مقابلو 2026]] |footer = == لاڀائتا ڳنڍڻا == {{flatlist| * [[m:Wikipedia Asian Month|ميٽاوڪي رٿائي صفحو]] * [[m:Wikipedia Asian Month 2022/Events|ميٽاوڪي تي هلندڙ ترميمي ڊوڙ]] * [[m:Wikipedia Asian Month/QA|سوال ۽ جواب]] * [[وڪيپيڊيا:درخواست ڪيل مضمون/سوانح نگاري/بلحاظ قوميت]] * [[باب:ايشيا]] }} == پڻ ڏسو == [[File:Wikimedia-logo black.svg|40px|left|alt=|link=]] {{flatlist| * [[:m:Wikimedia User Group China|چيني وڪيميڊيا جي واپرائيندڙن جو گروھ]] * [[:m:Wikimedia Philippines|وڪيميڊيا فلپائن]] * [[:m:Wikimedia Taiwan|وڪيميڊيا تائيوان]] * [[:m:Wikimedians in Kansai|ڪانسائي ۾ وڪيميڊيا جي واپرائيندڙن جو گروھ]] * [[:m:Wikimedia Hong Kong|وڪيميڊيا ھانگ ڪانگ]] * [[:m:Wikimedia Bangladesh|وڪيميڊيا بنگلاديش]] * [[:m:Punjabi Wikimedians User Group|پنجابي وڪيميڊيا جي واپرائيندڙن جو گروھ]] * [[:m:Wikimedians of Korea User Group|ڪوريائي وڪيميڊيا جي واپرائيندڙن جو گروھ]] }} {{clear}} }} [[زمرو:وڪيپيڊيا جون ترميمي-ڊوڙون]] [[زمرو:وڪي منصوبو ايشيا]] [[زمرو:وڪيپيڊيا ايشيائي مهينو]] [[زمرو:وڪيپيڊيا ايشيائي مھينو]] [[زمرو:2026 ۾ سنڌي وڪيپيڊيا]] izostew0pd4jowq9053zshcnb9f1lp4 0 104073 422600 421302 2026-10-18T07:53:37Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 422600 wikitext text/x-wiki '''ناٽنگهم شائر''' (Nottinghamshire؛ تلفظ {{IPAc-en|ˈ|n|ɒ|t|ɪ|ŋ|əm|ʃ|ə}} مختصر طور تي '''ناٽس''' ) [[انگلينڊ]] جي اوڀر مڊلينڊز علائقي ۾ هڪ ڪائونٽي آهي. {{Short description|County of England}} {{For-multi|the unitary authority|Nottinghamshire (district)|the former constituency|Nottinghamshire (constituency)}} {{Use British English|date=August 2013}} {{Infobox English county | official_name = Nottinghamshire | image_main = {{multiple images|border=infobox|perrow=1 2 2 1|total_width=270px | image1 = Statue of Robin Hood in Sherwood Forest (9464).jpg | image2 = Southwell Minster - geograph.org.uk - 43532.jpg | image3 = Nottingham Council House - geograph.org.uk - 2943238 (cropped).jpg }} | image_caption = Statue of [[Robin Hood]] in [[Sherwood Forest]], [[Southwell Minster]], and the [[Nottingham Council House|Council House]] in [[Nottingham]] | arms_image = | arms_link = | motto = | locator_map = Nottinghamshire UK locator map 2010.svg | map_caption = Nottinghamshire within England | coordinates = {{Coord|53|N|1|W|region:GB-NTT_type:adm1st|display=title,inline}} | region = [[East Midlands]] | established_date = [[Historic counties of England|Ancient]] | established_by = | preceded_by = | origin = {{circa}} 5th century | lord_lieutenant_office = Lord Lieutenant of Nottinghamshire | lord_lieutenant_name = Professor Veronica Pickering | high_sheriff_office = High Sheriff of Nottinghamshire | area_total_km2 = 2160 | area_total_rank = 27th | ethnicity = {{ubl|93% White|3% Asian|2.1% Mixed|1.2% Black|0.7% Other}}<ref>{{cite web |title=Nottinghamshire Demographics {{!}} Age, Ethnicity, Religion, Wellbeing |url=https://www.varbes.com/demographics/nottinghamshire-demographics |website=Varbes |access-date=10 February 2023 |language=en-gb}}</ref> | county_council = [[Nottinghamshire County Council]] | unitary_council = | unitary_council1 = | government = | joint_committees = | admin_hq = Oak House, [[Hucknall]] | area_council_km2 = 2084.7 | area_council_rank = 24th | iso_code = GB-NTT | gss_code = E10000024 | nuts_code = TLF15/16 | districts_map = [[File:Nottinghamshire numbered districts (1974-2028).svg|200px]] | districts_key = {{Colorsample|#FEFE77}} Unitary {{Colorsample|#FEC1E9}} County council area | districts_list = {{Collapsible list | title = | liststyle = list-style-type:decimal; | 1 = [[Nottingham]] | 2 = [[Bassetlaw District|Bassetlaw]] | 3 = [[Mansfield District|Mansfield]] | 4 = [[Newark and Sherwood]] | 5 = [[Ashfield District|Ashfield]] | 6 = [[Borough of Gedling|Gedling]] | 7 = [[Borough of Broxtowe|Broxtowe]] | 8 = [[Borough of Rushcliffe|Rushcliffe]]}} | MPs = [[List of parliamentary constituencies in Nottinghamshire|8 MPs]] | police = [[Nottinghamshire Police]] | website = {{URL|https://nottinghamshire.gov.uk}} }} '''Nottinghamshire''' ({{IPAc-en|ˈ|n|ɒ|t|ɪ|ŋ|ə|m|ʃ|ər|,_|-|ʃ|ɪər}};<ref name=CollinsDictionary>{{cite web|title=Definition of 'Nottinghamshire' – British English pronunciation |url=https://www.CollinsDictionary.com/dictionary/english/nottinghamshire|archive-url=https://web.archive.org/web/20171224101341/https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/nottinghamshire |archive-date=24 December 2017 |url-status=live |work=[[Collins English Dictionary]] |access-date=23 December 2017}}</ref> abbreviated ''Notts.'') is a [[ceremonial county]] in the [[East Midlands]] of England. The county is bordered by [[South Yorkshire]] to the north-west, [[Lincolnshire]] to the east, [[Leicestershire]] to the south, and [[Derbyshire]] to the west. The largest settlement is the city of [[Nottingham]]. The county has an area of {{Convert|2160|km2|sqmi|abbr=on}} and had an estimated population of {{English cerem counties|POP=Nottinghamshire}} in {{English cerem counties|POP=|TXT=Year}}. Nottingham is in the south-west of the county, which is the most densely populated area. Other settlements include [[Worksop]] in the north-west, [[Newark-on-Trent]] in the east, and [[Mansfield]] in the west. For [[Local government in England|local government]] purposes Nottinghamshire comprises a [[non-metropolitan county]], with seven districts, and the Nottingham [[Unitary authorities of England|unitary authority]] area. The [[East Midlands Combined County Authority]] includes [[Nottinghamshire County Council]] and [[Nottingham City Council]]. The geography of Nottinghamshire is largely defined by the [[River Trent]], which forms a wide valley which crosses the county from the south-west to the north-east. North of this, in the centre of the county, is [[Sherwood Forest]], the remnant of a large [[ancient woodland]]. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ناٽنگهم شائر]] [[زمرو:اوڀر مڊلينڊز]] [[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]] [[زمرو:اوڀر مڊلينڊز جون ڪائونٽيون]] avjj9tq0v0evftbahxxz67pnkz4h45r 0 104105 422602 421045 2026-10-18T07:56:46Z Ibne maryam 17680 /* */ 422602 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" cellpadding="3" cellspacing="0" style="border-collapse:collapse; =; width:300px;" |+هيمپشائر<br /><br /><br /><br /> <big>'''هيمپشائر'''</big> | colspan="2" style="text-align:center; background:whit" |[[فائل:Flag_of_Hampshire.svg|150x150 عڪسلون|The flag of Hampshire]]<br /><br /><br /><br />هيمپشائر ڪائونٽي ڪائونسل جو جهنڊو |- | colspan="2" style="text-align: center; background: white;" |[[فائل:Hampshire_UK_locator_map_2010.svg|243x243 عڪسلون|Hampshire within England]] |- | colspan="2" style="background: #f0f0f0; font-weight: bolder;" | |- ! style="width:45%;" | | |- ! | |- ! style="font-weight: normal;" | | |- ! | |- ! | |- ! | |- ! | |- ! | |- | colspan="2" style="background: #f0f0f0; font-weight: bolder;" | |- ! style="font-weight: normal;" | |[[فہرست انگلستان کی رسمی کاؤنٹیاں|درجہ {{English cerem counties|RNK=Hampshire}}]]<br />{{English cerem counties|POP=Hampshire}}<br />{{تحویل|{{English cerem counties|DEN=Hampshire}}|PD/km2|PD/sqmi|abbr=on}}<br />[[فہرست انگلستان کی دو سطحی کاؤنٹیاں|درجہ {{English admin counties|RNK=Hampshire}}]]<br />{{English admin counties|POP=Hampshire}} |- ! | |- | colspan="2" style="background: #f0f0f0; font-weight: bolder;" | |- | colspan="2" style="text-align:center;" | |- ! |{{English county control|CTY=Hampshire}} |- ! | * * * * * * * * * * * * * * * * * * |- | colspan="2" style="background: #f0f0f0; font-weight: bolder;" | |- | colspan="2" |<center>[[فائل:Hampshire_Ceremonial_Numbered.png]]</center> # # # # # # # # # # # # # |} '''هيمپشائر''' (Hampshire؛ تلفظ: {{IPAc-en|ˈ|h|æ|m|p|ʃ|ər}}, {{IPAc-en|ˈ|h|æ|m|p|ʃ|ɪər|audio=En-uk-Hampshire.ogg}} ) ڏکڻ اوڀر [[انگلينڊ]]، [[گڏيل بادشاھت|برطانيه]] ۾ هڪ ڪائونٽي آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:هيمپشائر]] [[زمرو:ڏکڻ اوڀر انگلينڊ]] [[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]] [[زمرو:ڏکڻ اوڀر انگلينڊ جون ڪائونٽيون]] r6yh1qbi9lk7m5zoerprarv1wj2473s 0 104314 422435 422433 2026-10-17T12:06:13Z Memon2025 21315 /* */ 422435 wikitext text/x-wiki {{Automatic taxobox|Name=سامونڊي بگهڙو}} '''سامونڊي ٻگهه''' (Seagull) 40 کان وڌيڪ قسمن جي ڳري جسم وارن، جالن وارن پيرن وارن پکين '''جو''' '''عام''' '''نالو''' جيڪي سامونڊي پکين جي [[خاندان (حياتيات)|خاندان]] لاريڊي ۽ چاراڊريفارمز جي [[ترتيب (حياتيات)|آرڊر سان]] تعلق رکن ٿا. ڪجھ ماهر ڪجهه نسلن کي الڳ الڳ نسل ۾ رکن ٿا پر ڪيترائي ماهر انهن کي وسيع نسل لارس (Larus) ۾ شامل ڪن ٿا. اهي نمايان ۽ هم آهنگ پکي آهن جيڪي گهڻو ڪري اتر اڌ گول ۾ پاليندا آهن جتي معتدل کان قطبي علائقن تائين لڳ ڀڳ 30 جنسون ملن ٿيون. اهي عام طور تي زمين تي ڪالونين ۾ آکيرا ٺاهيندا آهن ۽ اهي جنس جيڪي زمين تي پاليندا آهن سياري ۾ ساحلي علائقن ڏانهن لڏپلاڻ ڪندا آهن. بالغ بگلا عام طور تي ڀوري يا اڇي رنگ جا هوندا آهن جن جي مٿي تي مختلف نشان هوندا آهن. نسل جي موسم دوران، انهن جو مٿو مڪمل طور تي اڇو، ڪارو، ڀورو، يا ناسي ٿي سگهي ٿو، جڏهن ته سياري ۾ اهو لڪير وارو يا داغدار ٿي ويندو آهي. انهن جي چونچ مضبوط ۽ ٿوري مڙيل هوندي آهي ۽ ڪجهه نسلن ۾ ان تي رنگين داغ پڻ هوندا آهن. چونچ ۽ ٽنگن جا رنگ ۽ پرن تي نمونا پڻ نسلن جي سڃاڻپ ۾ مدد ڪن ٿا.هي تمام گهڻا موافق چارا ڳولڻ وارا پکي آهن. اهي ساحلن تي [[جيت|ڪيڙا]]، [[مولسڪا|مولسڪ]] ۽ ڪرسٽيشين کائيندا آهن، زرعي زمين ۾ ڪيڙا ۽ سنيل (snails) ڳوليندا آهن، ساحلي علائقن ۾ مڇيون پڪڙيندا آهن ۽ جهازن مان اڇلايل ڪچرو به کائيندا آهن. سامونڊي بگهڙن جون وڏيون جنسون ڪڏهن ڪڏهن ٻين پکين جو شڪار ڪنديون آهن، ايستائين جو پنهنجي نسل جي آنا ۽ ٻچا به شڪار ڪنديون آهن. {{Short description|Subfamily of seabirds}} {{redirect|Seagull|other uses|Gull (disambiguation)|and|Seagull (disambiguation)}} {{Automatic taxobox | name = Gull (informally, seagull) | fossil_range = [[Early Oligocene]] – [[Holocene|Present]] | image = Herring Gull (Larus argentatus), Brighton, England.JPG | image_caption = Adult [[European herring gull]] | taxon = Larinae | authority = | subdivision_ranks = Genera | subdivision = 11, [[#Genera_11|see below]] }} [[File:Armenian_Gull_Juvenile_in_flight,_Sevan_lake.jpg|thumb|right|Immature (probably 2nd year) [[Armenian gull]] in flight, flying over [[Lake Sevan]]]]ڪينو پکي (<small>Gull, Seagull</small>) کي عام ٻوليءَ ۾ "سامونڊي ٻگهه" چيو ويندو آهي, لاريني (<small>Larinae</small>) ذيلي خاندان سان تعلق رکن ٿا. اهي "ٽرن" (<small>terns</small>) ۽ "سڪمر" (<small>skimmers</small>) سان گهڻي ويجهڙائي رکن ٿا ۽ انهن سان گڏ لاريدي (<small>Laridae</small>) خاندان ۾ شامل آهن. انهن جو ڪجهه حد تائين تعلق آڪس (auks) ۽ اسڪوآ (skuas) سان پڻ آهي، جڏهن ته ويڊرز (waders - پاڻيءَ جي ڪناري رهندڙ پکي) سان انهن جو تعلق وڌيڪ پري جو آهي. 21هين صديءَ تائين، اڪثر سامونڊي پکين کي لارس (<small>Larus</small>) جنس ۾ رکيو ويندو هو، پر هاڻي ان درجي بندي کي پولي فائيليٽڪ (يعني مختلف ابن ڏاڏن مان نڪتل) سمجهيو وڃي ٿو؛ جنهن جي نتيجي ۾ ڪيترين ئي جنسن کي ٻيهر اختيار ڪيو ويو آهي ۽ انهن ۾ ترميمون ڪيون ويون آهن. سامونڊي پکين لاءِ هڪ پراڻو نالو "مييو" (mew) آهي؛ هي لفظ اڃا تائين انگريزيءَ جي ڪجهه علائقائي لهجن ۾ موجود آهي. ان جو تعلق جرمن ٻوليءَ جي لفظ ’Möwe‘، ڊينش ’måge‘، سويڊش ’mås‘، ڊچ ’meeuw‘، نارويجن ’måke/måse‘ ۽ فرانسيسي ’mouette‘ سان آهي. <ref>{{cite web|url=http://www.thefreedictionary.com/mew |title=mew |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130513235604/http://www.thefreedictionary.com/mew |archive-date=13 May 2013 |website=[[The Free Dictionary]]}}</ref> <ref>{{cite Merriam-Webster|mew}}</ref> ’گلس‘ (gull) ۽ ’مييو‘ (mew) ٻئي لفظ اصل ۾ انهن پکين جي ڪڍيل آوازن مان نڪتل آهن (يعني اهي آواز جي نقل تي ٻڌل نالا آهن).<ref name="Lockwood">{{cite book |last=Lockwood |first=William Burley |title=The Oxford Book of British Bird Names |publisher=Oxford University Press, USA |publication-place=Oxford; New York |date=1984 |isbn=0-19-214155-4 |pages=76, 103}}</ref> سامونڊي پکي عام طور تي سرمائي ۽ اڇي رنگ جا هوندا آهن. انهن جي مٿي يا پرن تي اڪثر ڪارا نشان هوندا آهن، انهن جون چنجون مضبوط هونديون آهن ۽ پيرن ۾ جهليون (<small>webbed feet</small>) هونديون آهن. انهن جا آواز عام طور تي تيز، رڙين جهڙا يا گوڙ ڪندڙ هوندا آهن. اڪثر سامونڊي پکي زمين تي آکيرا ٺاهيندا آهن ۽ مڇي يا ٻيو گوشت کائيندا آهن. اهي يا ته جيئرا شڪار ڪندا آهن يا وري موقعو ملڻ تي مئل جانورن جو گوشت (<small>scavenge</small>) کائيندا آهن؛ خاص طور تي ’لارس‘ (Larus) جنس جا وڏا پکي ائين ڪندا آهن. انهن جي خوراڪ ۾ ڪرسٽيشين (جهينگي جهڙا جاندار)، مولسڪ (στστ جهڙا جاندار) ۽ مڇيون شامل آهن، جڏهن ته وڏيون جنسون پکين ۽ ٿڻ وارن جانورن (mammals) جو شڪار به ڪنديون آهن. انهن جا جبروا (jaws) اهڙي طرح کلي سگهن ٿا جو اهي وڏي شڪار کي به نگل سگهن. اهي عام طور تي سامونڊي ڪنارن يا خشڪيءَ جي ويجهو (يا خشڪيءَ جي اندروني علائقن ۾) رهن ٿا ۽ تمام گهٽ کليل سمنڊ ۾ گهڻو پري ويندا آهن (سواءِ "ڪٽي ويڪس" ۽ "سيبين گلس" جي). <ref name="olsen">{{cite book |last1=Olsen |first1=K.M. |last2=Larsson |first2=H. |year=2004 |title=Gulls of Europe, Asia, and North America |publisher=Helm |isbn=0-7136-7087-8}}</ref> وڏين جنسن کي مڪمل بالغ ٿيڻ ۽ پوريون پرن واريون شڪليون حاصل ڪرڻ ۾ چار سال لڳي سگهن ٿا، جڏهن ته ننڍن سامونڊي پکين لاءِ ٻه سال عام آهن. اڇي مٿي وارا وڏا سامونڊي پکي عام طور تي ڊگهي عمر وارا هوندا آهن؛ مثال طور، يورپي ’هيرنگ گل‘ (European herring gull) جي وڌ ۾ وڌ عمر 49 سال رڪارڊ ڪئي وئي آهي.<ref>{{cite web |url=http://genomics.senescence.info/species/entry.php?species=Larus_argentatus |title=AnAge entry for Larus argentatus |website=The Animal Ageing and Longevity Database |access-date=23 November 2008 |archive-date=4 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131104045158/http://genomics.senescence.info/species/entry.php?species=Larus_argentatus |url-status=live }}</ref> سامونڊي پکي وڏن گروهن ۾ آکيرا ٺاهيندا ٻار اڳڀرا هوندا آهن، جيڪي ڪارا داغ هيٺان پيدا ٿيندا آهن ۽ ٻارڻ تي متحرڪ هوندا آهن.<ref name="EoB">{{cite book |veditors = Forshaw J | vauthors = Harrison CJ |year=1991|title=Encyclopaedia of Animals: Birds|publisher= Merehurst Press|location=London|pages= 109–111|isbn= 978-1-85391-186-6}}</ref> گل وسيلا رکندڙ، جستجو ڪندڙ ۽ ذهين هوندا آهن، خاص طور تي وڏيون جنسون،<ref name="rspb">{{cite web|url=http://www.rspb.org.uk/wildlife/features/gulls.aspx|title=Gulls and man|date=13 August 2007|work=[[RSPB]]|access-date=4 January 2010|archive-date=24 December 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091224233900/http://www.rspb.org.uk/wildlife/features/gulls.aspx}}</ref> رابطي جي پيچيده طريقن ۽ هڪ انتهائي ترقي يافته سماجي structure جو مظاهرو ڪنديون آهن. مثال طور، ڪيتريون ئي گل ڪالونيون هجوم واري رويي کي ظاهر ڪن ٿيون، شڪارين ۽ ٻين مداخلت ڪندڙن تي حملو ڪنديون آهن ۽ انهن کي تنگ ڪنديون آهن.<ref>[[John Alcock (behavioral ecologist)|Alcock, J.]] (1998). ''Animal Behavior: An Evolutionary Approach'' (7th edition). Sinauer Associates, Inc. Sunderland, Massachusetts. {{ISBN|0-87893-009-4}}.</ref> ڪجهه نسلن، جهڙوڪ هيرنگ گل، مثال طور سون جي مڇي کي پڪڙڻ لاءِ ماني جي ٽڪرن کي چاري طور استعمال ڪندي اوزارن جي استعمال واري رويي جو مظاهرو ڪيو آهي. <ref name="henry">{{cite journal| vauthors = Henry PY, Aznar JC |date=June 2006|title=Tool-use in Charadrii: Active Bait-Fishing by a Herring Gull |journal=Waterbirds|volume=29|issue=2|pages=233–234|doi=10.1675/1524-4695(2006)29[233:TICABB]2.0.CO;2|s2cid=85738152 }}</ref> گلن جي ڪيترن ئي نسلن انسانن سان ڪاميابي سان گڏ رهڻ ۽ انساني رهائش ۾ ترقي ڪرڻ سکيو آهي.<ref name="seagull_crisps_aberdeen">{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/scotland/north_east/6907994.stm |title=Seagull becomes crisp shoplifter |work=[[BBC News]] |date=20 July 2007 |access-date=24 July 2009 |archive-date=15 February 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090215143154/http://news.bbc.co.uk/1/hi/scotland/north_east/6907994.stm |url-status=live }}</ref> ٻيا پنهنجو کاڌو حاصل ڪرڻ لاءِ ڪليپٽو پيراسائٽزم تي ڀروسو ڪندا آهن. گلن کي زنده وهيل جو شڪار ڪندي ڏٺو ويو آهي، وهيل تي لهندي جڏهن اها مٿاڇري تي لهندي آهي ۽ گوشت جا ٽڪرا ڪڍيندي آهي.<ref name="bbc_gull_whale">{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/8116551.stm |title=Gulls' vicious attacks on whales |work=[[BBC News]] |date=21 June 2009|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090626053141/http://news.bbc.co.uk:80/2/hi/science/nature/8116551.stm |archive-date=26 June 2009}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|Laridae}} {{Wikispecies|Laridae}} {{Wiktionary|gull}} * [https://calidris.home.xs4all.nl/gullindex.htm Rudy's Gull-index] Pictures of less well-known plumages of large gulls {{Taxonbar|from=Q3112866}} {{Authority control}} [[زمرو:سامونڊي پکي]] [[زمرو:لاريڊائي]] [[زمرو:مردار خور]] [[زمرو:پکين جا عام نالا]] [[زمرو:ڪچرو کائيندڙ جانور]] [[زمرو:وڊيو ڪلپس تي مشتمل مضمون]] k43zeq03fqsja3xy8g99ukc0qm5zn1t 14 104375 422436 2026-10-17T12:08:48Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:حيواني رويا]] 422436 wikitext text/x-wiki [[زمرو:حيواني رويا]] 2t07nbygecsppas7p6y4q075nfqdbnj 14 104376 422437 2026-10-17T12:09:20Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:حيواني رويا]] 422437 wikitext text/x-wiki [[زمرو:حيواني رويا]] 2t07nbygecsppas7p6y4q075nfqdbnj 0 104377 422439 2026-10-17T12:21:35Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|جيٺو لالواڻيءَ جو 1992ع ۾ ڇپيل بني، ڪڇ جي سنڌي لوڪ ادب بابت ڪتاب}} {{Infobox book | name = بنيءَ جو سنڌي لوڪ ادب | title = بنيءَ جو سنڌي لوڪ ادب | author = [[جيٺو لالواڻي]] | language = [[سنڌي ٻولي]] | country = [[ڀارت]] | subject = [[سنڌي لوڪ ادب]]، [[بني (ڪڇ)|بني]] جون لوڪ روايتون | genre = لوڪ ادب بابت... 422439 wikitext text/x-wiki {{Short description|جيٺو لالواڻيءَ جو 1992ع ۾ ڇپيل بني، ڪڇ جي سنڌي لوڪ ادب بابت ڪتاب}} {{Infobox book | name = بنيءَ جو سنڌي لوڪ ادب | title = بنيءَ جو سنڌي لوڪ ادب | author = [[جيٺو لالواڻي]] | language = [[سنڌي ٻولي]] | country = [[ڀارت]] | subject = [[سنڌي لوڪ ادب]]، [[بني (ڪڇ)|بني]] جون لوڪ روايتون | genre = لوڪ ادب بابت تحقيقي ڪتاب | publisher = جيٺو لالواڻي | pub_date = 1992ع | pub_place = [[احمد آباد]]، [[گجرات]] }} '''بنيءَ جو سنڌي لوڪ ادب''' (انگريزي: ''B'anee-a jo Sindhi Lok Adab''؛ متبادل رومن صورت: ''Bania Jo Sindhi Lok Adab'') سنڌي اديب، محقق ۽ لوڪ ادب جي ماهر [[جيٺو لالواڻي]] جو ڪتاب آهي، جيڪو 1992ع ۾ شايع ٿيو. ڪتاب جو موضوع ڀارت جي رياست [[گجرات]] جي [[ڪڇ ضلعو|ڪڇ ضلعي]] ۾ واقع [[بني (ڪڇ)|بني]] علائقي جو [[سنڌي لوڪ ادب]] آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf |access-date=2026-10-17 }}</ref> ليکڪ جي پنهنجي ويب سائيٽ تي شايع ٿيل ڪتابن جي فهرست ۾ هيءُ ڪتاب 1992ع جي تصنيف طور درج آهي ۽ ان جي صنف ''Folklore'' ڄاڻايل آهي.<ref name="LalwaniBooks">{{cite web |title=Books |website=Dr. Jetho Lalwani |url=https://jetholalwani.com/books |language=en |access-date=2026-10-17 }}</ref> هڪ علمي مقالي جي ببليوگرافيءَ موجب ڪتاب احمد آباد مان ليکڪ جي نالي سان شايع ٿيو.<ref name="SindhiBhagatBibliography">{{cite journal |title=Sindhi bhaṅat songs associated with Kanvar Ram |url=https://citeseerx.ist.psu.edu/document?doi=b68b03050b2e216164ff45219e44d42163a93628&repid=rep1&type=pdf |language=en |access-date=2026-10-17 }}</ref> [[File:Banni Grasslands Day.jpg|thumb|260px|ڪڇ جي بني علائقي جو چراگاهي منظر؛ ڪتاب جو موضوع هن علائقي جون سنڌي لوڪ روايتون آهن.]] == ڪتاب جو تعارف == ''بنيءَ جو سنڌي لوڪ ادب'' جي موضوع جو مرڪز بني علائقو ۽ اتي موجود سنڌي لوڪ ادبي روايتون آهن. موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ ڪتاب جو مختصر تعارف ڏيندي ان کي بني، ڪڇ، گجرات جي سنڌي لوڪ ادب بابت تصنيف قرار ڏنو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> جيٺو لالواڻيءَ جي ڪتابن جي فهرست مان پڻ معلوم ٿئي ٿو ته بنيءَ جي لوڪ ادب بابت هيءَ سندس 1992ع جي تصنيف آهي.<ref name="LalwaniBooks"/> ڪتاب جي مڪمل متن جي آزادانه دستيابي جي تصديق نه ٿيڻ سبب ان جي بابن، صفحن، مواد جي تفصيلي ترتيب ۽ مخصوص لوڪ روايتن بابت قطعي بيان ڪرڻ ممڪن نه آهي. == ڪتاب جا ببليوگرافيائي تفصيل == {| class="wikitable" style="width:100%;border-collapse:collapse;border:1px solid #A6BCD0;" |+ style="background:#245487;color:white;padding:11px;font-size:115%;" | '''بنيءَ جو سنڌي لوڪ ادب: تصديق ٿيل تفصيل''' ! style="background:#E4EFFA;color:#244A70;width:32%;" | تفصيل ! style="background:#E4EFFA;color:#244A70;" | ڄاڻ |- | style="background:#F0F6FC;font-weight:bold;" | ڪتاب جو نالو | بنيءَ جو سنڌي لوڪ ادب |- | style="background:#F0F6FC;font-weight:bold;" | رومن نالو | ''B'anee-a jo Sindhi Lok Adab'' / ''Bania Jo Sindhi Lok Adab'' |- | style="background:#F0F6FC;font-weight:bold;" | ليکڪ | [[جيٺو لالواڻي]] |- | style="background:#F0F6FC;font-weight:bold;" | اشاعت | 1992ع |- | style="background:#F0F6FC;font-weight:bold;" | اشاعت جو هنڌ | [[احمد آباد]]، [[گجرات]] |- | style="background:#F0F6FC;font-weight:bold;" | ببليوگرافيءَ ۾ ڄاڻايل ناشر | جيٺو لالواڻي |- | style="background:#F0F6FC;font-weight:bold;" | موضوع | بني، ڪڇ جو سنڌي لوڪ ادب |- | style="background:#F0F6FC;font-weight:bold;" | صنف | لوڪ ادب بابت ڪتاب |- | style="background:#F0F6FC;font-weight:bold;" | صفحن جو تعداد | تصديق نه ٿيل |- | style="background:#F0F6FC;font-weight:bold;" | ISBN | تصديق نه ٿيل |} اشاعت جو هنڌ ۽ ناشر هڪ علمي ببليوگرافيءَ ۾ ڏنل آهن؛ ڪتاب جي اصل عنواني صفحي سان انهن جي ڀيٽ اڃا گهربل آهي.<ref name="SindhiBhagatBibliography"/> == ليکڪ == {{Main|جيٺو لالواڻي}} '''جيٺو لالواڻي''' سنڌي اديب، ڊراما نگار، نقاد ۽ لوڪ ادب جو محقق آهي. هن سنڌيءَ سان گڏ هندي ۽ گجراتي ٻولين ۾ پڻ ادبي ۽ تحقيقي ڪم ڪيو آهي. سندس تحقيقي دلچسپين ۾ سنڌي لوڪ ادب، لوڪ گيت، لوڪ ناٽڪ، ڳجهارتون ۽ ڪڇ جي سنڌي ثقافتي روايتون شامل آهن.<ref name="SindhiKhazanaLalwani">{{cite web |title=Meet the Sindhi Litterateur-Dr. Jetho Lalwani |website=Sindhi Khazana |url=https://sindhikhazana.com/meet-the-sindhi-litterateur-shri-jetho-lalwani/ |language=en |access-date=2026-10-17 }}</ref> جيٺو لالواڻيءَ بني علائقي جي سنڌي لوڪ گيتن تي پڻ تحقيق ڪئي. سندس تحقيقي موضوع ''Banniye ja Sindhi Lok Geet'' هو، جنهن بابت هن بمبئي يونيورسٽيءَ مان ڊاڪٽريٽ حاصل ڪئي.<ref name="SindhiKhazanaLalwani"/> === لوڪ ادب بابت ٻيون تصنيفون === جيٺو لالواڻيءَ جي ڪتابن جي فهرست ۾ ''بنيءَ جو سنڌي لوڪ ادب'' کان علاوه لوڪ ادب ۽ ثقافت بابت ٻيون تصنيفون پڻ شامل آهن.<ref name="LalwaniBooks"/> {| class="wikitable" style="width:100%;border-collapse:collapse;border:1px solid #A6BCD0;" |+ style="background:#285B78;color:white;padding:10px;" | '''جيٺو لالواڻيءَ جون چونڊ لوڪ ادبي تصنيفون''' ! style="background:#DDECF7;color:#244A70;" | سال ! style="background:#DDECF7;color:#244A70;" | تصنيف ! style="background:#DDECF7;color:#244A70;" | موضوع |- | style="background:#EAF6F0;" | 1992ع | '''بنيءَ جو سنڌي لوڪ ادب''' | بنيءَ جو سنڌي لوڪ ادب |- | style="background:#F1F6FB;" | 1995ع | ''Sindhi Lok Natak'' | سنڌي لوڪ ناٽڪ |- | style="background:#EAF6F0;" | 1995ع | ''Sindhi Piroleun'' | سنڌي پروليون |- | style="background:#F1F6FB;" | 1998ع | ''Sindhi Folk Lore'' | سنڌي لوڪ ادب بابت تحقيق |- | style="background:#EAF6F0;" | 2001ع | ''Asan Jo Varso'' | سنڌي لوڪ ورثو |- | style="background:#F1F6FB;" | 2002ع | ''Bania Ja Sindhi Lok Geet'' | بنيءَ جا سنڌي لوڪ گيت |- | style="background:#EAF6F0;" | 2004ع | ''Sindhi Lok Rang'' | سنڌي لوڪ ثقافت ۽ ادب |} == بني علائقي جو پسمنظر == {{Main|بني (ڪڇ)}} [[بني (ڪڇ)|بني]] ڀارت جي رياست [[گجرات]] جي [[ڪڇ ضلعو|ڪڇ ضلعي]] جو چراگاهي علائقو آهي. اهو [[رن آف ڪڇ]] جي ڀرسان واقع آهي ۽ مالوند برادرين جي آبادڪاريءَ ۽ ثقافتي روايتن جي ڪري سڃاتو وڃي ٿو. بنيءَ جي ٻوليائي ۽ ثقافتي زندگيءَ ۾ سنڌي ۽ ڪڇي ٻولين جو اثر موجود آهي. علائقي جي لوڪ روايتن ۾ زباني شاعري، قصا، پروليون ۽ مالوند زندگيءَ سان لاڳاپيل ثقافتي اظهار اهم حيثيت رکن ٿا.<ref name="ICHMehta">{{cite web |title=Oral Tradition of Maldharis of Banni Grasslands, India |author=Mehta, Aanchal |website=ICH Links |year=2022 |url=https://ichlinks.com/archive/materials/publicationsV.do?ichDataUid=13888625476480876958 |language=en |access-date=2026-10-17 }}</ref> [[File:Maldhari with cattle, Kutch, Gujarat.jpg|thumb|260px|ڪڇ ۾ مال سان گڏ مالوند؛ مالوند برادريون بني ۽ ڪڇ جي زباني ثقافتي روايتن جي پسمنظر جو اهم حصو آهن.]] === سنڌ ۽ ڪڇ جا ثقافتي لاڳاپا === سنڌ ۽ ڪڇ جا جاگرافيائي، لساني ۽ ثقافتي لاڳاپا پراڻا آهن. ٻنهي علائقن جي لوڪ روايتن ۾ قصن، ڪردارن، ٻوليائي صورتن ۽ زباني ادب جون مشابهتون ملن ٿيون. ڊاڪٽر [[نبي بخش خان بلوچ]] سنڌ ۽ ڪڇ جي لوڪ روايتن بابت پنهنجي تحقيقي ڪم ۾ [[لاکو ڦلاڻي|لاکي ڦلاڻي]] جي قصن جو ذڪر ڪيو آهي. سندس مطالعي ۾ ڪڇ جي مختلف علائقن، جن ۾ بني پڻ شامل آهي، جي لوڪ روايتن کي گڏ ڪرڻ جي ضرورت تي زور ڏنو ويو آهي.<ref name="BalochFolklore">{{cite book |last=Baloch |first=Nabi Bakhsh |author-link=نبي بخش خان بلوچ |title=Folklore of Sindh: Anthology of Prefaces |year=2014 |language=en |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/Folklore_of_Sindh-Dr_N_A_Baloch-2014-cs.pdf |access-date=2026-10-17 }}</ref> == بنيءَ جي زباني لوڪ روايت == بنيءَ جي ثقافتي ورثي ۾ زباني روايتن کي اهم حيثيت حاصل آهي. علائقي جي مالوند برادرين ۾ قصا، ڳجهارتون ۽ لوڪ ادبي اظهار نسل در نسل منتقل ٿيندا رهيا آهن. انهن روايتن مان هڪ '''گجهارت''' (''Gujharat'') آهي، جيڪا سنڌي ٻوليءَ ۾ پيش ٿيندڙ لوڪ پرولين ۽ ڳجهارتن جي صورت آهي. ان جو تعلق سنڌي لوڪ داستانن ۽ مقامي زباني روايت سان آهي.<ref name="ICHMehta"/> بنيءَ جي زباني ورثي بابت بين الاقوامي ثقافتي مطالعي ۾ پڻ گجهارت جي روايت جو ذڪر ملي ٿو. ان مطالعي موجب ڪڇ ۽ سنڌ جي برادرين ۾ زباني ادب ۽ ثقافتي روايتن جا لاڳاپا موجود آهن.<ref name="UNESCOICHStudy">{{cite conference |title=Diversity and Distinctiveness: Looking into Shared ICH in the Asia-Pacific |url=https://webinar.unesco-ichcap.org/wp-content/uploads/2021/02/session2_2-Aanchal-Mehta-et-al..pdf |language=en |access-date=2026-10-17 }}</ref> اهي تفصيل بني علائقي جي لوڪ ادب جو پسمنظر واضح ڪن ٿا؛ انهن مان اهو نتيجو نٿو ڪڍي سگهجي ته هر بيان ڪيل روايت لازمي طور جيٺو لالواڻيءَ جي 1992ع واري ڪتاب ۾ شامل آهي. == بنيءَ بابت جيٺو لالواڻيءَ جي تحقيق == جيٺو لالواڻيءَ جي تصنيفن مان معلوم ٿئي ٿو ته بنيءَ جو لوڪ ادب سندس تحقيقي دلچسپين جو هڪ مستقل موضوع رهيو آهي. هن 1992ع ۾ ''بنيءَ جو سنڌي لوڪ ادب'' شايع ڪيو ۽ 2002ع ۾ ''بنيءَ جا سنڌي لوڪ گيت'' جي عنوان سان پڻ تحقيقي ڪم پيش ڪيو.<ref name="LalwaniBooks"/> سندس لوڪ ادبي تحقيق بابت هڪ ٻئي ڪتاب جي تعارف ۾ بني، ڪڇ، گجرات ۽ راجستان جي علائقن ۾ ڪيل ڊگهي تحقيقي ڪم جو ذڪر موجود آهي.<ref name="LalwaniFolklore">{{cite web |title=Types and Classification of Folklores — A Sindhi Perspective by Jetho Lalwani |website=Anuugya Books |url=https://anuugyabooks.com/shop/types-and-classification-of-folklores-a-sindhi-perspective/ |language=en |access-date=2026-10-17 }}</ref> هن پسمنظر ۾ ''بنيءَ جو سنڌي لوڪ ادب'' کي جيٺو لالواڻيءَ جي بنيءَ بابت لوڪ ادبي مطالعي سان لاڳاپيل هڪ تصنيف طور ڏسي سگهجي ٿو. == ادبي ۽ تحقيقي اهميت == ''بنيءَ جو سنڌي لوڪ ادب'' جي اهميت ان جي موضوع ۽ جاگرافيائي دائري سان لاڳاپيل آهي. هيءُ ڪتاب سنڌ جي موجوده سرحدن کان ٻاهر، ڪڇ جي بني علائقي ۾ موجود سنڌي لوڪ ادب کي موضوع بڻائي ٿو.<ref name="Jotwani1996"/> سنڌي لوڪ ادب جي مطالعي ۾ ڪڇ ۽ سنڌ جي گڏيل ثقافتي ورثي کي سمجهڻ هڪ اهم تحقيقي موضوع آهي. بنيءَ جي زباني روايتن بابت ٻين مطالعي مان پڻ ظاهر ٿئي ٿو ته علائقي جي لوڪ ادب، ٻولي ۽ مالوند ثقافت ۾ ويجها لاڳاپا موجود آهن.<ref name="ICHMehta"/><ref name="BalochFolklore"/> ڪتاب جي مڪمل متن جو جائزو دستياب ٿيڻ کان پوءِ ان جي مواد، ترتيب، لوڪ ادبي مواد گڏ ڪرڻ جي طريقي ۽ تحقيق جي نتيجن بابت وڌيڪ تفصيلي جائزو ڏئي سگهجي ٿو. == پڻ ڏسو == * [[جيٺو لالواڻي]] * [[سنڌي لوڪ ادب]] * [[سنڌي لوڪ گيت]] * [[سنڌي پروليون]] * [[ڳجهارت]] * [[ڪڇ ضلعو]] * [[بني (ڪڇ)]] * [[سنڌي ٻولي]] * [[نبي بخش خان بلوچ]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Lalwani |first=Jetho |title=Bania Jo Sindhi Lok Adab |location=Ahmedabad |publisher=Jetho Lalwani |year=1992 |language=sd }} * {{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=A Dictionary of Sindhi Literature |location=New Delhi |publisher=Sampark Prakashan |year=1996 |language=en }} * {{cite book |last=Baloch |first=Nabi Bakhsh |title=Folklore of Sindh: Anthology of Prefaces |year=2014 |language=en }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://jetholalwani.com/books جيٺو لالواڻيءَ جي ڪتابن جي فهرست] * [https://jetholalwani.com/ebooks جيٺو لالواڻيءَ جا برقي ڪتاب] * [https://sindhikhazana.com/meet-the-sindhi-litterateur-shri-jetho-lalwani/ جيٺو لالواڻيءَ جو ادبي تعارف] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Banni_Grasslands_Reserve بنيءَ بابت وڪيميڊيا ڪامنز جون تصويرون] [[زمرو:سنڌي ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي لوڪ ادب]] [[زمرو:1992ع جا ڪتاب]] [[زمرو:ڀارتي سنڌي ادب]] [[زمرو:ڪڇ]] 4vpcntsore4p63l37dakrx54q954wk9 0 104378 422440 2026-10-17T12:25:05Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|سال جي ٻارهن مهينن جي ترتيبوار بيان تي ٻڌل لوڪ شاعريءَ جي صنف}} '''ٻارهن ماهو''' (انگريزي: ''Barahmasa''، ''Barah Maha'' يا ''B'arah-maha''؛ هندي: बारहमासा؛ اردو: بارہ ماسہ) [[لوڪ شاعري]]ءَ جي هڪ روايتي صنف آهي، جنهن ۾ سال جي ٻارهن مهينن کي ترتيبوار موضوع بڻايو ويندو آهي. هن... 422440 wikitext text/x-wiki {{Short description|سال جي ٻارهن مهينن جي ترتيبوار بيان تي ٻڌل لوڪ شاعريءَ جي صنف}} '''ٻارهن ماهو''' (انگريزي: ''Barahmasa''، ''Barah Maha'' يا ''B'arah-maha''؛ هندي: बारहमासा؛ اردو: بارہ ماسہ) [[لوڪ شاعري]]ءَ جي هڪ روايتي صنف آهي، جنهن ۾ سال جي ٻارهن مهينن کي ترتيبوار موضوع بڻايو ويندو آهي. هن صنف ۾ مهينن جي ڦيرڦار، موسمن، فطرت، انساني جذبن، محبت، جدائي، انتظار ۽ ڪڏهن روحاني ميلاپ کي شاعريءَ جي صورت ۾ پيش ڪيو ويندو آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf |access-date=2026-10-17 }}</ref><ref name="Srivastava2016">{{cite journal |last=Srivastava |first=P. K. |title=Separation and Longing in Viraha Barahmasa |journal=The Delhi University Journal of the Humanities and the Social Sciences |year=2016 |url=https://www.journals.du.ac.in/humsoc/pdf/Srivastava_Final_4.pdf |language=en |access-date=2026-10-17 }}</ref> ٻارهن ماهي شاعريءَ جو رواج [[برصغير]] جي ڪيترين ٻولين ۾ ملي ٿو. اها بنيادي طور زباني لوڪ روايت سان لاڳاپيل صنف آهي، پر پوءِ مذهبي شاعري، عشقيه داستانن ۽ تحريري ادب ۾ پڻ استعمال ٿي.<ref name="Sakata2018">{{cite book |last=Sakata |first=Teiji |chapter=Hindi Bārahmāsā Tradition: From Narpati Nālha to Present-Day Folk Songs and Popular Publications |title=Text and Tradition in Early Modern North India |editor-last=Williams |editor-first=Tyler |editor2-last=Malhotra |editor2-first=Anshu |editor3-last=Hawley |editor3-first=John Stratton |publisher=Oxford University Press |year=2018 |pages=219–232 |doi=10.1093/oso/9780199478866.003.0011 |language=en }}</ref> == نالي جي معنيٰ ۽ وصف == «ٻارهن ماهو» ٻن لفظن مان ٺهيل آهي: «ٻارهن»، يعني سال جا ٻارهن مهينا، ۽ «ماهو»، يعني مهيني سان لاڳاپيل. ٻين هند آريائي ٻولين ۾ هن صنف جا نالا ''بارہ ماسہ''، ''بارهماهه''، ''Barahmasa'' ۽ ''Baromasi'' جهڙين صورتن ۾ ملن ٿا. موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ هن صنف کي اهڙي لوڪ شاعري قرار ڏنو آهي، جنهن ۾ سال جي ٻارهن مهينن جو لڳاتار ۽ ترتيبوار بيان ڪيو وڃي ٿو.<ref name="Jotwani1996"/> ٻارهن ماهي جي بنيادي خصوصيت وقت جي گذرڻ کي مهينن جي سلسلي سان ظاهر ڪرڻ آهي. هر مهينو نئين موسمي حالت ۽ نئين جذباتي ڪيفيت سان لاڳاپجي سگهي ٿو. == تاريخي ۽ ادبي پسمنظر == ٻارهن ماهي شاعريءَ جون پاڙون برصغير جي لوڪ روايتن ۾ ملن ٿيون. هن صنف جو واسطو موسم ۽ انساني احساسن جي گڏيل بيان سان آهي. ادبي محققن موجب ٻارهن ماهي جي روايت لوڪ گيتن کان اڳتي وڌي ڪيترين علاقائي ٻولين جي عشقيه، مذهبي ۽ داستاني شاعريءَ ۾ شامل ٿي. ان جون صورتون هندي، اردو، پنجابي، گجراتي، راجسٿاني، بنگالي ۽ ٻين ٻولين ۾ ملن ٿيون.<ref name="Sakata2018"/><ref name="Brahmanand2016">{{cite book |chapter=Brahmanand and His Innovations in the Barahmasa Genre |title=Swaminarayan Hinduism: Tradition, Adaptation, and Identity |publisher=Oxford University Press |year=2016 |pages=218–232 |doi=10.1093/acprof:oso/9780199463749.003.0013 |language=en }}</ref> ٻارهن ماهي جو تعلق موسمن جي بيان واري شاعريءَ سان ضرور آهي، پر اها رڳو موسم بابت نظم نه آهي. هن ۾ فطرت جي تبديلي انساني تجربن ۽ احساسن سان ڳنڍيل هوندي آهي. == فني بناوت == ٻارهن ماهي جي بناوت جو مرڪزي اصول سال جي مهينن جي ترتيب آهي. عام صورت ۾ هر مهيني لاءِ هڪ بند يا شعري حصو هوندو آهي، پر مختلف ٻولين ۽ روايتن ۾ بندن جي تعداد، وزن ۽ قافيي جي ترتيب ۾ فرق ملي سگهي ٿو.<ref name="Singh2020">{{cite journal |last=Singh |first=Devinder Pal |title=Barah Maha (Twelve Months) – The Changing Phases of Nature |journal=The Sikh Review |volume=68 |issue=10 |year=2020 |pages=9–16 |url=https://www.researchgate.net/publication/348957741_Barah_Maha_Twelve_Months_-_The_Changing_Phases_of_Nature |language=en |access-date=2026-10-17 }}</ref> هن صنف جون ڪجهه عام فني خصوصيتون هي آهن: * سال جي مهينن کي ترتيبوار بيان ڪرڻ. * هر مهيني جي موسم ۽ ماحول کي شعري موضوع بڻائڻ. * فطرت جي منظرن کي انساني احساسن سان ڳنڍڻ. * محبت، وڇوڙي يا روحاني جستجوءَ جي ڪيفيت کي وقت سان گڏ اڳتي وڌائڻ. * لوڪ گيت، داستاني نظم يا مذهبي شاعريءَ جي صورت اختيار ڪرڻ. ٻارهن ماهي لاءِ هر ٻوليءَ ۾ هڪ ئي مقرر ڇند يا قافيي جو نظام لازمي نه آهي؛ ان جي سڃاڻپ جو اهم بنياد مهينن جي ترتيبوار پيشڪش آهي. == ٻارهن مهينا ۽ موسمي علامتون == ٻارهن ماهي شاعريءَ ۾ مهينن جا نالا استعمال ٿيندڙ مقامي ڪئلينڊر ۽ ادبي روايت مطابق مختلف ٿي سگهن ٿا. هيٺ ڏنل جدول هندستاني روايتي مهينن جي هڪ عام ترتيب ڏيکاري ٿي. {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #A8B9CB;border-collapse:collapse;text-align:right;" |+ style="background:#245487;color:#FFFFFF;padding:12px;font-size:115%;" | '''ٻارهن ماهي شاعريءَ ۾ روايتي مهينن جي ترتيب''' ! style="background:#DCEBFA;color:#23486D;" | شمار ! style="background:#DCEBFA;color:#23486D;" | مهينو ! style="background:#DCEBFA;color:#23486D;" | عام عيسوي عرصو ! style="background:#DCEBFA;color:#23486D;" | امڪاني موسمي يا ادبي علامت |- | style="background:#EAF4FC;" | 1 | چيٽ | مارچ–اپريل | بهار، گل، نئين شروعات |- | style="background:#EFF7ED;" | 2 | ويساک | اپريل–مئي | گرمائش، پوک ۽ فطرت جي تبديلي |- | style="background:#FFF4E4;" | 3 | ڄيٺ | مئي–جون | گرمي، اڃ ۽ بيقراري |- | style="background:#F3EDFA;" | 4 | آکاڙ | جون–جولاءِ | برسات جي اميد، ڪڪر |- | style="background:#EAF4FC;" | 5 | ساوڻ | جولاءِ–آگسٽ | مينهن، ساوڪ، محبوب جي ياد |- | style="background:#EFF7ED;" | 6 | بڊو | آگسٽ–سيپٽمبر | برساتي موسم، سرسبزي |- | style="background:#FFF4E4;" | 7 | اَسو | سيپٽمبر–آڪٽوبر | موسم جي ڦيرڦار |- | style="background:#F3EDFA;" | 8 | ڪتي | آڪٽوبر–نومبر | سرءُ، ياد ۽ انتظار |- | style="background:#EAF4FC;" | 9 | ناهري | نومبر–ڊسمبر | ٿڌ جي شروعات |- | style="background:#EFF7ED;" | 10 | پوهه | ڊسمبر–جنوري | سيءُ، اڪيلائي |- | style="background:#FFF4E4;" | 11 | مانگهه | جنوري–فيبروري | سياري جي پڄاڻيءَ ڏانهن سفر |- | style="background:#F3EDFA;" | 12 | ڦڳڻ | فيبروري–مارچ | بهار جي آمد، خوشي يا ميلاپ |} '''نوٽ:''' عيسوي مهينن سان ڏنل لاڳاپا اندازي وارا آهن، ڇاڪاڻ ته روايتي قمري ۽ شمسي ڪئلينڊرن ۾ تاريخن جو فرق ٿي سگهي ٿو. آخري خاني ۾ ڏنل علامتون ادبي مثال آهن، هر ٻارهن ماهي نظم جو لازمي مواد نه آهن. == بنيادي موضوع == === محبت ۽ وڇوڙو === ٻارهن ماهي شاعريءَ جو مشهور موضوع محبوب کان جدائي آهي. ڪيترين روايتن ۾ عورت جي آواز ذريعي پنهنجي پري ويل محبوب يا مڙس جي انتظار جو بيان ڪيو ويندو آهي. هر گذرندڙ مهينو انتظار جي نئين صورت ظاهر ڪندو آهي. ڪڏهن بهار جي آمد محبوب جي ياد وڌائيندي آهي، ته ڪڏهن برسات، سيءُ يا ڊگهيون راتيون وڇوڙي جي احساس کي تيز ڪنديون آهن.<ref name="Srivastava2016"/> === فطرت ۽ موسم === هن صنف ۾ فطرت رڳو منظرنگاريءَ جو ذريعو نه هوندي آهي، پر انساني جذبن سان ڳنڍيل علامتي ڪردار ادا ڪندي آهي. مينهن، ڪڪر، گل، وڻ، پکين جا آواز، سياري جون راتيون ۽ گرميءَ جا ڏينهن مختلف جذباتي ڪيفيتن جي اظهار لاءِ استعمال ٿيندا آهن.<ref name="Singh2020"/> === روحاني محبت === ٻارهن ماهي شاعريءَ ۾ محبوب جي تصور کي روحاني معنيٰ پڻ ڏني وئي آهي. اهڙي شاعريءَ ۾ محبوب خدا يا اعليٰ روحاني حقيقت جي علامت ٿي سگهي ٿو ۽ جدائي روح جي بيقراريءَ جو اظهار بڻجي وڃي ٿي. سک مذهبي شاعريءَ ۾ پڻ ٻارهن ماهي جون مشهور صورتون ملن ٿيون. [[گرو گرنٿ صاحب]] ۾ [[گرو نانڪ]] ۽ [[گرو ارجن]] سان منسوب ٻارهن ماهي ڪلام موجود آهن، جن ۾ موسمن ۽ مهينن ذريعي روحاني تعلق کي بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="Singh2020"/> === سماجي ۽ روزمرهه زندگي === ٻارهن ماهي جي ڪجهه لوڪ روايتن ۾ زراعت، گهر جي زندگي، روزگار، پرديس ويل مڙس جو انتظار ۽ سماجي حالتون پڻ موضوع بڻجن ٿيون. برصغير جي لوڪ گيتن بابت مطالعي مان ظاهر ٿئي ٿو ته روزگار لاءِ لڏپلاڻ ۽ گهر کان دوريءَ جا تجربا پڻ هن صنف جي وڇوڙي واري موضوع سان ڳنڍيل آهن.<ref name="MigrationSongs">{{cite journal |title=The Idea of Home in a World of Circulation: Steam, Women and Migration through Bhojpuri Folksongs |journal=International Review of Social History |publisher=Cambridge University Press |doi=10.1017/S0020859018000184 |language=en }}</ref> == مختلف ادبي روايتن ۾ ٻارهن ماهو == === هندي ۽ اَوڌي ادب === هندي ۽ اَوڌي ادب ۾ ٻارهن ماهي لوڪ گيتن ۽ عشقيه داستانن ٻنهي ۾ ملي ٿي. [[ملڪ محمد جائسي]] جي ''[[پدماوت]]'' ۾ ٻارهن ماهي جو استعمال ڪردارن جي جذباتي حالت ۽ جدائيءَ جي اظهار لاءِ ڪيو ويو آهي. ان کان سواءِ [[ميرا ٻائي]] سان منسوب شاعريءَ ۾ پڻ روحاني محبت جي صورت ۾ ٻارهن ماهي جي روايت جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Sakata2018"/> === گجراتي ۽ راجسٿاني ادب === گجراتي ۽ راجسٿاني ادبي روايتن ۾ ٻارهن ماهي جي لوڪ ۽ مذهبي صورتن جو استعمال ملي ٿو. گجراتي مذهبي شاعر برهمانند جي ٻارهن ماهي شاعريءَ بابت تحقيقي مطالعي مان معلوم ٿئي ٿو ته هن صنف کي مقامي مذهبي ۽ ادبي ضرورتن مطابق نوان رنگ ڏنا ويا.<ref name="Brahmanand2016"/> === پنجابي ادب === پنجابي ادب ۾ هن صنف کي «ٻارهن ماهه» پڻ چيو ويندو آهي. پنجابي مذهبي ۽ لوڪ روايتن ۾ ٻارهن مهينن جي تبديليءَ کي انساني ۽ روحاني احساسن سان ڳنڍيو ويو آهي. گرو گرنٿ صاحب ۾ موجود ٻارهن ماهي شاعري هن روايت جو اهم مثال آهي.<ref name="Singh2020"/> === بنگالي ادب === بنگالي ادب ۾ هن صنف کي ''باروماسي'' يا ''باروماسيا'' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. بنگالي ادبي تحقيق موجب هن صنف ۾ سال جي ٻارهن مهينن يا ڇهن موسمن جي تبديليءَ سان گڏ جدائي، خانداني رشتن، انساني خوشين ۽ ڏکن جو اظهار ڪيو ويندو آهي.<ref name="Sultana1986">{{cite journal |last=سلطانه |first=راجيه |title=‘বারমাস্যা' বা বারমাসী-সাহিত্য |journal=সাহিত্য পত্রিকা |volume=29 |issue=3 |pages=91–114 |year=1986 |doi=10.62328/sp.v29i3.3 |url=https://journal.bangla.du.ac.bd/article/view/899 |language=bn |access-date=2026-10-17 }}</ref> == سنڌي ادب ۾ ٻارهن ماهو == موتي لال جوتواڻيءَ ٻارهن ماهي کي پنهنجي سنڌي ادب جي اصطلاحي لغت ۾ لوڪ شاعريءَ جي صنف طور درج ڪيو آهي. سندس وصف ۾ سال جي ٻارهن مهينن جو ترتيبوار بيان هن صنف جي بنيادي سڃاڻپ آهي.<ref name="Jotwani1996"/> سنڌي لوڪ شاعريءَ جي وسيع روايت ۾ موسمن، مينهن، انتظار، پرديس، عشق ۽ وڇوڙي جا موضوع اهم رهيا آهن. ٻارهن ماهي جي مطالعي لاءِ انهن موضوعن سان گڏ مهينن جي ترتيبوار بيان کي به ڏسڻ ضروري آهي. ڪنهن سنڌي نظم ۾ صرف موسمن يا مهينن جو ذڪر هئڻ ان کي پاڻمرادو ٻارهن ماهو ثابت نٿو ڪري؛ صنف جي سڃاڻپ لاءِ ان جي بناوت ۽ ٻارهن مهينن جي تسلسل جو جائزو وٺڻ گهرجي. == ٻارهن ماهي ۽ موسمي شاعريءَ ۾ فرق == ٻارهن ماهي ۽ عام موسمي شاعريءَ ۾ بنيادي فرق مهينن جي ترتيبوار بناوت جو آهي. {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #A8B9CB;border-collapse:collapse;" |+ style="background:#285B78;color:white;padding:11px;" | '''ٻارهن ماهي ۽ ٻين موسمي شعري صورتن جو تقابلو''' ! style="background:#DCEBFA;color:#23486D;" | صنف ! style="background:#DCEBFA;color:#23486D;" | بنيادي خصوصيت ! style="background:#DCEBFA;color:#23486D;" | وقت جو دائرو |- | style="background:#EAF4FC;font-weight:bold;" | ٻارهن ماهو | مهينن جي ترتيبوار بيان سان جذباتي يا داستاني اظهار | عام طور ٻارهن مهينا |- | style="background:#EFF7ED;font-weight:bold;" | چوماسو | چئن مهينن، خاص طور برساتي عرصي، سان لاڳاپيل شاعري | چار مهينا |- | style="background:#FFF4E4;font-weight:bold;" | ڇهه موسمن جو بيان | موسمن جي فطري خصوصيتن جي منظرنگاري | ڇهه موسمون |- | style="background:#F3EDFA;font-weight:bold;" | عام موسمي شاعري | ڪنهن هڪ يا وڌيڪ موسمن بابت شاعري | مقرر تعداد ضروري نه آهي |} اهي صنفون هڪ ٻئي سان موضوعاتي مشابهت رکن ٿيون، پر انهن جي روايتي بناوت ۽ وقت جي ورهاست ۾ فرق ٿي سگهي ٿو.<ref name="Srivastava2016"/><ref name="Sakata2018"/> == ادبي اهميت == ٻارهن ماهي شاعريءَ جي اهميت ان ڳالهه ۾ آهي ته اها وقت، فطرت ۽ انساني احساسن کي هڪ گڏيل شعري بناوت ۾ پيش ڪري ٿي. هن صنف ۾ سال جو گذرڻ رڳو ڪئلينڊر جي تبديلي نه هوندو آهي، پر انتظار، اميد، وڇوڙي، ياد ۽ ڪڏهن ميلاپ جي احساسن کي اڳتي وڌائڻ جو ذريعو بڻجي ٿو. مختلف ٻولين جي لوڪ، مذهبي ۽ داستاني ادب ۾ هن صنف جي موجودگي برصغير جي گڏيل ادبي روايتن ۽ انهن جي مقامي صورتن کي سمجهڻ ۾ مدد ڏئي ٿي.<ref name="Sakata2018"/> == پڻ ڏسو == * [[سنڌي لوڪ ادب]] * [[سنڌي لوڪ شاعري]] * [[لوڪ گيت]] * [[موسمي شاعري]] * [[سنڌي ڪئلينڊر]] * [[وڇوڙو]] * [[پدماوت]] * [[گرو گرنٿ صاحب]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }} * {{cite book |last=Sakata |first=Teiji |chapter=Hindi Bārahmāsā Tradition: From Narpati Nālha to Present-Day Folk Songs and Popular Publications |title=Text and Tradition in Early Modern North India |publisher=Oxford University Press |year=2018 |pages=219–232 |doi=10.1093/oso/9780199478866.003.0011 |language=en }} * {{cite journal |last=Srivastava |first=P. K. |title=Separation and Longing in Viraha Barahmasa |journal=The Delhi University Journal of the Humanities and the Social Sciences |year=2016 |url=https://www.journals.du.ac.in/humsoc/pdf/Srivastava_Final_4.pdf |language=en }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://academic.oup.com/book/11286/chapter-abstract/159856996 آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس — ٻارهن ماهي جي ادبي روايت بابت مطالعو] * [https://www.journals.du.ac.in/humsoc/pdf/Srivastava_Final_4.pdf دهلي يونيورسٽي — وڇوڙي واري ٻارهن ماهي بابت تحقيق] * [https://journal.bangla.du.ac.bd/article/view/899 ڍاڪا يونيورسٽي — بنگالي ٻارهن ماهي ادب بابت تحقيق] [[زمرو:سنڌي لوڪ ادب]] [[زمرو:لوڪ شاعري]] [[زمرو:شاعريءَ جون صنفون]] [[زمرو:هندستاني ادب]] [[زمرو:موسمي شاعري]] hbmwv8zxync38u902c3zwb13hb9h05g 0 104379 422441 2026-10-17T12:30:17Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|1965ع ۾ بڙودا جي سنڌي اديبن جي گڏيل تخليقن جو شايع ٿيل ادبي مجموعو}} {{Infobox book | name = بڙودي جا سنڌي ساهتڪار | title = بڙودي جا سنڌي ساهتڪار | image = | caption = | author = مختلف سنڌي اديب | language = [[سنڌي ٻولي]] | country = [[ڀارت]] | genre = گڏيل ادبي مجموعو | subject = سنڌي ڪهاڻيون، شاعري، مضمو... 422441 wikitext text/x-wiki {{Short description|1965ع ۾ بڙودا جي سنڌي اديبن جي گڏيل تخليقن جو شايع ٿيل ادبي مجموعو}} {{Infobox book | name = بڙودي جا سنڌي ساهتڪار | title = بڙودي جا سنڌي ساهتڪار | image = | caption = | author = مختلف سنڌي اديب | language = [[سنڌي ٻولي]] | country = [[ڀارت]] | genre = گڏيل ادبي مجموعو | subject = سنڌي ڪهاڻيون، شاعري، مضمون، ناٽڪ ۽ اسڪيچ | publisher = سنڌي ساهت مالا | pub_date = 1965ع | pub_place = [[بڙودا]]، [[گجرات]]، ڀارت }} '''بڙودي جا سنڌي ساهتڪار''' (انگريزي: ''Barodaa jaa Saahityakaara''؛ متبادل نالو: '''بڙودا جا ساهتڪار''') [[سنڌي ادب]] جو هڪ گڏيل ادبي مجموعو آهي، جيڪو 1965ع ۾ ڀارت جي رياست [[گجرات]] جي شهر [[بڙودا]]، موجوده [[وڊودرا]]، مان شايع ٿيو. ڪتاب ۾ بڙودا سان تعلق رکندڙ سنڌي اديبن جون ڪهاڻيون، شاعري، مضمون، مختصر ناٽڪ ۽ ٻيون ادبي تخليقون شامل آهن.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf |access-date=2026-10-17 }}</ref> موتي لال جوتواڻيءَ موجب هيءُ مجموعو ''[[راڄڌاڻيءَ جا ساهتڪار]]'' جي نموني تي تيار ڪيو ويو هو. ڊاڪٽر [[در محمد پٺاڻ]] جي تحقيق موجب ڪتاب '''سنڌي ساهت مالا، بڙودا''' طرفان شايع ٿيو ۽ ان ۾ مختلف صنفن سان تعلق رکندڙ ڪيترن ئي سنڌي اديبن جون تخليقون گڏ ڪيون ويون.<ref name="PathanSindhiStory">{{cite web |last=پٺاڻ |first=در محمد |author-link=در محمد پٺاڻ |title=سنڌ کان ٻاهر سنڌي ڪهاڻيءَ جي اوسر |website=سنڌي افسانا ۽ ڪهاڻيون |url=https://sindhishortstories.blogspot.com/2022/01/blog-post_28.html |language=sd |access-date=2026-10-17 }}</ref> == ڪتاب جو پسمنظر == 1947ع ۾ [[هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ سنڌ مان لڏي ويل ڪيترائي سنڌي اديب ڀارت جي مختلف شهرن ۾ آباد ٿيا. انهن شهرن ۾ بمبئي، اجمير، احمد آباد، بڙودا، دهلي ۽ الهاس نگر شامل هئا. سنڌ کان ٻاهر سنڌي ادب جي اوسر بابت ڊاڪٽر در محمد پٺاڻ جي مطالعي مان معلوم ٿئي ٿو ته ڀارت جي مختلف شهرن ۾ سنڌي ادبي رسالا، اشاعتي ادارا ۽ گڏيل ڪهاڻيءَ جا مجموعا شايع ٿيندا رهيا.<ref name="PathanSindhiStory"/> ''بڙودي جا سنڌي ساهتڪار'' انهيءَ ادبي ماحول ۾ شايع ٿيل هڪ مجموعو هو، جنهن ۾ هڪ شهر جي مختلف اديبن جي تخليقن کي گڏ ڪيو ويو. === راڄڌاڻيءَ جا ساهتڪار سان لاڳاپو === {{Main|راڄڌاڻيءَ جا ساهتڪار}} موتي لال جوتواڻيءَ موجب ''بڙودي جا سنڌي ساهتڪار''، ''راڄڌاڻيءَ جا ساهتڪار'' جي نموني تي شايع ڪيو ويو هو.<ref name="Jotwani1996"/> ''راڄڌاڻيءَ جا ساهتڪار'' دهليءَ جي سنڌي اديبن جو گڏيل مجموعو هو. ڊاڪٽر در محمد پٺاڻ موجب ان ۾ دهليءَ جي 32 اديبن جون ادبي تخليقون شامل هيون.<ref name="PathanSindhiStory"/> انهن ٻنهي مجموعن جي گڏيل خصوصيت ڪنهن مخصوص شهر سان لاڳاپيل سنڌي اديبن جي تخليقن کي هڪ ڪتاب ۾ پيش ڪرڻ هئي. == ناشر == ''بڙودي جا سنڌي ساهتڪار'' جو ناشر '''سنڌي ساهت مالا، بڙودا''' هو.<ref name="PathanSindhiStory"/> مجموعي جي اصل عنواني صفحي جي دستياب نه هئڻ سبب ان جي مرتب، ڇاپيخاني، صفحن جي تعداد ۽ قيمت بابت وڌيڪ تفصيلن جي تصديق گهربل آهي. == ڪتاب ۾ شامل ادبي صنفون == هن مجموعي ۾ مختلف صنفن جون تخليقون شامل هيون. {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #A8B9CB;border-collapse:collapse;" |+ style="background:#245487;color:#FFFFFF;padding:12px;font-size:115%;" | '''بڙودي جا سنڌي ساهتڪار: ادبي صنفون''' ! style="background:#DCEBFA;color:#23486D;" | صنف ! style="background:#DCEBFA;color:#23486D;" | ڪتاب ۾ شامل مواد |- | style="background:#EAF4FC;font-weight:bold;" | شاعري | بڙودا جي مختلف سنڌي شاعرن جو ڪلام |- | style="background:#F3EDFA;font-weight:bold;" | ڪهاڻيون | مختلف ڪهاڻيڪارن جون ڇهه ڄاڻايل ڪهاڻيون |- | style="background:#EAF6F0;font-weight:bold;" | ناٽڪ | ''نڪري ٿيا نروار'' |- | style="background:#FFF0D9;font-weight:bold;" | اسڪيچ | ''ايڪسيڊنٽ'' |- | style="background:#EDF5FC;font-weight:bold;" | مضمون | ''سارتر جي ڪلا'' |- | style="background:#F5EDF4;font-weight:bold;" | ادبي نثر | ''ٻه پاڇا'' |} هيءَ ورهاست ڊاڪٽر در محمد پٺاڻ جي ڏنل ڪتابي مواد جي تفصيل تي ٻڌل آهي.<ref name="PathanSindhiStory"/> == شامل اديب ۽ سندن تخليقون == ڊاڪٽر در محمد پٺاڻ پنهنجي تحقيقي مضمون ۾ هن مجموعي ۾ شامل شاعرن، ڪهاڻيڪارن ۽ ٻين ليکڪن جا نالا ڄاڻايا آهن.<ref name="PathanSindhiStory"/> === شاعري === ڪتاب ۾ هيٺين شاعرن جو ڪلام شامل هو: {| class="wikitable" style="width:100%;border-collapse:collapse;border:1px solid #A8B9CB;" |+ style="background:#285B78;color:#FFFFFF;padding:11px;" | '''مجموعي ۾ شامل شاعر''' ! style="background:#DCEBFA;color:#23486D;" | شمار ! style="background:#DCEBFA;color:#23486D;" | شاعر |- | 1 | ڊاڪٽر لکميچند «پريم» |- | 2 | هاسارام شرما |- | 3 | گورڌن شرما «گهايل» |- | 4 | ڪمل «پياسي» |- | 5 | ايم. آءِ. تيجواڻي |- | 6 | ميول آهوجا |- | 7 | هري ڪڪڙيجا «ناز» |} انهن شاعرن جي انفرادي نظمن جا عنوان دستياب ثانوي ماخذ ۾ ڄاڻايل نه آهن. === ڪهاڻيون === ڪتاب ۾ شامل ڪهاڻين بابت ڊاڪٽر در محمد پٺاڻ هيٺيان تفصيل ڏنا آهن: {| class="wikitable sortable" style="width:100%;border-collapse:collapse;border:1px solid #A8B9CB;" |+ style="background:#28527E;color:#FFFFFF;padding:12px;font-size:115%;" | '''بڙودي جا سنڌي ساهتڪار ۾ شامل ڪهاڻيون''' ! style="background:#DCEBFA;color:#23486D;" | شمار ! style="background:#DCEBFA;color:#23486D;" | ڪهاڻي ! style="background:#DCEBFA;color:#23486D;" | ڪهاڻيڪار |- | style="background:#EAF4FC;" | 1 | ''واپس'' | تيرٿ «پرڪاش» |- | style="background:#F3EDFA;" | 2 | ''جيون ڌارا'' | ڪيرت مهرچنداڻي |- | style="background:#EAF6F0;" | 3 | ''۽ شام گذري وئي'' | باروي لڇواڻي |- | style="background:#FFF0D9;" | 4 | ''واسنا ۽ قرباني'' | رام ٿولاڻي |- | style="background:#EDF5FC;" | 5 | ''خط — هڪ الجهن'' | راجڪماري ايم. |- | style="background:#F5EDF4;" | 6 | ''جنگ، صلح ۽ ٽهڪ'' | گوپي ڪڪڙيجا |} ڪهاڻين جا عنوان ۽ ليکڪن جا نالا ڊاڪٽر در محمد پٺاڻ جي نقل ڪيل فهرست مطابق آهن. اصل ڪتاب سان ڀيٽ ٿيڻ تي املا ۽ عنوانن ۾ ضرورت موجب درستگي ڪري سگهجي ٿي.<ref name="PathanSindhiStory"/> === ناٽڪ === مجموعي ۾ '''ليکراج موهنداس''' جو ناٽڪ ''نڪري ٿيا نروار'' شامل هو. ڊاڪٽر در محمد پٺاڻ ان کي ناٽڪ طور درج ڪيو آهي؛ ان جي سٽن، منظرن ۽ ڪردارن بابت وڌيڪ تفصيل اصل متن مان تصديق ڪرڻ گهرجن.<ref name="PathanSindhiStory"/> === اسڪيچ === مجموعي ۾ '''آنند ٽهلراماڻي''' جو اسڪيچ ''ايڪسيڊنٽ'' شامل هو.<ref name="PathanSindhiStory"/> آنند ٽهلراماڻي بڙودا سان تعلق رکندڙ سنڌي ڪهاڻيڪار پڻ هو. ڊاڪٽر در محمد پٺاڻ سندس ڪهاڻين جي مجموعي ''سانجهيءَ جا پاڇولا'' جي اشاعت 1973ع ۾ ڄاڻائي آهي.<ref name="PathanSindhiStory"/> === مضمون ۽ ٻيو نثر === ڪتاب ۾ هيٺيون نثري مواد پڻ شامل هو: {| class="wikitable" style="width:100%;border-collapse:collapse;border:1px solid #A8B9CB;" |+ style="background:#32605D;color:#FFFFFF;padding:10px;" | '''مضمون ۽ ادبي نثر''' ! style="background:#DDEFEA;color:#214C48;" | ليکڪ ! style="background:#DDEFEA;color:#214C48;" | تخليق ! style="background:#DDEFEA;color:#214C48;" | نوعيت |- | دريانو ٺرياڻي | ''سارتر جي ڪلا'' | مضمون |- | رام فتحچند | ''ٻه پاڇا'' | ادبي لطيفو يا مختصر ادبي نثر |} ''سارتر جي ڪلا'' جو عنوان فرانسيسي فلسفي ۽ اديب [[ژان پال سارتر]] سان لاڳاپيل آهي، پر مضمون جي تفصيلي مواد جي تصديق اصل ڪتاب مان ڪرڻ گهرجي.<ref name="PathanSindhiStory"/> == ادبي اهميت == ''بڙودي جا سنڌي ساهتڪار'' سنڌ کان ٻاهر سنڌي ادب جي اوسر جي تاريخ ۾ هڪ گڏيل ادبي مجموعي طور اهميت رکي ٿو. ڪتاب ۾ هڪ ئي شهر جي مختلف اديبن جي تخليقن کي گڏ ڪرڻ سان بڙودا جي سنڌي ادبي سرگرمين جو هڪ نمونو محفوظ ٿيو. هن مجموعي مان معلوم ٿئي ٿو ته بڙودا جي سنڌي اديبن جون دلچسپيون رڳو ڪنهن هڪ ادبي صنف تائين محدود نه هيون، پر شاعري، ڪهاڻي، ناٽڪ، اسڪيچ ۽ مضمون نگاريءَ تائين پکڙيل هيون.<ref name="PathanSindhiStory"/> === سنڌ کان ٻاهر سنڌي ڪهاڻيءَ جي تاريخ ۾ حيثيت === ڊاڪٽر در محمد پٺاڻ سنڌ کان ٻاهر سنڌي ڪهاڻيءَ جي اوسر بابت پنهنجي مطالعي ۾ گڏيل ڪهاڻيءَ جي مجموعن جو ذڪر ڪندي ''بڙودي جا سنڌي ساهتڪار'' کي پڻ شامل ڪيو آهي. انهيءَ مطالعي مان ظاهر ٿئي ٿو ته گڏيل ادبي مجموعا سنڌي ڪهاڻيءَ جي اشاعت ۽ مختلف شهرن جي اديبن جي سڃاڻپ لاءِ هڪ ذريعو رهيا.<ref name="PathanSindhiStory"/> == ڪتاب بابت تصديق طلب تفصيل == هيٺين ڪتابياتي ڄاڻ لاءِ اصل ڇاپي يا معتبر لائبريريءَ جي فهرست مان وڌيڪ تصديق گهربل آهي: * مرتب يا ايڊيٽر جو نالو * اصل عنواني صفحي تي ڪتاب جي مڪمل املا * صفحن جو تعداد * ڇاپيخاني جو نالو * اشاعت جي مهيني يا ڏينهن جي تاريخ * مڪمل فهرستِ مضمون * اصل سرورق جي تصوير == پڻ ڏسو == * [[راڄڌاڻيءَ جا ساهتڪار]] * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌي ڪهاڻي]] * [[سنڌي ناٽڪ]] * [[ڀارتي سنڌي ادب]] * [[وڊودرا]] * [[گجرات]] * [[در محمد پٺاڻ]] * [[موتي لال جوتواڻي]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }} * {{cite web |last=پٺاڻ |first=در محمد |title=سنڌ کان ٻاهر سنڌي ڪهاڻيءَ جي اوسر |website=سنڌي افسانا ۽ ڪهاڻيون |url=https://sindhishortstories.blogspot.com/2022/01/blog-post_28.html |language=sd }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://sindhishortstories.blogspot.com/2022/01/blog-post_28.html سنڌ کان ٻاهر سنڌي ڪهاڻيءَ جي اوسر — ڊاڪٽر در محمد پٺاڻ] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Vadodara وڪيميڊيا ڪامنز — وڊودرا جون تصويرون] [[زمرو:1965ع جا ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي ادب]] [[زمرو:سنڌي ڪهاڻيون]] [[زمرو:سنڌي شاعري]] [[زمرو:ڀارتي سنڌي ادب]] [[زمرو:ادبي مجموعا]] [[زمرو:گجرات ۾ سنڌي ادب]] tpzp04aw0iy1izd5y8iritp1py0lj49 422442 422441 2026-10-17T12:30:49Z Intisar Ali 8681 Intisar Ali صفحي [[بڙودا جا ساهتڪار]] کي [[بڙودا جا سنڌي ساهتڪار]] ڏانھن چوريو: مناسب عنوان ڏنو ويو 422441 wikitext text/x-wiki {{Short description|1965ع ۾ بڙودا جي سنڌي اديبن جي گڏيل تخليقن جو شايع ٿيل ادبي مجموعو}} {{Infobox book | name = بڙودي جا سنڌي ساهتڪار | title = بڙودي جا سنڌي ساهتڪار | image = | caption = | author = مختلف سنڌي اديب | language = [[سنڌي ٻولي]] | country = [[ڀارت]] | genre = گڏيل ادبي مجموعو | subject = سنڌي ڪهاڻيون، شاعري، مضمون، ناٽڪ ۽ اسڪيچ | publisher = سنڌي ساهت مالا | pub_date = 1965ع | pub_place = [[بڙودا]]، [[گجرات]]، ڀارت }} '''بڙودي جا سنڌي ساهتڪار''' (انگريزي: ''Barodaa jaa Saahityakaara''؛ متبادل نالو: '''بڙودا جا ساهتڪار''') [[سنڌي ادب]] جو هڪ گڏيل ادبي مجموعو آهي، جيڪو 1965ع ۾ ڀارت جي رياست [[گجرات]] جي شهر [[بڙودا]]، موجوده [[وڊودرا]]، مان شايع ٿيو. ڪتاب ۾ بڙودا سان تعلق رکندڙ سنڌي اديبن جون ڪهاڻيون، شاعري، مضمون، مختصر ناٽڪ ۽ ٻيون ادبي تخليقون شامل آهن.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf |access-date=2026-10-17 }}</ref> موتي لال جوتواڻيءَ موجب هيءُ مجموعو ''[[راڄڌاڻيءَ جا ساهتڪار]]'' جي نموني تي تيار ڪيو ويو هو. ڊاڪٽر [[در محمد پٺاڻ]] جي تحقيق موجب ڪتاب '''سنڌي ساهت مالا، بڙودا''' طرفان شايع ٿيو ۽ ان ۾ مختلف صنفن سان تعلق رکندڙ ڪيترن ئي سنڌي اديبن جون تخليقون گڏ ڪيون ويون.<ref name="PathanSindhiStory">{{cite web |last=پٺاڻ |first=در محمد |author-link=در محمد پٺاڻ |title=سنڌ کان ٻاهر سنڌي ڪهاڻيءَ جي اوسر |website=سنڌي افسانا ۽ ڪهاڻيون |url=https://sindhishortstories.blogspot.com/2022/01/blog-post_28.html |language=sd |access-date=2026-10-17 }}</ref> == ڪتاب جو پسمنظر == 1947ع ۾ [[هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ سنڌ مان لڏي ويل ڪيترائي سنڌي اديب ڀارت جي مختلف شهرن ۾ آباد ٿيا. انهن شهرن ۾ بمبئي، اجمير، احمد آباد، بڙودا، دهلي ۽ الهاس نگر شامل هئا. سنڌ کان ٻاهر سنڌي ادب جي اوسر بابت ڊاڪٽر در محمد پٺاڻ جي مطالعي مان معلوم ٿئي ٿو ته ڀارت جي مختلف شهرن ۾ سنڌي ادبي رسالا، اشاعتي ادارا ۽ گڏيل ڪهاڻيءَ جا مجموعا شايع ٿيندا رهيا.<ref name="PathanSindhiStory"/> ''بڙودي جا سنڌي ساهتڪار'' انهيءَ ادبي ماحول ۾ شايع ٿيل هڪ مجموعو هو، جنهن ۾ هڪ شهر جي مختلف اديبن جي تخليقن کي گڏ ڪيو ويو. === راڄڌاڻيءَ جا ساهتڪار سان لاڳاپو === {{Main|راڄڌاڻيءَ جا ساهتڪار}} موتي لال جوتواڻيءَ موجب ''بڙودي جا سنڌي ساهتڪار''، ''راڄڌاڻيءَ جا ساهتڪار'' جي نموني تي شايع ڪيو ويو هو.<ref name="Jotwani1996"/> ''راڄڌاڻيءَ جا ساهتڪار'' دهليءَ جي سنڌي اديبن جو گڏيل مجموعو هو. ڊاڪٽر در محمد پٺاڻ موجب ان ۾ دهليءَ جي 32 اديبن جون ادبي تخليقون شامل هيون.<ref name="PathanSindhiStory"/> انهن ٻنهي مجموعن جي گڏيل خصوصيت ڪنهن مخصوص شهر سان لاڳاپيل سنڌي اديبن جي تخليقن کي هڪ ڪتاب ۾ پيش ڪرڻ هئي. == ناشر == ''بڙودي جا سنڌي ساهتڪار'' جو ناشر '''سنڌي ساهت مالا، بڙودا''' هو.<ref name="PathanSindhiStory"/> مجموعي جي اصل عنواني صفحي جي دستياب نه هئڻ سبب ان جي مرتب، ڇاپيخاني، صفحن جي تعداد ۽ قيمت بابت وڌيڪ تفصيلن جي تصديق گهربل آهي. == ڪتاب ۾ شامل ادبي صنفون == هن مجموعي ۾ مختلف صنفن جون تخليقون شامل هيون. {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #A8B9CB;border-collapse:collapse;" |+ style="background:#245487;color:#FFFFFF;padding:12px;font-size:115%;" | '''بڙودي جا سنڌي ساهتڪار: ادبي صنفون''' ! style="background:#DCEBFA;color:#23486D;" | صنف ! style="background:#DCEBFA;color:#23486D;" | ڪتاب ۾ شامل مواد |- | style="background:#EAF4FC;font-weight:bold;" | شاعري | بڙودا جي مختلف سنڌي شاعرن جو ڪلام |- | style="background:#F3EDFA;font-weight:bold;" | ڪهاڻيون | مختلف ڪهاڻيڪارن جون ڇهه ڄاڻايل ڪهاڻيون |- | style="background:#EAF6F0;font-weight:bold;" | ناٽڪ | ''نڪري ٿيا نروار'' |- | style="background:#FFF0D9;font-weight:bold;" | اسڪيچ | ''ايڪسيڊنٽ'' |- | style="background:#EDF5FC;font-weight:bold;" | مضمون | ''سارتر جي ڪلا'' |- | style="background:#F5EDF4;font-weight:bold;" | ادبي نثر | ''ٻه پاڇا'' |} هيءَ ورهاست ڊاڪٽر در محمد پٺاڻ جي ڏنل ڪتابي مواد جي تفصيل تي ٻڌل آهي.<ref name="PathanSindhiStory"/> == شامل اديب ۽ سندن تخليقون == ڊاڪٽر در محمد پٺاڻ پنهنجي تحقيقي مضمون ۾ هن مجموعي ۾ شامل شاعرن، ڪهاڻيڪارن ۽ ٻين ليکڪن جا نالا ڄاڻايا آهن.<ref name="PathanSindhiStory"/> === شاعري === ڪتاب ۾ هيٺين شاعرن جو ڪلام شامل هو: {| class="wikitable" style="width:100%;border-collapse:collapse;border:1px solid #A8B9CB;" |+ style="background:#285B78;color:#FFFFFF;padding:11px;" | '''مجموعي ۾ شامل شاعر''' ! style="background:#DCEBFA;color:#23486D;" | شمار ! style="background:#DCEBFA;color:#23486D;" | شاعر |- | 1 | ڊاڪٽر لکميچند «پريم» |- | 2 | هاسارام شرما |- | 3 | گورڌن شرما «گهايل» |- | 4 | ڪمل «پياسي» |- | 5 | ايم. آءِ. تيجواڻي |- | 6 | ميول آهوجا |- | 7 | هري ڪڪڙيجا «ناز» |} انهن شاعرن جي انفرادي نظمن جا عنوان دستياب ثانوي ماخذ ۾ ڄاڻايل نه آهن. === ڪهاڻيون === ڪتاب ۾ شامل ڪهاڻين بابت ڊاڪٽر در محمد پٺاڻ هيٺيان تفصيل ڏنا آهن: {| class="wikitable sortable" style="width:100%;border-collapse:collapse;border:1px solid #A8B9CB;" |+ style="background:#28527E;color:#FFFFFF;padding:12px;font-size:115%;" | '''بڙودي جا سنڌي ساهتڪار ۾ شامل ڪهاڻيون''' ! style="background:#DCEBFA;color:#23486D;" | شمار ! style="background:#DCEBFA;color:#23486D;" | ڪهاڻي ! style="background:#DCEBFA;color:#23486D;" | ڪهاڻيڪار |- | style="background:#EAF4FC;" | 1 | ''واپس'' | تيرٿ «پرڪاش» |- | style="background:#F3EDFA;" | 2 | ''جيون ڌارا'' | ڪيرت مهرچنداڻي |- | style="background:#EAF6F0;" | 3 | ''۽ شام گذري وئي'' | باروي لڇواڻي |- | style="background:#FFF0D9;" | 4 | ''واسنا ۽ قرباني'' | رام ٿولاڻي |- | style="background:#EDF5FC;" | 5 | ''خط — هڪ الجهن'' | راجڪماري ايم. |- | style="background:#F5EDF4;" | 6 | ''جنگ، صلح ۽ ٽهڪ'' | گوپي ڪڪڙيجا |} ڪهاڻين جا عنوان ۽ ليکڪن جا نالا ڊاڪٽر در محمد پٺاڻ جي نقل ڪيل فهرست مطابق آهن. اصل ڪتاب سان ڀيٽ ٿيڻ تي املا ۽ عنوانن ۾ ضرورت موجب درستگي ڪري سگهجي ٿي.<ref name="PathanSindhiStory"/> === ناٽڪ === مجموعي ۾ '''ليکراج موهنداس''' جو ناٽڪ ''نڪري ٿيا نروار'' شامل هو. ڊاڪٽر در محمد پٺاڻ ان کي ناٽڪ طور درج ڪيو آهي؛ ان جي سٽن، منظرن ۽ ڪردارن بابت وڌيڪ تفصيل اصل متن مان تصديق ڪرڻ گهرجن.<ref name="PathanSindhiStory"/> === اسڪيچ === مجموعي ۾ '''آنند ٽهلراماڻي''' جو اسڪيچ ''ايڪسيڊنٽ'' شامل هو.<ref name="PathanSindhiStory"/> آنند ٽهلراماڻي بڙودا سان تعلق رکندڙ سنڌي ڪهاڻيڪار پڻ هو. ڊاڪٽر در محمد پٺاڻ سندس ڪهاڻين جي مجموعي ''سانجهيءَ جا پاڇولا'' جي اشاعت 1973ع ۾ ڄاڻائي آهي.<ref name="PathanSindhiStory"/> === مضمون ۽ ٻيو نثر === ڪتاب ۾ هيٺيون نثري مواد پڻ شامل هو: {| class="wikitable" style="width:100%;border-collapse:collapse;border:1px solid #A8B9CB;" |+ style="background:#32605D;color:#FFFFFF;padding:10px;" | '''مضمون ۽ ادبي نثر''' ! style="background:#DDEFEA;color:#214C48;" | ليکڪ ! style="background:#DDEFEA;color:#214C48;" | تخليق ! style="background:#DDEFEA;color:#214C48;" | نوعيت |- | دريانو ٺرياڻي | ''سارتر جي ڪلا'' | مضمون |- | رام فتحچند | ''ٻه پاڇا'' | ادبي لطيفو يا مختصر ادبي نثر |} ''سارتر جي ڪلا'' جو عنوان فرانسيسي فلسفي ۽ اديب [[ژان پال سارتر]] سان لاڳاپيل آهي، پر مضمون جي تفصيلي مواد جي تصديق اصل ڪتاب مان ڪرڻ گهرجي.<ref name="PathanSindhiStory"/> == ادبي اهميت == ''بڙودي جا سنڌي ساهتڪار'' سنڌ کان ٻاهر سنڌي ادب جي اوسر جي تاريخ ۾ هڪ گڏيل ادبي مجموعي طور اهميت رکي ٿو. ڪتاب ۾ هڪ ئي شهر جي مختلف اديبن جي تخليقن کي گڏ ڪرڻ سان بڙودا جي سنڌي ادبي سرگرمين جو هڪ نمونو محفوظ ٿيو. هن مجموعي مان معلوم ٿئي ٿو ته بڙودا جي سنڌي اديبن جون دلچسپيون رڳو ڪنهن هڪ ادبي صنف تائين محدود نه هيون، پر شاعري، ڪهاڻي، ناٽڪ، اسڪيچ ۽ مضمون نگاريءَ تائين پکڙيل هيون.<ref name="PathanSindhiStory"/> === سنڌ کان ٻاهر سنڌي ڪهاڻيءَ جي تاريخ ۾ حيثيت === ڊاڪٽر در محمد پٺاڻ سنڌ کان ٻاهر سنڌي ڪهاڻيءَ جي اوسر بابت پنهنجي مطالعي ۾ گڏيل ڪهاڻيءَ جي مجموعن جو ذڪر ڪندي ''بڙودي جا سنڌي ساهتڪار'' کي پڻ شامل ڪيو آهي. انهيءَ مطالعي مان ظاهر ٿئي ٿو ته گڏيل ادبي مجموعا سنڌي ڪهاڻيءَ جي اشاعت ۽ مختلف شهرن جي اديبن جي سڃاڻپ لاءِ هڪ ذريعو رهيا.<ref name="PathanSindhiStory"/> == ڪتاب بابت تصديق طلب تفصيل == هيٺين ڪتابياتي ڄاڻ لاءِ اصل ڇاپي يا معتبر لائبريريءَ جي فهرست مان وڌيڪ تصديق گهربل آهي: * مرتب يا ايڊيٽر جو نالو * اصل عنواني صفحي تي ڪتاب جي مڪمل املا * صفحن جو تعداد * ڇاپيخاني جو نالو * اشاعت جي مهيني يا ڏينهن جي تاريخ * مڪمل فهرستِ مضمون * اصل سرورق جي تصوير == پڻ ڏسو == * [[راڄڌاڻيءَ جا ساهتڪار]] * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌي ڪهاڻي]] * [[سنڌي ناٽڪ]] * [[ڀارتي سنڌي ادب]] * [[وڊودرا]] * [[گجرات]] * [[در محمد پٺاڻ]] * [[موتي لال جوتواڻي]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }} * {{cite web |last=پٺاڻ |first=در محمد |title=سنڌ کان ٻاهر سنڌي ڪهاڻيءَ جي اوسر |website=سنڌي افسانا ۽ ڪهاڻيون |url=https://sindhishortstories.blogspot.com/2022/01/blog-post_28.html |language=sd }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://sindhishortstories.blogspot.com/2022/01/blog-post_28.html سنڌ کان ٻاهر سنڌي ڪهاڻيءَ جي اوسر — ڊاڪٽر در محمد پٺاڻ] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Vadodara وڪيميڊيا ڪامنز — وڊودرا جون تصويرون] [[زمرو:1965ع جا ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي ادب]] [[زمرو:سنڌي ڪهاڻيون]] [[زمرو:سنڌي شاعري]] [[زمرو:ڀارتي سنڌي ادب]] [[زمرو:ادبي مجموعا]] [[زمرو:گجرات ۾ سنڌي ادب]] tpzp04aw0iy1izd5y8iritp1py0lj49 0 104380 422443 2026-10-17T12:30:49Z Intisar Ali 8681 Intisar Ali صفحي [[بڙودا جا ساهتڪار]] کي [[بڙودا جا سنڌي ساهتڪار]] ڏانھن چوريو: مناسب عنوان ڏنو ويو 422443 wikitext text/x-wiki #چوريو [[بڙودا جا سنڌي ساهتڪار]] qipa9ok2y8spz25627ypfte35a01vig 0 104381 422444 2026-10-17T12:35:34Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|سنڌي ۽ راجستاني شاعريءَ ۾ دوهي جي هڪ ماترائي هيئت}} '''بڙو دوهو''' (انگريزي: ''Baro Duho'' يا ''Baro Doha''؛ هندي: बड़ा दोहा) [[دوهو|دوهي]] جي هڪ روايتي ماترائي هيئت آهي، جنهن جو استعمال [[سنڌي شاعري]] ۽ [[راجستاني ادب|راجستاني شاعريءَ]] ۾ ملي ٿو. هن هيئت کي '''سورٺو–دوه... 422444 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌي ۽ راجستاني شاعريءَ ۾ دوهي جي هڪ ماترائي هيئت}} '''بڙو دوهو''' (انگريزي: ''Baro Duho'' يا ''Baro Doha''؛ هندي: बड़ा दोहा) [[دوهو|دوهي]] جي هڪ روايتي ماترائي هيئت آهي، جنهن جو استعمال [[سنڌي شاعري]] ۽ [[راجستاني ادب|راجستاني شاعريءَ]] ۾ ملي ٿو. هن هيئت کي '''سورٺو–دوهو ميل''' يا '''اڌ سورٺو، اڌ دوهو''' پڻ چيو ويندو آهي. بڙو دوهو ٻن مصرعن ۽ چئن پدن تي مشتمل هوندو آهي، جنهن جي پهرئين ۽ چوٿين پد ۾ 11–11 ماترائون ۽ ٻئي ۽ ٽئين پد ۾ 13–13 ماترائون هونديون آهن. پهريون ۽ چوٿون پد پاڻ ۾ هم قافيه هوندا آهن.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf |access-date=2026-10-17 }}</ref><ref name="SindhianaChhand">{{cite encyclopedia |title=ڇند وديا |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ڇند+وديا |language=sd |access-date=2026-10-17 }}</ref> بڙي دوهي ۾ پهرين مصرع جي بناوت سورٺي ۽ ٻي مصرع جي بناوت دوهي جهڙي هوندي آهي. سنڌي ڪلاسيڪي شاعريءَ ۾ هن گهاڙيٽي جا مثال [[قاضي قادن]] ۽ [[شاهه عبدالڪريم بلڙي وارو|شاهه عبدالڪريم بلڙيءَ واري]] جي ڪلام ۾ ملن ٿا.<ref name="DohaEvolution">{{cite journal |title=سنڌي دوهي جي اوسر ۽ ارتقا جو تحقيقي ۽ تنقيدي اڀياس |journal=سنڌي ٻولي |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://journal.sindhila.org/sindhi/article-114-evolution-of-sindhi-couplet-doha-a-critical-analysis |language=sd |access-date=2026-10-17 }}</ref> == نالو ۽ اصطلاحي وصف == «بڙو دوهو» جو مطلب دوهي جي هڪ مخصوص فني صورت آهي. هن کي عام دوهي کان الڳ سڃاڻپ ان جي ماترائن جي ترتيب ۽ قافيي جي بيهڪ سبب حاصل آهي. موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ بڙي دوهي کي تڻويري دوهي جي ابتڙ هيئت قرار ڏنو آهي. سندس وصف موجب بڙي دوهي جي پهرئين ۽ چوٿين اڌ مصرع ۾ يارهن يارهن ماترائون هونديون آهن ۽ اهي پاڻ ۾ هم قافيه هونديون آهن.<ref name="Jotwani1996"/> سنڌي ڇند وديا ۾ بڙي دوهي کي «سورٺو–دوهو ميل» پڻ چيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ ته هن جي پهرين مصرع سورٺي جي ۽ ٻي مصرع دوهي جي ماترائي ترتيب اختيار ڪندي آهي.<ref name="SindhianaChhand"/> == فني بناوت == === ماترائن جي ترتيب === بڙو دوهو ٻن مصرعن ۽ چئن پدن تي مشتمل هوندو آهي. ان جي بنيادي ماترائي ترتيب هيءَ آهي: * پهريون پد: 11 ماترائون * ٻيو پد: 13 ماترائون * ٽيون پد: 13 ماترائون * چوٿون پد: 11 ماترائون پهرين مصرع ۾ 11+13 ۽ ٻي مصرع ۾ 13+11 ماترائون هونديون آهن. اهڙيءَ طرح هر مصرع ۾ 24 ۽ سڄي دوهي ۾ 48 ماترائون ٿينديون آهن.<ref name="DohaEvolution"/> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center;border:1px solid #A6BACD;border-collapse:collapse;" |+ style="background:#245487;color:#FFFFFF;padding:12px;font-size:115%;" | '''بڙي دوهي جو ماترائي سٽاءُ''' ! style="background:#DDECF9;color:#244A70;" | مصرع ! style="background:#DDECF9;color:#244A70;" | پهريون پد ! style="background:#DDECF9;color:#244A70;" | ٻيو پد ! style="background:#DDECF9;color:#244A70;" | مجموعو |- | style="background:#EDF5FC;font-weight:bold;" | پهرين مصرع | style="background:#DDF1E5;font-weight:bold;" | 11 (قافيو) | 13 | 24 |- | style="background:#F4EDFA;font-weight:bold;" | ٻي مصرع | 13 | style="background:#DDF1E5;font-weight:bold;" | 11 (قافيو) | 24 |- ! style="background:#DDECF9;" | مجموعو ! colspan="2" style="background:#DDECF9;" | چار پد ! style="background:#DDECF9;" | 48 |} === قافيي جي بيهڪ === بڙي دوهي جي قافيي جي اهم خصوصيت اها آهي ته قافيو پهرين مصرع جي پهرئين پد جي آخر ۽ ٻي مصرع جي ٻئي پد جي آخر ۾ ايندو آهي. ان کي هن نموني سان ظاهر ڪري سگهجي ٿو: <pre> پهرين مصرع: 11 (قافيو الف) + 13 ٻي مصرع: 13 + 11 (قافيو الف) </pre> انهيءَ ترتيب ۾ پهريون ۽ چوٿون پد پاڻ ۾ هم قافيه هوندا آهن، جڏهن ته ٻئي ۽ ٽئين پد جي آخر ۾ ساڳيو قافيو آڻڻ لازمي نه هوندو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> == بڙي دوهي ۽ ٻين ڇندن ۾ فرق == بڙي دوهي کي سمجهڻ لاءِ دوهي، سورٺي ۽ تڻويري دوهي سان ان جو تقابلو اهم آهي. {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center;border:1px solid #A6BACD;border-collapse:collapse;" |+ style="background:#28527E;color:#FFFFFF;padding:12px;font-size:115%;" | '''دوهي جي چئن اهم هيئتن جو تقابلو''' ! style="background:#DDECF9;color:#244A70;" | قسم ! style="background:#DDECF9;color:#244A70;" | پهرين مصرع ! style="background:#DDECF9;color:#244A70;" | ٻي مصرع ! style="background:#DDECF9;color:#244A70;" | قافيي وارا پد |- | style="background:#EAF4FC;font-weight:bold;" | [[دوهو]] | 13+11 | 13+11 | ٻيو ۽ چوٿون |- | style="background:#F3EDFA;font-weight:bold;" | [[سورٺو]] | 11+13 | 11+13 | پهريون ۽ ٽيون |- | style="background:#DDF1E5;font-weight:bold;" | '''بڙو دوهو''' | '''11+13''' | '''13+11''' | '''پهريون ۽ چوٿون''' |- | style="background:#FFF0D9;font-weight:bold;" | [[تڻويري دوهو]] | 13+11 | 11+13 | ٻيو ۽ ٽيون |} چئن ئي هيئتن ۾ بنيادي مجموعو 48 ماترائون آهي، پر پدن جي ترتيب ۽ قافيي جي جڳهه مختلف آهي.<ref name="SindhianaChhand"/><ref name="SufisSindh">{{cite book |title=Sufis of Sindh |url=https://www.holybooks.com/wp-content/uploads/Sufis-of-Sindh.pdf |language=en |access-date=2026-10-17 }}</ref> === تڻويري دوهي سان فرق === {{Main|تڻويري دوهو}} تڻويري دوهو بڙي دوهي جي ابتڙ ترتيب تي ٻڌل هوندو آهي. بڙي دوهي ۾ پهريون ۽ چوٿون پد 11 ماترائن جا هوندا آهن، جڏهن ته تڻويري دوهي ۾ پهريون ۽ چوٿون پد 13 ماترائن جا هوندا آهن. تڻويري دوهي جي ٻئي ۽ ٽئين پد ۾ 11–11 ماترائون هونديون آهن ۽ انهن پدن جي آخر ۾ قافيو ايندو آهي. بڙي دوهي کي «سورٺو–دوهو ميل» ۽ تڻويري دوهي کي «دوهو–سورٺو ميل» چيو ويندو آهي.<ref name="ClassicalDoha">{{cite journal |title=ڪلاسيڪل دوهي جو فني ۽ فڪري جائزو |journal=سنڌي ٻولي |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://journal.sindhila.org/sindhi/article-146-the-artistic-and-intellectual-study-of-classical-%E2%80%98doho%60 |language=sd |access-date=2026-10-17 }}</ref> == تاريخي پسمنظر == بڙي دوهي جي روايت سنڌي شاعريءَ سان گڏ راجستاني ۽ ڊنگل شاعريءَ ۾ پڻ ملي ٿي. سنڌي ڇند وديا جي مطالعي ۾ جهمٽمل خوبچند ڀاوناڻيءَ بڙي دوهي ۽ تڻويري دوهي جي استعمال کي سنڌي شاعرن جي خاص فني قابليت سان لاڳاپيل قرار ڏنو هو. موتي لال جوتواڻيءَ هن راءِ سان اختلاف ڪندي ڄاڻايو ته اهي ٻئي گهاڙيٽا ڊنگل شاعريءَ ۾ اڳ ۾ موجود هئا. سندس خيال موجب سنڌي شاعريءَ جي وڌيڪ نمايان خصوصيت مختلف دوهي وارين هيئتن کي ملائي گهڻ سٽن وارا بيت تخليق ڪرڻ ۾ هئي.<ref name="ClassicalDoha"/> == سنڌي ڪلاسيڪي شاعريءَ ۾ استعمال == === قاضي قادن === {{Main|قاضي قادن}} قاضي قادن جي ڪلام ۾ بڙي دوهي جي هيئت جا مثال ملن ٿا. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۾ قاضي قادن جو هيٺيون بيت بڙي دوهي جي مثال طور ڏنل آهي: <poem> سائر ڏيئي لت، اُوچي نيچي ٻُوڙيـئـي، هيڪائي هيڪ ٿيو، ويئي سڀ جهُت. </poem> هن بيت ۾ پهرين مصرع جي وچ ۽ ٻي مصرع جي پڇاڙيءَ ۾ قافيي جي بيهڪ بڙي دوهي جي هيئت سان مطابقت رکي ٿي.<ref name="SindhianaChhand"/> سنڌي ڇند بابت ٻين تحقيقي مطالعي ۾ پڻ قاضي قادن جي ڪلام مان بڙي دوهي جا مثال ڏنا ويا آهن. === شاهه عبدالڪريم بلڙي وارو === {{Main|شاهه عبدالڪريم بلڙي وارو}} شاهه عبدالڪريم بلڙيءَ واري جي ڪلام ۾ دوهي، سورٺي، بڙي دوهي ۽ تڻويري دوهي جون مختلف هيئتون ملن ٿيون. سنڌي ڪلاسيڪي شاعريءَ بابت هڪ تحقيقي مطالعي ۾ سندس هيٺيون بيت بڙي دوهي جي هيئت سان لاڳاپيل قرار ڏنو ويو آهي: <poem> ڌڪين ڌات پئو، هِنئڙو لوهه سنداڻ جئن، سنڀاري کي سڄڻين، وِرچي تان نه وِئو. </poem> ساڳئي مطالعي ۾ هن بيت جي ماترائي ڳڻپ بابت اهو پڻ ڄاڻايو ويو آهي ته پهرئين ۽ چوٿين پد ۾ ڏهه ڏهه ماترائون آهن؛ تنهنڪري ان کي بڙي دوهي جي روايتي 11+13+13+11 واري ماپي جو مڪمل مثال قرار ڏيڻ بدران هڪ لاڳاپيل يا بدليل صورت طور ڏسڻ گهرجي.<ref name="ClassicalDoha"/> === گڏيل هيئتن جا تجربا === سنڌي ڪلاسيڪي شاعريءَ ۾ بڙي دوهي ۽ تڻويري دوهي جي گهاڙيٽن کي گڏ ڪري پڻ بيت چيا ويا آهن. شاهه عبدالڪريم بلڙيءَ واري جي ڪلام ۾ اهڙا مثال ملن ٿا، جن ۾ ٻنهي هيئتن جي قافياتي ترتيب گڏيل صورت اختيار ڪري ٿي. انهيءَ قسم جي تجربن سان بيت جي موسيقيت ۽ قافيي جي ترتيب ۾ نوان امڪان پيدا ٿيا.<ref name="ClassicalDoha"/> == سنڌي بيت سان تعلق == {{Main|بيت}} سنڌي ڪلاسيڪي شاعريءَ ۾ «بيت» هڪ جامع اصطلاح طور استعمال ٿيندو آهي، جنهن ۾ دوهي، سورٺي، بڙي دوهي، تڻويري دوهي ۽ انهن جي گڏيل صورتن کي شامل ڪري سگهجي ٿو. سنڌي بيت جي فني ارتقا ۾ انهن گهاڙيٽن جي استعمال سان گڏ ٽن، چئن ۽ وڌيڪ سٽن وارن بيتن جي روايت پڻ اهم رهي آهي. قاضي قادن، شاهه عبدالڪريم، شاهه لطف الله قادري ۽ ٻين ڪلاسيڪي شاعرن جي ڪلام ۾ اهڙي فني ارتقا جا مثال ملن ٿا.<ref name="BhittaiPedia">{{cite web |title=شاهه لطيف جي شاعريءَ جا فني گهاڙيٽا |website=BhittaiPedia |url=https://bhittaipedia.org/research/article/52 |language=sd |access-date=2026-10-17 }}</ref> == ادبي ۽ فني اهميت == بڙي دوهي جي اهميت ان جي ماترائي ترتيب ۽ قافيي جي مخصوص بيهڪ ۾ آهي. عام دوهي ۽ سورٺي جي ڀيٽ ۾ هن جي پهرين ۽ ٻي مصرع جا گهاڙيٽا مختلف آهن، پر مجموعي ماترائي وزن ساڳيو رهي ٿو. هيءَ هيئت سنڌي ۽ راجستاني شاعريءَ جي ڇندياتي لاڳاپن کي سمجهڻ لاءِ اهم آهي. سنڌي ڪلاسيڪي شاعريءَ ۾ مختلف دوهي وارين هيئتن جي ميلاپ سان بيت جي صنف کي وڌيڪ وسعت ملي.<ref name="SufisSindh"/><ref name="ClassicalDoha"/> == پڻ ڏسو == * [[دوهو]] * [[سورٺو]] * [[تڻويري دوهو]] * [[بيت]] * [[ڇند وديا]] * [[ماترا]] * [[قافيو]] * [[سنڌي شاعري]] * [[راجستاني ادب]] * [[قاضي قادن]] * [[شاهه عبدالڪريم بلڙي وارو]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }} * {{cite journal |title=سنڌي دوهي جي اوسر ۽ ارتقا جو تحقيقي ۽ تنقيدي اڀياس |journal=سنڌي ٻولي |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://journal.sindhila.org/sindhi/article-114-evolution-of-sindhi-couplet-doha-a-critical-analysis |language=sd }} * {{cite journal |title=ڪلاسيڪل دوهي جو فني ۽ فڪري جائزو |journal=سنڌي ٻولي |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://journal.sindhila.org/sindhi/article-146-the-artistic-and-intellectual-study-of-classical-%E2%80%98doho%60 |language=sd }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ڇند+وديا انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا — ڇند وديا] * [https://bhittaipedia.org/research/article/52 شاهه لطيف جي شاعريءَ جا فني گهاڙيٽا] * [https://www.holybooks.com/wp-content/uploads/Sufis-of-Sindh.pdf Sufis of Sindh — دوهي ۽ ٻين ڇندن جو مطالعو] [[زمرو:سنڌي شاعري]] [[زمرو:شاعريءَ جون صنفون]] [[زمرو:ڇند وديا]] [[زمرو:سنڌي ادب]] 5irrwvwcf8dzy3gpe1pnq8q9u8vw4mz 0 104382 422445 2026-10-17T12:41:50Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|سنڌي سوانح نگار، مضمون نگار، تاريخ نويس ۽ ساهتيه اڪيڊمي انعام يافته اديب (1909ع–1994ع)}} {{Infobox person | name = تيرٿ بسنت | native_name = تيرٿ وسنت | birth_name = تيرٿ ويڙهومل وسنداڻي | birth_date = 1909ع | birth_place = لقمان، [[خيرپور]]، [[سنڌ]]، [[برطانوي هندستان]] | death_date = {{Death year and age|1994|1909}} | de... 422445 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌي سوانح نگار، مضمون نگار، تاريخ نويس ۽ ساهتيه اڪيڊمي انعام يافته اديب (1909ع–1994ع)}} {{Infobox person | name = تيرٿ بسنت | native_name = تيرٿ وسنت | birth_name = تيرٿ ويڙهومل وسنداڻي | birth_date = 1909ع | birth_place = لقمان، [[خيرپور]]، [[سنڌ]]، [[برطانوي هندستان]] | death_date = {{Death year and age|1994|1909}} | death_place = [[ممبئي]]، [[مهاراشٽر]]، [[ڀارت]] | nationality = برطانوي هندستان؛ پوءِ ڀارتي | occupation = اديب، سوانح نگار، مضمون نگار، تاريخ نويس، مترجم، ڊراما نگار، شاعر | language = [[سنڌي ٻولي]]، انگريزي | notable_works = ''ڪنور''، ''چڻنگون''، ''ساهتيه سار''، ''اتهاس درشن''، ''گانڌيجي''، ''جواهر جيوني'' | awards = [[ساهتيه اڪيڊمي انعام]] (1959ع) }} '''تيرٿ بسنت''' يا '''تيرٿ وسنت''' (انگريزي: ''Tirth Basant''؛ 1909ع – 30 سيپٽمبر 1994ع) سنڌي ٻوليءَ جو سوانح نگار، مضمون نگار، تاريخ نويس، مترجم، ڊراما نگار، نقاد ۽ شاعر هو. سندس پورو نالو '''تيرٿ ويڙهومل وسنداڻي''' هو. هن سنڌي ادب ۾ سوانح عمريءَ، تاريخ، مضمون نگاريءَ، ترجمي ۽ آزاد شاعريءَ جي شعبن ۾ ڪم ڪيو.<ref name="SindhianaBasant">{{cite encyclopedia |title=تيرٿ وسنت |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تيرٿ+وسنت |language=sd |access-date=2026-10-17 }}</ref><ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf |access-date=2026-10-17 }}</ref> تيرٿ بسنت کي ڀڳت ڪنور رام جي سوانح عمري ''ڪنور'' تي 1959ع ۾ [[ساهتيه اڪيڊمي انعام]] مليو. اهو سنڌي ٻوليءَ لاءِ ساهتيه اڪيڊميءَ جو پهريون انعام هو.<ref name="SahityaAward">{{cite web |title=Sahitya Akademi Awards |website=Sahitya Akademi |publisher=Sahitya Akademi |url=https://www.sahitya-akademi.gov.in/awards/akademi%20samman_suchi.jsp |language=en |access-date=2026-10-17 }}</ref> == ابتدائي زندگي == تيرٿ بسنت سنڌ جي خيرپور شهر ڀرسان لقمان ۾ ويڙهومل وسنداڻيءَ جي گهر ۾ پيدا ٿيو. سندس خاندان سوڍا نُک سان واسطو رکندو هو. سندس جنم جي تاريخ بابت ماخذن ۾ اختلاف آهي. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب هو '''7 جولاءِ 1909ع''' تي ڄائو، جڏهن ته ٻين سوانحي ماخذن ۾ '''7 سيپٽمبر 1909ع''' ڄاڻايل آهي.<ref name="SindhianaBasant"/><ref name="SindhuWorld">{{cite web |title=Tirth Basant |website=The Sindhu World |url=https://thesindhuworld.com/tirth-basant/ |language=en |access-date=2026-10-17 }}</ref> ننڍپڻ ۾ ئي سندس ماءُ وفات ڪري وئي. ان ڪري سندس پرورش ۽ ابتدائي زندگيءَ تي گهرو حالتن جو اثر پيو. سندس رسمي تعليم محدود رهي، پر هن پنهنجي مطالعي ذريعي انگريزي، سنڌي، فارسي، تاريخ، فلسفي، سياست ۽ اقتصاديات بابت ڄاڻ حاصل ڪئي. نوجوانيءَ ۾ کيس سير سفر جو شوق پيدا ٿيو. هو ڪراچيءَ ويو ۽ فلمي دنيا ۾ ڪم ڪرڻ جي ڪوشش ڪيائين. پوءِ ايران ۽ عراق جو سفر ڪيائين، جتي عربي ۽ فارسي ٻولين سان واقفيت وڌايائين.<ref name="SindhianaBasant"/> == عملي ۽ سماجي زندگي == تيرٿ بسنت مختلف سماجي، تعليمي ۽ سياسي سرگرمين ۾ حصو ورتو. هو حيدرآباد ميونسپالٽيءَ جو ميمبر چونڊيو ويو ۽ باغات ڪميٽيءَ جو چيئرمين پڻ رهيو. حيدرآباد جي ٿياسافيڪل سوسائٽيءَ ۽ ايجوڪيشن ٽرسٽ سان پڻ لاڳاپيل رهيو. هن سنڌ ۾ بالغن جي تعليم، لائبريرين جي قيام ۽ ٻين سماجي ڪمن ۾ حصو ورتو. هاري حقدار تحريڪ سان پڻ لاڳاپيل رهيو.<ref name="SindhianaBasant"/> هن جي دوستن ۽ همعصرن ۾ [[حيدر بخش جتوئي]]، [[چوئٿرام گدواڻي]]، [[وشنداس جڳتياڻي]]، [[ليکراج عزيز]] ۽ [[ڪلياڻ آڏواڻي]] جهڙا نالا شامل هئا.<ref name="QasimRajpar">{{cite web |last=راڄپر |first=قاسم |title=تيرٿ بسنت: عالمي سطح جو سنڌي اديب |website=سنڌي شخصيتون |date=2014-09-28 |url=https://sindhipeoples.blogspot.com/2014/09/blog-post_28.html |language=sd |access-date=2026-10-17 }}</ref> == ادبي زندگيءَ جي شروعات == تيرٿ بسنت پنهنجي ادبي زندگيءَ جي شروعات انگريزي مضمونن سان ڪئي. سندس لکڻيون ''Sindh Observer'' ۽ ''Advance India'' جهڙن رسالن ۽ اخبارن ۾ شايع ٿيون. سنڌيءَ ۾ لکڻ لاءِ کيس وشنداس جڳتياڻي ۽ ٻين همعصرن همٿايو. هن سنڌيءَ ۾ ''روشني'' اخبار لاءِ مضمون لکيا ۽ پوءِ ''ڦليلي'' مخزن ۾ پڻ سندس تخليقون شايع ٿيون.<ref name="SindhianaBasant"/> سندس پهريون مضمونن جو مجموعو ''چڻنگون'' 1940ع ۾ شايع ٿيو، جيتوڻيڪ ڪجهه سوانحي بيانن ۾ ان جي اشاعت 1941ع ڄاڻايل آهي.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="QasimRajpar"/> == هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ == 1947ع ۾ هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ تيرٿ بسنت ڪجهه عرصو سنڌ ۾ رهيو. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب هن ابتدا ۾ سنڌ نه ڇڏڻ جو فيصلو ڪيو هو، پر بدلجندڙ سياسي ۽ سماجي حالتن سبب 1949ع ڌاري ڀارت لڏي ويو ۽ [[اجمير]] ۾ رهائش اختيار ڪيائين.<ref name="SindhianaBasant"/> ڀارت ۾ رهڻ دوران هن پنهنجي ادبي ڪم کي جاري رکيو ۽ سوانح نگاريءَ، تاريخ، مضمون نگاريءَ ۽ ٻين صنفن ۾ ڪتاب لکيا. == ادبي خدمتون == تيرٿ بسنت جو ادبي ڪم مختلف صنفن تي پکڙيل آهي، پر سندس سوانح عمريون ۽ مضمون خاص طور مشهور ٿيا. موتي لال جوتواڻيءَ کيس گهڻ رخو ۽ گهڻو لکندڙ اديب قرار ڏيندي سندس اهم تصنيفن ۾ ''ڪنور''، ''گانڌيجي''، ''چڻنگون''، ''ساهتيه سار''، ''اتهاس درشن''، ''خوشبو'' ۽ ''سارنگ'' جا نالا ڏنا آهن.<ref name="Jotwani1996"/> === سوانح نگاري === ==== ڪنور ==== {{Main|ڪنور (ڪتاب)}} ''ڪنور'' تيرٿ بسنت جي مشهور سوانح عمري آهي، جيڪا سنڌ جي صوفي راڳي ۽ ڀڳت [[ڀڳت ڪنور رام]] جي زندگيءَ ۽ فن بابت لکيل آهي. موتي لال جوتواڻيءَ هن ڪتاب جي اشاعت 1957ع ڄاڻائي آهي، جڏهن ته گجراتي وشوڪوش ۾ 1958ع درج آهي. ڪتاب کي 1959ع ۾ ساهتيه اڪيڊمي انعام مليو.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="GujaratiVishwakoshKanwar">{{cite encyclopedia |title=Kanwar – a biography of Bhagat Kanwar Ram |encyclopedia=Gujarati Vishwakosh |url=https://gujarativishwakosh.org/વિષય/kanwar-a-biography-of-bhagat-kanwar-ram-1885-1939-a-sindhi-sufi-singer-and-poet-by-tirth-basant/ |language=gu |access-date=2026-10-17 }}</ref><ref name="SahityaAward"/> ==== جواهر جيوني ==== ''جواهر جيوني'' هندستان جي اڳواڻ [[جواهر لال نهرو]] جي زندگيءَ سان لاڳاپيل ڪتاب آهي. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب ان جا ٻه ڀاڱا 1941ع ۾ شايع ٿيا ۽ اهو نهروءَ جي آتم ڪٿا جو انگريزيءَ مان آزاد ترجمو هو. ان تي کيس ادبي بورڊ طرفان انعام پڻ مليو.<ref name="SindhianaBasant"/> ==== گانڌيجي ==== ''گانڌيجي'' [[مهاتما گانڌي]] جي زندگيءَ بابت تيرٿ بسنت جي اهم سوانحي تصنيف آهي. موتي لال جوتواڻيءَ موجب هن ڪتاب جا ٻه جلد 1972ع ۽ 1978ع ۾ شايع ٿيا. ٻين سوانحي ۽ تنقيدي ماخذن ۾ هن تصنيف جا ٽي ڀاڱا ڄاڻايل آهن.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="MolaniPoetry">{{cite book |last=مولاڻي |first=کيمن يو. |title=لاٿم ڪس قلوب تان |chapter=تيرٿ بسنت جي شاعري |url=https://books.sindhsalamat.com/book/1736/read/61652 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر |language=sd |access-date=2026-10-17 }}</ref> === مضمون نگاري === تيرٿ بسنت جي ادبي سڃاڻپ ۾ مضمون نگاريءَ کي اهم مقام حاصل آهي. هن ادب، سماج، تاريخ، فلسفي، سياست ۽ انساني زندگيءَ بابت مضمون لکيا. سندس مضمونن جي اهم مجموعن ۾ ''چڻنگون''، ''ساهتيه سار''، ''اتهاس درشن''، ''خوشبو'' ۽ ''سارنگ'' شامل آهن.<ref name="Jotwani1996"/> ==== چڻنگون ==== ''چڻنگون'' سندس ابتدائي مضمونن جو مجموعو آهي. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب هن ڪتاب کي سنڌي ساهت جي صلاحڪار بورڊ ساراهيو ۽ انعام لاءِ چونڊيو. ڪتاب ۾ ڀڳت ڪنور رام جي شهادت بابت مضمون پڻ شامل هو.<ref name="SindhianaBasant"/> ==== ساهتيه سار ==== ''ساهتيه سار'' ادبي مضمونن جو مجموعو آهي. موتي لال جوتواڻيءَ موجب اهو 1962ع ۾ شايع ٿيو، جڏهن ته انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ان جي اشاعت 1961ع ڄاڻائي ٿي. هن ڪتاب تي 1962ع ۾ تيرٿ بسنت کي واٽومل فائونڊيشن طرفان هڪ هزار آمريڪي ڊالر ۽ سونو ٻلو ڏنو ويو.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="SindhianaBasant"/> ==== اتهاس درشن ==== ''اتهاس درشن'' تاريخ بابت سندس مضمونن جو مجموعو آهي، جيڪو 1964ع ۾ شايع ٿيو. تيرٿ بسنت تاريخ نويسيءَ ۾ تنقيدي انداز اختيار ڪيو. هن آڳاٽن تاريخي ماخذن جي محدوديتن ۽ حڪمرانن جي اثر هيٺ لکيل تاريخن بابت سوال اٿاريا.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="QasimRajpar"/> === تاريخ نويسي === تيرٿ بسنت تاريخي موضوعن تي پڻ ڪتاب لکيا. سندس ''هندي اتهاس'' بابت قاسم راڄپر ڄاڻايو آهي ته اهو لڳ ڀڳ 500 صفحن ۽ 19 بابن تي مشتمل هو. ان ۾ سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب بابت پڻ بحث شامل هو.<ref name="QasimRajpar"/> === ناٽڪ نگاري ۽ ترجما === تيرٿ بسنت سنڌي ۽ انگريزيءَ ۾ ناٽڪ لکيا ۽ ترجما ڪيا. هن [[وليم شيڪسپيئر]] جي ناٽڪن جا سنڌي ترجما ڪيا ۽ [[رابندرناٿ ٽئگور]] جي ناٽڪ ''چترا'' کي پڻ سنڌيءَ ۾ ترجمو ڪيو. سندس ناٽڪن ۾ ''ميران'' ۽ ''شاعر جو جنازو'' جا نالا ملن ٿا.<ref name="SindhianaBasant"/><ref name="SindhuWorld"/> === شاعري === تيرٿ بسنت آزاد شاعريءَ ۾ پڻ طبع آزمائي ڪئي. کيمن يو. مولاڻيءَ جي تحقيقي مقالي موجب سندس آزاد شاعريءَ جا ٻه مجموعا شايع ٿيا: * ''آواز'' — 1980ع * ''سنسار'' — 1982ع مولاڻيءَ 17 سيپٽمبر 2009ع تي ڀوپال ۾ ساهتيه اڪيڊميءَ جي تيرٿ بسنت شتابدي سيمينار ۾ سندس شاعريءَ بابت تحقيقي مقالو پيش ڪيو.<ref name="MolaniPoetry"/> == تصنيفون == تيرٿ بسنت جي ڇپيل ڪتابن جي مجموعي تعداد بابت ماخذن ۾ اختلاف آهي. کيمن يو. مولاڻيءَ 33 ڪتاب ڄاڻايا آهن، جڏهن ته ٻين سوانحي بيانن ۾ 30 کان وڌيڪ يا 40 کان وڌيڪ تصنيفن جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="MolaniPoetry"/><ref name="SindhuWorld"/> هيٺ سندس اهم تصنيفن جي فهرست ڏجي ٿي: {| class="wikitable sortable" style="width:100%;border:1px solid #A6B8CA;border-collapse:collapse;" |+ style="background:#245487;color:#FFFFFF;padding:12px;font-size:115%;" | '''تيرٿ بسنت جون اهم تصنيفون''' ! style="background:#DDECF9;color:#244A70;" | سال ! style="background:#DDECF9;color:#244A70;" | ڪتاب ! style="background:#DDECF9;color:#244A70;" | صنف يا موضوع ! style="background:#DDECF9;color:#244A70;" | وضاحت |- | style="background:#EDF5FC;" | 1940ع | '''چڻنگون''' | مضمون | ڪجهه ماخذن ۾ 1941ع |- | style="background:#EAF6F0;" | 1941ع | '''جواهر جيوني''' | سوانح عمري / ترجمو | ٻه ڀاڱا |- | style="background:#FFF0D9;" | 1957ع | '''ڪنور''' | سوانح عمري | 1959ع جو ساهتيه اڪيڊمي انعام؛ ڪجهه ماخذن ۾ اشاعت 1958ع |- | style="background:#F3EDFA;" | 1962ع | '''ساهتيه سار''' | ادبي مضمون | ڪجهه ماخذن ۾ 1961ع |- | style="background:#EDF5FC;" | 1964ع | '''اتهاس درشن''' | تاريخي مضمون | تاريخ نويسيءَ بابت |- | style="background:#EAF6F0;" | 1972ع، 1978ع | '''گانڌيجي''' | سوانح عمري | جلدن جي تعداد بابت ماخذن ۾ اختلاف |- | style="background:#FFF0D9;" | 1978ع | '''خوشبو''' | مضمون | ادبي ۽ فڪري مضمون |- | style="background:#F3EDFA;" | 1979ع | '''سارنگ''' | مضمون | ادبي مضمون |- | style="background:#EDF5FC;" | 1980ع | '''آواز''' | آزاد شاعري | شاعريءَ جو مجموعو |- | style="background:#EAF6F0;" | 1982ع | '''سنسار''' | آزاد شاعري | شاعريءَ جو مجموعو |- | style="background:#FFF0D9;" | نامعلوم | '''هندي اتهاس''' | تاريخ | هندستان جي تاريخ بابت |- | style="background:#F3EDFA;" | نامعلوم | '''ميران''' | ناٽڪ | ميران ٻائيءَ بابت |- | style="background:#EDF5FC;" | نامعلوم | '''شاعر جو جنازو''' | ناٽڪ | سماجي طنز |- | style="background:#EAF6F0;" | نامعلوم | '''وسنت ورکا''' | سفرنامو | سير سفر بابت |} فهرست موتي لال جوتواڻيءَ، انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا، کيمن يو. مولاڻيءَ ۽ ٻين سوانحي ماخذن مان مرتب ڪئي وئي آهي.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="SindhianaBasant"/><ref name="MolaniPoetry"/><ref name="QasimRajpar"/> == ادبي اسلوب ۽ فڪر == تيرٿ بسنت جي نثر ۾ تاريخي شعور، عقليت پسندي، تنقيدي سوچ ۽ سماجي مسئلن بابت دلچسپي نمايان هئي. هن سوانح نگاريءَ ۾ شخصيتن جي زندگيءَ کي تاريخي ۽ سماجي پسمنظر سان گڏ پيش ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. سندس مضمونن ۾ ادب، فلسفي، تاريخ ۽ انساني زندگيءَ بابت مختلف موضوع ملن ٿا. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب سندس عبارت ۾ مخصوص اسلوب، تازگي ۽ فڪري شائستگي موجود هئي.<ref name="SindhianaBasant"/> == انعام ۽ اعزاز == {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #A6B8CA;border-collapse:collapse;" |+ style="background:#285B78;color:#FFFFFF;padding:11px;" | '''تيرٿ بسنت جا اهم ادبي اعزاز''' ! style="background:#DDECF9;color:#244A70;" | سال ! style="background:#DDECF9;color:#244A70;" | اعزاز ! style="background:#DDECF9;color:#244A70;" | سبب |- | style="background:#EAF6F0;" | 1959ع | '''[[ساهتيه اڪيڊمي انعام]]''' | ''ڪنور'' جي سوانح عمري |- | style="background:#EDF5FC;" | 1962ع | واٽومل فائونڊيشن انعام | ''ساهتيه سار'' |- | style="background:#FFF0D9;" | 1979ع | ساهتيه ڪلا پريشد، دهلي | سنڌي ادب ۾ خدمتون |- | style="background:#F3EDFA;" | سال غيرتصديق ٿيل | ساڌو ٽي. ايل. واسواڻي اعزاز | ادبي ۽ سماجي خدمتون |} ساهتيه اڪيڊميءَ جي انعام جي سال ۽ ڪتاب بابت سرڪاري تصديق موجود آهي.<ref name="SahityaAward"/> ٻين اعزازن جا تفصيل انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۾ درج آهن.<ref name="SindhianaBasant"/> == آخري زندگي ۽ وفات == تيرٿ بسنت پنهنجي زندگيءَ جو وڏو حصو ادبي ڪم ۽ مطالعي ۾ گذاريو. ڀارت ۾ رهڻ دوران هو اجمير، دهلي ۽ ٻين شهرن سان لاڳاپيل رهيو. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب آخري عمر ۾ هو بڙودا جي ٻڍا آشرم ۾ پڻ رهيو. پوءِ سندس ويجها عزيز کيس ممبئي وٺي ويا، جتي 30 سيپٽمبر 1994ع تي وفات ڪيائين.<ref name="SindhianaBasant"/> == ادبي ورثو == تيرٿ بسنت سنڌي ادب ۾ سوانح نگاريءَ، تاريخي مضمون نگاريءَ ۽ ترجمي جي حوالي سان اهم مقام رکي ٿو. سندس ڪتاب ''ڪنور'' کي سنڌي ٻوليءَ لاءِ پهريون ساهتيه اڪيڊمي انعام ملڻ سندس ادبي سڃاڻپ جو اهم پهلو آهي. هن مختلف موضوعن تي لکڻ سان سنڌي نثر جي دائري کي وسعت ڏني. سندس ڪم ۾ سوانح، تاريخ، فلسفو، سماج، ناٽڪ ۽ شاعري شامل آهن. 2009ع ۾ سندس جنم جي سؤ سالن جي مناسبت سان ڀوپال ۾ ساهتيه اڪيڊميءَ طرفان سيمينار منعقد ٿيو، جنهن ۾ سندس ادبي خدمتن جو جائزو ورتو ويو.<ref name="MolaniPoetry"/> == پڻ ڏسو == * [[ڪنور (ڪتاب)]] * [[ڀڳت ڪنور رام]] * [[ساهتيه اڪيڊمي انعام]] * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌي سوانح نگاري]] * [[سنڌي نثر]] * [[سنڌي ناٽڪ]] * [[حيدر بخش جتوئي]] * [[جواهر لال نهرو]] * [[مهاتما گانڌي]] * [[خيرپور]] * [[اجمير]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }} * {{cite encyclopedia |title=تيرٿ وسنت |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تيرٿ+وسنت |language=sd }} * {{cite book |last=مولاڻي |first=کيمن يو. |title=لاٿم ڪس قلوب تان |chapter=تيرٿ بسنت جي شاعري |url=https://books.sindhsalamat.com/book/1736/read/61652 |language=sd }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تيرٿ+وسنت انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا — تيرٿ وسنت] * [https://books.sindhsalamat.com/book/1736/read/61652 تيرٿ بسنت جي شاعري — کيمن يو. مولاڻي] * [https://www.sahitya-akademi.gov.in/awards/akademi%20samman_suchi.jsp ساهتيه اڪيڊمي — انعام يافته ڪتابن جي فهرست] * [https://thesindhuworld.com/tirth-basant/ The Sindhu World — Tirth Basant] * [https://sindhipeoples.blogspot.com/2014/09/blog-post_28.html تيرٿ بسنت — قاسم راڄپر] [[زمرو:1909ع جا جنم]] [[زمرو:1994ع جون وفاتون]] [[زمرو:سنڌي اديب]] [[زمرو:سنڌي سوانح نگار]] [[زمرو:سنڌي مضمون نگار]] [[زمرو:سنڌي تاريخ نويس]] [[زمرو:سنڌي مترجم]] [[زمرو:سنڌي شاعر]] [[زمرو:ساهتيه اڪيڊمي انعام يافته سنڌي اديب]] [[زمرو:خيرپور جا ماڻهو]] [[زمرو:ڀارتي سنڌي اديب]] 6uiijflau46aww6mqvtmq950lwduy4r 0 104383 422446 2026-10-17T12:55:58Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|سنڌي سنسڪرت دان، ليکڪ ۽ مترجم (1905ع–1967ع)}} {{Infobox person | name = نارائڻداس اين. بٺيجا | native_name = نارائڻداس بٺيجا | birth_date = 1905ع | death_date = 1967ع | occupation = ليکڪ، مترجم، سنسڪرت دان | language = [[سنڌي ٻولي]]، [[سنسڪرت]] | known_for = سنسڪرت ادب جو سنڌيءَ ۾ ترجمو | notable_works = ''سنڌو سپتنَد تي... 422446 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌي سنسڪرت دان، ليکڪ ۽ مترجم (1905ع–1967ع)}} {{Infobox person | name = نارائڻداس اين. بٺيجا | native_name = نارائڻداس بٺيجا | birth_date = 1905ع | death_date = 1967ع | occupation = ليکڪ، مترجم، سنسڪرت دان | language = [[سنڌي ٻولي]]، [[سنسڪرت]] | known_for = سنسڪرت ادب جو سنڌيءَ ۾ ترجمو | notable_works = ''سنڌو سپتنَد تيرٿ ماهاتميه''، ''پنچتنتر'' جو ترجمو }} '''نارائڻداس اين. بٺيجا''' (انگريزي: ''Naraindas N. Batheja''؛ 1905ع–1967ع) سنڌي ٻوليءَ جو سنسڪرت دان، ليکڪ ۽ مترجم هو. سندس ادبي ڪم ۾ سنسڪرت جي ڪلاسيڪي تصنيفن سان لاڳاپيل ترجما ۽ تحقيقي لکڻيون شامل هيون. هن ''سنڌو سپتنَد تيرٿ ماهاتميه'' (1924ع) نالي ڪتاب لکيو ۽ [[پنچتنتر]] جو ترجمو پڻ ڪيو. ان کان علاوه هن [[ڪلياڻ آڏواڻي]] جي سنڌي ترجمي ''شڪنتلا'' (1946ع) لاءِ مهاڳ لکيو.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> == زندگي ۽ علمي سڃاڻپ == نارائڻداس اين. بٺيجا جي ڄمڻ جو سال 1905ع ۽ وفات جو سال 1967ع ڄاڻايل آهي. موتي لال جوتواڻيءَ کيس سنسڪرت جو عالم قرار ڏنو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> سندس ڄمڻ جي هنڌ، خانداني پسمنظر، تعليمي ادارن، استادن ۽ عملي زندگيءَ بابت تصديق ٿيل تفصيلي معلومات دستياب نه آهي. بٺيجا جي سڃاڻپ جو اهم پهلو سنسڪرت ادب سان سندس تعلق هو. سندس ڄاڻايل ادبي ڪمن ۾ هڪ تصنيف، هڪ ترجمو ۽ هڪ مهاڳ شامل آهن. == ادبي خدمتون == === سنڌو سپتنَد تيرٿ ماهاتميه === ''سنڌو سپتنَد تيرٿ ماهاتميه'' (رومن: ''Sindhu Saptanada Tirth Mahatmya'') نارائڻداس بٺيجا جي تصنيف آهي، جيڪا 1924ع ۾ شايع ٿي.<ref name="Jotwani1996"/> عنوان ۾ «سنڌو»، «سپتنَد»، «تيرٿ» ۽ «ماهاتميه» جهڙا سنسڪرت اصطلاح استعمال ٿيل آهن. «سپتنَد» جو لفظي مفهوم ستن ندين سان لاڳاپيل آهي، جڏهن ته «تيرٿ ماهاتميه» هندستاني مذهبي ادب ۾ ڪنهن مقدس هنڌ يا تيرٿ جي عظمت ۽ اهميت بيان ڪندڙ صنف لاءِ استعمال ٿيندو آهي. ڪتاب جي مڪمل متن، ناشر، ڇاپيخاني ۽ صفحن جي تعداد بابت وڌيڪ تصديق گهربل آهي. صرف عنوان جي بنياد تي ان جي مخصوص مذهبي يا تاريخي دعوائن جو تعين نٿو ڪري سگهجي. === پنچتنتر جو ترجمو === {{Main|پنچتنتر}} [[پنچتنتر]] سنسڪرت ادب جي مشهور اخلاقي ۽ تمثيلي ڪهاڻين جو مجموعو آهي. ان ۾ جانورن ۽ ٻين ڪردارن ذريعي انساني روين، حڪمت عمليءَ، دوستيءَ، دشمنيءَ ۽ عملي دانائيءَ بابت قصا بيان ڪيا ويا آهن. نارائڻداس بٺيجا پنچتنتر جو ترجمو ڪيو هو، جنهن جو ذڪر موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي سنڌي ادب جي لغت ۾ ڪيو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> بٺيجا جي ترجمي جي اشاعت جو سال، ناشر، مڪمل عنوان ۽ اهو ته ترجمو مڪمل هو يا چونڊ ڪهاڻين تي مشتمل هو، دستياب ماخذ مان واضح نه آهي. === شڪنتلا جي سنڌي ترجمي لاءِ مهاڳ === {{Main|شڪنتلا}} [[ڪاليداس]] جو سنسڪرت ناٽڪ ''ابيگيان شڪنتلم''، عام طور ''شڪنتلا'' جي نالي سان مشهور آهي، سنسڪرت جي ڪلاسيڪي ناٽڪي ادب جي اهم تصنيفن مان هڪ آهي. سنڌي اديب ۽ محقق [[ڪلياڻ آڏواڻي]] هن ناٽڪ جو سنڌيءَ ۾ ترجمو ڪيو، جيڪو 1946ع ۾ شايع ٿيو.<ref name="AdvaniShakuntala">{{cite web |title=Kalyan Advani |website=The Sindhu World |url=https://thesindhuworld.com/kalyan-advani/ |language=en |access-date=2026-10-17 }}</ref><ref name="SindhCourierAdvani">{{cite web |title=Homage to great poet and scholar Prof. Kalyan Advani |website=Sindh Courier |url=https://sindhcourier.com/homage-to-great-poet-and-scholar-prof-kalyan-advani/ |language=en |access-date=2026-10-17 }}</ref> موتي لال جوتواڻيءَ موجب نارائڻداس بٺيجا هن سنڌي ترجمي لاءِ مهاڳ لکيو هو.<ref name="Jotwani1996"/> هيءَ ڄاڻ بٺيجا جي سنسڪرت ادب سان علمي وابستگيءَ کي ظاهر ڪري ٿي. مهاڳ جي اصل متن جو جائزو وٺڻ کان سواءِ ان ۾ پيش ڪيل تنقيدي خيالن يا ترجمي بابت سندس راءِ جو تفصيلي بيان ڪرڻ مناسب نه آهي. == اهم ادبي ڪم == {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #A6B8CA;border-collapse:collapse;" |+ style="background:#245487;color:#FFFFFF;padding:12px;font-size:115%;" | '''نارائڻداس اين. بٺيجا جا ڄاڻايل ادبي ڪم''' ! style="background:#DDECF9;color:#244A70;" | سال ! style="background:#DDECF9;color:#244A70;" | تصنيف يا ادبي ڪم ! style="background:#DDECF9;color:#244A70;" | نوعيت ! style="background:#DDECF9;color:#244A70;" | تفصيل |- | style="background:#EAF4FC;" | 1924ع | '''سنڌو سپتنَد تيرٿ ماهاتميه''' | تصنيف | ''Sindhu Saptanada Tirth Mahatmya'' |- | style="background:#EAF6F0;" | غيرتصديق ٿيل | '''پنچتنتر''' | ترجمو | سنسڪرت جي مشهور تمثيلي ڪهاڻين جو ترجمو |- | style="background:#F3EDFA;" | 1946ع | '''شڪنتلا''' | مهاڳ | ڪلياڻ آڏواڻيءَ جي سنڌي ترجمي لاءِ لکيل مهاڳ |} مٿي ڏنل ٽيئي ڪم موتي لال جوتواڻيءَ جي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ نارائڻداس بٺيجا جي تعارف هيٺ ڄاڻايل آهن.<ref name="Jotwani1996"/> == سنسڪرت ۽ سنڌي ادب جو لاڳاپو == سنڌي ٻوليءَ جي ادبي تاريخ ۾ سنسڪرت، پراڪرت ۽ ٻين هند آريائي ٻولين جي ادبي روايتن سان لاڳاپا ملن ٿا. سنڌيءَ ۾ سنسڪرت جي ڪلاسيڪي تصنيفن جا ترجما انهن ادبي لاڳاپن جي مطالعي لاءِ اهم آهن. بٺيجا جي پنچتنتر جي ترجمي ۽ ڪلياڻ آڏواڻيءَ جي شڪنتلا لاءِ مهاڳ لکڻ مان معلوم ٿئي ٿو ته هو سنسڪرت ادب کي سنڌي پڙهندڙن تائين پهچائڻ سان لاڳاپيل ادبي سرگرمين ۾ حصو وٺندو هو.<ref name="Jotwani1996"/> == ادبي اهميت == نارائڻداس بٺيجا جي ڄاڻايل ادبي خدمتن جي اهميت سنسڪرت ۽ سنڌي ادب جي وچ ۾ علمي ۽ ترجمي واري لاڳاپي سان وابسته آهي. پنچتنتر جو ترجمو ۽ شڪنتلا جي سنڌي ترجمي لاءِ مهاڳ لکڻ سندس سنسڪرت جي ڪلاسيڪي ادب سان واقفيت جا مثال آهن. سندس 1924ع واري تصنيف ''سنڌو سپتنَد تيرٿ ماهاتميه'' پڻ سندس ابتدائي ادبي سرگرمين جي شاهدي ڏئي ٿي. بٺيجا جي مجموعي ادبي ڪردار جو وڌيڪ تفصيلي جائزو سندس اصل ڪتابن ۽ ترجمن جي دستيابيءَ تي دارومدار رکي ٿو. == وفات == نارائڻداس اين. بٺيجا 1967ع ۾ وفات ڪئي. سندس وفات جي ڏينهن، مهيني ۽ هنڌ بابت وڌيڪ تصديق ٿيل معلومات دستياب نه آهي.<ref name="Jotwani1996"/> == پڻ ڏسو == * [[پنچتنتر]] * [[شڪنتلا]] * [[ڪاليداس]] * [[ڪلياڻ آڏواڻي]] * [[سنسڪرت]] * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌي ترجما]] * [[موتي لال جوتواڻي]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://thesindhuworld.com/kalyan-advani/ ڪلياڻ آڏواڻيءَ جو ادبي تعارف] * [https://sindhcourier.com/homage-to-great-poet-and-scholar-prof-kalyan-advani/ ڪلياڻ آڏواڻيءَ جون ادبي خدمتون] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:MediaSearch?type=image&search=Panchatantra پنچتنتر بابت وڪيميڊيا ڪامنز جون تصويرون] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:MediaSearch?type=image&search=Shakuntala شڪنتلا بابت وڪيميڊيا ڪامنز جون تصويرون] [[زمرو:1905ع جا جنم]] [[زمرو:1967ع جون وفاتون]] [[زمرو:سنڌي اديب]] [[زمرو:سنڌي مترجم]] [[زمرو:سنسڪرت جا عالم]] [[زمرو:سنڌي ادب]] 1afdkdf6oajc73mzol7z7cd2zg7uaq8 0 104384 422447 2026-10-17T13:01:20Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|1038هه ۾ محمد رضا ٺٽويءَ جو مرتب ڪيل شاهه عبدالڪريم بلڙيءَ واري جي ملفوظات ۽ ڪلام بابت فارسي ڪتاب}} {{Infobox book | name = بيان العارفين | title = بيان العارفين و تنبيه الغافلين | author = [[محمد رضا ٺٽوي|ميان محمد رضا بن عبدالواسع، عرف مير دريائي ٺٽوي]] | language = [[فارسي ٻولي]... 422447 wikitext text/x-wiki {{Short description|1038هه ۾ محمد رضا ٺٽويءَ جو مرتب ڪيل شاهه عبدالڪريم بلڙيءَ واري جي ملفوظات ۽ ڪلام بابت فارسي ڪتاب}} {{Infobox book | name = بيان العارفين | title = بيان العارفين و تنبيه الغافلين | author = [[محمد رضا ٺٽوي|ميان محمد رضا بن عبدالواسع، عرف مير دريائي ٺٽوي]] | language = [[فارسي ٻولي]]؛ سنڌي بيتن سميت | country = [[سنڌ]]، [[مغل سلطنت]] | genre = [[ملفوظات]]، صوفي تذڪرو، سنڌي ڪلاسيڪي ادب | subject = [[شاهه عبدالڪريم بلڙيءَ وارو|شاهه عبدالڪريم بلڙيءَ واري]] جي زندگي، تعليمات، ڪلام ۽ نسب | written = [[1038ھ]] (1628ع–1629ع) | translator = عبدالرحمان بن محمد ملوڪ؛ مخدوم عبدالصمد نورنگپوٽو؛ ڊاڪٽر عبدالغفار سومرو | publisher = [[سنڌي ادبي بورڊ]] (جديد سنڌي ڇاپو) | pub_date = 2007ع (سنڌي ادبي بورڊ جو ڇاپو) }} '''بيان العارفين'''، جنهن جو مڪمل عنوان '''بيان العارفين و تنبيه الغافلين''' (انگريزي: ''Bayan al-Arifin wa Tanbih al-Ghafilin'') آهي، سترهين صدي عيسويءَ جو [[فارسي ٻولي|فارسي]] ڪتاب آهي، جنهن ۾ سنڌ جي صوفي بزرگ ۽ شاعر [[شاهه عبدالڪريم بلڙيءَ وارو|شاهه عبدالڪريم بلڙيءَ واري]] جا ارشاد، [[ملفوظات]]، صوفياڻيون تعليمات، سنڌي بيت ۽ زندگيءَ جا احوال محفوظ ڪيا ويا آهن. ڪتاب جو مؤلف [[محمد رضا ٺٽوي|ميان محمد رضا بن عبدالواسع، عرف مير دريائي ٺٽوي]] هو، جيڪو شاهه ڪريم جي مريدن مان هو.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref><ref name="SindhianaBayan">{{cite encyclopedia |title=بيان العارفين |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=بيان+العارفين |language=sd |access-date=2026-10-17 }}</ref> ڪتاب جي تصنيف جو هجري سال '''1038هه''' ڄاڻايل آهي. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب اهو رجب 1038هه ۾ مڪمل ٿيو. عيسوي تاريخ بابت ماخذن ۾ 1628ع، 1629ع ۽ 1630ع جا مختلف سال ملن ٿا.<ref name="SindhianaBayan"/><ref name="SufisSindh">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=Sufis of Sindh |publisher=Publications Division, Ministry of Information and Broadcasting |location=New Delhi |language=en |url=https://www.holybooks.com/wp-content/uploads/Sufis-of-Sindh.pdf |access-date=2026-10-17 }}</ref> == نالو ۽ معنيٰ == «بيان العارفين» عربي اصطلاح آهي، جنهن جو مفهوم «عارفن جو بيان» يا «عارفن جون ڳالهيون» آهي. مڪمل عنوان «بيان العارفين و تنبيه الغافلين» ۾ «تنبيه الغافلين» جو مطلب «غافلن کي خبردار ڪرڻ» آهي. ڪتاب جو عنوان ان جي صوفياڻي ۽ اخلاقي نوعيت سان مطابقت رکي ٿو. ان ۾ روحاني تعليمات، نصيحتون، ارشاد، توحيد ۽ معرفت سان لاڳاپيل مضمون شامل آهن.<ref name="BayanIntroduction">{{cite web |title=Bayaan-ul-Arifeen |website=Adabiyat-e-Sindh |url=https://adabiyat-e-sindh.blogspot.com/2010/01/bayaan-ul-arifeen.html |language=sd |access-date=2026-10-17 }}</ref> == مؤلف == {{Main|محمد رضا ٺٽوي}} ميان محمد رضا بن عبدالواسع، عرف مير دريائي ٺٽوي، سنڌ جي شهر [[ٺٽو|ٺٽي]] سان تعلق رکندڙ فارسي دان، شاعر ۽ صوفي هو. هو شاهه عبدالڪريم بلڙيءَ واري جو مريد ۽ سندس ملفوظات جو مرتب هو. شاهه ڪريم جي وفات کان پوءِ هن سندس ارشادن، ڪلام ۽ زندگيءَ بابت مواد گڏ ڪري فارسي ڪتاب جي صورت ۾ مرتب ڪيو.<ref name="SindhianaBayan"/><ref name="SufisSindh"/> ڪتاب ۾ شاهه ڪريم بابت اهڙا احوال پڻ محفوظ آهن، جيڪي مؤلف کي سندس صحبت، مريدن ۽ لاڳاپيل ماڻهن کان مليا هئا. == تصنيف جو تاريخي پسمنظر == شاهه عبدالڪريم بلڙيءَ وارو سنڌ جو صوفي شاعر ۽ روحاني بزرگ هو، جنهن جي وفات 1032هه/1623ع ۾ ٿي. سندس وفات کان ڪجهه سال پوءِ محمد رضا ٺٽويءَ سندس ڪلام، ملفوظات ۽ احوال کي مرتب ڪيو. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب ڪتاب '''رجب 1038هه''' ۾، شاهه ڪريم جي گادي نشين سيد دين محمد شاهه جي زماني ۾ مڪمل ٿيو.<ref name="SindhianaBayan"/> === تصنيف جي سال بابت اختلاف === مختلف تاريخي ۽ ادبي ماخذن ۾ ڪتاب جي تصنيف جو عيسوي سال مختلف ڏنو ويو آهي. {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #A6B8CA;border-collapse:collapse;" |+ style="background:#245487;color:white;padding:11px;" | '''بيان العارفين جي تصنيف جي تاريخ بابت ماخذ''' ! style="background:#DDECF9;color:#244A70;" | ماخذ ! style="background:#DDECF9;color:#244A70;" | ڄاڻايل تاريخ ! style="background:#DDECF9;color:#244A70;" | وضاحت |- | style="background:#EAF4FC;" | انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا | رجب 1038هه / 1628ع | هجري تاريخ ڄاڻايل |- | style="background:#EAF6F0;" | ڊاڪٽر عبدالغفار سومري جي مقدمي بابت دستياب متن | 1038هه / 1629ع | شاهه ڪريم جي وفات کان ڇهه سال پوءِ |- | style="background:#FFF0D9;" | موتي لال جوتواڻي، ''Sufis of Sindh'' | 1630ع | تصنيف جو متبادل عيسوي سال |} رجب 1038هه جي هجري تاريخ کي عيسوي ڪئلينڊر ۾ تبديل ڪرڻ سان 1629ع جو سال ملي ٿو. انهيءَ ڪري 1038هه/1628ع جي صورت ۾ ڏنل تاريخ کي ڪئلينڊري مطابقت جي لحاظ کان ٻيهر جانچڻ ضروري آهي.<ref name="SindhianaBayan"/><ref name="BayanIntroduction"/><ref name="SufisSindh"/> == ڪتاب جي بناوت == ''بيان العارفين'' هڪ مقدمي، ستن فصلن ۽ خاتمي تي مشتمل آهي.<ref name="SufisSindh"/> ڪتاب ۾ شاهه ڪريم جي زندگيءَ، روحاني تعليمات، مريدن کي ڪيل نصيحتن ۽ مختلف مجلسن ۾ بيان ڪيل ارشادن جو احوال ڏنو ويو آهي. === مقدمو === مقدمي ۾ ڪتاب لکڻ جو مقصد، شاهه ڪريم جي روحاني حيثيت ۽ سندس تعليمات کي محفوظ ڪرڻ جي ضرورت بيان ٿيل آهي. مؤلف پنهنجي بيان موجب شاهه ڪريم جي ارشادن، حڪايتن، ڪرامتن ۽ سنڌي بيتن کي گڏ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="BayanIntroduction"/> === ست فصل === ڪتاب جي ستن فصلن ۾ صوفياڻي تعليمات، اخلاقي هدايتن ۽ شاهه ڪريم سان لاڳاپيل واقعن کي بيان ڪيو ويو آهي. انهن ۾ توحيد، عبادت، عاجزي، محبت، روحاني تربيت، معرفت ۽ مريدن جي اصلاح جهڙا موضوع ملن ٿا.<ref name="SufisSindh"/><ref name="BayanIntroduction"/> === خاتمو ۽ نسب نامو === ڪتاب جي آخري حصي ۾ شاهه عبدالڪريم جي خاندان، اولاد ۽ نسب بابت معلومات ڏنل آهي. موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ادبي لغت ۾ خاص طور ڄاڻايو آهي ته ڪتاب جي ضميمي ۾ شاهه ڪريم جي نسب جو احوال موجود آهي.<ref name="Jotwani1996"/> ڊاڪٽر عبدالغفار سومري جي مقدمي بابت دستياب متن موجب ڪتاب ۾ شاهه ڪريم جي اولاد ۽ روحاني جانشينيءَ جو پڻ ذڪر آهي.<ref name="BayanIntroduction"/> == شاهه عبدالڪريم بلڙيءَ واري جو ڪلام == {{Main|شاهه عبدالڪريم بلڙيءَ وارو}} ''بيان العارفين'' سنڌي ڪلاسيڪي شاعريءَ جي تاريخ لاءِ اهم ماخذ آهي، ڇاڪاڻ ته ان ۾ شاهه عبدالڪريم جا سنڌي بيت فارسي نثر سان گڏ محفوظ ٿيل آهن. شاهه ڪريم جي شاعريءَ ۾ توحيد، روحاني محبت، انساني عاجزي، نفس جي اصلاح ۽ سنڌي لوڪ داستانن سان لاڳاپيل صوفياڻا موضوع ملن ٿا.<ref name="SufisSindh"/><ref name="SayedThesis">{{cite thesis |last=Sayed |first=Durreshahwar |title=The Poetry of Shah Abd al-Latif: Its Indian and Persian Aspects |year=1984 |url=https://drpathan.com/wp-content/uploads/2025/04/The_Poetry_of_Shah_Abd_Al-Latif__Its_Indian_and_Persian_Aspects-1.pdf |language=en |access-date=2026-10-17 }}</ref> هن ڪتاب ۾ محفوظ ٿيل ڪلام ذريعي شاهه ڪريم جي شاعريءَ جي فڪر، ٻولي ۽ ادبي هيئت بابت تحقيق ڪئي وئي آهي. === سنڌي لوڪ داستانن جا اشارا === شاهه ڪريم جي بيتن ۾ سنڌ جي لوڪ داستانن سان لاڳاپيل ڪردارن ۽ واقعن جا اشارا ملن ٿا. انهن ۾ [[سسئي پنهون]]، [[عمر مارئي]]، [[ليلا چنيسر]] ۽ [[سهڻي ميهار]] جا داستان شامل آهن. ڊاڪٽر درشهوار سيد پنهنجي تحقيقي مطالعي ۾ شاهه ڪريم جي شاعريءَ ۾ انهن داستانن جي صوفياڻي استعمال تي بحث ڪيو آهي.<ref name="SayedThesis"/> === قاضي قادن جي ڪلام سان تعلق === {{Main|قاضي قادن}} ''بيان العارفين'' ۾ شاهه ڪريم کان سواءِ اڳوڻي سنڌي شاعر [[قاضي قادن]] جا ڪجهه بيت پڻ محفوظ ٿيا آهن. سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ بابت مطالعي ۾ هن ڪتاب کي قاضي قادن جي قديم سنڌي بيتن جي تحريري شاهديءَ طور پڻ اهميت ڏني وئي آهي.<ref name="SindhiScriptHistory">{{cite web |title=سنڌي رسم الخط بابت مقالا ۽ مضمون |website=سنڌي ورچوئل لائبريري |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://library.sindhila.org/book/40/read/1264 |language=sd |access-date=2026-10-17 }}</ref> مختلف ڇاپن ۽ محققن وٽ بيتن جي تعداد ۽ نسبت بابت اختلاف ملي سگهن ٿا، تنهنڪري ڪنهن مخصوص تعداد کي اصل نسخي ۽ تحقيقي تدوين جي ڀيٽ کان سواءِ قطعي نه سمجهڻ گهرجي. == شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جي نسب بابت اهميت == {{Main|شاهه عبداللطيف ڀٽائي}} ''بيان العارفين'' شاهه عبدالڪريم بلڙيءَ واري جي خانداني سلسلي بابت پڻ اهم ماخذ آهي. شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جي خاندان جو نسب شاهه ڪريم سان ڳنڍيل آهي. ڪتاب ۾ موجود شاهه ڪريم جي خانداني احوال کي بعد وارن محققن نسب نامن جي مطالعي ۾ استعمال ڪيو. ڊاڪٽر عمر بن محمد دائودپوٽي پنهنجي ''مقدمه لطيفي'' ۾ ''بيان العارفين'' کي شاهه ڪريم جي تفصيلي احوال جو اهم ماخذ قرار ڏنو آهي.<ref name="DaudpotaMuqaddima">{{cite book |last=دائودپوٽو |first=عمر بن محمد |author-link=عمر بن محمد دائودپوٽو |title=مقدمه لطيفي |chapter=فصل پهريون |url=https://wikisource.org/wiki/مقدمہ_لطيفي/فصل_1 |language=sd |access-date=2026-10-17 }}</ref> == سنڌي ترجما ۽ اشاعتون == ''بيان العارفين'' جو اصل متن فارسيءَ ۾ هو، پر وقت گذرڻ سان ان جا سنڌي ترجما، چونڊ ڪلام ۽ تحقيقي ڇاپا شايع ٿيا. === اوائلي سنڌي ترجمو === موتي لال جوتواڻيءَ جي ''Sufis of Sindh'' موجب عبدالرحمان بن محمد ملوڪ 1798ع ۾ ڪتاب جو سنڌي ترجمو ڪيو.<ref name="SufisSindh"/> === 1874ع وارو ڇاپو === 1874ع ۾ مخدوم عبدالصمد نورنگپوٽي پراڻي سنڌي ترجمي ۾ ترميمون ڪري بمبئيءَ مان ڇپايو. هن اشاعت سان شاهه ڪريم جي تعليمات ۽ ڪلام سنڌي پڙهندڙن تائين وڌيڪ پهتا.<ref name="SufisSindh"/> === مرزا قليچ بيگ جي تدوين === {{Main|مرزا قليچ بيگ}} 1904ع ۾ [[مرزا قليچ بيگ]] ''رسالو ڪريمي'' جي نالي سان شاهه ڪريم جي بيتن جي تدوين ڪئي. هن مختلف دستياب نسخن جي ڀيٽ ذريعي ڪلام کي مرتب ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="SufisSindh"/> === ڊاڪٽر عمر بن محمد دائودپوٽي جي تحقيق === {{Main|عمر بن محمد دائودپوٽو}} ڊاڪٽر عمر بن محمد دائودپوٽي 1935ع ۾ ''بيان العارفين'' جي هڪ اهم نسخي تائين رسائي حاصل ڪئي. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب اهو نسخو دڙي شهر جي حڪيم سيد احمد شاهه وٽ موجود هو. دائودپوٽي بلڙيءَ جي گادي نشين سيد غلام حيدر شاهه جي مدد سان نسخي جي ڀيٽ ۽ تحقيق ڪئي. 1937ع ۾ سندس مرتب ڪيل ''شاهه ڪريم بلڙيءَ واري جو ڪلام'' شايع ٿيو، جنهن ۾ بيتن جي معنيٰ ۽ تشريح پڻ شامل هئي.<ref name="SindhianaBayan"/> === ڊاڪٽر عبدالغفار سومري جو مڪمل ترجمو === {{Main|عبدالغفار سومرو}} ڊاڪٽر عبدالغفار سومري ''بيان العارفين'' جو مڪمل سنڌي ترجمو، تحقيق ۽ تشريح تيار ڪئي. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب اهو ترجمو 2002ع ۾ اوقاف کاتي جي سهڪار سان شايع ٿيو ۽ 2007ع ۾ سنڌي ادبي بورڊ ان جو ٻيو ڇاپو پڌرو ڪيو.<ref name="SindhianaBayan"/> سنڌي ادبي بورڊ جي سرڪاري اشاعتي فهرست ۾ 2007ع لاءِ ''بيان العارفين و تنبيه الغافلين''، محمد رضا بن عبدالواسع ۽ ڊاڪٽر عبدالغفار سومري جي نالن سان درج آهي.<ref name="SAB2007">{{cite web |title=Year Wise Publications |website=Sindhi Adabi Board |publisher=Sindhi Adabi Board |url=https://sindhiadabiboard.net/year-wise/ |language=en |access-date=2026-10-17 }}</ref> === اهم ترجمن ۽ ڇاپن جي تاريخوار فهرست === {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #A6B8CA;border-collapse:collapse;" |+ style="background:#245487;color:#FFFFFF;padding:12px;font-size:115%;" | '''بيان العارفين: ترجما، تدوينون ۽ ڇاپا''' ! style="background:#DDECF9;color:#244A70;" | سال ! style="background:#DDECF9;color:#244A70;" | عالم يا مرتب ! style="background:#DDECF9;color:#244A70;" | ڪم |- | style="background:#EAF4FC;" | 1038هه / 1629ع | محمد رضا ٺٽوي | فارسي اصل جي تاليف |- | style="background:#EAF6F0;" | 1798ع | عبدالرحمان بن محمد ملوڪ | سنڌي ترجمو |- | style="background:#FFF0D9;" | 1874ع | مخدوم عبدالصمد نورنگپوٽو | سنڌي ترجمي جي ترميم ۽ اشاعت |- | style="background:#F3EDFA;" | 1904ع | مرزا قليچ بيگ | ''رسالو ڪريمي'' جي تدوين |- | style="background:#EAF4FC;" | 1937ع | ڊاڪٽر عمر بن محمد دائودپوٽو | ''شاهه ڪريم بلڙيءَ واري جو ڪلام'' جي تحقيقي اشاعت |- | style="background:#EAF6F0;" | 1963ع | ڊاڪٽر ميمڻ عبدالمجيد سنڌي | ''ڪريم جو ڪلام'' جي تدوين |- | style="background:#FFF0D9;" | 2002ع | ڊاڪٽر عبدالغفار سومرو | مڪمل سنڌي ترجمو ۽ تحقيق |- | style="background:#F3EDFA;" | 2007ع | سنڌي ادبي بورڊ | مڪمل سنڌي ترجمي جو ٻيو ڇاپو |} مٿين تاريخوار فهرست ۾ اصل فارسي تصنيف، مڪمل سنڌي ترجما ۽ شاهه ڪريم جي چونڊ ڪلام جون تحقيقي تدوينون شامل آهن؛ اهي سڀ هڪجهڙي نوعيت جون اشاعتون نه آهن.<ref name="SufisSindh"/><ref name="SindhianaBayan"/><ref name="SAB2007"/> == سنڌي ادب ۾ اهميت == ''بيان العارفين'' سنڌي ادب ۽ تصوف جي تاريخ ۾ ڪيترن ئي سببن ڪري اهم آهي. پهريون، هيءُ شاهه عبدالڪريم بلڙيءَ واري جي زندگيءَ ۽ تعليمات جو نسبتاً اوائلي ماخذ آهي. ٻيو، هن ۾ سنڌي ڪلاسيڪي شاعريءَ جا اهڙا بيت محفوظ آهن، جيڪي سترهين صديءَ کان اڳ ۽ ان جي آس پاس جي سنڌي ٻوليءَ جي مطالعي لاءِ اهم آهن. ٽيون، ڪتاب ۾ فارسي نثر ۽ سنڌي شاعريءَ جو گڏيل استعمال ان دور جي علمي ۽ لساني ماحول جي شاهدي ڏئي ٿو. چوٿون، ڪتاب شاهه ڪريم جي خاندان، روحاني سلسلي ۽ بعد ۾ شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جي نسب بابت تاريخي مطالعي لاءِ مددگار آهي.<ref name="SindhianaBayan"/><ref name="DaudpotaMuqaddima"/><ref name="SindhiScriptHistory"/> == پڻ ڏسو == * [[شاهه عبدالڪريم بلڙيءَ وارو]] * [[محمد رضا ٺٽوي]] * [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] * [[قاضي قادن]] * [[عمر بن محمد دائودپوٽو]] * [[مرزا قليچ بيگ]] * [[عبدالغفار سومرو]] * [[ميمڻ عبدالمجيد سنڌي]] * [[سنڌي ڪلاسيڪي شاعري]] * [[سنڌ ۾ تصوف]] * [[فارسي ادب]] * [[ملفوظات]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=محمد رضا بن عبدالواسع |title=بيان العارفين و تنبيه الغافلين |translator=ڊاڪٽر عبدالغفار سومرو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=2007 |language=sd }} * {{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }} * {{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=Sufis of Sindh |publisher=Publications Division, Ministry of Information and Broadcasting |location=New Delhi |language=en }} * {{cite book |last=دائودپوٽو |first=عمر بن محمد |title=شاهه ڪريم بلڙيءَ واري جو ڪلام |year=1937 |language=sd }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=بيان+العارفين انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا — بيان العارفين] * [https://www.rekhta.org/ebooks/bayan-ul-arifeen-wa-tanbeeh-ul-ghafileen-mohammad-raza-bin-abdul-wasey-ebooks?lang=ur ريخته — بيان العارفين و تنبيه الغافلين، 2007ع] * [https://sindhiadabiboard.net/year-wise/ سنڌي ادبي بورڊ — اشاعتي فهرست] * [https://wikisource.org/wiki/مقدمہ_لطيفي/فصل_1 مقدمه لطيفي — شاهه ڪريم جو تاريخي احوال] * [https://www.holybooks.com/wp-content/uploads/Sufis-of-Sindh.pdf Sufis of Sindh — موتي لال جوتواڻي] [[زمرو:فارسي ڪتاب]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:سنڌي ادب جي تاريخ]] [[زمرو:سنڌي ڪلاسيڪي ادب]] [[زمرو:تصوف بابت ڪتاب]] [[زمرو:ملفوظات]] [[زمرو:17هين صديءَ جا ڪتاب]] [[زمرو:شاهه عبدالڪريم بلڙي وارو]] hlkg8bczpy0xg33tuocbejohham6g8v 0 104385 422448 2026-10-17T13:05:44Z Intisar Ali 8681 /* */ 422448 wikitext text/x-wiki {{Short description|قادر بخش بيدل جي سنڌي ۽ سرائڪي شاعريءَ جو 1954ع ۾ شايع ٿيل مجموعو}} {{Infobox book | name = ديوان بيدل | title = ديوان بيدل | image = | caption = | author = [[قادر بخش بيدل]] | editor = [[عبدالحسين شاهه موسوي]] | language = [[سنڌي ٻولي]]، [[سرائڪي ٻولي]] | country = [[پاڪستان]] | genre = [[صوفي شاعري]]، ڪلاسيڪي شاعري | subject = [[وحدت الوجود]]، عشق، معرفت ۽ تصوف | publisher = [[سنڌي ادبي بورڊ]] | pub_date = 1954ع | pub_place = حيدرآباد، سنڌ | media_type = ڇپيل ڪتاب }} '''ديوان بيدل''' (انگريزي: ''Diwan-e-Bedil'')، جنهن جو ذڪر '''بيدل جو ڪلام''' (''Bedil jo Kalaam'') جي نالي سان پڻ ملي ٿو، سنڌ جي مشهور صوفي شاعر [[قادر بخش بيدل|فقير قادر بخش بيدل]] جي سنڌي ۽ سرائڪي شاعريءَ جو مجموعو آهي. هن ڪتاب کي مشهور محقق ۽ اديب [[عبدالحسين شاهه موسوي|سيد عبدالحسين شاهه موسويءَ]] مرتب ڪيو ۽ [[سنڌي ادبي بورڊ]] 1954ع ۾ شايع ڪيو.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref><ref name="SindhianaDiwan">{{cite encyclopedia |title=ديوان بيدل1 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ديوان+بيدل1 |language=sd |access-date=2026-10-17 }}</ref> مجموعي ۾ بيدل جي ڪلام سان گڏ مرتب جو تفصيلي مقدمو پڻ شامل آهي، جنهن ۾ شاعر جي سوانح، علمي پسمنظر، روحاني زندگيءَ، صوفيانه فڪر، شاعريءَ جي خاصيتن ۽ اڳوڻن شاعرن جي اثرن تي بحث ڪيو ويو آهي.<ref name="SindhianaDiwan"/> بيدل جي شاعريءَ جو بنيادي فڪر [[وحدت الوجود]] ۽ «همه اوست» جي صوفياڻي تصور سان لاڳاپيل آهي. سندس شاعريءَ ۾ مقامي سنڌي ادبي روايتن، لوڪ داستانن، عشق ۽ معرفت جي علامتن کي اهميت حاصل آهي.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="MiraniBedil">{{cite journal |last=ميراڻي |first=سميع سجاد |title=فقير قادر بخش بيدل جي سنڌي شاعري: هڪ اڀياس |journal=سنڌي ٻولي |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://www.sindhila.org/sindhi_boli_journal/sindhi/article-134-a-study-sindhi-poetry-of-faqeer-qadir-bux-bedil |language=sd |access-date=2026-10-17 }}</ref> == تاريخي پسمنظر == [[فائل:Tomb of Hazrat Qadir Bux Bedil.JPG|thumb|260px|[[روهڙي]] ۾ فقير قادر بخش بيدل جو مقبرو، جنهن جي ڪلام جو هي مجموعو آهي.]] [[قادر بخش بيدل|فقير قادر بخش بيدل]] سنڌ جي تاريخي شهر [[روهڙي]] سان تعلق رکندڙ صوفي شاعر، عالم ۽ مفڪر هو. سندس شاعريءَ ۾ سنڌي، سرائڪي، فارسي ۽ ٻين ٻولين جو استعمال ملي ٿو. بيدل جي فڪر ۽ شاعريءَ تي [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] ۽ [[سچل سرمست]] جي صوفيانه ادبي روايتن جو اثر ڏسڻ ۾ اچي ٿو. سميع سجاد ميراڻيءَ جي تحقيقي مقالي موجب بيدل جي شاعريءَ ۾ وحدت الوجود، حسن، عشق ۽ انساني محبت جا موضوع نمايان آهن.<ref name="MiraniBedil"/> بيدل جي ڪلام کي محفوظ ڪرڻ ۽ شايع ڪرڻ جون ڪوششون ويهين صديءَ جي پهرين اڌ کان جاري هيون. انهن ڪوششن ۾ گدومل هرجاڻي، بولچند راجپال ۽ ٻين عالمن جو ڪم شامل آهي. 1954ع ۾ سيد عبدالحسين شاهه موسويءَ جي مرتب ڪيل ''ديوان بيدل'' جي اشاعت انهيءَ سلسلي جو اهم مرحلو هئي.<ref name="MiraniBedil"/> == ڪتاب جي اشاعت == ''ديوان بيدل'' جو پهريون ڇاپو 1954ع ۾ سنڌي ادبي بورڊ، حيدرآباد طرفان شايع ٿيو. سنڌي ادبي بورڊ جي قيام کان پوءِ قديم سنڌي شاعرن جي ڪلام کي گڏ ڪرڻ، ترتيب ڏيڻ ۽ تحقيق سان شايع ڪرڻ جو پروگرام شروع ڪيو ويو. انهيءَ منصوبي تحت فقير قادر بخش بيدل جي ڪلام کي مرتب ڪرڻ لاءِ سيد عبدالحسين شاهه موسويءَ کي ذميواري ڏني وئي.<ref name="KhanaiMusavi">{{cite web |last=خانائي |first=قريشي حامد علي |title=سيد عبدالحسين موسوي |website=سنڌي شخصيتون |url=https://sindhipeoples.blogspot.com/2011/03/blog-post_7363.html |language=sd |access-date=2026-10-17 }}</ref> موسويءَ مختلف هنڌن تان بيدل جي ڪلام جا قلمي نسخا ۽ ٻيو مواد گڏ ڪيو، انهن جي ڀيٽ ڪئي ۽ ڪلام کي تحقيقي انداز سان ترتيب ڏنو.<ref name="KhanaiMusavi"/> == مرتب: سيد عبدالحسين شاهه موسوي == {{Main|عبدالحسين شاهه موسوي}} سيد عبدالحسين شاهه موسوي (1902ع–1967ع) سنڌ جو محقق، اديب، استاد ۽ تعليمي منتظم هو. هو روهڙيءَ ۾ ڄائو. سندس ادبي خدمتن ۾ ''سڳنڌ''، ''سرهاڻ''، ''ديوان بيدل''، ''ديوان بيڪس'' ۽ ٻيا ڪتاب شامل آهن.<ref name="SindhianaMusavi">{{cite encyclopedia |title=سيد عبدالحسين موسوي |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سيد+عبدالحسين+موسوي |language=sd |access-date=2026-10-17 }}</ref> موسويءَ بيدل جي ڪلام کي مرتب ڪرڻ سان گڏ هڪ تفصيلي مقدمو پڻ لکيو، جيڪو ڪتاب جي تحقيقي اهميت جو بنيادي حصو آهي. === مقدمي جا موضوع === انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب موسويءَ جي مقدمي ۾ هيٺيان موضوع شامل آهن: * بيدل جي وڏن ۽ خاندان جو احوال * بيدل جي ولادت ۽ ابتدائي زندگي * تعليم ۽ اوائلي شاعري * حسن پرستي ۽ مجازي عشق * فنا في المعشوق * فقير غلام محمد ۽ قاضي پير محمد سان تعلق * بيدل جي گهرو زندگي * بيدل جو مذهب ۽ روحاني فڪر * بيدل جي شخصيت * شاعريءَ جو فني ۽ فڪري جائزو * اڳوڻن شاعرن جي ڪلام جو اثر * بيدل جون تصنيفون ۽ ادبي خدمتون انهن موضوعن مان ظاهر ٿئي ٿو ته مرتب ڪتاب کي رڳو شاعريءَ جي مجموعي بدران سوانحي ۽ تنقيدي مطالعي جي صورت پڻ ڏني.<ref name="SindhianaDiwan"/> == ڪتاب ۾ شامل شاعري == ''ديوان بيدل'' ۾ بيدل جو سنڌي ۽ سرائڪي ڪلام شامل آهي. بيدل جي شاعريءَ جي وسيع روايت ۾ بيت، ڪافيون، دوهيڙا، سي حرفيون، مرثيا، منقبتون ۽ ٻيون صنفون ملن ٿيون. انهن صنفن جو تفصيلي مطالعو سندس مختلف ڇاپن ۽ رسالن ۾ موجود آهي.<ref name="MiraniBedil"/> === شاعريءَ جون اهم صنفون === {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #A6B8CA;border-collapse:collapse;" |+ style="background:#245487;color:#FFFFFF;padding:12px;font-size:115%;" | '''بيدل جي شاعريءَ جون صنفون ۽ موضوع''' ! style="background:#DDECF9;color:#244A70;" | صنف ! style="background:#DDECF9;color:#244A70;" | فني يا موضوعاتي خصوصيت |- | style="background:#EAF4FC;font-weight:bold;" | [[بيت]] | توحيد، وحدت، عشق، معرفت ۽ مقامي تمثيلون |- | style="background:#EAF6F0;font-weight:bold;" | [[ڪافي]] | روحاني محبت، مجازي ۽ حقيقي عشق، وجد ۽ سرمستي |- | style="background:#FFF0D9;font-weight:bold;" | [[دوهيڙو]] | سرائڪي شاعريءَ جي روايتي هيئت |- | style="background:#F3EDFA;font-weight:bold;" | [[سي حرفي]] | الفابيٽ جي اکرن جي ترتيب تي ٻڌل شاعري |- | style="background:#EDF5FC;font-weight:bold;" | [[مرثيو]] | ڪربلا جي واقعي ۽ شهادت جو بيان |- | style="background:#F5EDF4;font-weight:bold;" | [[منقبت]] | مذهبي ۽ روحاني شخصيتن جي مدح |} هيءَ جدول بيدل جي شاعريءَ جي مجموعي ادبي روايت جو تعارف آهي؛ هر صنف جي 1954ع واري اصل ڇاپي ۾ موجودگي ۽ تعداد جي تصديق ان ڇاپي جي فهرست مان ڪرڻ گهرجي.<ref name="MiraniBedil"/> == بيدل جي شاعريءَ جو فڪري جائزو == === وحدت الوجود ۽ همه اوست === {{Main|وحدت الوجود}} بيدل جي شاعريءَ ۾ [[وحدت الوجود]] جو تصور نمايان آهي. «همه اوست» فارسي اصطلاح آهي، جنهن جي لفظي معنيٰ «سڀ ڪجهه اهو ئي آهي» آهي. صوفيانه شاعريءَ ۾ اهو اصطلاح وجود جي وحدت ۽ ڪائنات ۾ حقيقت جي تجليءَ جي تصور کي بيان ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي. موتي لال جوتواڻيءَ موجب بيدل جي شاعريءَ ۾ «همه اوست» جو فڪر نمايان آهي.<ref name="Jotwani1996"/> بيدل پنهنجي ڪلام ۾ ظاهري ڪثرت جي پويان وحدت جي حقيقت کي ڏسڻ، نفس جي اصلاح ۽ روحاني معرفت حاصل ڪرڻ تي زور ڏئي ٿو. === وحدت نامو === بيدل جو ''وحدت نامو'' سندس اهم صوفيانه منظوم ڪلام مان آهي. سميع سجاد ميراڻيءَ موجب ''وحدت نامي'' جا بيت دوهي ۽ سورٺي جي ڇندياتي گهاڙيٽن سان تعلق رکن ٿا. ان ۾ وحدت الوجود، توحيد، معرفت ۽ ظاهري ڪثرت مان وحدت جي سڃاڻپ جا موضوع بيان ٿيل آهن.<ref name="MiraniBedil"/> === عشق ۽ معرفت === بيدل جي شاعريءَ ۾ عشق رڳو انساني جذبي جو اظهار نه آهي، پر روحاني معرفت ڏانهن وڌڻ جو ذريعو پڻ آهي. سندس ڪافين ۽ بيتن ۾ محبوب جي طلب، وصال، جدائي، فراق، روحاني سرمستي ۽ حقيقت جي سڃاڻپ جهڙا موضوع ملن ٿا. مجازي عشق جون علامتون ڪيترن ئي هنڌن تي حقيقي عشق جي اظهار لاءِ استعمال ٿين ٿيون.<ref name="MiraniBedil"/> === مذهبي ۽ انساني وحدت === بيدل جي شاعريءَ ۾ انسانيت، محبت ۽ ظاهري مذهبي فرقن کان مٿانهين روحاني حقيقت جي ڳولا جا خيال ملن ٿا. سندس وحدت الوجودي فڪر ۾ انسان جي باطني اصلاح ۽ حقيقي محبوب سان تعلق کي خاص اهميت حاصل آهي.<ref name="MiraniBedil"/> == بيدل جي شاعريءَ جو اسلوب == موتي لال جوتواڻيءَ سنڌي صوفي شاعريءَ جي اسلوب بابت ٽن وسيع رجحانن جو ذڪر ڪيو آهي: # اسلامي اسلوب # فارسي اسلوب # مقامي اسلوب سندس راءِ موجب بيدل جي شاعريءَ کي بنيادي طور مقامي اسلوب سان لاڳاپيل سمجهي سگهجي ٿو، ڇاڪاڻ ته ان ۾ مقامي شعري صنفون، موضوع ۽ تمثيلون نمايان آهن.<ref name="Jotwani1996"/> هيءَ ورهاست هڪ ادبي ۽ تنقيدي درجابندي آهي، نه ڪي شاعريءَ جي سڀني عنصرن جي قطعي حدبندي. بيدل جي ڪلام ۾ اسلامي تصوف، فارسي ادبي روايت ۽ سنڌي مقامي ثقافت جا عنصر گڏ ملن ٿا. === ٽن اسلوبن جو تقابلو === {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #A6B8CA;border-collapse:collapse;" |+ style="background:#28527E;color:#FFFFFF;padding:12px;font-size:115%;" | '''بيدل جي شاعريءَ جي مطالعي ۾ اسلوبي رجحان''' ! style="background:#DDECF9;color:#244A70;" | رجحان ! style="background:#DDECF9;color:#244A70;" | نمايان خاصيتون ! style="background:#DDECF9;color:#244A70;" | بيدل جي ڪلام سان تعلق |- | style="background:#EDF5FC;font-weight:bold;" | اسلامي | قرآن، حديث، اسلامي تاريخ ۽ مذهبي اصطلاح | توحيد، ڪربلا، صوفيانه تعليمات ۽ مذهبي اشارا |- | style="background:#F3EDFA;font-weight:bold;" | فارسي | فارسي تصوف، غزل، عرفاني اصطلاح ۽ ڪلاسيڪي ادبي روايت | همه اوست، فنا، معرفت، رندي ۽ صوفيانه علامتون |- | style="background:#EAF6F0;font-weight:bold;" | مقامي | سنڌي لوڪ داستان، بيت، ڪافي ۽ علائقائي تمثيلون | مارئي، نوري، سسئي ۽ ٻين مقامي ڪردارن وسيلي صوفيانه فڪر جو اظهار |} بيدل جي شاعريءَ ۾ ٽنهي رجحانن جا عنصر موجود آهن، جيتوڻيڪ جوتواڻيءَ سندس سنڌي ۽ سرائڪي ڪلام ۾ مقامي اسلوب کي وڌيڪ نمايان سمجهيو آهي.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="MiraniBedil"/> == سنڌي لوڪ داستانن جو استعمال == بيدل پنهنجي شاعريءَ ۾ سنڌ جي مشهور لوڪ داستانن جي ڪردارن کي روحاني معنيٰ ڏيڻ لاءِ استعمال ڪيو. سميع سجاد ميراڻيءَ جي مطالعي ۾ [[مارئي]] ۽ [[نوري]] جهڙن ڪردارن جي صوفيانه استعمال جا مثال ڏنا ويا آهن. مارئي جي وطن ڏانهن موٽڻ واري تمنا کي روحاني وصال جي علامت طور ۽ نوريءَ جي ڄام تماچيءَ سان تعلق کي محبوب جي قرب ۽ مهربانيءَ جي تمثيل طور سمجهايو ويو آهي.<ref name="MiraniBedil"/> انهيءَ خصوصيت سبب بيدل جي شاعري مقامي سنڌي ادبي روايت سان گهرو لاڳاپو رکي ٿي. == ڇاپا ۽ تحقيقي تدوين == ''ديوان بيدل'' جي 1954ع واري پهرئين ڇاپي کان پوءِ مختلف دورن ۾ ان جون نيون اشاعتون ٿيون. سيد عبدالحسين شاهه موسويءَ جي سوانح نگار قريشي حامد علي خانائيءَ موجب ڪتاب جو ٽيون ڇاپو 1991ع ۾ ڊاڪٽر نواز علي شوق جي ڪوششن سان شايع ٿيو، جنهن ۾ بيدل جي زندگيءَ، فڪر ۽ ڪلام بابت اضافي مواد شامل ڪيو ويو.<ref name="KhanaiMusavi"/> 2012ع ۾ سنڌي ادبي بورڊ، ڄامشوري، ''ديوان بيدل'' جو چوٿون ڇاپو شايع ڪيو، جنهن ۾ ڊاڪٽر نواز علي شوق جي تصحيح ۽ ضميما شامل آهن.<ref name="Diwan2012">{{cite book |last=موسوي |first=عبدالحسين شاهه |title=ديوان بيدل |editor-last=شوق |editor-first=نواز علي |edition=چوٿون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=2012 |language=sd |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/ديوان_بيدل-سيد_عبدالحسين_شاهہ_موسوي-2012-صاف.pdf |access-date=2026-10-17 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #A6B8CA;border-collapse:collapse;" |+ style="background:#32605D;color:#FFFFFF;padding:12px;font-size:115%;" | '''ديوان بيدل جي اهم ڇاپن جي تاريخ''' ! style="background:#DDEFEA;color:#214C48;" | سال ! style="background:#DDEFEA;color:#214C48;" | ڇاپو ! style="background:#DDEFEA;color:#214C48;" | خصوصيت |- | style="background:#EAF4FC;" | 1954ع | پهريون | سيد عبدالحسين شاهه موسويءَ جي ترتيب ۽ مقدمي سان |- | style="background:#FFF0D9;" | 1991ع | ٽيون | ڊاڪٽر نواز علي شوق جا اضافا |- | style="background:#EAF6F0;" | 2012ع | چوٿون | تصحيح ۽ ضميمن سان سنڌي ادبي بورڊ جي اشاعت |} ٻئي ڇاپي جو سال هن فهرست ۾ شامل نه ڪيو ويو آهي، ڇاڪاڻ ته ان جي قابل اعتماد تصديق موجود ماخذن مان نه ٿي سگهي آهي. == بيدل جي ڪلام جون ٻيون اهم اشاعتون == ''ديوان بيدل'' کان اڳ ۽ پوءِ به بيدل جي شاعريءَ ۽ تصنيفن بابت ڪيترائي ڪتاب شايع ٿيا آهن. {| class="wikitable sortable" style="width:100%;border:1px solid #A6B8CA;border-collapse:collapse;" |+ style="background:#245487;color:#FFFFFF;padding:12px;font-size:115%;" | '''بيدل جي ڪلام بابت چونڊ اشاعتون''' ! style="background:#DDECF9;color:#244A70;" | سال ! style="background:#DDECF9;color:#244A70;" | ڪتاب ! style="background:#DDECF9;color:#244A70;" | مرتب يا محقق |- | 1940ع | ديوان بيدل عرف بيدل جي سوانح عمري | گدومل هرجاڻي |- | 1943ع | وحدت نامو | گدومل هرجاڻي |- | 1950ع | بيدل جو سنڌي ڪلام | بولچند راجپال |- | style="background:#EAF6F0;font-weight:bold;" | 1954ع | '''ديوان بيدل''' | '''عبدالحسين شاهه موسوي''' |- | 1976ع | پنج گنج | سبحان بخش قريشي |- | 1978ع | انتخاب سرائڪي ڪلام | محمد اسلم رسالپوري |- | 1989ع | ڪلام بيدل | گل محمد انصاري |- | 1997ع | بيدل جو اردو ڪلام | اختر درگاهي |- | 2003ع | ديوان بيدل (اردو ڪلام) | اختر درگاهي |- | 2015ع | بيدل سائينءَ جو رسالو | اختر درگاهي |} هيءَ فهرست سميع سجاد ميراڻيءَ جي تحقيقي مقالي تي ٻڌل آهي. انهن مان سڀ ڪتاب 1954ع واري ''ديوان بيدل'' جا نوان ڇاپا نه آهن، پر الڳ ترتيبون، ترجما يا تحقيقي اشاعتون آهن.<ref name="MiraniBedil"/> == ادبي ۽ تحقيقي اهميت == ''ديوان بيدل'' سنڌي صوفي شاعريءَ جي تاريخ جو اهم مجموعو آهي. ان جي اهميت جا ٻه بنيادي پهلو آهن: پهريون، بيدل جي سنڌي ۽ سرائڪي ڪلام کي مرتب ڪري شايع ڪرڻ؛ ٻيو، سيد عبدالحسين شاهه موسويءَ جو تفصيلي تحقيقي مقدمو. ڪتاب سنڌي ۽ سرائڪي صوفي شاعريءَ، وحدت الوجودي فڪر، مقامي شعري صنفن ۽ اڻويهين صديءَ جي سنڌي ادبي روايت جي مطالعي لاءِ ماخذ جي حيثيت رکي ٿو.<ref name="SindhianaDiwan"/><ref name="MiraniBedil"/> == پڻ ڏسو == * [[قادر بخش بيدل]] * [[عبدالحسين شاهه موسوي]] * [[محمد محسن بيڪس]] * [[سنڌي ادبي بورڊ]] * [[وحدت الوجود]] * [[همه اوست]] * [[سنڌي صوفي شاعري]] * [[سنڌي ڪافي]] * [[سنڌي بيت]] * [[سچل سرمست]] * [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] * [[روهڙي]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=موسوي |first=عبدالحسين شاهه |title=ديوان بيدل |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1954 |language=sd }} * {{cite book |last=موسوي |first=عبدالحسين شاهه |title=ديوان بيدل |editor-last=شوق |editor-first=نواز علي |edition=چوٿون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=2012 |language=sd }} * {{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }} * {{cite journal |last=ميراڻي |first=سميع سجاد |title=فقير قادر بخش بيدل جي سنڌي شاعري: هڪ اڀياس |journal=سنڌي ٻولي |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://www.sindhila.org/sindhi_boli_journal/sindhi/article-134-a-study-sindhi-poetry-of-faqeer-qadir-bux-bedil |language=sd }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/ديوان_بيدل-سيد_عبدالحسين_شاهہ_موسوي-2012-صاف.pdf ديوان بيدل — 2012ع جو ڊجيٽل نسخو] * [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ديوان+بيدل1 انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا — ديوان بيدل] * [https://www.sindhila.org/sindhi_boli_journal/sindhi/article-134-a-study-sindhi-poetry-of-faqeer-qadir-bux-bedil فقير قادر بخش بيدل جي سنڌي شاعري: هڪ اڀياس] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Tomb_of_Hazrat_Qadir_Bux_Bedil وڪيميڊيا ڪامنز — بيدل فقير جو مقبرو] [[زمرو:1954ع جا ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي شاعريءَ جا ڪتاب]] [[زمرو:سرائڪي شاعري]] [[زمرو:سنڌي صوفي ادب]] [[زمرو:سنڌي ڪلاسيڪي ادب]] [[زمرو:سنڌي ادبي بورڊ جا ڪتاب]] [[زمرو:ديوان]] [[زمرو:قادر بخش بيدل]] 69gobjom74nm2ua1qfu6furg8e2tgzj 0 104386 422449 2026-10-17T13:07:11Z Intisar Ali 8681 صفحي کي [[ديوان بيدل]] ڏانھن چوريو 422449 wikitext text/x-wiki #چوريو[[ديوان بيدل]] mu0406kxhllu1jbuth3ol66xxbzz504 0 104387 422450 2026-10-17T13:08:52Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|سنڌي ليکڪ، محقق ۽ ٽيليويزن ناٽڪن جو اسڪرپٽ نگار}} {{Infobox person | name = منوهر بيدي | native_name = منوهر بيدي | birth_date = 1937ع | occupation = ليکڪ، محقق، ٽيلي ناٽڪ نگار، اسڪرپٽ نگار | language = [[سنڌي ٻولي]] | notable_works = ''ڳليءَ ڳليءَ ٿو ڳايان''، ''جوڳي جادو لائي ويا''، ''پوءِ ڦٽي پوپٽي''، ''... 422450 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌي ليکڪ، محقق ۽ ٽيليويزن ناٽڪن جو اسڪرپٽ نگار}} {{Infobox person | name = منوهر بيدي | native_name = منوهر بيدي | birth_date = 1937ع | occupation = ليکڪ، محقق، ٽيلي ناٽڪ نگار، اسڪرپٽ نگار | language = [[سنڌي ٻولي]] | notable_works = ''ڳليءَ ڳليءَ ٿو ڳايان''، ''جوڳي جادو لائي ويا''، ''پوءِ ڦٽي پوپٽي''، ''کڙيو نه تنهنجو کير''، ''نيڻين ننڊ حرام'' | known_for = سنڌي شخصيتن بابت ٽيلي ناٽڪ ۽ وڊيو فلم جا اسڪرپٽ }} '''منوهر بيدي''' (انگريزي: ''Manohar Bedi''؛ پيدائش: 1937ع) سنڌي ٻوليءَ جو ليکڪ، محقق ۽ ٽيليويزن لاءِ ناٽڪ ۽ وڊيو فلمن جا اسڪرپٽ لکندڙ اديب آهي. هن سنڌي ادب، تاريخ ۽ ثقافت جي اهم شخصيتن بابت ڪيترائي ٽيلي ناٽڪ ۽ وڊيو فلم جا اسڪرپٽ لکيا. سندس ڪيترائي ڪم [[جگديش لڇاڻي]] جي ادبي سهڪار ۽ تدوين سان شايع ٿيا.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref><ref name="OpenLibraryBedi">{{cite web |title=Manohar Bedi |website=Open Library |publisher=Internet Archive |url=https://openlibrary.org/authors/OL568712A/Manohar_Bedi%CC%84 |language=en |access-date=2026-10-17 }}</ref> منوهر بيديءَ جي تصنيفن ۾ سنڌ جي صوفي شاعر [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]، سنڌي ليکڪا [[پوپٽي هيراننداڻي]]، [[جهولي لال]]، [[ڀڳت ڪنور رام]] ۽ [[هيمون ڪالاڻي]] جهڙين شخصيتن جي زندگيءَ ۽ ادبي يا سماجي خدمتن تي ٻڌل اسڪرپٽ شامل آهن.<ref name="OpenLibraryBedi"/> == زندگي ۽ ادبي سڃاڻپ == موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ منوهر بيديءَ جي پيدائش جو سال 1937ع ڄاڻايو آهي. هن بيديءَ کي گهڻ رخي ادبي شخصيت ۽ محقق قرار ڏنو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> سندس ڄمڻ جي هنڌ، ابتدائي تعليم، خانداني پسمنظر ۽ ملازمت بابت وڌيڪ تصديق ٿيل تفصيل موجود نه آهن. منوهر بيديءَ جي ادبي ڪم جو نمايان پهلو سنڌي شخصيتن جي زندگيءَ ۽ خدمتن کي ٽيليويزن ۽ وڊيو فلم جي اسڪرپٽ جي صورت ۾ پيش ڪرڻ آهي. == ادبي ۽ فني خدمتون == منوهر بيديءَ سنڌي ادب ۾ ٽيلي ناٽڪ، ٽيلي سيريل، سوانحي ناٽڪ ۽ وڊيو فلم جي اسڪرپٽ نگاريءَ ۾ ڪم ڪيو. سندس ڄاڻايل تصنيفن مان معلوم ٿئي ٿو ته هن ادبي ۽ تاريخي شخصيتن جي سوانح کي ڊرامائي صورت ڏيڻ تي خاص ڌيان ڏنو. موتي لال جوتواڻيءَ موجب هن جگديش لڇاڻيءَ سان گڏجي سنڌي زندگيءَ ۽ ادب جي اهم شخصيتن بابت ڪيترائي ٽيلي ناٽڪ شايع ڪيا.<ref name="Jotwani1996"/> == جگديش لڇاڻيءَ سان ادبي سهڪار == {{Main|جگديش لڇاڻي}} جگديش لڇاڻي سنڌي ادب جو ليکڪ، نقاد ۽ محقق آهي. منوهر بيديءَ جي مختلف تصنيفن ۾ جگديش لڇاڻيءَ جو نالو ادبي ساٿي يا مرتب طور ملي ٿو. 1993ع ۾ شايع ٿيل ''نيڻين ننڊ حرام'' جي ڪتابياتي رڪارڊ ۾ منوهر بيدي ليکڪ ۽ جگديش لڇاڻي مرتب طور درج آهن. اهو ڪتاب الهـاس نگر جي وينا پبليڪيشن طرفان شايع ٿيو.<ref name="SindhiSanchayaNenen">{{cite web |title=Nīneṅ Nind Harāmu: Shāhu Jī Hayātī, Kalāmu ʻAin Takhlīqī Tasavvurāt Jī Ādhār Te: Viḍiyo Film Iskripṭ |website=Sindhi Sanchaya |url=https://sindhisanchaya.in/books/51249 |language=en |access-date=2026-10-17 }}</ref> اهو ڪتابياتي ثبوت ٻنهي اديبن جي ادبي سهڪار جي تصديق ڪري ٿو. == اهم تصنيفون == منوهر بيديءَ جي نالي سان اوپن لائبريريءَ ۾ ست تصنيفون درج آهن. انهن ۾ ٽيلي ناٽڪ، ٽيلي سيريل، وڊيو فلم جا اسڪرپٽ ۽ ٻيا ادبي ڪم شامل آهن.<ref name="OpenLibraryBedi"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%;border:1px solid #A6B8CA;border-collapse:collapse;" |+ style="background:#245487;color:#FFFFFF;padding:12px;font-size:115%;" | '''منوهر بيديءَ جون ڪتابياتي رڪارڊ ۾ ڄاڻايل تصنيفون''' ! style="background:#DDECF9;color:#244A70;" | سال ! style="background:#DDECF9;color:#244A70;" | ڪتاب ! style="background:#DDECF9;color:#244A70;" | صنف يا موضوع |- | style="background:#EAF4FC;" | 1987ع | '''ڳليءَ ڳليءَ ٿو ڳايان''' | ٽي ٽيلي ناٽڪ |- | style="background:#F3EDFA;" | 1987ع | '''جوڳي جادو لائي ويا''' | 13 قسطن تي مشتمل ٽيلي سيريل جو اسڪرپٽ |- | style="background:#EAF6F0;" | 1988ع | '''پوءِ ڦٽي پوپٽي''' | پوپٽي هيراننداڻيءَ جي زندگيءَ ۽ تخليقن تي وڊيو فلم جو اسڪرپٽ |- | style="background:#FFF0D9;" | 1989ع | '''گيتا''' | ڪتاب؛ صنف جي وڌيڪ تصديق گهربل |- | style="background:#EDF5FC;" | 1990ع | '''کڙيو نه تنهنجو کير''' | اڏيري لال، ڀڳت ڪنور رام ۽ شهيد هيمونءَ جي زندگيءَ بابت ٽيلي ناٽڪ |- | style="background:#F5EDF4;" | 1992ع | '''جل ۽ جوتين وارو''' | جهولي لال جي زندگيءَ ۽ ڪارنامن بابت ڪتاب |- | style="background:#EAF6F0;" | 1993ع | '''نيڻين ننڊ حرام''' | شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جي زندگيءَ، ڪلام ۽ تخليقي تصور تي وڊيو فلم جو اسڪرپٽ |} مٿين فهرست جا سال ۽ بنيادي عنوان اوپن لائبريريءَ جي ڪتابياتي رڪارڊ مطابق آهن.<ref name="OpenLibraryBedi"/> == ٽيلي ناٽڪ ۽ وڊيو فلم جا اسڪرپٽ == === ڳليءَ ڳليءَ ٿو ڳايان === ''ڳليءَ ڳليءَ ٿو ڳايان'' (1987ع) منوهر بيديءَ جي ٽيلي ناٽڪن جو مجموعو آهي. اوپن لائبريريءَ جي رڪارڊ موجب ان ۾ ٽي ٽيلي ناٽڪ شامل آهن.<ref name="OpenLibraryBedi"/> انهن ناٽڪن جي مڪمل عنوانن ۽ ڪردارن جي تصديق اصل ڪتاب مان ڪرڻ گهربل آهي. === جوڳي جادو لائي ويا === ''جوڳي جادو لائي ويا'' (1987ع) منوهر بيديءَ جو ٽيلي سيريل اسڪرپٽ آهي. ڪتاب جي ذيلي عنوان موجب اهو 13 قسطن تي مشتمل آهي.<ref name="OpenLibraryBedi"/> هن سيريل جي نشر ٿيڻ واري تاريخ، ٽيليويزن چينل ۽ فنڪارن بابت تصديق ٿيل تفصيل موجود نه آهن. === پوءِ ڦٽي پوپٽي === {{Main|پوپٽي هيراننداڻي}} ''پوءِ ڦٽي پوپٽي'' (1988ع) سنڌي ليکڪا پوپٽي هيراننداڻيءَ جي زندگيءَ، تخليقن ۽ خيالن جي بنياد تي لکيل وڊيو فلم جو اسڪرپٽ آهي. ڪتاب جو رومن عنوان ''Po'a Phati Popati'' آهي. اوپن لائبريريءَ جي رڪارڊ موجب هيءَ تصنيف 1988ع ۾ شايع ٿي.<ref name="OpenLibraryBedi"/> هن ڪم جي موضوع مان ظاهر ٿئي ٿو ته بيديءَ سنڌي ادب جي عورت ليکڪائن جي زندگيءَ ۽ ادبي خدمتن کي پڻ پنهنجي اسڪرپٽ نگاريءَ جو موضوع بڻايو. === کڙيو نه تنهنجو کير === ''کڙيو نه تنهنجو کير'' (1990ع) سنڌي تاريخ ۽ ثقافت جي ٽن شخصيتن بابت ٽيلي ناٽڪ آهي. ڪتاب جي عنواني تفصيل موجب ان ۾ هيٺين شخصيتن جي زندگيءَ کي موضوع بڻايو ويو آهي: * [[اڏيرو لال]] * [[ڀڳت ڪنور رام]] * [[هيمون ڪالاڻي]] هي ڪتاب 1990ع ۾ شايع ٿيو.<ref name="OpenLibraryBedi"/> === جل ۽ جوتين وارو === {{Main|جهولي لال}} ''جل ۽ جوتين وارو'' (1992ع) جهولي لال جي زندگيءَ ۽ ڪارنامن بابت منوهر بيديءَ جي تصنيف آهي. ان جو رومن عنوان ''Jal ʻain Jotiyun Varo'' آهي. ڪتاب جي ذيلي عنوان ۾ جهولي لال جي زندگيءَ ۽ ڪارنامن جو ذڪر موجود آهي.<ref name="OpenLibraryBedi"/> === نيڻين ننڊ حرام === {{Main|شاهه عبداللطيف ڀٽائي}} ''نيڻين ننڊ حرام'' (1993ع) شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جي زندگيءَ، ڪلام ۽ تخليقي تصورن جي بنياد تي لکيل وڊيو فلم جو اسڪرپٽ آهي. ڪتاب جو مڪمل رومن عنوان ''Nīneṅ Nind Harāmu: Shāhu Jī Hayātī, Kalāmu ʻAin Takhlīqī Tasavvurāt Jī Ādhār Te: Viḍiyo Film Iskripṭ'' آهي. ''Sindhi Sanchaya'' جي ڪتابياتي رڪارڊ موجب: * ليکڪ: منوهر بيدي * مرتب: جگديش لڇاڻي * ناشر: وينا پبليڪيشن * اشاعت جو هنڌ: الهاس نگر * سال: 1993ع * ٻولي: سنڌي هن ڪتاب جو رڪارڊ شڪاگو يونيورسٽيءَ جي لائبريريءَ سان پڻ لاڳاپيل آهي.<ref name="SindhiSanchayaNenen"/> == سنڌي شخصيتن بابت اسڪرپٽ نگاري == منوهر بيديءَ جي تصنيفن ۾ سنڌي تاريخ، ادب ۽ ثقافت جي ڪيترين ئي اهم شخصيتن کي موضوع بڻايو ويو آهي. {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #A6B8CA;border-collapse:collapse;" |+ style="background:#285B78;color:#FFFFFF;padding:12px;font-size:115%;" | '''منوهر بيديءَ جي تصنيفن ۾ شامل شخصيتون''' ! style="background:#DDECF9;color:#244A70;" | شخصيت ! style="background:#DDECF9;color:#244A70;" | لاڳاپيل ڪتاب ! style="background:#DDECF9;color:#244A70;" | موضوع |- | style="background:#EAF4FC;" | [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] | ''نيڻين ننڊ حرام'' | زندگي، شاعري ۽ تخليقي تصور |- | style="background:#EAF6F0;" | [[پوپٽي هيراننداڻي]] | ''پوءِ ڦٽي پوپٽي'' | زندگي، ادبي تخليقون ۽ خيال |- | style="background:#FFF0D9;" | [[جهولي لال]] | ''جل ۽ جوتين وارو'' | زندگي ۽ ڪارناما |- | style="background:#F3EDFA;" | [[ڀڳت ڪنور رام]] | ''کڙيو نه تنهنجو کير'' | زندگي ۽ ثقافتي ورثو |- | style="background:#EDF5FC;" | [[هيمون ڪالاڻي]] | ''کڙيو نه تنهنجو کير'' | زندگي ۽ تاريخي ڪردار |- | style="background:#F5EDF4;" | [[اڏيرو لال]] | ''کڙيو نه تنهنجو کير'' | مذهبي ۽ ثقافتي شخصيت |} مٿين موضوعن جي سڃاڻپ ڪتابن جي عنوانن ۽ ذيلي عنوانن مان ٿئي ٿي. انهن جي ڊرامائي پيشڪش جي تفصيل لاءِ اصل اسڪرپٽن جو مطالعو ضروري آهي.<ref name="OpenLibraryBedi"/> == سنڌي ٽيليويزن ادب ۾ اهميت == منوهر بيديءَ جو ڪم سنڌي ادب ۽ ٽيليويزن جي وچ ۾ لاڳاپي جو هڪ مثال آهي. سندس تصنيفن ۾ ادبي ۽ تاريخي شخصيتن جي سوانح کي ٽيلي ناٽڪ، ٽيلي سيريل ۽ وڊيو فلم جي اسڪرپٽ جي صورت ڏني وئي. اهڙيءَ طرح سنڌي شخصيتن بابت لکيل سوانحي مواد کي منظرن، مڪالمن ۽ ڊرامائي بناوت ۾ پيش ڪرڻ جون ڪوششون سامهون اچن ٿيون. سندس ڪتابن مان معلوم ٿئي ٿو ته 1987ع کان 1993ع تائين هن سنڌي ٽيليويزن ۽ وڊيو فلم جي اسڪرپٽ نگاريءَ سان لاڳاپيل ڪيترائي ڪم شايع ڪيا.<ref name="OpenLibraryBedi"/><ref name="SindhiSanchayaNenen"/> == سڃاڻپ بابت وضاحت == ڊاڪٽر در محمد پٺاڻ جي مرتب ڪيل جنم تاريخن جي فهرست ۾ «منوهر بيدي عاجز» نالي هڪ شاعر جي پيدائش 22 نومبر 1930ع ڄاڻايل آهي. انهيءَ فهرست موجب هو ڪنڊياري سان تعلق رکندڙ هو ۽ پوءِ الهاس نگر ۾ رهيو. پر موتي لال جوتواڻيءَ جي لغت ۾ منوهر بيديءَ جي پيدائش 1937ع ڄاڻايل آهي. موجود ماخذن مان اها تصديق نٿي ٿئي ته «منوهر بيدي عاجز» ۽ ٽيلي ناٽڪ نگار منوهر بيدي ساڳي شخصيت آهن. تنهنڪري ٻنهي جي سوانحي ڄاڻ کي هڪٻئي سان ملائڻ کان پاسو ڪيو ويو آهي.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="PathanBirthDates">{{cite web |last=پٺاڻ |first=در محمد |title=Name-wise Birth Dates |website=Know My Sindh |url=https://knowmeknowsindh.blogspot.com/2016/05/name-wise-birth-dates-research-by-dr.html |language=en |access-date=2026-10-17 }}</ref> == پڻ ڏسو == * [[جگديش لڇاڻي]] * [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] * [[پوپٽي هيراننداڻي]] * [[ڀڳت ڪنور رام]] * [[هيمون ڪالاڻي]] * [[جهولي لال]] * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌي ناٽڪ]] * [[سنڌي ٽيليويزن]] * [[الهاس نگر]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }} * {{cite book |last=Bedi |first=Manohar |title=Nīneṅ Nind Harāmu: Shāhu Jī Hayātī, Kalāmu ʻAin Takhlīqī Tasavvurāt Jī Ādhār Te |editor-last=Lachani |editor-first=Jagdish |publisher=Vina Publication |location=Ulhasnagar |year=1993 |language=sd }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://openlibrary.org/authors/OL568712A/Manohar_Bedi%CC%84 اوپن لائبريري — منوهر بيديءَ جا ڪتاب] * [https://sindhisanchaya.in/books/51249 سنڌي سنچيه — نيڻين ننڊ حرام] * [https://knowmeknowsindh.blogspot.com/2016/05/name-wise-birth-dates-research-by-dr.html ڊاڪٽر در محمد پٺاڻ — جنم تاريخن جي فهرست] [[زمرو:1937ع جا جنم]] [[زمرو:سنڌي اديب]] [[زمرو:سنڌي ناٽڪ نگار]] [[زمرو:سنڌي محقق]] [[زمرو:سنڌي ادب]] [[زمرو:ڀارتي سنڌي اديب]] [[زمرو:ٽيليويزن ليکڪ]] 1e0nkemubbeghder2iurfdoaghmwvau 0 104388 422451 2026-10-17T13:11:41Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|آنند کيماڻيءَ جي روايت مخالف سنڌي شاعريءَ جو مجموعو، 1974ع}} {{Infobox book | name = بيمار پيڙهي | title = بيمار پيڙهي | author = [[آنند کيماڻي]] | language = [[سنڌي ٻولي]] | country = [[ڀارت]] | genre = [[جديد شاعري]]، روايت مخالف شاعري | pub_date = 1974ع | media_type = ڇپيل ڪتاب | subject = جديد سنڌي شاعريءَ جا... 422451 wikitext text/x-wiki {{Short description|آنند کيماڻيءَ جي روايت مخالف سنڌي شاعريءَ جو مجموعو، 1974ع}} {{Infobox book | name = بيمار پيڙهي | title = بيمار پيڙهي | author = [[آنند کيماڻي]] | language = [[سنڌي ٻولي]] | country = [[ڀارت]] | genre = [[جديد شاعري]]، روايت مخالف شاعري | pub_date = 1974ع | media_type = ڇپيل ڪتاب | subject = جديد سنڌي شاعريءَ جا تجربا }} '''بيمار پيڙهي''' (انگريزي: ''Beemaar Peerhee'') سنڌي اديب، شاعر ۽ نقاد [[آنند کيماڻي]] جي شاعريءَ جو مجموعو آهي، جيڪو 1974ع ۾ شايع ٿيو. هن ڪتاب جو تعلق سنڌي ادب ۾ جديديت ۽ روايت مخالف شاعريءَ جي تجربن سان آهي. موتي لال جوتواڻيءَ هن مجموعي کي انگريزي اصطلاح ''Anti-poetry''، يعني روايت مخالف شاعريءَ جو مجموعو قرار ڏنو آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref><ref name="SindhianaKhemani">{{cite encyclopedia |title=آنند کيماڻي |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=آنند+کيماڻي |language=sd |access-date=2026-10-17 }}</ref> ''بيمار پيڙهي'' سنڌي شاعريءَ ۾ انهن تجربن سان لاڳاپيل آهي، جن ۾ روايتي شاعراڻي ٻولي، هيئت ۽ جمالياتي اميدن کان هٽي لکڻ جي ڪوشش ڪئي وئي. ان جي ادبي قدر ۽ سماجي مناسبت بابت نقادن جون مختلف رايا آهن.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="GehaniGlance">{{cite web |last=Gehani |first=Mohan |title=Sindhi Literature – A Glance |website=Sindhi Sangat |url=https://www.sindhisangat.com/images/sindhiliterature_mohangehani.pdf |format=PDF |language=en |access-date=2026-10-17 }}</ref> == ليکڪ == {{Main|آنند کيماڻي}} آنند کيماڻي سنڌي ٻوليءَ جو ڪهاڻيڪار، ناول نگار، نقاد، شاعر ۽ مترجم آهي. هو 9 سيپٽمبر 1933ع تي سنڌ جي نوشهري فيروز ضلعي ۾ سڌوجا نالي وسنديءَ ۾ پيدا ٿيو. 1947ع جي ورهاڱي کان پوءِ ڀارت لڏي ويو. کيماڻيءَ تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ ڀارتي پارليامينٽ جي اداري ۾ ملازمت ڪئي ۽ 1991ع ۾ سرڪاري ملازمت مان رٽائر ٿيو. سندس ادبي ڪم ۾ ڪهاڻيون، ناول، شاعري، تنقيد، ترجما ۽ آتم ڪٿا شامل آهن. سندس ڪتابن ۾ ''لچي'' (1965ع)، ''چيتنا'' (1967ع)، ''ساهتيه جا سڌانت'' (1969ع)، ''هڪ شخص جي واسنا'' (1970ع)، ''بيمار پيڙهي'' (1974ع) ۽ ''شمشان گهاٽ وٽان لنگهندي'' (1985ع) شامل آهن.<ref name="SindhianaKhemani"/> == اشاعت ۽ ادبي پسمنظر == ''بيمار پيڙهي'' 1974ع ۾ شايع ٿيو، جڏهن هندستان ۾ سنڌي ادب جي جديديت پسند تحريڪن ۽ نون ادبي تجربن بابت بحث جاري هو. ويهين صديءَ جي 1960ع ۽ 1970ع وارن ڏهاڪن ۾ سنڌي شاعريءَ ۾ روايتي وزن، قافيي، تشبيهن ۽ موضوعن کان مختلف انداز اختيار ڪرڻ جا تجربا ٿيا. انهن ۾ آزاد نظم، نثري نظم ۽ روايت مخالف شاعريءَ جا رجحان پڻ شامل هئا. موتي لال جوتواڻيءَ موجب ان دور جي روايت مخالف شاعريءَ تي مغربي ادبي رجحانن جو اثر هو. هن اهڙن تجربن جي هندستاني سماجي زندگيءَ سان لاڳاپي بابت تنقيدي موقف اختيار ڪيو.<ref name="Jotwani1996"/> == روايت مخالف شاعري == {{Main|روايت مخالف شاعري}} روايت مخالف شاعري، جنهن کي انگريزيءَ ۾ ''Anti-poetry'' چيو ويندو آهي، جديد شاعريءَ جو اهڙو رجحان آهي، جيڪو روايتي شاعراڻي ٻولي، بلند آہنگ اظهار، مقرر تشبيهن ۽ شاعريءَ بابت قائم ٿيل اميدن کي سوال هيٺ آڻي ٿو. اهڙي شاعريءَ ۾ عام ڳالهه ٻولهه، روزمرهه جا لفظ، طنز، غيررومانوي منظر ۽ ڪڏهن ڄاڻي واڻي غيرشاعراڻي محسوس ٿيندڙ اظهار استعمال ٿي سگهي ٿو. روايت مخالف شاعريءَ جو مطلب شاعريءَ جو مڪمل انڪار نه، پر شاعريءَ جي روايتي تعريفن ۽ اظهار جي طريقن سان تجربو ڪرڻ آهي. === بيمار پيڙهيءَ جو صنفي تعارف === موتي لال جوتواڻيءَ ''بيمار پيڙهي'' کي روايت مخالف نظمن جو مجموعو ڄاڻايو آهي. تنهنڪري ڪتاب کي سنڌي شاعريءَ ۾ ان رجحان جي مطالعي لاءِ هڪ مثال طور ڏسي سگهجي ٿو.<ref name="Jotwani1996"/> بهرحال، ڪتاب جي مڪمل متن جي دستيابيءَ کان سواءِ ان ۾ شامل هر نظم جي هيئت، ٻولي، موضوع ۽ فني بناوت بابت قطعي نتيجو ڏيڻ مناسب نه آهي. == تنقيدي موٽ == === موتي لال جوتواڻيءَ جي راءِ === موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ ''بيمار پيڙهي'' کي روايت مخالف شاعريءَ جو مجموعو قرار ڏنو. هن جي تنقيدي راءِ موجب 1960ع ۽ 1970ع جي ڏهاڪن ۾ ڪجهه حلقن اندر رائج اهڙي شاعري مغرب مان ورتل ادبي فيشنن ۽ رجحانن جي نمائندگي ڪندي هئي. جوتواڻيءَ جو خيال هو ته ان قسم جا تجربا هندستاني زندگيءَ جي بنيادي سماجي حقيقتن سان گهڻو تعلق نه رکندا هئا.<ref name="Jotwani1996"/> هيءَ جوتواڻيءَ جي ادبي تنقيد آهي؛ ان کي ڪتاب جي قدر بابت سڀني محققن جو گڏيل فيصلو نه سمجهڻ گهرجي. === موهن گهاڻيءَ جو جائزو === سنڌي اديب ۽ نقاد موهن گهاڻيءَ پنهنجي مقالي ''Sindhi Literature – A Glance'' ۾ آنند کيماڻيءَ جي جديد ادبي تجربن تي بحث ڪيو آهي. گهاڻيءَ موجب کيماڻي جديد تنقيدي نظرين، خاص طور متن جي ڀڃ ڊاهه واري نظريي، کان واقف هو. هن پنهنجي ناولن ۾ قائم ٿيل سماجي قدرن ۽ ادارن جي خلاف باغياڻو انداز اختيار ڪيو. گهاڻيءَ کيماڻيءَ جي روايت مخالف شاعريءَ جو پڻ ذڪر ڪيو، پر سندس خيال ۾ ان شاعريءَ کي محدود ادبي قبوليت ملي. ان جي باوجود هن اهڙن تجربن کي سنڌي ادب جي تنوع ۾ اضافي طور تسليم ڪيو.<ref name="GehaniGlance"/> == ادبي اهميت == ''بيمار پيڙهي'' جي اهميت ان ڪري آهي جو اهو 1970ع واري ڏهاڪي ۾ سنڌي شاعريءَ اندر روايت مخالف ادبي تجربن جو هڪ دستاويزي مثال آهي. هن مجموعي بابت موجود تنقيدي حوالا سنڌي جديديت جي مطالعي ۾ ٻه سوال سامهون آڻين ٿا: هڪ طرف نون ادبي طريقن ۽ اظهار جي آزاديءَ جي اهميت، ۽ ٻئي طرف انهن تجربن جو مقامي سماجي ۽ ثقافتي زندگيءَ سان تعلق. جوتواڻيءَ ۽ گهاڻيءَ جي راءِ مان معلوم ٿئي ٿو ته آنند کيماڻيءَ جي اهڙي شاعري ادبي تنقيد ۾ بحث جو موضوع رهي آهي.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="GehaniGlance"/> == آنند کيماڻيءَ جي ادبي ڪم ۾ مقام == ''بيمار پيڙهي'' کيماڻيءَ جي ادبي سفر جي ان دور سان تعلق رکي ٿو، جڏهن هو ڪهاڻيون، تنقيد ۽ ناول پڻ لکي رهيو هو. {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #A6B8CA;border-collapse:collapse;" |+ style="background:#245487;color:#FFFFFF;padding:12px;font-size:115%;" | '''آنند کيماڻيءَ جون چونڊ تصنيفون''' ! style="background:#DDECF9;color:#244A70;" | سال ! style="background:#DDECF9;color:#244A70;" | ڪتاب ! style="background:#DDECF9;color:#244A70;" | صنف |- | style="background:#EAF4FC;" | 1965ع | لچي | ڪهاڻيون |- | style="background:#EAF6F0;" | 1967ع | چيتنا | تنقيد |- | style="background:#F3EDFA;" | 1969ع | ساهتيه جا سڌانت | تنقيد |- | style="background:#FFF0D9;" | 1970ع | هڪ شخص جي واسنا | ناول |- | style="background:#D9F0E5;font-weight:bold;" | 1974ع | '''بيمار پيڙهي''' | '''روايت مخالف شاعري''' |- | style="background:#EDF5FC;" | 1976ع | نومبر جي آخرين رات | ڪهاڻيون |- | style="background:#F5EDF4;" | 1985ع | شمشان گهاٽ وٽان لنگهندي | شاعري |} مٿين فهرست جا عنوان، سال ۽ صنفون انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا جي آنند کيماڻيءَ بابت داخلا مان ورتل آهن.<ref name="SindhianaKhemani"/> == ڪتابياتي ڄاڻ == {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #A6B8CA;border-collapse:collapse;" |+ style="background:#285B78;color:#FFFFFF;padding:11px;" | '''بيمار پيڙهي: ڪتابياتي تفصيل''' ! style="background:#DDECF9;color:#244A70;" | خصوصيت ! style="background:#DDECF9;color:#244A70;" | تفصيل |- | style="background:#EAF4FC;" | ڪتاب | بيمار پيڙهي |- | style="background:#EAF6F0;" | رومن عنوان | ''Beemaar Peerhee'' |- | style="background:#FFF0D9;" | ليکڪ | آنند کيماڻي |- | style="background:#F3EDFA;" | اشاعت | 1974ع |- | style="background:#EDF5FC;" | ٻولي | سنڌي |- | style="background:#F5EDF4;" | صنف | شاعري؛ روايت مخالف شاعري |- | style="background:#EAF4FC;" | ناشر | تصديق ٿيل معلومات دستياب نه آهي |- | style="background:#EAF6F0;" | اشاعت جو هنڌ | تصديق ٿيل معلومات دستياب نه آهي |- | style="background:#FFF0D9;" | صفحا | تصديق ٿيل معلومات دستياب نه آهي |} == پڻ ڏسو == * [[آنند کيماڻي]] * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌي شاعري]] * [[جديد سنڌي شاعري]] * [[روايت مخالف شاعري]] * [[آزاد نظم]] * [[نثري نظم]] * [[ادبي جديديت]] * [[سنڌي ادبي تنقيد]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }} * {{cite web |last=Gehani |first=Mohan |title=Sindhi Literature – A Glance |website=Sindhi Sangat |url=https://www.sindhisangat.com/images/sindhiliterature_mohangehani.pdf |format=PDF |language=en }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=آنند+کيماڻي انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا — آنند کيماڻي] * [https://www.sindhisangat.com/images/sindhiliterature_mohangehani.pdf سنڌي ادب جو جائزو — موهن گهاڻي] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:MediaSearch?type=image&search=Anand%20Khemani وڪيميڊيا ڪامنز — آنند کيماڻيءَ جون تصويرون ڳوليو] [[زمرو:1974ع جا ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي شاعريءَ جا ڪتاب]] [[زمرو:جديد سنڌي ادب]] [[زمرو:سنڌي جديد شاعري]] [[زمرو:ڀارتي سنڌي ادب]] [[زمرو:آنند کيماڻي]] kn3t88t1458mms65j0m9xds38qltyj4 0 104389 422452 2026-10-17T13:13:53Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|لعل پشپ جي مجموعي ادارت هيٺ 1975ع ۾ شايع ٿيل سنڌي مختصر ڪهاڻين جو مجموعو}} {{Infobox book | name = بهترين سنڌي ڪهاڻيون | title = بهترين سنڌي ڪهاڻيون | editor = [[لعل پشپ]] (مجموعي ادارت) | language = [[سنڌي ٻولي]] | country = [[ڀارت]] | genre = [[مختصر ڪهاڻي]]، ادبي انتخاب | subject = ورهاڱي کان پوءِ... 422452 wikitext text/x-wiki {{Short description|لعل پشپ جي مجموعي ادارت هيٺ 1975ع ۾ شايع ٿيل سنڌي مختصر ڪهاڻين جو مجموعو}} {{Infobox book | name = بهترين سنڌي ڪهاڻيون | title = بهترين سنڌي ڪهاڻيون | editor = [[لعل پشپ]] (مجموعي ادارت) | language = [[سنڌي ٻولي]] | country = [[ڀارت]] | genre = [[مختصر ڪهاڻي]]، ادبي انتخاب | subject = ورهاڱي کان پوءِ ڀارت ۾ سنڌي مختصر ڪهاڻي | publisher = پرهه ڦٽي | pub_date = 1975ع | media_type = ڇپيل ڪتاب | volumes = 3 (1975ع)؛ چوٿون جلد 1976ع }} '''بهترين سنڌي ڪهاڻيون''' (انگريزي: ''Behtareen Sindhi Kahaaniyoon'') سنڌي مختصر ڪهاڻين جو هڪ چونڊ مجموعو آهي، جيڪو 1975ع ۾ ٽن جلدن ۾ [[لعل پشپ]] جي مجموعي ادارت هيٺ شايع ٿيو. هن مجموعي ۾ 1947ع جي [[هندستان جي ورهاڱي|ورهاڱي]] کان پوءِ ڀارت ۾ لکيل سنڌي ڪهاڻين کي گڏ ڪيو ويو. ان جي اشاعت ادبي رسالي ۽ اشاعتي اداري '''پرهه ڦٽي''' سان لاڳاپيل هئي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref><ref name="PathanStories">{{cite web |last=پٺاڻ |first=در محمد |author-link=در محمد پٺاڻ |title=سنڌ کان ٻاهر سنڌي ڪهاڻيءَ جي اوسر |website=سنڌي افسانا ۽ ڪهاڻيون |date=2022-01-28 |url=https://sindhishortstories.blogspot.com/2022/01/blog-post_28.html |language=sd |access-date=2026-10-17 }}</ref> 1975ع ۾ شايع ٿيل پهرين ٽن جلدن جا خاص مرتب ترتيبوار [[گوبند مالهي]] ۽ سندس ساٿي، [[ڪرشن راهي]] ۽ [[موهن ڪلپنا]] هئا. ساڳئي سلسلي جو چوٿون جلد 1976ع ۾ [[گنو سامتاڻي]] جي ترتيب سان شايع ٿيو.<ref name="PathanStories"/> == تاريخي ۽ ادبي پسمنظر == 1947ع جي ورهاڱي کان پوءِ سنڌي ٻولي ڳالهائيندڙ هندن جو وڏو تعداد سنڌ مان ڀارت لڏي ويو. ڀارت ۾ سنڌي ادب جي نئين ادبي سرگرمين ۾ مختصر ڪهاڻيءَ کي خاص اهميت حاصل ٿي. ان دور ۾ سنڌي ڪهاڻيڪارن لڏپلاڻ، بي گهري، انساني رشتن، سماجي تبديلين، عورتن جي زندگيءَ، نفسياتي مسئلن ۽ نون شهري تجربن کي پنهنجي ڪهاڻين جو موضوع بڻايو. ڀارت ۾ سنڌي ڪهاڻيءَ جي ترقيءَ ۾ [[گوبند مالهي]]، [[ڪيرت ٻاٻاڻي]]، [[ڪرشن کٽواڻي]]، [[موهن ڪلپنا]]، [[لعل پشپ]]، [[گنو سامتاڻي]]، [[ڪلا پرڪاش]]، [[ايشور چندر]] ۽ ٻين اديبن اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="SindhianaStory">{{cite encyclopedia |title=سنڌي ڪهاڻي |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سنڌي+ڪهاڻي |language=sd |access-date=2026-10-17 }}</ref> انهن ادبي حالتن ۾ ''بهترين سنڌي ڪهاڻيون'' جهڙا مجموعا مختلف ليکڪن جي ڪهاڻين کي هڪ هنڌ گڏ ڪرڻ ۽ پڙهندڙن تائين پهچائڻ جو ذريعو بڻيا. == مجموعي ادارت ۽ اشاعت == موتي لال جوتواڻيءَ موجب ''بهترين سنڌي ڪهاڻيون'' 1975ع ۾ ٽن جلدن ۾ لعل پشپ جي مجموعي ادارت هيٺ شايع ٿيو.<ref name="Jotwani1996"/> ڊاڪٽر در محمد پٺاڻ جي تحقيقي مقالي ۾ انهن جلدن جي خاص مرتب ۽ شامل ڪهاڻين جا تفصيل ڏنل آهن.<ref name="PathanStories"/> {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #A6B8CA;border-collapse:collapse;" |+ style="background:#245487;color:#FFFFFF;padding:11px;font-size:115%;" | '''بهترين سنڌي ڪهاڻيون: جلدن جي اشاعتي تاريخ''' ! style="background:#DDECF9;color:#244A70;" | جلد ! style="background:#DDECF9;color:#244A70;" | سال ! style="background:#DDECF9;color:#244A70;" | خاص مرتب ! style="background:#DDECF9;color:#244A70;" | ڄاڻايل ڪهاڻيون |- | style="background:#EAF4FC;" | پهريون | 1975ع | گوبند مالهي ۽ ساٿي | 10 |- | style="background:#EAF6F0;" | ٻيو | 1975ع | ڪرشن راهي | 7 |- | style="background:#F3EDFA;" | ٽيون | 1975ع | موهن ڪلپنا | 9 |- | style="background:#FFF0D9;" | چوٿون | 1976ع | گنو سامتاڻي | 5 |} هي تعداد ڊاڪٽر پٺاڻ جي مقالي ۾ نالي سان ڄاڻايل ڪهاڻين جو آهي. اصل جلدن جي مڪمل فهرستن جي ڀيٽ کان سواءِ انهن کي قطعي ڪل تعداد نه سمجهڻ گهرجي.<ref name="PathanStories"/> == پهريون جلد (1975ع) == پهريون جلد گوبند مالهي ۽ ٻين اديبن جي ترتيب سان 1975ع ۾ شايع ٿيو. ڊاڪٽر در محمد پٺاڻ موجب ان ۾ هيٺيون ڪهاڻيون شامل هيون.<ref name="PathanStories"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%;border:1px solid #A6B8CA;border-collapse:collapse;" |+ style="background:#285A87;color:#FFFFFF;padding:10px;" | '''پهرئين جلد جون ڪهاڻيون''' ! style="background:#DDECF9;" | نمبر ! style="background:#DDECF9;" | ڪهاڻي ! style="background:#DDECF9;" | ليکڪ |- | 1 || پياري چيز || [[سڳن آهوجا]] |- | 2 || محمد رام || [[ڪيرت ٻاٻاڻي]] |- | 3 || ٽاٽا || آنند گولاڻي |- | 4 || مرڪ ۽ ممتا || [[ڪلا پرڪاش]] |- | 5 || ڊگها وار || [[ڪرشن کٽواڻي]] |- | 6 || تپسيا || [[موهن ڪلپنا]] |- | 7 || غوراب || [[شيام جئسنگهاڻي]] |- | 8 || پريا ۽ ڪرانتي || ڪي. ايس. ٻاراڻي |- | 9 || پتني فرض || [[لعل پشپ]] |- | 10 || ٿڌا چپ || [[ايشور چندر]] |} == ٻيو جلد (1975ع) == ٻئي جلد جو خاص مرتب ڪرشن راهي هو. هي جلد پڻ 1975ع ۾ شايع ٿيو.<ref name="PathanStories"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%;border:1px solid #A6B8CA;border-collapse:collapse;" |+ style="background:#32605D;color:#FFFFFF;padding:10px;" | '''ٻئي جلد جون ڪهاڻيون''' ! style="background:#DDEFEA;" | نمبر ! style="background:#DDEFEA;" | ڪهاڻي ! style="background:#DDEFEA;" | ليکڪ |- | 1 || ٻڌيمان || [[لعل پشپ]] |- | 2 || ٻنڌن || [[گنو سامتاڻي]] |- | 3 || نراشا || آنند گولاڻي |- | 4 || نه لئليٰ نه مجنون || [[ڪيرت ٻاٻاڻي]] |- | 5 || محبت جو مينهن || [[مايا راهي]] |- | 6 || خانواهڻ || [[ڪلا پرڪاش]] |- | 7 || پٿر جو دشمن || [[موهن ڪلپنا]] |} == ٽيون جلد (1975ع) == ٽئين جلد جو خاص مرتب موهن ڪلپنا هو. ڊاڪٽر پٺاڻ موجب ان ۾ هيٺيون ڪهاڻيون شامل هيون.<ref name="PathanStories"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%;border:1px solid #A6B8CA;border-collapse:collapse;" |+ style="background:#66518A;color:#FFFFFF;padding:10px;" | '''ٽئين جلد جون ڪهاڻيون''' ! style="background:#EEE6F8;" | نمبر ! style="background:#EEE6F8;" | ڪهاڻي ! style="background:#EEE6F8;" | ليکڪ |- | 1 || فرنيچر || [[تيرٿ وسنت]] |- | 2 || رعب || [[سڳن آهوجا]] |- | 3 || مان نئون جنم وٺندس || آنند گولاڻي |- | 4 || ڇهاءُ || [[ايشور آنچل]] |- | 5 || عزت کپي اڌاري || [[ڪرشن راهي]] |- | 6 || شڪست || [[گنو سامتاڻي]] |- | 7 || قرض جي درخواست || [[لعل پشپ]] |- | 8 || پورٽريٽ هڪ پيءُ جو || [[هيرو شيوڪاڻي]] |- | 9 || نه مرڻ جو ڏک || [[ايشور چندر]] |} == چوٿون جلد (1976ع) == جيتوڻيڪ موتي لال جوتواڻيءَ 1975ع واري اشاعت جا ٽي جلد ڄاڻايا آهن، ڊاڪٽر در محمد پٺاڻ موجب ''پرهه ڦٽي'' طرفان ساڳئي سلسلي جو چوٿون جلد 1976ع ۾ شايع ٿيو. ان جو خاص مرتب گنو سامتاڻي هو.<ref name="PathanStories"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%;border:1px solid #A6B8CA;border-collapse:collapse;" |+ style="background:#9B632B;color:#FFFFFF;padding:10px;" | '''چوٿين جلد جون ڪهاڻيون''' ! style="background:#FFF0D9;" | نمبر ! style="background:#FFF0D9;" | ڪهاڻي ! style="background:#FFF0D9;" | ليکڪ |- | 1 || سلسلو || [[هريش واسواڻي]] |- | 2 || نئين شروعات || [[آنند کيماڻي]] |- | 3 || لهندڙ چڙهندڙ ڏاڪا || [[شيام جئسنگهاڻي]] |- | 4 || بس مان ڪريل انسان || [[موهن ڪلپنا]] |- | 5 || ۽ روشنيءَ جو گم ٿيل هڪ ٽڪرو || [[لعل پشپ]] |} == ڪهاڻين جا موضوع ۽ ادبي رجحان == هن مجموعي ۾ شامل ليکڪن جو تعلق ڀارت ۾ سنڌي مختصر ڪهاڻيءَ جي مختلف ادبي رجحانن سان هو. ورهاڱي کان پوءِ سنڌي ڪهاڻيءَ ۾ سماجي حقيقت نگاريءَ سان گڏ رومانوي، نفسياتي، علامتي ۽ جديديت پسند تجربا پڻ سامهون آيا. ''بهترين سنڌي ڪهاڻيون'' ۾ شامل لعل پشپ، گني سامتاڻي، موهن ڪلپنا، ڪيرت ٻاٻاڻي ۽ ٻين ليکڪن جي ڪهاڻين جو مطالعو انهن رجحانن کي سمجهڻ لاءِ مددگار آهي.<ref name="SindhianaStory"/> === لعل پشپ جو ڪهاڻيءَ بابت فڪر === {{Main|لعل پشپ}} لعل پشپ سنڌي ڪهاڻيءَ جو اهم ليکڪ ۽ نقاد هو. سندس ڪهاڻين ۾ انساني رشتن جي پيچيدگي، فرد جي داخلي زندگي ۽ جديد سماجي مسئلن کي اهميت حاصل آهي. سندس ڪهاڻين ''ٻڌيمان'' ۽ ''قرض جي درخواست'' کي هن مجموعي جي ٻئي ۽ ٽئين جلد ۾ شامل ڪيو ويو.<ref name="PathanStories"/> سنڌي ڪهاڻيءَ جي تاريخ بابت انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۾ لعل پشپ جي ڪهاڻين جي نفسياتي ۽ جديديت پسند خصوصيتن تي بحث ملي ٿو.<ref name="SindhianaStory"/> === موهن ڪلپنا ۽ جديد سنڌي ڪهاڻي === {{Main|موهن ڪلپنا}} موهن ڪلپنا ڀارت ۾ سنڌي ڪهاڻيءَ ۽ ناول جو اهم اديب هو. هن مجموعي ۾ سندس ''تپسيا''، ''پٿر جو دشمن'' ۽ ''بس مان ڪريل انسان'' شامل آهن. هو ٽئين جلد جو خاص مرتب پڻ هو.<ref name="PathanStories"/> == ادبي ۽ تاريخي اهميت == ''بهترين سنڌي ڪهاڻيون'' جي اهميت ورهاڱي کان پوءِ ڀارت ۾ سنڌي مختصر ڪهاڻيءَ جي ارتقا سان لاڳاپيل آهي. مجموعي ۾ مختلف ليکڪن جي ڪهاڻين کي گڏ ڪرڻ سان هڪ ئي دور جي ادبي موضوعن، ٻوليءَ، ڪردارنگاريءَ ۽ فني تجربن جي تقابلي مطالعي جو موقعو ملي ٿو. اهو سلسلو سنڌي ادبي تاريخ جي ان مرحلي جو نمائندو آهي، جڏهن ڀارت ۾ سنڌي ڪهاڻيءَ جي تخليق ۽ اشاعت جاري هئي ۽ مختلف ادبي رسالا ۽ ادارا سنڌي ٻوليءَ جي ادب کي محفوظ ڪرڻ ۽ اڳتي وڌائڻ ۾ حصو وٺي رهيا هئا.<ref name="PathanStories"/><ref name="SindhianaStory"/> == ساڳئي نالي سان ٻين مجموعن کان فرق == ''بهترين سنڌي ڪهاڻيون'' کي ''چونڊ سنڌي ڪهاڻيون'' نالي ٻين ڪتابن سان نه ملائڻ گهرجي. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب [[ساهتيه اڪيڊمي]]، نئين دهلي، ''چونڊ سنڌي ڪهاڻيون'' عنوان سان ٽن ڀاڱن تي مشتمل هڪ الڳ اشاعتي سلسلو پڻ شايع ڪيو. ان جا مرتب ۽ اشاعتي تفصيل ''پرهه ڦٽي'' جي ''بهترين سنڌي ڪهاڻيون'' کان مختلف آهن.<ref name="SindhianaSelected">{{cite encyclopedia |title=چونڊ سنڌي ڪهاڻيون |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=چونڊ+سنڌي+ڪهاڻيون |language=sd |access-date=2026-10-17 }}</ref> == ڪتابياتي تفصيل == {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #A6B8CA;border-collapse:collapse;" |+ style="background:#245487;color:#FFFFFF;padding:11px;" | '''بهترين سنڌي ڪهاڻيون: بنيادي ڄاڻ''' ! style="background:#DDECF9;" | خصوصيت ! style="background:#DDECF9;" | تفصيل |- | عنوان || بهترين سنڌي ڪهاڻيون |- | رومن عنوان || ''Behtareen Sindhi Kahaaniyoon'' |- | صنف || مختصر ڪهاڻين جو انتخاب |- | ٻولي || سنڌي |- | مجموعي ادارت || لعل پشپ |- | اشاعتي سلسلو || پرهه ڦٽي |- | پهرين ٽن جلدن جو سال || 1975ع |- | چوٿين جلد جو سال || 1976ع |- | موضوع || ورهاڱي کان پوءِ ڀارت ۾ سنڌي ڪهاڻي |- | صفحن جو تعداد || تصديق ٿيل مڪمل ڄاڻ دستياب نه آهي |- | اشاعت جو شهر || تصديق ٿيل ڄاڻ دستياب نه آهي |} == پڻ ڏسو == * [[لعل پشپ]] * [[گوبند مالهي]] * [[ڪرشن راهي]] * [[موهن ڪلپنا]] * [[گنو سامتاڻي]] * [[ڪيرت ٻاٻاڻي]] * [[سنڌي ڪهاڻي]] * [[سنڌي ادب]] * [[ڀارتي سنڌي ادب]] * [[سنڌي ادبي رسالا]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }} * {{cite web |last=پٺاڻ |first=در محمد |title=سنڌ کان ٻاهر سنڌي ڪهاڻيءَ جي اوسر |website=سنڌي افسانا ۽ ڪهاڻيون |url=https://sindhishortstories.blogspot.com/2022/01/blog-post_28.html |language=sd }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://sindhishortstories.blogspot.com/2022/01/blog-post_28.html سنڌ کان ٻاهر سنڌي ڪهاڻيءَ جي اوسر — ڊاڪٽر در محمد پٺاڻ] * [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سنڌي+ڪهاڻي انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا — سنڌي ڪهاڻي] * [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=چونڊ+سنڌي+ڪهاڻيون انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا — چونڊ سنڌي ڪهاڻيون] [[زمرو:1975ع جا ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي ڪهاڻين جا مجموعا]] [[زمرو:سنڌي ادب]] [[زمرو:ڀارتي سنڌي ادب]] [[زمرو:سنڌي مختصر ڪهاڻي]] ltrit7n9jqy77qpc5v9eyryme4j58xw 0 104390 422453 2026-10-17T13:16:29Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|هيرو ٺڪر جي ترتيب ڏنل سنڌي مضمونن جو چونڊ مجموعو، 1990ع}} {{Infobox book | name = بهترين سنڌي مضمون | title = بهترين سنڌي مضمون | editor = [[هيرو ٺڪر]] | language = [[سنڌي ٻولي]] | country = [[ڀارت]] | genre = مضمونن جو مجموعو، ادبي انتخاب | subject = سنڌي ٻولي، ادب، ثقافت، تاريخ ۽ فلسفو | publisher = گجر... 422453 wikitext text/x-wiki {{Short description|هيرو ٺڪر جي ترتيب ڏنل سنڌي مضمونن جو چونڊ مجموعو، 1990ع}} {{Infobox book | name = بهترين سنڌي مضمون | title = بهترين سنڌي مضمون | editor = [[هيرو ٺڪر]] | language = [[سنڌي ٻولي]] | country = [[ڀارت]] | genre = مضمونن جو مجموعو، ادبي انتخاب | subject = سنڌي ٻولي، ادب، ثقافت، تاريخ ۽ فلسفو | publisher = گجرات سنڌي ساهتيه اڪيڊمي | pub_place = [[گانڌي نگر]] | pub_date = 1990ع | media_type = ڇپيل ڪتاب }} '''بهترين سنڌي مضمون''' (انگريزي: ''Behtareen Sindhi Mazmoon'' يا ''Best Sindhi Essays'') سنڌي نثر جي چونڊ مضمونن جو مجموعو آهي، جنهن کي [[هيرو ٺڪر]] مرتب ڪيو. ڪتاب 1990ع ۾ [[گجرات سنڌي ساهتيه اڪيڊمي]]، [[گانڌي نگر]]، ڀارت طرفان شايع ٿيو. ان ۾ مختلف اديبن جا 22 مضمون شامل آهن، جن ۾ سنڌي ٻولي، ادب، تاريخ، ثقافت، فلسفي ۽ صوفي فڪر بابت لکڻيون موجود آهن.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref><ref name="Lalwani2016">{{cite journal |last=لالواڻي |first=ڄيٺو |author-link=ڄيٺو لالواڻي |title=گجرات رياست ۾ سنڌي مضمون نويسي |journal=سنڌي ٻولي |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |date=ڊسمبر 2016 |url=https://www.library.sindhila.org/book/22/read/885 |language=sd |access-date=2026-10-17 }}</ref> ڪتاب سنڌي مضمون نويسيءَ جي مختلف رجحانن کي هڪ هنڌ گڏ ڪرڻ جي ڪوشش آهي. ان ۾ گجرات جي پنجن مضمون نگارن جون لکڻيون شامل آهن، جن بابت ڊاڪٽر ڄيٺي لالواڻيءَ پنهنجي تحقيقي مقالي ۾ تفصيلي بحث ڪيو آهي.<ref name="Lalwani2016"/> == تاريخي ۽ ادبي پسمنظر == 1947ع جي [[هندستان جي ورهاڱي|ورهاڱي]] کان پوءِ سنڌي ٻوليءَ جي ادبي سرگرمين جو هڪ اهم مرڪز ڀارت بڻيو. [[گجرات]]، [[مهاراشٽر]]، [[دهلي]]، [[راجستان]] ۽ ٻين علائقن ۾ سنڌي اديبن مختلف ادبي صنفن ۾ تخليق ۽ تحقيق جو ڪم جاري رکيو. گجرات ۾ سنڌي مضمون نويسيءَ جي ترقيءَ ۾ ادبي رسالن، اخبارن، تعليمي ادارن ۽ سنڌي اڪيڊمين اهم ڪردار ادا ڪيو. ڊاڪٽر ڄيٺو لالواڻي پنهنجي مقالي ''گجرات رياست ۾ سنڌي مضمون نويسي'' ۾ ڄاڻائي ٿو ته گجرات ۾ سنڌي مضمون نگارن تاريخ، ادب، لسانيات، سماجيات، لوڪ ادب، مذهب، فلسفي ۽ ثقافت جهڙن موضوعن تي لکيو.<ref name="Lalwani2016"/> انهيءَ ادبي ماحول ۾ ''بهترين سنڌي مضمون'' جهڙا چونڊ مجموعا شايع ٿيا، جن مختلف مضمون نگارن جي لکڻين کي هڪ هنڌ گڏ ڪيو. == اشاعت ۽ ادارت == موتي لال جوتواڻيءَ جي ادبي لغت موجب ''بهترين سنڌي مضمون'' کي هيرو ٺڪر گجرات سنڌي اڪيڊميءَ لاءِ مرتب ڪيو ۽ ڪتاب 1990ع ۾ شايع ٿيو.<ref name="Jotwani1996"/> ڊاڪٽر ڄيٺو لالواڻي پڻ 1990ع واري اشاعت جي تصديق ڪري ٿو ۽ ڪتاب ۾ 22 مضمونن جي موجودگي ڄاڻائي ٿو.<ref name="Lalwani2016"/> سنڌي ڪتابن جي ڪتابياتي ڊيٽابيس ''Sindhi Sanchaya'' ۾ پڻ ''Bahtareen Sindhi Mazmoon'' ۽ ''Best Sindhi Essays'' هيرو ٺڪر جي نالي سان درج آهن.<ref name="SindhiSanchayaThakur">{{cite web |title=Hīro Ṭhākur |website=Sindhi Sanchaya |url=https://sindhisanchaya.in/authors/H%C4%ABro%20%E1%B9%ACh%C4%81kur |language=en |access-date=2026-10-17 }}</ref> === اشاعت جي سال بابت اختلاف === هيرو ٺڪر جي سوانحي فهرست ''Promoters and Preservers of Sindhyat'' ۾ ''Bahtreen Sindhi Mazmoon'' جي اشاعت جو سال 1991ع ڄاڻايل آهي.<ref name="SindhiSangatHiro">{{cite web |title=Hiro Thakur |website=Sindhi Sangat |url=https://sindhisangat.com/promoters/hiro-thakur/ |language=en |access-date=2026-10-17 }}</ref> جوتواڻي ۽ ڊاڪٽر لالواڻيءَ وٽ 1990ع درج آهي. اهو اختلاف اصل ڇاپي جي عنواني صفحي يا ناشر جي ڪتابياتي فهرست سان حل ٿي سگهي ٿو. موجود مضمون ۾ 1990ع کي بنيادي سال طور استعمال ڪيو ويو آهي. == مرتب: هيرو ٺڪر == {{Main|هيرو ٺڪر}} هيرو ٺڪر سنڌي ٻوليءَ جو اديب، شاعر، محقق، نقاد ۽ صحافي هو. سندس جنم 2 مارچ 1943ع تي [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد، سنڌ]] ۾ ٿيو. هو 1967ع کان آل انڊيا ريڊيو، نئين دهليءَ جي سنڌي خبرن واري شعبي سان لاڳاپيل رهيو. سندس اهم ادبي ڪمن ۾ ''گوليون'' (1962ع)، ''قاضي قادن جو ڪلام'' (1978ع)، ''بهترين سنڌي مضمون''، ''ڀيرومل مهرچند'' (1991ع) ۽ ''تحقيق ۽ تنقيد'' (1997ع) شامل آهن.<ref name="SindhiSangatHiro"/> هيرو ٺڪر جي تحقيقي ۽ ادبي ڪم ۾ سنڌي ٻوليءَ، ڪلاسيڪي ادب، ادبي تاريخ ۽ تنقيد کي اهميت حاصل آهي. == ڪتاب جو مواد == ''بهترين سنڌي مضمون'' ۾ 22 مضمون شامل آهن. ڊاڪٽر ڄيٺي لالواڻيءَ جي تحقيقي مقالي ۾ انهن مان گجرات سان تعلق رکندڙ پنجن مضمون نگارن ۽ سندن مضمونن جا نالا ڄاڻايل آهن.<ref name="Lalwani2016"/> === گجرات جي اديبن جا مضمون === {| class="wikitable sortable" style="width:100%;border:1px solid #A6B8CA;border-collapse:collapse;" |+ style="background:#245487;color:#FFFFFF;padding:12px;font-size:115%;" | '''بهترين سنڌي مضمون (1990ع) ۾ شامل گجرات جي اديبن جون لکڻيون''' ! style="background:#DDECF9;color:#244A70;" | نمبر ! style="background:#DDECF9;color:#244A70;" | مضمون نگار ! style="background:#DDECF9;color:#244A70;" | مضمون جو عنوان ! style="background:#DDECF9;color:#244A70;" | موضوع |- | style="background:#EAF4FC;" | 1 | [[سترامداس سائل]] | '''سنڌي ٻولي''' | سنڌي ٻوليءَ جي اهميت ۽ صورتحال |- | style="background:#EAF6F0;" | 2 | [[هيرو شيوڪاڻي]] | '''سنڌي ڪٿا ساهت ۾ سنڌي جيون''' | سنڌي ڪهاڻي ۽ افسانوي ادب ۾ سنڌي زندگيءَ جو عڪس |- | style="background:#FFF0D9;" | 3 | [[ستيش روهڙا|ڊاڪٽر ستيش روهڙا]] | '''ڀاشا ۽ سنسڪرتيءَ جو سنٻنڌ''' | ٻوليءَ ۽ ثقافت جو باهمي تعلق |- | style="background:#F3EDFA;" | 4 | [[ليلارام رچنداڻي]] | '''ڄيٺمل پرسرام''' | ڄيٺمل پرسرام جي شخصيت ۽ ادبي خدمتون |- | style="background:#EDF5FC;" | 5 | [[ڀڳوانداس دولتاڻي هوش]] | '''سامي ۽ رهسي واد فلسفو''' | ساميءَ جي شاعري ۽ تصوف جو فلسفو |} هيءَ فهرست ڪتاب جي سمورن 22 مضمونن جي مڪمل فهرست نه آهي، پر انهن پنجن مضمونن تي مشتمل آهي، جن جي شموليت جي تصديق ڊاڪٽر لالواڻيءَ جي مقالي مان ٿئي ٿي.<ref name="Lalwani2016"/> == چونڊ مضمونن جو جائزو == === سنڌي ٻولي === سترامداس «سائل» جو مضمون ''سنڌي ٻولي'' سنڌي ٻوليءَ سان لاڳاپيل موضوعن تي ٻڌل آهي. هي مضمون ڪتاب ۾ گجرات جي سنڌي مضمون نويسيءَ جي نمائندگي ڪندڙ لکڻين مان هڪ آهي.<ref name="Lalwani2016"/> === سنڌي ڪٿا ساهت ۾ سنڌي جيون === {{Main|هيرو شيوڪاڻي}} هيرو شيوڪاڻيءَ جو مضمون ''سنڌي ڪٿا ساهت ۾ سنڌي جيون'' سنڌي افسانوي ادب ۾ سنڌي زندگيءَ جي تصوير جو تحقيقي جائزو آهي. ڊاڪٽر ڄيٺي لالواڻيءَ موجب هي مضمون مقالي جي نوعيت رکي ٿو ۽ ان ۾ سنڌي ڪهاڻيءَ جي ادب ۾ سنڌي زندگيءَ جي عڪاسيءَ جو عالماڻو تجزيو ڪيو ويو آهي.<ref name="Lalwani2016"/> === ڀاشا ۽ سنسڪرتيءَ جو سنٻنڌ === {{Main|ستيش روهڙا}} ڊاڪٽر ستيش روهڙا جو مضمون ''ڀاشا ۽ سنسڪرتيءَ جو سنٻنڌ'' ٻوليءَ ۽ ثقافت جي تعلق تي لکيل آهي. مضمون ۾ انساني سماج جي ٻن اهم شعبن، ٻوليءَ ۽ ثقافت، جي باهمي تعلق کي سنڌي سماج جي حوالي سان سمجهائڻ جي ڪوشش ڪئي وئي آهي.<ref name="Lalwani2016"/> === ڄيٺمل پرسرام === {{Main|ڄيٺمل پرسرام}} ليلارام رچنداڻيءَ جو مضمون ''ڄيٺمل پرسرام'' سنڌي صحافي، اديب ۽ مفڪر ڄيٺمل پرسرام جي شخصيت ۽ ادبي خدمتن بابت آهي. ڊاڪٽر لالواڻيءَ موجب هن مضمون ۾ ڄيٺمل پرسرام جي شخصيت، سندس ڪتابن ۽ مٿس شاهه عبداللطيف، سچل سرمست ۽ ساميءَ جي فڪر جي اثرن تي روشني وڌي وئي آهي.<ref name="Lalwani2016"/> === سامي ۽ رهسي واد فلسفو === {{Main|سامي (شاعر)}} ڀڳوانداس دولتاڻي «هوش» جو مضمون ''سامي ۽ رهسي واد فلسفو'' سنڌي شاعر [[سامي (شاعر)|ساميءَ]] جي ڪلام ۾ موجود روحاني ۽ فلسفياڻن خيالن بابت آهي. ڊاڪٽر ڄيٺي لالواڻيءَ موجب مضمون ۾ صوفي مت ۽ رهسيواد جي تشريح ڪئي وئي آهي.<ref name="Lalwani2016"/> == مضمونن جا موضوعاتي رجحان == ڪتاب ۾ شامل ڄاڻايل پنجن مضمونن مان ٻوليءَ، ادب، ثقافت، سوانح ۽ فلسفي جهڙا موضوع سامهون اچن ٿا. {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #A6B8CA;border-collapse:collapse;" |+ style="background:#32605D;color:#FFFFFF;padding:12px;font-size:115%;" | '''تصديق ٿيل پنجن مضمونن جي موضوعاتي ورهاست''' ! style="background:#DDEFEA;color:#214C48;" | موضوع ! style="background:#DDEFEA;color:#214C48;" | لاڳاپيل مضمون |- | style="background:#EAF4FC;" | لسانيات | سنڌي ٻولي |- | style="background:#EAF6F0;" | ادبي تنقيد | سنڌي ڪٿا ساهت ۾ سنڌي جيون |- | style="background:#FFF0D9;" | ٻولي ۽ ثقافت | ڀاشا ۽ سنسڪرتيءَ جو سنٻنڌ |- | style="background:#F3EDFA;" | ادبي سوانح | ڄيٺمل پرسرام |- | style="background:#EDF5FC;" | تصوف ۽ فلسفو | سامي ۽ رهسي واد فلسفو |} هيءَ ورهاست ڄاڻايل مضمونن جي موضوعن تي ٻڌل آهي؛ باقي سترهن مضمونن جي مڪمل عنوانن کان سواءِ سڄي ڪتاب جي قطعي موضوعاتي درجابندي ڪرڻ ممڪن نه آهي. == سنڌي مضمون نويسيءَ ۾ اهميت == ''بهترين سنڌي مضمون'' سنڌي نثر جي مضمون نويسيءَ واري صنف جي مطالعي لاءِ هڪ چونڊ مجموعو آهي. ڪتاب ۾ مختلف اديبن جا مضمون گڏ ٿيڻ سبب سنڌي ٻوليءَ، ادب، تاريخ ۽ ثقافت بابت فڪري ۽ تحقيقي لکڻين جو تقابلي مطالعو ممڪن ٿئي ٿو. ڊاڪٽر ڄيٺي لالواڻيءَ پنهنجي مقالي ۾ هن مجموعي کي گجرات جي سنڌي مضمون نويسيءَ جي تاريخي جائزي ۾ خاص جاءِ ڏني آهي.<ref name="Lalwani2016"/> == ساڳئي نالي واري اڳوڻي مجموعي کان فرق == ''بهترين سنڌي مضمون'' جي عنوان سان هڪ ٻيو مجموعو 1981ع ۾ [[ساهتيه اڪيڊمي]] طرفان [[ڪيرت ٻاٻاڻي]] جي ترتيب سان شايع ٿيو هو. ڊاڪٽر ڄيٺي لالواڻيءَ موجب ان جو ٻيو ڇاپو 1986ع ۾ شايع ٿيو ۽ ان ۾ 28 مضمون شامل هئا.<ref name="Lalwani2016"/> ٻنهي مجموعن کي هڪٻئي کان الڳ سڃاڻڻ ضروري آهي. {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #A6B8CA;border-collapse:collapse;" |+ style="background:#28527E;color:#FFFFFF;padding:11px;" | '''ساڳئي عنوان وارن ٻن مجموعن جو تقابلو''' ! style="background:#DDECF9;" | خصوصيت ! style="background:#DDECF9;" | 1981ع وارو مجموعو ! style="background:#DDECF9;" | 1990ع وارو مجموعو |- | مرتب | [[ڪيرت ٻاٻاڻي]] | [[هيرو ٺڪر]] |- | ناشر | [[ساهتيه اڪيڊمي]] | گجرات سنڌي ساهتيه اڪيڊمي |- | پهرين اشاعت | 1981ع | 1990ع |- | مضمونن جو تعداد | 28 | 22 |- | ڄاڻايل ٻي اشاعت | 1986ع | تصديق ٿيل نه آهي |} == ڪتابياتي تفصيل == {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #A6B8CA;border-collapse:collapse;" |+ style="background:#245487;color:#FFFFFF;padding:11px;" | '''بهترين سنڌي مضمون: ڪتابياتي ڄاڻ''' ! style="background:#DDECF9;" | خصوصيت ! style="background:#DDECF9;" | تفصيل |- | عنوان || بهترين سنڌي مضمون |- | رومن عنوان || ''Behtareen Sindhi Mazmoon'' |- | انگريزي عنوان || ''Best Sindhi Essays'' |- | مرتب || هيرو ٺڪر |- | ناشر || گجرات سنڌي ساهتيه اڪيڊمي |- | اشاعت جو هنڌ || گانڌي نگر، گجرات، ڀارت |- | سال || 1990ع؛ هڪ سوانحي فهرست ۾ 1991ع |- | مضمونن جو تعداد || 22 |- | ٻولي || سنڌي |- | صنف || مضمونن جو چونڊ مجموعو |- | صفحن جو تعداد || وڌيڪ تصديق گهربل |- | ISBN || وڌيڪ تصديق گهربل |} == پڻ ڏسو == * [[هيرو ٺڪر]] * [[ڄيٺو لالواڻي]] * [[سترامداس سائل]] * [[هيرو شيوڪاڻي]] * [[ستيش روهڙا]] * [[ليلارام رچنداڻي]] * [[ڀڳوانداس دولتاڻي هوش]] * [[ڄيٺمل پرسرام]] * [[سامي (شاعر)]] * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌي نثر]] * [[سنڌي مضمون نويسي]] * [[گجرات سنڌي ساهتيه اڪيڊمي]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }} * {{cite journal |last=لالواڻي |first=ڄيٺو |title=گجرات رياست ۾ سنڌي مضمون نويسي |journal=سنڌي ٻولي |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |date=ڊسمبر 2016 |url=https://www.library.sindhila.org/book/22/read/885 |language=sd }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.library.sindhila.org/book/22/read/885 گجرات رياست ۾ سنڌي مضمون نويسي — ڊاڪٽر ڄيٺو لالواڻي] * [https://sindhisanchaya.in/authors/H%C4%ABro%20%E1%B9%ACh%C4%81kur سنڌي سنچيه — هيرو ٺڪر جا ڪتاب] * [https://sindhisangat.com/promoters/hiro-thakur/ هيرو ٺڪر — سوانحي ۽ ادبي تعارف] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:MediaSearch?type=image&search=Hiro%20Thakur وڪيميڊيا ڪامنز تي هيرو ٺڪر جون تصويرون ڳوليو] [[زمرو:1990ع جا ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي مضمونن جا مجموعا]] [[زمرو:سنڌي نثر]] [[زمرو:سنڌي ادب]] [[زمرو:ڀارتي سنڌي ادب]] [[زمرو:گجرات ۾ سنڌي ادب]] q6bc6glptc0wyoszmg1c21oldvs1wch 0 104391 422454 2026-10-17T13:18:50Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|ايم. ڪمل جي ترتيب ڏنل سنڌي هڪ ائڪٽ وارن ناٽڪن جو چونڊ مجموعو، 1989ع}} {{Infobox book | name = بهترين سنڌي ناٽڪ | title = بهترين سنڌي ناٽڪ | editor = [[ايم. ڪمل]] | language = [[سنڌي ٻولي]] | country = [[ڀارت]] | genre = [[ناٽڪ]]، [[ايڪانڪي]]، ادبي انتخاب | subject = سنڌي هڪ ائڪٽ وارا ناٽڪ | publisher = گجرات س... 422454 wikitext text/x-wiki {{Short description|ايم. ڪمل جي ترتيب ڏنل سنڌي هڪ ائڪٽ وارن ناٽڪن جو چونڊ مجموعو، 1989ع}} {{Infobox book | name = بهترين سنڌي ناٽڪ | title = بهترين سنڌي ناٽڪ | editor = [[ايم. ڪمل]] | language = [[سنڌي ٻولي]] | country = [[ڀارت]] | genre = [[ناٽڪ]]، [[ايڪانڪي]]، ادبي انتخاب | subject = سنڌي هڪ ائڪٽ وارا ناٽڪ | publisher = گجرات سنڌي اڪيڊمي | pub_place = [[گانڌي نگر]] | pub_date = 1989ع | media_type = ڇپيل ڪتاب }} '''بهترين سنڌي ناٽڪ''' (انگريزي: ''Behtareen Sindhi Natak'') سنڌي ٻوليءَ جي هڪ ائڪٽ وارن ناٽڪن، يعني [[ايڪانڪي|ايڪانڪين]]، جو چونڊ مجموعو آهي، جنهن کي سنڌي شاعر ۽ ناٽڪ نگار [[ايم. ڪمل]] مرتب ڪيو. ڪتاب 1989ع ۾ [[گجرات سنڌي اڪيڊمي]]، [[گانڌي نگر]]، ڀارت طرفان شايع ٿيو.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref><ref name="GujaratCatalogue">{{cite report |title=Publication Catalogue |publisher=Gujarat Sahitya Akademi |location=Gandhinagar |url=https://gujaratsahityaacademy.com/assets/Suchipatra_2019.pdf |page=68 |language=en, gu, sd |access-date=2026-10-17 }}</ref> هن ڪتاب کي ڀارت جي [[يونين پبلڪ سروس ڪميشن]] (UPSC) جي سول سروسز امتحان جي سنڌي ادب واري نصاب ۾ پڻ شامل ڪيو ويو آهي، جتي ان جي صنف ''One-act Plays'' ڄاڻايل آهي.<ref name="UPSC2025">{{cite web |title=Civil Services Examination Rules, 2025 |website=Gazette Tracker |url=https://gazettetracker.com/g/CG-DL-E-22012025-260379 |language=en |access-date=2026-10-17 }}</ref> == تاريخي پسمنظر == سنڌي ناٽڪ جي جديد روايت اڻويهين صديءَ جي پوئين اڌ ۾ ترقي ڪرڻ لڳي. ويهين صديءَ ۾ سنڌ ۽ ڀارت جي مختلف شهرن ۾ ناٽڪ منڊليون قائم ٿيون ۽ سماجي، تاريخي، مزاحيه، موسيقيءَ وارا ۽ هڪ ائڪٽ وارا ناٽڪ پيش ڪيا ويا. 1947ع جي ورهاڱي کان پوءِ ڀارت ۾ سنڌي ناٽڪ جي سرگرمين جا مرڪز [[ممبئي]]، [[الهاس نگر]]، [[دهلي]]، [[احمد آباد]]، [[اجمير]] ۽ ٻيا شهر بڻيا. ڊاڪٽر محمد يوسف پنهور پنهنجي ڪتاب ''سنڌي ناٽڪ جي تاريخ'' ۾ ڀارت ۾ قائم ٿيل مختلف سنڌي ناٽڪ منڊلين، سندن فنڪارن، هدايتڪارن ۽ پيش ڪيل ناٽڪن جا تفصيل ڏنا آهن.<ref name="PanhwarDrama">{{cite book |last=پنهور |first=محمد يوسف |title=سنڌي ناٽڪ جي تاريخ |publisher=انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي |location=ڄامشورو |language=sd |url=https://sindhishortstories.blogspot.com/2020/11/blog-post_27.html |access-date=2026-10-17 }}</ref> انهيءَ ادبي ماحول ۾ مختلف ناٽڪ نگارن جي چونڊ تخليقن کي ڪتابي صورت ۾ شايع ڪرڻ جو سلسلو پڻ جاري رهيو. == اشاعت ۽ ڪتابياتي سڃاڻپ == موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ادبي لغت ۾ ''بهترين سنڌي ناٽڪ'' کي 1989ع جي اشاعت ڄاڻايو آهي. سندس بيان موجب ڪتاب کي ايم. ڪمل گجرات سنڌي اڪيڊميءَ لاءِ مرتب ڪيو.<ref name="Jotwani1996"/> گجرات ساهتيه اڪيڊميءَ جي اشاعتي فهرست ۾ ڪتاب جو عنوان ''Bahetreen Sindhi Natak''، مرتب ''M. Kamal'' ۽ فهرستي قيمت 57 رپيا درج آهي.<ref name="GujaratCatalogue"/> هيءَ قيمت اڪيڊميءَ جي فهرست ۾ ڄاڻايل آهي، نه ڪي لازمي طور 1989ع جي اصل ڇاپي جي قيمت. === ڪتاب جي صنف === UPSC جي سنڌي ادب واري نصاب ۾ هن مجموعي کي ''One-act Plays'' جي عنوان هيٺ درج ڪيو ويو آهي. ان مان تصديق ٿئي ٿي ته هي مجموعو سنڌي ايڪانڪين جي مطالعي سان لاڳاپيل آهي.<ref name="UPSC2025"/> == مرتب: ايم. ڪمل == {{Main|ايم. ڪمل}} '''ايم. ڪمل'''، جنهن جو اصل نالو '''مولچند منگهارام بندراڻي''' هو، سنڌي ٻوليءَ جو شاعر، غزل گو ۽ ناٽڪ نگار هو. سندس جنم 8 آگسٽ 1925ع تي [[نوابشاهه ضلعو|نوابشاهه ضلعي]] ۾ ٿيو. ورهاڱي کان پوءِ 1949ع ۾ ڀارت لڏي ويو ۽ [[الهاس نگر]] ۾ آباد ٿيو. هن 3 فيبروري 2010ع تي وفات ڪئي.<ref name="SindhuWorldKamal">{{cite web |title=M Kamal |website=The Sindhu World |url=https://thesindhuworld.com/m-kamal/ |language=en |access-date=2026-10-17 }}</ref> ايم. ڪمل سنڌي غزل ۽ ناٽڪ ٻنهي شعبن ۾ ڪم ڪيو. سندس شاعريءَ جي مجموعي ''باهي جا وارث'' کي 1989ع ۾ [[ساهتيه اڪيڊمي انعام]] مليو.<ref name="SindhuWorldKamal"/> === ناٽڪ سان لاڳاپيل خدمتون === ايم. ڪمل سنڌي ناٽڪ جي تخليق ۽ اسٽيج پيشڪش سان پڻ لاڳاپيل هو. سندس ناٽڪن ۾ ''ميونسپل ڪائونسلر''، ''ماچيس ڪٿي آ''، ''کوٽو سڪو'' ۽ ''خوشخبري'' جهڙا عنوان ملن ٿا. هن ''مهراڻ ڪلا منچ'' سان پڻ ڪم ڪيو.<ref name="SindhuWorldKamal"/> ڊاڪٽر محمد يوسف پنهور جي سنڌي ناٽڪ جي تاريخي فهرست ۾ 1977ع جي ''ميونسپل ڪائونسلر'' کي سماجي ايڪانڪي طور ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="PanhwarDrama"/> اهي ايم. ڪمل جي ذاتي ناٽڪ نگاريءَ جا مثال آهن؛ انهن جي ''بهترين سنڌي ناٽڪ'' ۾ شموليت جي الڳ تصديق موجود نه آهي. == سنڌي ايڪانڪيءَ جي ادبي روايت == {{Main|ايڪانڪي}} ايڪانڪي هڪ ائڪٽ تي ٻڌل ناٽڪ آهي، جنهن ۾ عام طور محدود ڪردار، مختصر وقت ۽ هڪ مرڪزي واقعي يا مسئلي تي ڌيان ڏنو ويندو آهي. سنڌي ناٽڪ ۾ ايڪانڪيءَ کي خاص اهميت حاصل رهي آهي، ڇاڪاڻ ته مختصر ناٽڪ ادبي محفلن، اسڪولن، ڪاليجن ۽ ننڍن اسٽيج پروگرامن ۾ پيش ڪرڻ لاءِ مناسب هوندا آهن. سنڌي ناٽڪ جي تاريخ ۾ سماجي، مزاحيه، نفسياتي ۽ تجرباتي ايڪانڪين جا مثال ملن ٿا.<ref name="PanhwarDrama"/> == ڪتاب جي ادبي اهميت == ''بهترين سنڌي ناٽڪ'' سنڌي ايڪانڪيءَ جي مطالعي لاءِ هڪ چونڊ مجموعي جي حيثيت رکي ٿو. ڪتاب جي اهميت جو هڪ ثبوت ان جي UPSC جي سنڌي ادب واري نصاب ۾ شموليت آهي. نصاب ۾ ان کي ناٽڪ جي صنف تحت مقرر ڪيو ويو، جنهن سان شاگردن کي متن جي تنقيدي مطالعي ۽ ادبي تشريح لاءِ پڙهڻ جي هدايت ملي ٿي.<ref name="UPSC2025"/> ڊاڪٽر ڄيٺي لالواڻيءَ پنهنجي تحقيقي مقالي ''گجرات رياست ۾ سنڌي مضمون نويسي'' ۾ پڻ گجرات سنڌي ساهتيه اڪيڊميءَ جي شايع ڪيل ''بهترين سنڌي ناٽڪ'' ۽ ايم. ڪمل جو ذڪر ڪيو آهي.<ref name="Lalwani2016">{{cite journal |last=لالواڻي |first=ڄيٺو |title=گجرات رياست ۾ سنڌي مضمون نويسي: پنجاهه سالن جو جائزو (1960–2010) |journal=سنڌي ٻولي |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://sindhila.org/sindhi_boli_journal/sindhi/article-26-50-years-of-sindhi-essay-writing-in-gujarat-india |language=sd |access-date=2026-10-17 }}</ref> == سنڌي ناٽڪ جي مطالعي ۾ مقام == سنڌي ناٽڪ جي تاريخي مطالعي لاءِ مختلف قسم جا ماخذ موجود آهن. انهن ۾ اصل ناٽڪن جا مجموعا، ادبي تاريخون، ناٽڪ منڊلين جا رڪارڊ ۽ امتحاني نصاب شامل آهن. {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #A6B8CA;border-collapse:collapse;" |+ style="background:#245487;color:#FFFFFF;padding:11px;font-size:115%;" | '''بهترين سنڌي ناٽڪ بابت ماخذن جو تقابلو''' ! style="background:#DDECF9;color:#244A70;" | ماخذ ! style="background:#DDECF9;color:#244A70;" | تصديق ٿيل ڄاڻ |- | style="background:#EAF4FC;" | موتي لال جوتواڻي، 1996ع | ڪتاب جو عنوان، 1989ع، ايم. ڪمل ۽ گجرات سنڌي اڪيڊمي |- | style="background:#EAF6F0;" | گجرات ساهتيه اڪيڊميءَ جي فهرست | عنوان، مرتب ۽ فهرستي قيمت |- | style="background:#FFF0D9;" | UPSC جو سنڌي ادب وارو نصاب | هڪ ائڪٽ وارا ناٽڪ؛ نصابي ڪتاب طور شموليت |- | style="background:#F3EDFA;" | ڊاڪٽر ڄيٺو لالواڻي | گجرات سنڌي اڪيڊميءَ جي اشاعت ۽ ايم. ڪمل جو ذڪر |- | style="background:#EDF5FC;" | ڊاڪٽر محمد يوسف پنهور | سنڌي ناٽڪ ۽ ايڪانڪيءَ جي تاريخي پسمنظر بابت معلومات |} == ڪتابياتي تفصيل == {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #A6B8CA;border-collapse:collapse;" |+ style="background:#32605D;color:#FFFFFF;padding:11px;font-size:115%;" | '''بهترين سنڌي ناٽڪ: بنيادي ڄاڻ''' ! style="background:#DDEFEA;color:#214C48;" | خصوصيت ! style="background:#DDEFEA;color:#214C48;" | تفصيل |- | عنوان || بهترين سنڌي ناٽڪ |- | رومن عنوان || ''Behtareen Sindhi Natak'' |- | مرتب || ايم. ڪمل |- | ناشر || گجرات سنڌي اڪيڊمي |- | اشاعت جو هنڌ || گانڌي نگر، ڀارت |- | اشاعت جو سال || 1989ع |- | ٻولي || سنڌي |- | صنف || هڪ ائڪٽ وارن ناٽڪن جو انتخاب |- | فهرستي قيمت || 57 ڀارتي رپيا (اڪيڊميءَ جي فهرست موجب) |- | صفحن جو تعداد || تصديق ٿيل نه آهي |- | ناٽڪن جو تعداد || تصديق ٿيل نه آهي |- | شامل ناٽڪن جا عنوان || اصل فهرست جي تصديق گهربل |- | ISBN || تصديق ٿيل نه آهي |} == پڻ ڏسو == * [[ايم. ڪمل]] * [[سنڌي ناٽڪ]] * [[ايڪانڪي]] * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌي ناٽڪ جي تاريخ]] * [[گجرات سنڌي اڪيڊمي]] * [[ساهتيه اڪيڊمي]] * [[محمد يوسف پنهور]] * [[سنڌي رنگمنچ]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }} * {{cite book |last=پنهور |first=محمد يوسف |title=سنڌي ناٽڪ جي تاريخ |publisher=انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي |location=ڄامشورو |language=sd }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://gujaratsahityaacademy.com/assets/Suchipatra_2019.pdf گجرات ساهتيه اڪيڊميءَ جي اشاعتي فهرست — صفحو 68] * [https://thesindhuworld.com/m-kamal/ ايم. ڪمل — سوانح ۽ ادبي خدمتون] * [https://sindhishortstories.blogspot.com/2020/11/blog-post_27.html سنڌي ناٽڪ جي تاريخ — ڊاڪٽر محمد يوسف پنهور] * [https://sindhila.org/sindhi_boli_journal/sindhi/article-26-50-years-of-sindhi-essay-writing-in-gujarat-india گجرات رياست ۾ سنڌي مضمون نويسي — ڊاڪٽر ڄيٺو لالواڻي] [[زمرو:1989ع جا ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي ناٽڪن جا مجموعا]] [[زمرو:سنڌي ايڪانڪي]] [[زمرو:سنڌي ادب]] [[زمرو:ڀارتي سنڌي ادب]] [[زمرو:گجرات ۾ سنڌي ادب]] 9d42hsmej87xhdxxiost2j931dbbmxn 0 104392 422455 2026-10-17T13:22:36Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|سنڌي اديب، صحافي، ايڊيٽر ۽ ٻاراڻي ادب جو خدمتگار}} {{Infobox person | name = ديپچند تلوڪچند ٻيلاڻي | native_name = ديپچند ٻيلاڻي | birth_date = 1909ع | death_date = | occupation = اديب، صحافي، ايڊيٽر، مضمون نگار | language = [[سنڌي ٻولي]]، هندي | known_for = [[ڦلواڙي (رسالو)|ڦلواڙي]] رسالي جي بنياد ۽ ٻارا... 422455 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌي اديب، صحافي، ايڊيٽر ۽ ٻاراڻي ادب جو خدمتگار}} {{Infobox person | name = ديپچند تلوڪچند ٻيلاڻي | native_name = ديپچند ٻيلاڻي | birth_date = 1909ع | death_date = | occupation = اديب، صحافي، ايڊيٽر، مضمون نگار | language = [[سنڌي ٻولي]]، هندي | known_for = [[ڦلواڙي (رسالو)|ڦلواڙي]] رسالي جي بنياد ۽ ٻاراڻي ادب جي خدمت | notable_works = ''ستارا''، ''جواهر درشن''، ''ادبي آلاپ''، ''ڄيٺمل پرسرام'' }} '''ديپچند تلوڪچند ٻيلاڻي''' (انگريزي: ''Deepchandra Tilokchand Belani''؛ پيدائش: 1909ع) سنڌي ٻوليءَ جو اديب، صحافي، ايڊيٽر، مضمون نگار ۽ ٻاراڻي ادب جو خدمتگار هو. هن سنڌي ٻوليءَ ۾ نوجوان شاگردن لاءِ تعليمي ۽ ادبي ڪتاب لکيا. سندس اهم تصنيفن ۾ ''ستارا'' (1959ع)، ''جواهر درشن'' (1965ع) ۽ ''ادبي آلاپ'' شامل آهن.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> ٻيلاڻيءَ 1953ع ۾ [[پرڀداس برهمچاري]] سان گڏجي [[اجمير]] مان ٻارن جو ماهوار رسالو ''ڦلواڙي'' جاري ڪيو. هي رسالو سنڌيءَ جي ديوناگري ۽ عربي صورتخطيءَ ۾ شايع ٿيندو رهيو.<ref name="SindhianaPhulwari">{{cite encyclopedia |title=ڦلواڙي |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ڦلواڙي |language=sd |access-date=2026-10-17 }}</ref> هو هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ سان پڻ لاڳاپيل رهيو. سندس نالو سنڌ ۾ برطانوي راڄ خلاف تحريڪ دوران ڳجهن خبرنامن جي اشاعت ۽ ورڇ سان لاڳاپيل ماخذن ۾ ملي ٿو.<ref name="FreedomSindh">{{cite book |title=Contribution of Sindh in Freedom Movement of India |url=https://sanipanhwar.com/uploads/books/2024-08-28_16-34-47_4bf1b589284435338c56e8f046107fcd.pdf |language=en |access-date=2026-10-17 }}</ref> == زندگي ۽ تعليم == موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ ديپچند تلوڪچند ٻيلاڻيءَ جي پيدائش جو سال 1909ع ڄاڻايو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> 1982ع جي ماهوار رسالي ''آتم درشن'' جي اصل ڇاپي ۾ سندس نالي سان تعليمي سند ''M.A.'' درج آهي.<ref name="AtamDarshan1982">{{cite magazine |title=ماهوار آتم درشن |date=فيبروري 1982 |editor-last=ٻيلاڻي |editor-first=ديپچند تلوڪچند |location=اجمير |language=sd |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/ماھوار_آتم_درشن_(1982_فيبروري)-ديپچندر_بيلاڻي-1982-صاف.pdf |access-date=2026-10-17 }}</ref> سندس ڄمڻ جي صحيح تاريخ، ابتدائي تعليم، والدين ۽ وفات بابت وڌيڪ قابل اعتماد تفصيل دستياب نه آهن. == آزاديءَ جي تحريڪ ۾ حصو == هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ دوران ٻيلاڻيءَ صحافتي سرگرمين ۾ حصو ورتو. ''Contribution of Sindh in Freedom Movement of India'' موجب 1937ع ۾ هن ''نو ڀارت'' نالي اخبار جاري ڪئي، جنهن جو ايڊيٽر موتومل سچانند ٿواڻي هو. ان اخبار ۾ آزاديءَ جي تحريڪ ۽ عوامي مسئلن بابت مواد شايع ٿيندو هو.<ref name="FreedomSindh"/> === ڳجها خبرناما === ساڳئي ماخذ موجب ''Quit India'' تحريڪ دوران ديپچند ٻيلاڻيءَ ۽ پرڀداس برهمچاريءَ سنڌ ۾ ڳجهن خبرنامن جي ڇپائي ۽ ورڇ ۾ حصو ورتو. ماخذ ۾ ڄاڻايل آهي ته ٻيلاڻيءَ جي گهرواري موهني ديويءَ پڻ خبرنامن جي ورڇ ۾ حصو ورتو ۽ ڪيترائي ڀيرا گرفتار ٿي. اهي تفصيل آزاديءَ جي تحريڪ بابت هڪ تاريخي ڪتاب ۾ درج آهن؛ انهن جي وڌيڪ تصديق لاءِ ان دور جا عدالتي ۽ اخباري رڪارڊ پڻ اهم ٿي سگهن ٿا.<ref name="FreedomSindh"/> == ٻاراڻي ادب لاءِ خدمتون == ديپچند ٻيلاڻيءَ جي ادبي خدمتن جو هڪ اهم پهلو ٻارن ۽ نوجوان شاگردن لاءِ سنڌي ٻوليءَ ۾ مطالعي جو مواد تيار ڪرڻ هو. جوتواڻيءَ موجب سندس تصنيفن ۾ نوجوان پڙهندڙن جي تعليمي ضرورتن کي خاص اهميت ڏني وئي.<ref name="Jotwani1996"/> === ڦلواڙي رسالي جو بنياد === {{Main|ڦلواڙي (رسالو)}} 1953ع ۾ ديپچند ٻيلاڻيءَ ۽ پرڀداس برهمچاريءَ اجمير مان ٻارن جو ماهوار رسالو ''ڦلواڙي'' جاري ڪيو. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب شروعات ۾ رسالو ديوناگري سنڌي لپيءَ ۾ شايع ٿيو ۽ ان جو ساليانو چندو هڪ روپيو هو. ڪجهه عرصي لاءِ هي رسالو راجستان رياست جي ٻالڪن جي ٻاريءَ طرفان شايع ٿيندو رهيو. بعد ۾ عربي سنڌي لپيءَ ۾ پڻ ڌار مواد سان رسالو جاري ڪيو ويو. پرڀداس برهمچاريءَ جي وفات کان پوءِ ٻيلاڻيءَ رسالي جون ذميواريون سنڀاليون. اڳتي هلي هوندراج ٻلواڻي هن رسالي جي اشاعت جاري رکي.<ref name="SindhianaPhulwari"/> == صحافت ۽ رسالن جي ادارت == ٻيلاڻيءَ سنڌي صحافت ۾ مختلف رسالن سان لاڳاپيل رهيو. === آتم درشن === ''آتم درشن'' اجمير مان شايع ٿيندڙ ماهوار سنڌي رسالو هو. فيبروري 1982ع جي اصل رسالي جي ڊجيٽل نسخي تي ''Deepchandra Tilokchand Belani, M.A.'' بطور ايڊيٽر درج آهي. انهيءَ نسخي ۾ رسالي جي آفيس جو هنڌ نواب ڪا ٻيرا، اجمير، ڄاڻايل آهي.<ref name="AtamDarshan1982"/> === سيوا مارگ === ''سيوا مارگ'' اجمير مان شايع ٿيندڙ سنڌي ماهوار رسالو هو. ڀارت جي پريس رجسٽرار جنرل جي سرڪاري رڪارڊ موجب ان جو مالڪ ادارو ''Sudhar Sabha, Ajmer'' هو، پبلشر رتنا ٿاراڻي ۽ ايڊيٽر ديپچند تلوڪچند ٻيلاڻي درج آهن. سرڪاري رڪارڊ ۾ هن عنوان جي رجسٽريشن جي تاريخ 12 ڊسمبر 2005ع ڄاڻايل آهي. اها رجسٽريشن جي تاريخ آهي؛ ان کي لازمي طور رسالي جي پهرين اشاعت يا ٻيلاڻيءَ جي ادارت شروع ٿيڻ جي تاريخ نه سمجهڻ گهرجي.<ref name="PRGI">{{cite web |title=SEWA MARG: Registration Details |website=Press Registrar General of India |publisher=Government of India |url=https://prgi.gov.in/hi/registration-title-details-data/226ca299-e74b-11ee-ab0e-00155d022d0b |language=en |access-date=2026-10-17 }}</ref> == اهم تصنيفون == ٻيلاڻيءَ جي تصنيفن ۾ ٻاراڻو ادب، تعليمي مضمون، ادبي تاريخ، سوانح ۽ قومي شخصيتن بابت لکڻيون شامل آهن. {| class="wikitable sortable" style="width:100%;border:1px solid #A6B8CA;border-collapse:collapse;" |+ style="background:#245487;color:#FFFFFF;padding:12px;font-size:115%;" | '''ديپچند تلوڪچند ٻيلاڻيءَ جون تصديق ٿيل يا ڪتابياتي ماخذن ۾ ڄاڻايل تصنيفون''' ! style="background:#DDECF9;color:#244A70;" | سال ! style="background:#DDECF9;color:#244A70;" | ڪتاب ! style="background:#DDECF9;color:#244A70;" | موضوع يا نوعيت ! style="background:#DDECF9;color:#244A70;" | ماخذ |- | style="background:#EAF4FC;" | 1959ع | '''ستارا''' | نوجوان شاگردن لاءِ ادبي ڪتاب | جوتواڻي |- | style="background:#EAF6F0;" | 1965ع | '''جواهر درشن''' | نوجوانن لاءِ مطالعي جو ڪتاب | جوتواڻي |- | style="background:#FFF0D9;" | سال جي تصديق گهربل | '''ادبي آلاپ''' | سنڌي ادب بابت مطالعي جو ڪتاب | جوتواڻي؛ يونيورسٽيءَ جو نصاب |- | style="background:#F3EDFA;" | 2000ع جو ڇاپو | '''ڄيٺمل پرسرام''' | سنڌي اديب ڄيٺمل پرسرام جي سوانح ۽ ادبي خدمتن جو هندي اڀياس | ساهتيه اڪيڊميءَ جي ڪتاب جو رڪارڊ |} ''ستارا''، ''جواهر درشن'' ۽ ''ادبي آلاپ'' جا عنوان جوتواڻيءَ جي ادبي لغت ۾ موجود آهن.<ref name="Jotwani1996"/> ''ادبي آلاپ'' جي ليکڪ طور ٻيلاڻيءَ جو نالو ڪڇ يونيورسٽيءَ جي سنڌي ادب واري نصاب ۾ پڻ درج آهي.<ref name="KutchSyllabus">{{cite report |title=B.A. Sindhi, Semester V and VI: NEP 2020 Syllabus |institution=Krantiguru Shyamji Krishna Verma Kachchh University |url=https://kskvku.ac.in/NEP_Base_Syllabus/BA%28SINDHII%29%205%266.pdf |language=en |access-date=2026-10-17 }}</ref> === ستارا (1959ع) === ''ستارا'' ٻيلاڻيءَ جي نوجوان شاگردن لاءِ لکيل تصنيفن مان هڪ آهي. موتي لال جوتواڻيءَ موجب ڪتاب 1959ع ۾ شايع ٿيو.<ref name="Jotwani1996"/> اصل ڪتاب جي مڪمل فهرست ۽ متن جي تصديق نه ٿيڻ سبب ان جي مضمونن، بابن يا ادبي صنف بابت وڌيڪ تفصيل شامل نه ڪيا ويا آهن. === جواهر درشن (1965ع) === ''جواهر درشن'' ٻيلاڻيءَ جي 1965ع ۾ شايع ٿيل تصنيف آهي. جوتواڻيءَ هن کي نوجوان پڙهندڙن لاءِ لکيل ڪتابن ۾ شمار ڪيو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> عنوان جي بنياد تي ڪتاب کي جواهر لال نهرو جي سوانح قرار ڏيڻ کان اڳ اصل متن يا ڪتابياتي فهرست جي تصديق ضروري آهي. === ادبي آلاپ === {{Main|ادبي آلاپ}} ''ادبي آلاپ'' ٻيلاڻيءَ جو سنڌي ادب بابت ڪتاب آهي. ڪرانتي گرو شيامجي ڪرشن ورما ڪڇ يونيورسٽيءَ جي بي. اي. سنڌي نصاب ۾ هن ڪتاب کي سنڌي ادب جي تاريخ بابت مطالعي جي معاون ڪتاب طور شامل ڪيو ويو آهي. نصاب ۾ ڪتاب جو ليکڪ ''Shri Deepchand Belani'' ۽ ديوناگري لپيءَ ۾ ان جي نقل ڪندڙ ڊاڪٽر سريش ٻاٻلاڻي ڄاڻايل آهن.<ref name="KutchSyllabus"/> == ڄيٺمل پرسرام بابت ڪتاب == ٻيلاڻيءَ سنڌي اديب، صحافي ۽ سماجي سڌارڪ [[ڄيٺمل پرسرام]] جي زندگيءَ ۽ ادبي خدمتن بابت هندي ڪتاب پڻ لکيو. هي ڪتاب [[ساهتيه اڪيڊمي]] جي ''ڀارتيه ساهتيه ڪي نرماڻتا'' سلسلي ۾ شايع ٿيو. 2000ع واري ڇاپي جي ڪتابياتي رڪارڊ موجب ڪتاب 104 صفحن تي مشتمل آهي ۽ ان جو ISBN 8126005352 آهي.<ref name="JethmalBook">{{cite web |title=जेठमल परसराम: Jethmal Parasram |website=Exotic India Art |url=https://www.exoticindiaart.com/book/details/jethmal-parasram-nzd234/ |language=hi |access-date=2026-10-17 }}</ref> ڪتاب جي تعارف موجب ٻيلاڻيءَ ڄيٺمل پرسرام جي تصنيفن، ادبي صحافت، سماجي سڌارن ۽ سنڌي ٻوليءَ جي خدمت جو جائزو ورتو آهي. ٻيلاڻيءَ پنهنجي ڪتاب جي مهاڳ ۾ ڄاڻايو آهي ته هن ڄيٺمل پرسرام جي ڪتابن ۽ ٻين ماخذن کي مختلف هنڌن تان گڏ ڪري مطالعو ڪيو.<ref name="JethmalBook"/> == ادبي ۽ تعليمي اهميت == ديپچند ٻيلاڻيءَ جي ادبي ڪم جا ٽي نمايان پهلو آهن: * نوجوان شاگردن لاءِ سنڌيءَ ۾ تعليمي ۽ ادبي ڪتاب لکڻ؛ * سنڌي ٻاراڻي رسالي ''ڦلواڙي'' جي بنياد ۽ اشاعت ۾ حصو وٺڻ؛ * سنڌي ادب، صحافت ۽ ادبي شخصيتن بابت ڪتابن جي تصنيف ۽ تدوين. سندس ڪتاب ''ادبي آلاپ'' جي يونيورسٽيءَ جي نصاب ۾ شموليت مان معلوم ٿئي ٿو ته سندس ڪم سنڌي ادب جي تعليمي مطالعي ۾ پڻ استعمال ٿيندو رهيو آهي.<ref name="KutchSyllabus"/> == سنڌي صورتخطيءَ جي خدمت == ''ڦلواڙي'' رسالي جي اشاعت ۾ ٻيلاڻيءَ جي خدمتن جو هڪ اهم پهلو سنڌي ٻوليءَ جي ٻن لپين سان لاڳاپيل آهي. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب رسالو شروعات ۾ ديوناگري سنڌي لپيءَ ۾ جاري ٿيو ۽ پوءِ عربي سنڌي لپيءَ ۾ پڻ ڌار مواد سان شايع ٿيو.<ref name="SindhianaPhulwari"/> اهڙيءَ طرح ٻارن لاءِ سنڌي پڙهڻ جو مواد مختلف صورتخطين ۾ دستياب ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي. == پڻ ڏسو == * [[ڦلواڙي (رسالو)]] * [[پرڀداس برهمچاري]] * [[هوندراج ٻلواڻي]] * [[ادبي آلاپ]] * [[ڄيٺمل پرسرام]] * [[سنڌي ٻاراڻو ادب]] * [[سنڌي صحافت]] * [[سنڌي ادب]] * [[اجمير]] * [[سنڌي ٻوليءَ جي صورتخطي]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }} * {{cite book |last=Belani |first=Deepchand |title=जेठमल परसराम |publisher=Sahitya Akademi |location=New Delhi |year=2000 |language=hi |isbn=8126005352 }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ڦلواڙي انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا — ڦلواڙي] * [https://prgi.gov.in/hi/registration-title-details-data/226ca299-e74b-11ee-ab0e-00155d022d0b ڀارت جو پريس رجسٽرار — سيوا مارگ] * [https://www.exoticindiaart.com/book/details/jethmal-parasram-nzd234/ ڄيٺمل پرسرام — ٻيلاڻيءَ جو ڪتاب] * [https://kskvku.ac.in/NEP_Base_Syllabus/BA%28SINDHII%29%205%266.pdf ڪڇ يونيورسٽي — سنڌي ادب جو نصاب] * [https://sanipanhwar.com/uploads/books/2024-08-28_16-34-47_4bf1b589284435338c56e8f046107fcd.pdf Contribution of Sindh in Freedom Movement of India] [[زمرو:1909ع جا جنم]] [[زمرو:سنڌي اديب]] [[زمرو:سنڌي صحافي]] [[زمرو:سنڌي ٻاراڻي ادب جا ليکڪ]] [[زمرو:سنڌي رسالن جا ايڊيٽر]] [[زمرو:ڀارتي سنڌي اديب]] [[زمرو:اجمير جون شخصيتون]] 9rnqll05op1frrtkvmgncpcfddxgcg4 0 104393 422456 2026-10-17T13:25:00Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|شوڀاسنگهه رامسنگهه بيپر جي سنڌي صوفي بيتن جو مجموعو، 1992ع}} {{Infobox book | name = بيپر جا بيت | title = بيپر جا بيت | author = [[شوڀاسنگهه رامسنگهه بيپر]] | language = [[سنڌي ٻولي]] | genre = [[بيت (شاعري)|بيت]]، [[صوفي شاعري]] | subject = سنڌي صوفي فڪر ۽ شاعري | pub_date = 1992ع | media_type = ڇپيل ڪتاب }} ''... 422456 wikitext text/x-wiki {{Short description|شوڀاسنگهه رامسنگهه بيپر جي سنڌي صوفي بيتن جو مجموعو، 1992ع}} {{Infobox book | name = بيپر جا بيت | title = بيپر جا بيت | author = [[شوڀاسنگهه رامسنگهه بيپر]] | language = [[سنڌي ٻولي]] | genre = [[بيت (شاعري)|بيت]]، [[صوفي شاعري]] | subject = سنڌي صوفي فڪر ۽ شاعري | pub_date = 1992ع | media_type = ڇپيل ڪتاب }} '''بيپر جا بيت''' (انگريزي: ''Bepar jaa Baita'') سنڌي صوفي شاعر، عالم ۽ هندو صوفي '''شوڀاسنگهه رامسنگهه «بيپر»''' (1866ع–1958ع) جي بيتن جو مجموعو آهي، جيڪو 1992ع ۾ شايع ٿيو. بيپر سنڌي شاعر [[سترامداس سائل]] جو والد هو. هن مجموعي ۾ سندس سنڌي بيت گڏ ڪيا ويا آهن.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> موتي لال جوتواڻيءَ هن ڪتاب کي سنڌي شاعريءَ جي روايتي [[بيت (شاعري)|بيت]] واري صنف ۾ صوفي فڪر جي تسلسل جو مثال قرار ڏنو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> == شاعر جو تعارف == {{Main|شوڀاسنگهه رامسنگهه بيپر}} '''شوڀاسنگهه رامسنگهه «بيپر»''' سنڌي ٻوليءَ جو صوفي شاعر ۽ عالم هو. موتي لال جوتواڻيءَ موجب سندس زندگيءَ جو عرصو 1866ع کان 1958ع تائين هو. هن پنهنجي شاعريءَ لاءِ «بيپر» تخلص اختيار ڪيو.<ref name="Jotwani1996"/> بيپر جو تعلق سنڌي هندو صوفي شاعريءَ جي روايت سان هو. هو سنڌي شاعر [[سترامداس سائل]] جو والد هو.<ref name="Jotwani1996"/> سندس جنم جي هنڌ، تعليم، استادن، روحاني سلسلي ۽ وفات جي صحيح تاريخ بابت وڌيڪ مستند معلومات جي ضرورت آهي. == ڪتاب جي اشاعت == ''بيپر جا بيت'' 1992ع ۾ شايع ٿيو. موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ هن مجموعي جو ذڪر ڪيو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> ڪتاب جي اصل ڇاپي جو ناشر، مرتب، اشاعت جو هنڌ، صفحن جو تعداد ۽ بيتن جي ڪل تعداد بابت تصديق ٿيل ڪتابياتي تفصيل دستياب نه آهن. == بيت جي صنف == {{Main|بيت (شاعري)}} '''بيت''' سنڌي شاعريءَ جي هڪ قديم ۽ اهم صنف آهي، جنهن ۾ شاعر مختصر منظوم اظهار ذريعي فڪر، مشاهدي، اخلاقي تعليم، عشق، روحانيت ۽ انساني زندگيءَ جي تجربن کي پيش ڪندا آهن. سنڌي صوفي شاعريءَ ۾ بيت جي صنف کي خاص اهميت حاصل رهي آهي. [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]، [[سچل سرمست]]، [[سامي (شاعر)|سامي]] ۽ ٻين شاعرن جي ڪلام ۾ بيت جي روايت نمايان آهي. ''بيپر جا بيت'' ان صنف سان تعلق رکندڙ هڪ مجموعو آهي. جوتواڻيءَ موجب بيپر جا بيت صوفي فڪر جي ادبي تسلسل جي شاهدي ڏين ٿا.<ref name="Jotwani1996"/> == صوفي فڪر سان تعلق == سنڌي صوفي شاعريءَ ۾ روحاني عشق، نفس جي سڃاڻپ، انساني وحدت، اخلاق ۽ باطني سچائيءَ جهڙا موضوع اهم رهيا آهن. بيپر جي شاعريءَ بابت جوتواڻيءَ جي تشريح موجب هن روايتي بيت جي صنف ذريعي صوفي فڪر جي تسلسل کي برقرار رکيو.<ref name="Jotwani1996"/> بهرحال، اصل مجموعي جي مڪمل متن کان سواءِ بيپر جي مخصوص فلسفياڻن عقيدن، بيتن جي موضوعاتي ورهاست يا ٻين صوفي شاعرن سان سڌي فڪري نسبت بابت قطعي نتيجا ڪڍڻ مناسب نه آهي. == سنڌي هندو صوفي شاعريءَ ۾ مقام == سنڌي ادب ۾ هندو ۽ مسلمان شاعرن ٻنهي صوفي فڪر جي اظهار لاءِ سنڌي شاعريءَ جون روايتي صنفون استعمال ڪيون آهن. شوڀاسنگهه رامسنگهه «بيپر» کي جوتواڻيءَ هڪ هندو صوفي، شاعر ۽ عالم طور سڃاڻايو آهي. سندس بيتن جو مجموعو انهيءَ ادبي روايت جي مطالعي لاءِ اهم ماخذ ٿي سگهي ٿو.<ref name="Jotwani1996"/> == ادبي اهميت == ''بيپر جا بيت'' جي اهميت ٻن بنيادي پهلوئن سان لاڳاپيل آهي: * اهو شوڀاسنگهه رامسنگهه «بيپر» جي شاعريءَ جو ڪتابي مجموعو آهي. * جوتواڻيءَ موجب اهو سنڌي بيت جي روايتي صنف ۾ صوفي فڪر جي تسلسل جو مثال آهي.<ref name="Jotwani1996"/> 1992ع ۾ ڪتاب جي اشاعت مان معلوم ٿئي ٿو ته بيپر جي وفات کان ڪيترن ڏهاڪن پوءِ سندس شاعريءَ کي مجموعي جي صورت ۾ شايع ڪيو ويو. == ڪتابياتي تفصيل == {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #A6B8CA;border-collapse:collapse;" |+ style="background:#245487;color:#FFFFFF;padding:11px;font-size:115%;" | '''بيپر جا بيت: بنيادي ڄاڻ''' ! style="background:#DDECF9;color:#244A70;" | خصوصيت ! style="background:#DDECF9;color:#244A70;" | تفصيل |- | style="background:#EAF4FC;" | عنوان | بيپر جا بيت |- | style="background:#EAF6F0;" | رومن عنوان | ''Bepar jaa Baita'' |- | style="background:#FFF0D9;" | شاعر | شوڀاسنگهه رامسنگهه «بيپر» |- | style="background:#F3EDFA;" | شاعر جي زندگي | 1866ع–1958ع |- | style="background:#EDF5FC;" | اشاعت جو سال | 1992ع |- | style="background:#EAF4FC;" | ٻولي | سنڌي |- | style="background:#EAF6F0;" | صنف | بيت؛ صوفي شاعري |- | style="background:#FFF0D9;" | مرتب | تصديق طلب |- | style="background:#F3EDFA;" | ناشر | تصديق طلب |- | style="background:#EDF5FC;" | اشاعت جو هنڌ | تصديق طلب |- | style="background:#EAF4FC;" | صفحن جو تعداد | تصديق طلب |- | style="background:#EAF6F0;" | بيتن جو تعداد | تصديق طلب |} == پڻ ڏسو == * [[شوڀاسنگهه رامسنگهه بيپر]] * [[سترامداس سائل]] * [[بيت (شاعري)]] * [[سنڌي صوفي شاعري]] * [[سنڌي ادب]] * [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] * [[سچل سرمست]] * [[سامي (شاعر)]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }} [[زمرو:1992ع جا ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي شاعريءَ جا ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي صوفي شاعري]] [[زمرو:سنڌي ادب]] [[زمرو:سنڌي بيت]] boddx384mrkmpkf16inbb2swvjgsylo 0 104394 422457 2026-10-17T13:28:24Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|ڊاڪٽر ارجن شاد جو ڪشنچند بيوس جي شاعريءَ بابت تنقيدي ڪتاب، 1970ع}} {{Infobox book | name = بيوس ۽ نئون دور | title = بيوس ۽ نئون دور | author = [[ارجن شاد]] | language = [[سنڌي ٻولي]] | country = [[ڀارت]] | genre = [[ادبي تنقيد]]، تحقيقي مقالو | subject = [[ڪشنچند بيوس]] جي شاعري ۽ جديد سنڌي شاعري | publisher... 422457 wikitext text/x-wiki {{Short description|ڊاڪٽر ارجن شاد جو ڪشنچند بيوس جي شاعريءَ بابت تنقيدي ڪتاب، 1970ع}} {{Infobox book | name = بيوس ۽ نئون دور | title = بيوس ۽ نئون دور | author = [[ارجن شاد]] | language = [[سنڌي ٻولي]] | country = [[ڀارت]] | genre = [[ادبي تنقيد]]، تحقيقي مقالو | subject = [[ڪشنچند بيوس]] جي شاعري ۽ جديد سنڌي شاعري | publisher = سمراٽ ايم. اي. ميرچنداڻي | pub_place = انڌيري، [[ممبئي]] | pub_date = جنوري 1970ع | media_type = ڇپيل ڪتاب | pages = 118 }} '''بيوس ۽ نئون دور''' (انگريزي: ''Bewas ain Naon Daur'') سنڌي ٻوليءَ جي شاعر، محقق ۽ ادبي نقاد [[ارجن شاد|ڊاڪٽر ارجن شاد]] جو تحقيقي ۽ تنقيدي ڪتاب آهي، جنهن ۾ جديد سنڌي شاعريءَ جي اهم شاعر [[ڪشنچند بيوس]] جي شاعريءَ جو تاريخي ۽ ادبي جائزو ورتو ويو آهي. هي ڪتاب جنوري 1970ع ۾ سمراٽ ايم. اي. ميرچنداڻيءَ، انڌيري، بمبئيءَ، ڀارت مان شايع ڪرايو. ڪتاب ڪرائون سائيز جي 118 صفحن ۽ ڇهن بابن تي مشتمل آهي. ان جي اصل قيمت ٽي رپيا هئي.<ref name="SindhianaBook">{{cite encyclopedia |title=بيوس ۽ نئون دور |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=بيوس+۽+نئون+دور |language=sd |access-date=2026-10-17 }}</ref> موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ هن تصنيف کي ڪشنچند بيوس بابت هڪ تنقيدي اڀياس قرار ڏنو آهي، جنهن ۾ بيوس کان اڳ جي سنڌي شاعريءَ جي پسمنظر ۾ سندس ادبي مقام تي بحث ڪيو ويو آهي. جوتواڻيءَ ڪتاب جي تنقيدي حدن بابت پڻ سوال اٿاريا آهن.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> == ليکڪ جو تعارف == {{Main|ارجن شاد}} '''ڊاڪٽر ارجن شاد''' جو اصل نالو '''ارجن گوبندرام ميرچنداڻي''' هو. سندس جنم 17 ڊسمبر 1924ع تي [[سکر]] ۾ ٿيو. هو سنڌي ٻوليءَ جو شاعر، نقاد، محقق ۽ استاد هو. ورهاڱي کان پوءِ ڀارت لڏي ويو، جتي ممبئيءَ جي تعليمي ۽ ادبي ادارن سان لاڳاپيل رهيو. هن ممبئي يونيورسٽيءَ مان ''سنڌي غزل'' جي موضوع تي پي ايڇ ڊي ڪئي. ارجن شاد جي ادبي تصنيفن ۾ ''آءٌ گهٽين جو ڳائيندڙ''، ''ڏاهيون ڏک ڏسن''، ''تپسيا جون روشنيون''، ''انڌو دونهون''، ''ڌرتيءَ جو درد'' ۽ ''بيوس ۽ نئون دور'' شامل آهن. سندس وفات 2006ع ۾ ٿي.<ref name="SindhianaShad">{{cite encyclopedia |title=ارجن شاد |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ارجن+شاد |language=sd |access-date=2026-10-17 }}</ref> ارجن شاد ڪشنچند بيوس جي شاعريءَ کان متاثر ٿيندڙ ادبي حلقن سان پڻ لاڳاپيل هو. ڊاڪٽر سنڌيا چندر ڪندناڻيءَ موجب کيس بيوس جي شعري روايت جو شاعر سڏيو ويو آهي.<ref name="Kundnani">{{cite journal |last=ڪندناڻي |first=سنڌيا چندر |title=ڊاڪٽر ارجن شاد جي شاعري ۽ تحقيق: هڪ اڀياس |journal=سنڌي ٻولي |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://journal.sindhila.org/sindhi/article-60-dr-arjun-shad%60s-poetry-and-research-a-study |language=sd |access-date=2026-10-17 }}</ref> == ڪشنچند بيوس جو ادبي پسمنظر == {{Main|ڪشنچند بيوس}} '''ڪشنچند بيوس''' (1885ع–1947ع) سنڌي ٻوليءَ جي جديد شاعريءَ جي اوسر ۾ اهم ڪردار ادا ڪندڙ شاعر هو. بيوس جي شاعريءَ ۾ فطرت، انساني زندگي، سماجي حالتن، وطن، محبت، ٻارن جي دنيا ۽ روحاني خيالن کي جاءِ ملي ٿي. هن سنڌي شاعريءَ جي روايتي انداز سان گڏ نون موضوعن ۽ اظهار جي طريقن کي پڻ اختيار ڪيو. بيوس جي شعري مجموعن ۾ ''شيرين شعر''، ''مؤجي گيت''، ''گرونانڪ جيون ڪوتا''، ''بيوس گيتانجلي'' ۽ ''شعر بيوس'' شامل آهن.<ref name="SindhianaBook"/> == ڪتاب جي ترتيب ۽ باب == انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب ڪتاب ڇهن بابن تي مشتمل آهي. پهرئين باب ۾ بيوس کان اڳ جي سنڌي شاعريءَ جو پسمنظر بيان ڪيو ويو آهي، جڏهن ته باقي پنجن بابن ۾ بيوس جي مختلف شعري ڪتابن جو جائزو ورتو ويو آهي.<ref name="SindhianaBook"/> {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #A6B8CA;border-collapse:collapse;" |+ style="background:#245487;color:#FFFFFF;padding:12px;font-size:115%;" | '''بيوس ۽ نئون دور: ڇهن بابن جي موضوعاتي ترتيب''' ! style="background:#DDECF9;color:#244A70;" | باب ! style="background:#DDECF9;color:#244A70;" | موضوع ! style="background:#DDECF9;color:#244A70;" | اڀياس جو دائرو |- | style="background:#EAF4FC;" | پهريون | سنڌي شاعريءَ جو تاريخي پسمنظر | بيوس کان اڳ جي سنڌي شاعريءَ جي روايت ۽ بيوس جو ادبي مقام |- | style="background:#EAF6F0;" | ٻيو | ''شيرين شعر'' | بيوس جي شاعريءَ جو تنقيدي مطالعو |- | style="background:#FFF0D9;" | ٽيون | ''مؤجي گيت'' | ٻاراڻي شاعريءَ جو جائزو |- | style="background:#F3EDFA;" | چوٿون | ''گرونانڪ جيون ڪوتا'' | گرو نانڪ بابت بيوس جي منظوم تخليق جو جائزو |- | style="background:#EDF5FC;" | پنجون | ''بيوس گيتانجلي'' | شعري مجموعي جو ادبي جائزو |- | style="background:#EAF4FC;" | ڇهون | ''شعر بيوس'' | بيوس جي شاعريءَ جو مجموعي تنقيدي مطالعو |} مٿي ڄاڻايل بابن جي ترتيب انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۾ ڏنل موضوعاتي بيان تي ٻڌل آهي؛ اصل ڪتاب جي بابن جا لفظ بلفظ عنوان الڳ تصديق طلب آهن. == پهريون باب: سنڌي شاعريءَ جو تاريخي پسمنظر == پهرئين باب ۾ ارجن شاد ڪشنچند بيوس جي شاعريءَ کي سنڌي شاعريءَ جي اڳوڻي روايت سان ڳنڍي ڏٺو آهي. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا جي ''تنقيد'' واري داخلا موجب هن باب ۾ شاعر [[خليفو گل محمد هالائي|خليفو گل]]، [[مير عبدالحسين سانگي]]، [[مرزا قليچ بيگ]] ۽ ٻين شاعرن جي ڪلام تي تنقيدي تبصرو ڪيو ويو آهي.<ref name="SindhianaCriticism">{{cite encyclopedia |title=تنقيد |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تنقيد |language=sd |access-date=2026-10-17 }}</ref> اهڙيءَ ريت ڪتاب بيوس جي شاعريءَ کي رڳو انفرادي شاعر جي تخليق طور نه، پر سنڌي شاعريءَ جي تاريخي ارتقا جي سلسلي ۾ ڏسڻ جي ڪوشش ڪري ٿو. == شيرين شعر جو جائزو == {{Main|شيرين شعر}} ڪتاب جي ٻئي باب ۾ بيوس جي شعري مجموعي ''شيرين شعر'' جو ادبي جائزو ورتو ويو آهي. ارجن شاد هن مجموعي کي جديد سنڌي شاعريءَ جي تاريخي پسمنظر ۾ سمجهڻ جي ڪوشش ڪئي آهي.<ref name="SindhianaCriticism"/> == مؤجي گيت جو جائزو == {{Main|مؤجي گيت}} ''مؤجي گيت'' بيوس جي ٻاراڻي شاعريءَ سان لاڳاپيل مجموعو آهي. ''بيوس ۽ نئون دور'' جي ٽئين باب ۾ هن مجموعي جو تنقيدي جائزو ورتو ويو آهي.<ref name="SindhianaCriticism"/> ٻارن لاءِ لکيل شاعريءَ جي حوالي سان بيوس جي ٻولي، موضوعن ۽ اظهار جي انداز جو مطالعو جديد سنڌي ٻاراڻي شاعريءَ جي تاريخ سان لاڳاپيل آهي. == گرونانڪ جيون ڪوتا جو جائزو == {{Main|گرونانڪ جيون ڪوتا}} ''گرونانڪ جيون ڪوتا'' بيوس جي منظوم تصنيف آهي، جنهن جو تعلق [[گرو نانڪ]] جي زندگيءَ سان آهي. ارجن شاد پنهنجي ڪتاب ۾ هن تصنيف جو ادبي جائزو ورتو آهي.<ref name="SindhianaBook"/> == بيوس گيتانجلي جو جائزو == {{Main|بيوس گيتانجلي}} ''بيوس گيتانجلي'' بيوس جي شاعريءَ جو هڪ مجموعو آهي. ارجن شاد پنهنجي ڪتاب ۾ هن مجموعي جي شاعريءَ جو پڻ مطالعو ڪيو آهي.<ref name="SindhianaBook"/> == شعر بيوس جو جائزو == {{Main|شعر بيوس}} ''شعر بيوس'' جي تنقيدي مطالعي کي ڪتاب جي آخري باب ۾ جاءِ ڏني وئي آهي. ان باب ۾ بيوس جي شاعريءَ جي فني ۽ ادبي خصوصيتن تي بحث ڪيو ويو آهي.<ref name="SindhianaBook"/> == ادبي تنقيد ۽ فڪري سوال == موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ادبي لغت ۾ ''بيوس ۽ نئون دور'' بابت هڪ اهم تنقيدي راءِ پيش ڪئي آهي. سندس خيال موجب ڪتاب ۾ بيوس جي شاعريءَ جو تاريخي پسمنظر ته بيان ڪيو ويو آهي، پر شاعر جي مجموعي فڪري تصور کي چٽيءَ طرح متعين نه ڪيو ويو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> جوتواڻيءَ ان سلسلي ۾ ڪيترائي سوال اٿاريا آهن: * ڇا بيوس جو فڪر وحدت الوجود سان لاڳاپيل هو؟ * ڇا هو وحدت الوجود جي ڪنهن ترميم ٿيل تصور جو قائل هو؟ * ڇا سندس شاعري 1930ع واري ڏهاڪي جي ترقي پسند فڪر جي نمائندگي ڪري ٿي؟ * يا ڇا سندس شاعريءَ ۾ غريبيءَ جي جھوپڙيءَ واري زندگيءَ سان مطمئن رهڻ جو تصور سماجي حقيقتن کان فرار جي علامت هو؟ جوتواڻيءَ اهي سوال بيوس جي فڪر بابت بحث طور اٿاريا آهن. انهن کي ارجن شاد جي ڪتاب جا قطعي نتيجا يا بيوس جي ثابت ٿيل فڪري عقيدن طور پيش ڪرڻ مناسب نه آهي.<ref name="Jotwani1996"/> === وحدت الوجود جو سوال === {{Main|وحدت الوجود}} وحدت الوجود هڪ فلسفياڻو ۽ صوفياڻو تصور آهي، جنهن ۾ وجود ۽ حقيقت جي وحدت بابت بحث ڪيو ويندو آهي. جوتواڻيءَ جو سوال اهو هو ته بيوس جي شاعريءَ کي وحدت الوجود جي روايتي تصور سان ڳنڍي سمجهڻ گهرجي يا ان جي ڪنهن تبديل ٿيل صورت سان. هن سوال جو حتمي جواب ڏيڻ لاءِ بيوس جي اصل شاعريءَ ۽ ارجن شاد جي مڪمل متن جو تقابلي مطالعو ضروري آهي. === ترقي پسند فڪر جو سوال === 1930ع واري ڏهاڪي ۾ هندستان جي ادبي دنيا ۾ سماجي تبديلي، طبقاتي مسئلن ۽ ترقي پسند فڪر بابت بحث وڌي رهيو هو. جوتواڻيءَ سوال اٿاريو ته بيوس جي شاعريءَ کي ان دور جي ترقي پسند فڪر سان ڪهڙي حد تائين لاڳاپيل سمجهڻ گهرجي.<ref name="Jotwani1996"/> === غريبيءَ جي جھوپڙيءَ جو تصور === جوتواڻيءَ پنهنجي تنقيدي سوال ۾ ''غريبانيءَ جي جھوپڙي'' جو ذڪر ڪيو آهي. هن ان تصور جي حوالي سان سوال ڪيو ته ڇا بيوس جي شاعريءَ ۾ سادي ۽ غريب زندگيءَ سان اطمينان جو اظهار سماجي حقيقت کان فرار جي علامت آهي يا ان جي ڪا ٻي فلسفياڻي تشريح ٿي سگهي ٿي.<ref name="Jotwani1996"/> هيءَ جوتواڻيءَ جي تنقيدي راءِ آهي، نه ڪي بيوس جي شاعريءَ بابت متفقه ادبي فيصلو. == سنڌي ادبي تنقيد ۾ اهميت == ''بيوس ۽ نئون دور'' جديد سنڌي شاعريءَ جي مطالعي سان لاڳاپيل هڪ تنقيدي ڪتاب آهي. ان ۾ بيوس جي مختلف شعري مجموعن جو جائزو ۽ اڳوڻي سنڌي شاعريءَ جي تاريخي پسمنظر کي گڏ ڪيو ويو آهي. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۾ ارجن شاد جي سوانحي داخلا هن ڪتاب کي ڪشنچند بيوس بابت هڪ اهم ۽ مستند ڪتاب قرار ڏئي ٿي.<ref name="SindhianaShad"/> ممبئي يونيورسٽيءَ جي ايم. اي. سنڌي جي نصاب ۾ پڻ ''Bewas ain Naon Daur'' کي سنڌي ادب جي تاريخ بابت سفارشي ڪتابن ۾ شامل ڪيو ويو آهي.<ref name="MumbaiSyllabus">{{cite report |title=M.A. in Sindhi: Revised Syllabus |institution=University of Mumbai |url=https://mu.ac.in/wp-content/uploads/2020/03/MA-IN-SINDHI-Upload.pdf |language=en |access-date=2026-10-17 }}</ref> == اشاعت جي سال بابت اختلاف == ڪتاب بابت انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا جي مخصوص داخلا ۾ جنوري 1970ع ڄاڻايل آهي، جڏهن ته ساڳئي انسائيڪلوپيڊيا جي ''تنقيد'' واري داخلا ۾ 1971ع لکيل آهي.<ref name="SindhianaBook"/><ref name="SindhianaCriticism"/> موتي لال جوتواڻيءَ جي 1996ع واري ادبي لغت ۽ ارجن شاد جي ڪتابياتي فهرستن ۾ پڻ 1970ع درج آهي.<ref name="Jotwani1996"/> انهيءَ ڪري هن مضمون ۾ 1970ع کي اشاعت جو بنيادي سال اختيار ڪيو ويو آهي. == ڪتابياتي تفصيل == {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #A6B8CA;border-collapse:collapse;" |+ style="background:#245487;color:#FFFFFF;padding:12px;font-size:115%;" | '''بيوس ۽ نئون دور: ڪتابياتي ڄاڻ''' ! style="background:#DDECF9;color:#244A70;" | خصوصيت ! style="background:#DDECF9;color:#244A70;" | تفصيل |- | style="background:#EAF4FC;" | عنوان | بيوس ۽ نئون دور |- | style="background:#EAF6F0;" | رومن عنوان | ''Bewas ain Naon Daur'' |- | style="background:#FFF0D9;" | ليکڪ | ڊاڪٽر ارجن شاد |- | style="background:#F3EDFA;" | موضوع | ڪشنچند بيوس جي شاعريءَ جو تنقيدي مطالعو |- | style="background:#EDF5FC;" | صنف | ادبي تنقيد |- | style="background:#EAF4FC;" | اشاعت | جنوري 1970ع |- | style="background:#EAF6F0;" | ناشر | سمراٽ ايم. اي. ميرچنداڻي |- | style="background:#FFF0D9;" | اشاعت جو هنڌ | انڌيري، بمبئي، ڀارت |- | style="background:#F3EDFA;" | صفحا | 118 |- | style="background:#EDF5FC;" | سائيز | ڪرائون |- | style="background:#EAF4FC;" | باب | 6 |- | style="background:#EAF6F0;" | اصل قيمت | 3 ڀارتي رپيا |- | style="background:#FFF0D9;" | ٻولي | سنڌي |} == پڻ ڏسو == * [[ارجن شاد]] * [[ڪشنچند بيوس]] * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌي شاعري]] * [[جديد سنڌي شاعري]] * [[سنڌي ادبي تنقيد]] * [[شيرين شعر]] * [[مؤجي گيت]] * [[گرونانڪ جيون ڪوتا]] * [[بيوس گيتانجلي]] * [[شعر بيوس]] * [[وحدت الوجود]] * [[ترقي پسند ادب]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }} * {{cite journal |last=ڪندناڻي |first=سنڌيا چندر |title=ڊاڪٽر ارجن شاد جي شاعري ۽ تحقيق: هڪ اڀياس |journal=سنڌي ٻولي |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://journal.sindhila.org/sindhi/article-60-dr-arjun-shad%60s-poetry-and-research-a-study |language=sd }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=بيوس+۽+نئون+دور انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا — بيوس ۽ نئون دور] * [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ارجن+شاد انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا — ارجن شاد] * [https://journal.sindhila.org/sindhi/article-60-dr-arjun-shad%60s-poetry-and-research-a-study ڊاڪٽر ارجن شاد جي شاعري ۽ تحقيق: هڪ اڀياس] * [https://mu.ac.in/wp-content/uploads/2020/03/MA-IN-SINDHI-Upload.pdf ممبئي يونيورسٽي — ايم. اي. سنڌي جو نصاب] [[زمرو:1970ع جا ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي تنقيدي ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي ادبي تنقيد]] [[زمرو:سنڌي ادب]] [[زمرو:ڀارتي سنڌي ادب]] [[زمرو:ڪشنچند بيوس]] br3dimsddjiy4pfb9ia8h5hgrbkdx87 0 104395 422458 2026-10-17T13:33:08Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|ڪشنچند بيوس جي زندگيءَ ۽ شاعريءَ بابت 1972ع ۾ ڇپيل تحقيقي مقالن جو مجموعو}} {{Infobox book | name = بيوس، هڪ اڀياس | title_orig = Bewas, Hiku Abhyaas | image = | caption = | editor = [[پريتم ورياڻي|پريتم ايل. ورياڻي]]، [[گورڌن شرما گهايل|گورڌن شرما]]، سي. ايڇ. رائسنگهاڻي | country = [[ڀارت]] | language = سنڌي... 422458 wikitext text/x-wiki {{Short description|ڪشنچند بيوس جي زندگيءَ ۽ شاعريءَ بابت 1972ع ۾ ڇپيل تحقيقي مقالن جو مجموعو}} {{Infobox book | name = بيوس، هڪ اڀياس | title_orig = Bewas, Hiku Abhyaas | image = | caption = | editor = [[پريتم ورياڻي|پريتم ايل. ورياڻي]]، [[گورڌن شرما گهايل|گورڌن شرما]]، سي. ايڇ. رائسنگهاڻي | country = [[ڀارت]] | language = [[سنڌي ٻولي]] | subject = [[ڪشنچند بيوس]] جي زندگي، شاعري ۽ ادبي خدمتون | genre = ادبي تحقيق، تنقيد ۽ سيمينار جا مقالا | publisher = گجرات ساهتيه اڪيڊمي | pub_date = 1972ع | pages = 246 | format = ڊيمي سائيز }} '''بيوس، هڪ اڀياس''' (انگريزي: ''Bewas, Hiku Abhyaas'') [[سنڌي ادب]] ۾ جديد سنڌي شاعريءَ جي اهم شاعر [[ڪشنچند بيوس]] جي زندگيءَ، شاعريءَ ۽ ادبي خدمتن بابت تحقيقي ۽ تنقيدي مقالن جو مجموعو آهي. هي ڪتاب 1972ع ۾ [[گجرات ساهتيه اڪيڊمي]] پاران شايع ٿيو. ان ۾ 27 سيپٽمبر 1970ع تي [[پوني]]، ڀارت ۾ منعقد ٿيل بيوس سيمينار ۾ پڙهيل مقالا گڏ ڪيا ويا آهن. ڪتاب جا مرتب پريتم ايل. ورياڻي، گورڌن شرما ۽ سي. ايڇ. رائسنگهاڻي آهن.<ref name="SindhianaBewasStudy">{{cite encyclopedia |title=بيوس هڪ اڀياس |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |volume=1 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=بيوس+هڪ+اڀياس |access-date=2026-10-17 }}</ref> سنڌي ادب جي محقق [[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ هن تصنيف کي بيوس جي حياتيءَ ۽ ادبي تخليقن بابت هڪ گڏيل علمي مجموعي طور متعارف ڪرايو آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf }}</ref> == اشاعت ۽ ترتيب == ''بيوس، هڪ اڀياس'' جي تياريءَ جو تعلق 27 سيپٽمبر 1970ع تي پوني ۾ منعقد ٿيل بيوس سيمينار سان آهي. سيمينار ۾ پيش ڪيل مقالن کي گڏ ڪري ڪتابي صورت ڏني وئي. هي ڪتاب 1972ع ۾ گجرات ساهتيه اڪيڊمي شايع ڪيو. ڪتاب ڊيمي سائيز ۾ آهي ۽ 246 صفحن تي مشتمل آهي.<ref name="SindhianaBewasStudy"/> === مرتب ڪندڙ === ڪتاب جي ترتيب ۽ تدوين ۾ ٽن اديبن جا نالا ملن ٿا:<ref name="SindhianaBewasStudy"/> {| class="wikitable" style="width:100%; border:1px solid #A8BED1; text-align:right;" ! style="background:#245487;color:white;width:8%;" | نمبر ! style="background:#245487;color:white;width:35%;" | مرتب ! style="background:#245487;color:white;" | ڪردار |- | style="background:#EDF5FC;text-align:center;" | 1 | [[پريتم ورياڻي|پريتم ايل. ورياڻي]] | گڏيل مرتب |- | style="background:#F3F8ED;text-align:center;" | 2 | [[گورڌن شرما گهايل|گورڌن شرما]] | گڏيل مرتب |- | style="background:#EDF5FC;text-align:center;" | 3 | سي. ايڇ. رائسنگهاڻي | گڏيل مرتب |} == موضوع ۽ ادبي پسمنظر == هن ڪتاب جو مرڪزي موضوع [[ڪشنچند بيوس]] جي شخصيت ۽ ادبي تخليقن جو اڀياس آهي. بيوس، جنهن جو پورو نالو ڪشنچند تيرٿ داس کتري هو، 25 فيبروري 1885ع تي [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]] ۾ پيدا ٿيو ۽ 23 سيپٽمبر 1947ع تي وفات ڪيائين. سنڌي شاعريءَ ۾ کيس جديد لاڙن جي اوسر سان لاڳاپيل اهم شاعر سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="SindhianaBewas">{{cite encyclopedia |title=ڪشنچند بيوس |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |volume=1 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ڪشنچند+بيوس |access-date=2026-10-17 }}</ref> بيوس پنهنجي شاعريءَ ۾ روزمره جي زندگي، سماجي حالتن، فطرت، انساني احساسن ۽ ٻارن جي دنيا کي جاءِ ڏني. سندس ادبي ڪم تي [[رابندرناٿ ٽئگور]] جي فڪر ۽ شاعريءَ جو پڻ اثر رهيو. سنڌيانا موجب، هن لاڙڪاڻي جي گيان باغ ۾ ادبي ڪلاس هلائي ٽئگور جي شخصيت ۽ شاعريءَ بابت گفتگو پڻ ڪئي.<ref name="SindhianaBewas"/> بيوس جي ادبي اهميت کي سمجهڻ لاءِ سندس شاعريءَ جي مجموعن ''شيرين شعر''، ''موجي گيت'' ۽ ''گرو نانڪ جيون ڪوتا'' جو ذڪر اهم آهي. اهي سندس تخليقي ڪم جو حصو آهن ۽ سنڌي شاعريءَ ۾ سندس ادبي ڪردار جي مطالعي لاءِ بنيادي پسمنظر فراهم ڪن ٿا.<ref name="SindhianaBewas"/> == سنڌي ادبي تحقيق ۾ جڳهه == ''بيوس، هڪ اڀياس'' بيوس جي شخصيت ۽ فن بابت شايع ٿيل انهن ڪتابن مان هڪ آهي، جيڪي سندس وفات کان پوءِ منظرعام تي آيا. 1970ع واري سيمينار جا مقالا هڪ مجموعي ۾ محفوظ ٿيڻ سبب هي ڪتاب بيوس بابت گڏيل ادبي اڀياس جي اشاعتي تاريخ ۾ هڪ دستاويزي حيثيت رکي ٿو.<ref name="SindhianaBewasStudy"/> [[ارجن شاد]] جو ڪتاب ''[[بيوس ۽ نئون دور]]'' پڻ بيوس بابت ادبي تنقيد جي سلسلي ۾ ذڪر جوڳو آهي. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' جي سنڌي تنقيد بابت داخلا موجب، ارجن شاد پنهنجي ڪتاب ۾ بيوس جي شاعريءَ ۽ سندس مختلف تخليقن جو تنقيدي جائزو ورتو آهي.<ref name="SindhianaCriticism">{{cite encyclopedia |title=تنقيد |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تنقيد |access-date=2026-10-17 }}</ref> == لاڳاپيل تصنيفون == بيوس جي شاعريءَ، زندگيءَ ۽ فڪر بابت ٻين تصنيفن ۾ هيٺيان ڪتاب پڻ شامل آهن:<ref name="SindhianaBewas"/><ref name="Jotwani1996"/> * ''بيوس ۽ نئون دور'' — ارجن شاد * ''ڪشنچند بيوس'' — هري دلگير، 1982ع * ''شاعر ته بيوس'' — بلديو گاجرا، 1983ع * ''بيوس جو چونڊ ڪلام'' — هري دلگير، 1988ع * ''بيوس جي ڪوتا جو جائزو'' — هري دلگير، 1993ع * ''بيوس هڪ گلدستو'' — هري دلگير، 1993ع == عنوان بابت وضاحت == ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ ''بيوس هڪ اڀياس'' کان سواءِ ''بيوس هيڪو اڀياس'' جي نالي سان پڻ هڪ الڳ داخلا موجود آهي. پوئين داخلا موجب، اهو پريتم ورياڻيءَ جو ڪشنچند بيوس بابت لکيل هڪ مقالو آهي، جيڪو 1972ع ۾ لکيو ويو ۽ پوءِ ڪتابي صورت ۾ شايع ٿيو. ٻنهي داخلائن جي نوعيت مختلف بيان ٿيل آهي، تنهنڪري انهن کي بنا وڌيڪ ڪتابياتي تصديق جي هڪ ئي تصنيف قرار نٿو ڏئي سگهجي.<ref name="SindhianaBewasHeko">{{cite encyclopedia |title=بيوس هيڪو اڀياس |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |volume=1 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=بيوس+هيڪو+اڀياس |access-date=2026-10-17 }}</ref> == پڻ ڏسو == * [[ڪشنچند بيوس]] * [[پريتم ورياڻي]] * [[گورڌن شرما گهايل]] * [[ارجن شاد]] * [[هري دلگير]] * [[بيوس ۽ نئون دور]] * [[سنڌي شاعري]] * [[سنڌي ادب]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=بيوس+هڪ+اڀياس بيوس هڪ اڀياس — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا] * [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ڪشنچند+بيوس ڪشنچند بيوس — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا] {{DEFAULTSORT:بيوس هڪ اڀياس}} [[زمرو:1972ع جا ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي ادبي تنقيد]] [[زمرو:سنڌي ادب]] 4jk0y1fj8f24apv7ijaccqaxursvp5o 0 104396 422459 2026-10-17T13:34:31Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|ڪشنچند بيوس جي چونڊ شاعريءَ جو 1988ع ۾ شايع ٿيل مجموعو}} {{Infobox book | name = بيوس جو چونڊ ڪلام | title_orig = Bewas Jo Choond Kalam | image = | image_size = 230px | caption = بيوس جو چونڊ ڪلام | author = [[ڪشنچند بيوس]] | editor = [[هري درياڻي دلگير]] | country = [[ڀارت]] | language = [[سنڌي ٻولي]] | subject = بيوس جي چونڊ شاعري... 422459 wikitext text/x-wiki {{Short description|ڪشنچند بيوس جي چونڊ شاعريءَ جو 1988ع ۾ شايع ٿيل مجموعو}} {{Infobox book | name = بيوس جو چونڊ ڪلام | title_orig = Bewas Jo Choond Kalam | image = | image_size = 230px | caption = بيوس جو چونڊ ڪلام | author = [[ڪشنچند بيوس]] | editor = [[هري درياڻي دلگير]] | country = [[ڀارت]] | language = [[سنڌي ٻولي]] | subject = بيوس جي چونڊ شاعري ۽ تنقيدي اڀياس | genre = [[شاعري]]، [[ادبي تنقيد]] | publisher = [[ساهتيه اڪيڊمي]] | pub_date = 1988ع | pages = xxxiv + 236 | price = 65 ڀارتي رپيا (پهرئين ڇاپي جي قيمت) }} '''بيوس جو چونڊ ڪلام''' (انگريزي: ''Bewas Jo Choond Kalam'') جديد [[سنڌي شاعري]] جي اهم شاعر [[ڪشنچند بيوس]] جي چونڊ شاعريءَ جو مجموعو آهي، جنهن کي نامياري سنڌي شاعر ۽ اديب [[هري درياڻي دلگير]] ترتيب ۽ تدوين ڏني. ڪتاب جو پهريون ڇاپو 1988ع ۾ ڀارت جي قومي ادبي اداري [[ساهتيه اڪيڊمي]] پاران شايع ٿيو. هن مجموعي ۾ بيوس جي ڇهن شعري مجموعن مان چونڊيل ڪلام شامل آهي. ان سان گڏ مرتب جو بيوس جي شاعريءَ بابت تفصيلي تنقيدي جائزو پڻ ڏنل آهي.<ref name="SahityaCatalogue">{{cite web |title=Sindhi Publications |url=https://sahitya-akademi.gov.in/publications/sindhi.pdf |website=Sahitya Akademi |publisher=Sahitya Akademi |language=en |format=PDF |access-date=2026-10-17 }}</ref><ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf }}</ref> == اشاعت ۽ ڪتابياتي تفصيل == ''بيوس جو چونڊ ڪلام'' جو پهريون ڇاپو 1988ع ۾ ساهتيه اڪيڊميءَ شايع ڪيو. اداري جي سرڪاري سنڌي ڪتابن واري فهرست ۾ ان جو عنوان ''Bewas Jo Choond Kalam''، مرتب ''Hari Daryani 'Dilgir'''، صفحا ''xxxiv+236'' ۽ پهرئين ڇاپي جي قيمت 65 رپيا درج آهي. اهڙيءَ طرح ڪتاب ۾ 34 تمهيدي ۽ 236 مکيه صفحا ڄاڻايل آهن.<ref name="SahityaCatalogue"/> ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ هري دلگير جي ترتيب ڏنل ڪتابن جي فهرست اندر هن تصنيف جو عنوان ''بيوس جو چونڊ ڪلام معنيٰ سان'' لکيل آهي ۽ اشاعت جو سال 1988ع ڏنل آهي.<ref name="SindhianaDilgir">{{cite encyclopedia |title=درياڻي هري دلگير |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=درياڻي+هري+دلگير |access-date=2026-10-17 }}</ref> == مواد ۽ ترتيب == موتي لال جوتواڻيءَ جي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' موجب، هن مجموعي ۾ ڪشنچند بيوس جي ڇهن شعري مجموعن مان چونڊيل نظم ۽ ٻيون شعري تخليقون شامل آهن. مرتب هري دلگير ڪتاب ۾ بيوس جي شاعريءَ جو تفصيلي تنقيدي جائزو پڻ پيش ڪيو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> هي ڪتاب بيوس جي چونڊيل ڪلام سان گڏ سندس شاعريءَ جي تنقيدي مطالعي جو مواد پڻ فراهم ڪري ٿو. مرتب جي تنقيدي نوٽ کي جوتواڻي هن مجموعي جي اهم خصوصيتن مان شمار ڪيو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> == ڪشنچند بيوس جو ادبي پسمنظر == [[ڪشنچند بيوس]] (1885ع–1947ع) جديد سنڌي شاعريءَ جي اوسر ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. سندس شاعريءَ ۾ فطرت، انساني احساسن، سماجي مسئلن، غريبن جي زندگيءَ ۽ روزمره جي تجربن کي نمايان جڳهه ملي ٿي.<ref name="Pirzado2009">{{cite book |last=Pirzado |first=Anwar |title=Sindhi Language and Literature: A Brief Account |year=2009 |language=en |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/Sindhi_Language_and_Litrature_a_Brief_Account--Anwar_Pirzado_%282009%29_O.pdf }}</ref> بيوس جي شاعريءَ جي خصوصيتن ۾ سادي ٻولي، نوان موضوع ۽ فطرت نگاري شامل آهن. سنڌي ادب جي تاريخ بابت شيخ عزيز جي مطالعي موجب، بيوس فارسي ۽ عربيءَ جي روايتي لفظيات کان هٽي سنڌي شاعريءَ ۾ اظهار جا نوان لاڙا متعارف ڪرايا.<ref name="ShaikhAziz2008">{{cite book |last=Aziz |first=Shaikh |title=History of Sindhi Literature |year=2008 |language=en |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/History_of_Sindhi_Literature-Shaikh_Aziz-2008-cs.pdf }}</ref> == هري دلگير جي ترتيب ۽ تنقيدي جائزي جي اهميت == [[هري درياڻي دلگير]] جديد سنڌي شاعريءَ جو اهم شاعر هو، جنهن تي ڪشنچند بيوس جي شاعريءَ جو گهرو اثر پيو. هري دلگير بيوس جي ادبي مڪتب سان لاڳاپيل رهيو ۽ سندس شاعريءَ جي روايت کي اڳتي وڌائيندڙ شاعرن ۾ شمار ٿئي ٿو.<ref name="SindhianaDilgir"/><ref name="Pirzado2009"/> ''بيوس جو چونڊ ڪلام'' ۾ دلگير رڳو چونڊيندڙ ۽ مرتب جي حيثيت سان ڪم نه ڪيو، پر بيوس جي شاعريءَ بابت هڪ تفصيلي تنقيدي نوٽ پڻ شامل ڪيائين. موتي لال جوتواڻيءَ موجب، مرتب جي پنهنجي شاعراڻي حيثيت ۽ بيوس جي ادبي مڪتب سان وابستگيءَ سبب اهو تنقيدي جائزو ڪتاب جي اهميت وڌائي ٿو.<ref name="Jotwani1996"/> هري دلگير جي ادبي پسمنظر ۾ بيوس سان سندس لاڳاپو نمايان رهيو. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب، دلگير ننڍپڻ ۾ بيوس جو ڪتاب ''شيرين شعر'' پڙهي شاعريءَ ڏانهن مائل ٿيو ۽ پوءِ کيس بيوس جي صحبت پڻ حاصل ٿي.<ref name="SindhianaDilgir"/> == جديد سنڌي شاعريءَ ۾ اهميت == ''بيوس جو چونڊ ڪلام'' بيوس جي مختلف شعري مجموعن مان چونڊيل ڪلام هڪ هنڌ پيش ڪري ٿو. ان ڪري ڪتاب بيوس جي شاعريءَ جي مطالعي لاءِ هڪ گڏيل ماخذ جي حيثيت رکي ٿو.<ref name="Jotwani1996"/> بيوس جي شاعريءَ ۾ سماجي شعور، فطرت نگاري، انساني همدردي ۽ عام زندگيءَ جي عڪاسي جهڙا لاڙا ملن ٿا. انهن لاڙن جو اثر سنڌي شاعريءَ جي پوءِ واري دور ۾ پڻ ڏسڻ ۾ اچي ٿو. بيوس جي ادبي روايت سان لاڳاپيل شاعرن ۾ هري دلگير، هوندراج دکايل ۽ ٻين جا نالا ملن ٿا.<ref name="Pirzado2009"/><ref name="ShaikhAziz2008"/> == بيوس بابت ٻيون تصنيفون == بيوس جي زندگيءَ، شاعريءَ ۽ ادبي خدمتن بابت ٻيا ڪتاب پڻ شايع ٿيا آهن، جن مان ڪجهه هيٺ ڏجن ٿا.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="SindhianaDilgir"/> {| class="wikitable" style="width:100%; border:1px solid #A7B8CA; border-collapse:collapse; text-align:right;" ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | ڪتاب ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | ليکڪ يا مرتب ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | سال ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | نوعيت |- | style="background:#EAF3FC;" | [[بيوس ۽ نئون دور]] | [[ارجن شاد]] | 1970ع | ادبي تنقيد |- | style="background:#F0F7EC;" | [[بيوس، هڪ اڀياس]] | پريتم ورياڻي ۽ ٻيا | 1972ع | تحقيقي مقالن جو مجموعو |- | style="background:#EAF3FC;" | ڪشنچند بيوس | [[هري درياڻي دلگير]] | 1982ع | ادبي اڀياس |- | style="background:#F0F7EC;" | بيوس جو چونڊ ڪلام | [[هري درياڻي دلگير]] | 1988ع | چونڊ شاعري ۽ تنقيدي جائزو |- | style="background:#EAF3FC;" | بيوس جي ڪوتا جو جائزو | [[هري درياڻي دلگير]] | 1993ع | شاعريءَ جو اڀياس |} == پڻ ڏسو == * [[ڪشنچند بيوس]] * [[هري درياڻي دلگير]] * [[بيوس ۽ نئون دور]] * [[بيوس، هڪ اڀياس]] * [[سنڌي شاعري]] * [[جديد سنڌي ادب]] * [[ساهتيه اڪيڊمي]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://sahitya-akademi.gov.in/publications/sindhi.pdf ساهتيه اڪيڊميءَ جي سنڌي ڪتابن جي فهرست] * [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=درياڻي+هري+دلگير هري دلگير — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا] {{DEFAULTSORT:بيوس جو چونڊ ڪلام}} [[زمرو:1988ع جا ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي شاعريءَ جا ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي ادبي تنقيد]] [[زمرو:ڪشنچند بيوس]] 5fklsire7kalimytbi8hhujr28gnhkg 0 104397 422461 2026-10-17T13:36:50Z Intisar Ali 8681 Intisar Ali صفحي [[ڪشنچند]] کي [[ڪشنچند بيوس]] ڏانھن چوريو: مناسب عنوان ڏنو ويو 422461 wikitext text/x-wiki #چوريو [[ڪشنچند بيوس]] 5u62ikpka7e923hggzii7acaww2v2zm 0 104398 422463 2026-10-17T15:05:11Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|ڀارت ڇڏيو تحريڪ بابت 1992ع ۾ شايع ٿيل سنڌي ترجمو}} {{Infobox book | name = ڀارت ڇڏي وڃو هلچل | title_orig = Bhaarat Chhad'e Vanjo Halchal | image = | caption = | translator = [[لڇمڻ ڪومل]]، [[هيرو ٺڪر]] | country = [[ڀارت]] | language = [[سنڌي ٻولي]] | subject = [[ڀارت ڇڏيو تحريڪ]] | genre = تاريخ، هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ | publi... 422463 wikitext text/x-wiki {{Short description|ڀارت ڇڏيو تحريڪ بابت 1992ع ۾ شايع ٿيل سنڌي ترجمو}} {{Infobox book | name = ڀارت ڇڏي وڃو هلچل | title_orig = Bhaarat Chhad'e Vanjo Halchal | image = | caption = | translator = [[لڇمڻ ڪومل]]، [[هيرو ٺڪر]] | country = [[ڀارت]] | language = [[سنڌي ٻولي]] | subject = [[ڀارت ڇڏيو تحريڪ]] | genre = تاريخ، هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ | publisher = [[نيشنل بڪ ٽرسٽ، انڊيا]] | pub_date = 1992ع | series = ڀارت ڇڏيو تحريڪ جي گولڊن جوبليءَ جي اشاعت }} '''ڀارت ڇڏي وڃو هلچل''' (انگريزي: ''Bhaarat Chhad'e Vanjo Halchal'') ڀارت جي آزاديءَ جي جدوجهد سان لاڳاپيل 1942ع واري [[ڀارت ڇڏيو تحريڪ]] بابت سنڌيءَ ۾ ترجمو ٿيل ڪتاب آهي. هن ڪتاب جو ترجمو سنڌي اديبن [[لڇمڻ ڪومل]] ۽ [[هيرو ٺڪر]] ڪيو. ڪتاب 1992ع ۾ [[نيشنل بڪ ٽرسٽ، انڊيا]] پاران ڀارت ڇڏيو تحريڪ جي پنجاهين سالگرهه، يعني گولڊن جوبليءَ جي مناسبت سان شايع ڪيو ويو.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> == اشاعت ۽ ڪتابياتي پسمنظر == ''ڀارت ڇڏي وڃو هلچل'' جو تعلق 1942ع جي تاريخي ڀارت ڇڏيو تحريڪ جي پنجاهين سالگرهه سان آهي. هيءَ تحريڪ آگسٽ 1942ع ۾ برطانوي راڄ خلاف شروع ٿي هئي، جنهن جا پنجاهه سال 1992ع ۾ مڪمل ٿيا. موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ هن تصنيف کي ''Quit India Movement'' جو سنڌي ترجمو ڄاڻايو آهي. سندس بيان موجب، ڪتاب لڇمڻ ڪومل ۽ هيرو ٺڪر ترجمو ڪيو ۽ نيشنل بڪ ٽرسٽ، انڊيا، گولڊن جوبليءَ جي اشاعت طور شايع ڪيو.<ref name="Jotwani1996"/> 1992ع ۾ ڀارت جي لوڪ سڀا ۾ نيشنل بڪ ٽرسٽ جي علائقائي ٻولين ۾ ڪتابن جي اشاعت بابت سرڪاري بيان پڻ پيش ٿيو هو، جنهن ۾ مختلف ڀارتي ٻولين ۾ ڪتابن جي اشاعت، ترجمن ۽ ڪتابي ميلن ذريعي پڙهڻ جي ثقافت کي هٿي ڏيڻ جو ذڪر ڪيو ويو.<ref name="LokSabha1992">{{cite report |title=Lok Sabha Debates: Written Answers, Regional Language Books |publisher=Lok Sabha Secretariat |date=1992-12-01 |language=en |url=https://eparlib.sansad.in/bitstream/123456789/2964759/1/lsd_10_V_01_12_1992.pdf |access-date=2026-10-17 }}</ref> == مترجم == === لڇمڻ ڪومل === [[لڇمڻ ڪومل]] سنڌي ٻوليءَ جو شاعر، ليکڪ، صحافي ۽ مترجم هو. هن سنڌي ادب ۾ شاعري، ترجمي ۽ صحافت جي شعبن ۾ ڪم ڪيو. سندس ادبي سرگرمين ۾ ٻين ٻولين جي ادب کي سنڌي پڙهندڙن تائين پهچائڻ پڻ شامل هو. ''ڀارت ڇڏي وڃو هلچل'' جي سنڌي ترجمي ۾ لڇمڻ ڪومل هيرو ٺڪر سان گڏ ڪم ڪيو.<ref name="Jotwani1996"/> === هيرو ٺڪر === [[هيرو ٺڪر]] سنڌي اديب، محقق ۽ مترجم آهي، جنهن سنڌي ٻوليءَ ۽ ادب جي مطالعي، تحقيق ۽ ترجمي جي شعبن ۾ ڪم ڪيو. هن لڇمڻ ڪومل سان گڏجي ''ڀارت ڇڏي وڃو هلچل'' جو سنڌي ترجمو تيار ڪيو.<ref name="Jotwani1996"/> == ڪتاب جو تاريخي موضوع == [[فائل:Mohandas Gandhi was driven to Gowalia Tank Maidan, 1942.jpg|thumb|260px|آگسٽ 1942ع ۾ مهاتما گانڌي بمبئيءَ جي گوواليا ٽينڪ ميدان ڏانهن ويندي، جتي ڀارت ڇڏيو تحريڪ جو سڏ ڏنو ويو.]] ڪتاب جو موضوع ڀارت جي آزاديءَ جي جدوجهد دوران 1942ع ۾ شروع ٿيل ڀارت ڇڏيو تحريڪ آهي. هيءَ تحريڪ ٻي عالمي جنگ دوران برطانوي هندستان ۾ سياسي حالتن ۽ ڀارتي خودمختياريءَ جي مطالبن جي پسمنظر ۾ شروع ٿي. === تحريڪ جي شروعات === 8 آگسٽ 1942ع تي بمبئيءَ جي گوواليا ٽينڪ ميدان ۾ آل انڊيا ڪانگريس ڪميٽيءَ برطانوي راڄ جي خاتمي ۽ ڀارت جي آزاديءَ لاءِ قرارداد منظور ڪئي. [[مهاتما گانڌي]] ان موقعي تي عوام کي آزاديءَ جي جدوجهد لاءِ متحد ٿيڻ جو سڏ ڏنو. هن تحريڪ جو مشهور نعرو ''ڪرو يا مرو'' (''Do or Die'') هو. === برطانوي حڪومت جو ردعمل === تحريڪ جي شروعات کان پوءِ برطانوي حڪومت ڪانگريس جي اهم اڳواڻن کي گرفتار ڪيو. ڪيترن هنڌن تي احتجاج، هڙتالون ۽ سول نافرمانيءَ جون سرگرميون ٿيون. [[فائل:People teargassed at Gowalia Tank Maidan.jpg|thumb|260px|آگسٽ 1942ع ۾ بمبئيءَ جي گوواليا ٽينڪ ميدان ۾ احتجاج ڪندڙ ماڻهن خلاف ڳوڙها آڻيندڙ گئس جو استعمال.]] تحريڪ جي مختلف مرحلن دوران سياسي گرفتارين، احتجاجن ۽ سرڪاري ڪارروائين سبب هندستان جي ڪيترن علائقن ۾ سياسي ڇڪتاڻ وڌي. == 1992ع جي گولڊن جوبلي == [[فائل:Quit India Movement 1992 stamp.jpg|thumb|260px|1992ع ۾ ڀارت ڇڏيو تحريڪ جي پنجاهين سالگرهه جي مناسبت سان جاري ڪيل يادگاري ٽپال ٽڪلي.]] 1942ع ۾ شروع ٿيل ڀارت ڇڏيو تحريڪ جا پنجاهه سال 1992ع ۾ مڪمل ٿيا. ان موقعي تي ڀارت ۾ تحريڪ جي تاريخي اهميت کي ياد ڪرڻ لاءِ مختلف يادگاري سرگرميون ٿيون. 9 آگسٽ 1992ع تي ڀارت جي ٽپال کاتي تحريڪ جي پنجاهين سالگرهه جي مناسبت سان يادگاري ٽپال ٽڪلي جاري ڪئي.<ref name="QuitIndiaStamp">{{cite web |title=Quit India Movement 1992 stamp |website=Wikimedia Commons |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Quit_India_Movement_1992_stamp.jpg |language=en |access-date=2026-10-17 }}</ref> ''ڀارت ڇڏي وڃو هلچل'' پڻ ان گولڊن جوبليءَ جي موقعي تي نيشنل بڪ ٽرسٽ پاران شايع ٿيل سنڌي ترجمو هو.<ref name="Jotwani1996"/> == سنڌي ترجمي جي اهميت == ''ڀارت ڇڏي وڃو هلچل'' جي اشاعت ڀارت جي آزاديءَ جي تاريخ سان لاڳاپيل هڪ موضوع کي سنڌي پڙهندڙن تائين سندن ٻوليءَ ۾ پهچائڻ جي ڪوشش هئي. هي ڪتاب سنڌيءَ ۾ تاريخي ۽ سياسي موضوعن جي ترجمي واري ادب سان تعلق رکي ٿو. ان جي ڪتابياتي اهميت جو هڪ پهلو اهو آهي ته اهو ڀارت ڇڏيو تحريڪ جي پنجاهين سالگرهه جي مناسبت سان شايع ٿيو.<ref name="Jotwani1996"/> == ڪتابياتي معلومات == {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #A7B8CA;text-align:right;" ! colspan="2" style="background:#245487;color:#FFFFFF;padding:9px;" | ڀارت ڇڏي وڃو هلچل — ڪتابياتي تفصيل |- ! style="background:#E4F0FA;width:34%;" | عنوان | ڀارت ڇڏي وڃو هلچل |- ! style="background:#EDF5EA;" | رومن عنوان | ''Bhaarat Chhad'e Vanjo Halchal'' |- ! style="background:#E4F0FA;" | مترجم | [[لڇمڻ ڪومل]] ۽ [[هيرو ٺڪر]] |- ! style="background:#EDF5EA;" | ٻولي | [[سنڌي ٻولي]] |- ! style="background:#E4F0FA;" | موضوع | [[ڀارت ڇڏيو تحريڪ]] |- ! style="background:#EDF5EA;" | ناشر | [[نيشنل بڪ ٽرسٽ، انڊيا]] |- ! style="background:#E4F0FA;" | اشاعت جو سال | 1992ع |- ! style="background:#EDF5EA;" | اشاعت جي مناسبت | ڀارت ڇڏيو تحريڪ جي پنجاهين سالگرهه |- ! style="background:#E4F0FA;" | اصل عنوان | ''Quit India Movement'' |- ! style="background:#EDF5EA;" | اصل مصنف | وڌيڪ ڪتابياتي تصديق گهربل |- ! style="background:#E4F0FA;" | صفحن جو تعداد | تصديق ٿيل معلومات موجود نه آهي |} == پڻ ڏسو == * [[ڀارت ڇڏيو تحريڪ]] * [[هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ]] * [[مهاتما گانڌي]] * [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] * [[لڇمڻ ڪومل]] * [[هيرو ٺڪر]] * [[سنڌي ترجمو]] * [[سنڌي ادب]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.nbtindia.gov.in/ نيشنل بڪ ٽرسٽ، انڊيا — سرڪاري ويب سائيٽ] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Quit_India_Movement ڀارت ڇڏيو تحريڪ جون تصويرون — وڪيميڊيا ڪامنز] {{DEFAULTSORT:ڀارت ڇڏي وڃو هلچل}} [[زمرو:1992ع جا ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي ترجما]] [[زمرو:تاريخي ڪتاب]] [[زمرو:ڀارت جي آزاديءَ جي تحريڪ]] 8dnvwjiszmpc4boicjm48df6uj7e6vd 0 104399 422464 2026-10-17T15:07:23Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|ديال آشا جو 1981ع ۾ شايع ٿيل سنتن ۽ ڀڳتن جي سوانحن تي مشتمل سنڌي ڪتاب}} {{Infobox book | name = ڀارت جا ڀڳت | title_orig = Bhaarat Jaa Bhagat | image = | image_size = 230px | caption = | author = [[ديال آشا]] | country = [[ڀارت]] | language = [[سنڌي ٻولي]] | subject = ڀارت جا سنت، ڀڳت ۽ مذهبي شخصيتون | genre = سوانح عمري، مذهبي اد... 422464 wikitext text/x-wiki {{Short description|ديال آشا جو 1981ع ۾ شايع ٿيل سنتن ۽ ڀڳتن جي سوانحن تي مشتمل سنڌي ڪتاب}} {{Infobox book | name = ڀارت جا ڀڳت | title_orig = Bhaarat Jaa Bhagat | image = | image_size = 230px | caption = | author = [[ديال آشا]] | country = [[ڀارت]] | language = [[سنڌي ٻولي]] | subject = ڀارت جا سنت، ڀڳت ۽ مذهبي شخصيتون | genre = سوانح عمري، مذهبي ادب | pub_date = 1981ع | pages = }} '''ڀارت جا ڀڳت''' (انگريزي: ''Bhaarat Jaa Bhagat'') سنڌي اديب، شاعر ۽ تعليمدان [[ديال آشا]] جو 1981ع ۾ شايع ٿيل سوانحي ۽ مذهبي نوعيت جو ڪتاب آهي. هن ڪتاب ۾ ڀارت جي 113 سنتن، ڀڳتن ۽ مذهبي شخصيتن جا مختصر سوانحي خاڪا شامل آهن. ڪتاب ۾ سنسڪرت جي مشهور مذهبي گرنٿ ''[[نارد ڀڳتي سوتر]]'' (''Narada Bhakti Sutra'') جو منظوم سنڌي ترجمو پڻ شامل آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf }}</ref> == اشاعت ۽ ڪتابياتي تعارف == ''ڀارت جا ڀڳت'' 1981ع ۾ شايع ٿيو. موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ هن تصنيف کي ڀارت جي سنتن ۽ مذهبي شخصيتن جي زندگيءَ بابت 113 مختصر خاڪن جو مجموعو ڄاڻايو آهي. جوتواڻيءَ موجب، ڪتاب جو ليکڪ ديال آشا آهي ۽ ان ۾ ''نارد ڀڳتي سوتر'' جو شاعراڻو ترجمو پڻ شامل آهي.<ref name="Jotwani1996"/> ڪتاب جي ناشر، ڇاپي جي هنڌ، صفحن جي تعداد ۽ معياري ڪتابي نمبر بابت وڌيڪ اصل ڪتابياتي تصديق گهربل آهي. == ليکڪ == [[ديال آشا]]، جنهن جو پورو نالو '''ديال ڪوٽومل ڌميجا''' (انگريزي: ''Dayal Kotumal Dhameja'') آهي، 16 ڊسمبر 1936ع تي [[خيرپور ميرس]]، سنڌ ۾ پيدا ٿيو. هو سنڌي ٻوليءَ جو شاعر، ليکڪ، تعليمدان ۽ مذهبي موضوعن تي لکڻ وارو اديب آهي.<ref name="SindhiSangatDayal">{{cite book |title=Promoters and Preservers of Sindhyat |publisher=Sindhi Sangat |language=en |url=https://www.sindhisangat.com/images/promotersebook.pdf |page=45 |access-date=2026-10-17 }}</ref> ديال آشا اعليٰ تعليم حاصل ڪئي ۽ الهاس نگر جي چندي ٻائي منسکاڻي ڪاليج ۾ سنڌيءَ جي استاد ۽ پوءِ پرنسپال جي حيثيت سان خدمتون سرانجام ڏنيون. سندس ادبي ڪم ۾ شاعري، مذهبي ادب، سوانح عمريون، ترجما ۽ سنڌي ثقافت بابت تصنيفون شامل آهن.<ref name="SindhiSangatDayal"/><ref name="SindhuWorldDayal">{{cite web |title=Dr Dayal Asha |website=The Sindhu World |url=https://thesindhuworld.com/dr-dayal-asha/ |language=en |access-date=2026-10-17 }}</ref> سندس ٻين تصنيفن ۾ ''شل سدا لعل ڄمن''، ''اسين هڪ آهيون''، ''ٻارو اچو ته ڳايون''، ''دادا جشن واسواڻيءَ جو جيون'' ۽ ''سنڌ جا سنت'' جهڙا ڪتاب شامل آهن.<ref name="SindhuWorldDayal"/> == ڪتاب جو مواد == === 113 سنتن ۽ ڀڳتن جا سوانحي خاڪا === ''ڀارت جا ڀڳت'' جو بنيادي حصو ڀارت جي 113 سنتن، ڀڳتن ۽ مذهبي شخصيتن جي مختصر سوانحن تي مشتمل آهي. اهي خاڪا ڪتاب جي سوانحي نوعيت کي ظاهر ڪن ٿا.<ref name="Jotwani1996"/> اصل ڪتاب جي فهرست تائين تصديق ٿيل رسائي نه هجڻ سبب انهن 113 شخصيتن جا نالا هتي شامل نه ڪيا ويا آهن. === نارد ڀڳتي سوتر جو منظوم ترجمو === ڪتاب جي ٻي اهم خصوصيت ''نارد ڀڳتي سوتر'' جو سنڌي منظوم ترجمو آهي. موتي لال جوتواڻيءَ جي بيان موجب، هي ترجمو نثري صورت بدران شاعريءَ جي صورت ۾ ڏنل آهي.<ref name="Jotwani1996"/> ''نارد ڀڳتي سوتر'' سنسڪرت جو هڪ مذهبي ۽ فلسفياڻو متن آهي، جنهن ۾ ڀڳتي، يعني خدا سان محبت ۽ عقيدت، جي ماهيت، اهميت ۽ عملي طريقن بابت بحث ٿيل آهي. روايتي طور هن متن کي هندو ڌرم جي رشي [[نارد مني]] سان منسوب ڪيو وڃي ٿو.<ref name="SanskritDocuments">{{cite web |title=Narada Bhakti Sutras |website=Sanskrit Documents |url=https://sanskritdocuments.org/doc_z_misc_major_works/nAradabhaktisUtra.html |language=sa |access-date=2026-10-17 }}</ref><ref name="BBTNarada">{{cite web |title=Narada Bhakti Sutra |website=The Bhaktivedanta Book Trust |url=https://www.bbt.org/book/narada-bhakti-sutra |language=en |access-date=2026-10-17 }}</ref> گرنٿ جي هڪ مشهور ترتيب ۾ 84 سوتر پنجن بابن ۾ ورهايل آهن. انهن ۾ ڀڳتيءَ جي تعريف، ان جي اهميت، ڀڳتي حاصل ڪرڻ جا طريقا، روحاني محبت ۽ عقيدت جي اعليٰ درجن بابت وضاحت ملي ٿي.<ref name="SanskritDocuments"/> == نارد ڀڳتي سوتر جا موضوع == هيٺ ڏنل جدول اصل سنسڪرت گرنٿ جي پنجن بابن جو تعارف پيش ڪري ٿو. اهو ''ڀارت جا ڀڳت'' جي اندروني بابن جي فهرست نه آهي. {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #A7B8CA;text-align:right;" ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | باب ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | سوتر ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | بنيادي موضوع |- | style="background:#EAF3FC;" | پهريون | 1–24 | ڀڳتيءَ جي ماهيت ۽ تعريف |- | style="background:#F0F7EC;" | ٻيون | 25–33 | اعليٰ ڀڳتيءَ جي اهميت |- | style="background:#EAF3FC;" | ٽيون | 34–50 | ڀڳتي حاصل ڪرڻ جا طريقا |- | style="background:#F0F7EC;" | چوٿون | 51–66 | روحاني محبت جي وضاحت |- | style="background:#EAF3FC;" | پنجون | 67–84 | اعليٰ ڀڳتيءَ جي عظمت |} <ref name="SanskritDocuments"/> == ڀڳتي ادب سان تعلق == ''ڀارت جا ڀڳت'' جو موضوع ڀارتي مذهبي ۽ ڀڳتي ادب جي روايت سان لاڳاپيل آهي. ڀڳتي روايت ۾ خدا سان محبت، عقيدت، اخلاقي زندگي ۽ روحاني تجربي کي اهميت ڏني ويندي آهي. ڀارت جي مختلف علائقن ۾ ڀڳتيءَ سان لاڳاپيل سنتن ۽ شاعرن پنهنجي مقامي ٻولين ۾ مذهبي ۽ اخلاقي تعليمات پيش ڪيون. هن ادبي روايت ۾ ڀڳت ڪبير، دادو ديال، ميران ٻائي، گرو نانڪ ۽ ٻين شخصيتن جو ذڪر ملندو آهي.<ref name="SindhiBhaktiStudy">{{cite journal |title=ڀڳتي شاعريءَ بابت تحقيقي مطالعو |journal=سنڌي ٻولي |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |url=https://journal.sindhila.org/sindhi/download.php?main_pdf=24 |access-date=2026-10-17 }}</ref> انهن شخصيتن جو ذڪر هتي ڀڳتي ادب جي عام تاريخي پسمنظر طور ڪيو ويو آهي؛ انهن سڀني جا خاڪا ''ڀارت جا ڀڳت'' ۾ موجود هجڻ جي تصديق نه ٿي آهي. == سنڌي ادب ۾ اهميت == ''ڀارت جا ڀڳت'' سنڌيءَ ۾ مذهبي سوانحن ۽ ڀڳتي ادب سان لاڳاپيل ڪتاب آهي. ان جي هڪ خصوصيت 113 سنتن ۽ مذهبي شخصيتن جي سوانحي خاڪن کي هڪ مجموعي ۾ پيش ڪرڻ آهي، جڏهن ته ٻي خصوصيت ''نارد ڀڳتي سوتر'' جو منظوم سنڌي ترجمو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> انهن ٻنهي خصوصيتن سبب ڪتاب کي سنڌي سوانحي ادب، مذهبي ادب ۽ منظوم ترجمي جي مطالعي ۾ لاڳاپيل تصنيف طور ڏسي سگهجي ٿو. == ڪتابياتي تفصيل == {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #A7B8CA;text-align:right;" ! colspan="2" style="background:#245487;color:#FFFFFF;padding:8px;" | ڀارت جا ڀڳت — ڪتابياتي ڄاڻ |- ! style="background:#EAF3FC;width:35%;" | عنوان | ڀارت جا ڀڳت |- ! style="background:#F0F7EC;" | رومن عنوان | ''Bhaarat Jaa Bhagat'' |- ! style="background:#EAF3FC;" | ليکڪ | [[ديال آشا]] |- ! style="background:#F0F7EC;" | اشاعت | 1981ع |- ! style="background:#EAF3FC;" | ٻولي | سنڌي |- ! style="background:#F0F7EC;" | صنف | سوانح عمريون، مذهبي ادب |- ! style="background:#EAF3FC;" | سوانحي خاڪا | 113 |- ! style="background:#F0F7EC;" | اضافي مواد | ''نارد ڀڳتي سوتر'' جو منظوم سنڌي ترجمو |- ! style="background:#EAF3FC;" | ناشر | تصديق گهربل |- ! style="background:#F0F7EC;" | صفحا | تصديق گهربل |} == پڻ ڏسو == * [[ديال آشا]] * [[نارد ڀڳتي سوتر]] * [[نارد مني]] * [[ڀڳتي تحريڪ]] * [[سنڌي مذهبي ادب]] * [[سنڌي سوانحي ادب]] * [[سنڌي ترجمو]] * [[ڀڳت ڪبير]] * [[دادو ديال]] * [[گرو نانڪ]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://sanskritdocuments.org/doc_z_misc_major_works/nAradabhaktisUtra.html نارد ڀڳتي سوتر جو سنسڪرت متن] * [https://www.bbt.org/book/narada-bhakti-sutra نارد ڀڳتي سوتر — ڀڪتي ويدانتا بڪ ٽرسٽ] * [https://thesindhuworld.com/dr-dayal-asha/ ديال آشا جي سوانح — دي سنڌو ورلڊ] * [https://www.sindhisangat.com/images/promotersebook.pdf سنڌيت جا فروغ ڏيندڙ ۽ محافظ — ديال آشا جو تعارف] {{DEFAULTSORT:ڀارت جا ڀڳت}} [[زمرو:1981ع جا ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي مذهبي ادب]] [[زمرو:سنڌي سوانحي ادب]] [[زمرو:سنڌي ترجما]] o8b87e4y5vlpef3glhzimymqedbxozk 0 104400 422465 2026-10-17T15:10:30Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|پوپٽي هيراننداڻيءَ جو ڀارت ۾ عورت جي تاريخي ۽ سماجي حيثيت بابت سنڌي ڪتاب}} {{Infobox book | name = ڀارت جي استري | title_orig = Bharat Ji Istri | image = | image_size = 230px | caption = | author = [[پوپٽي هيراننداڻي]] | country = [[ڀارت]] | language = [[سنڌي ٻولي]] | subject = ڀارت ۾ عورت جي تاريخي ۽ سماجي حيثيت | genre = سم... 422465 wikitext text/x-wiki {{Short description|پوپٽي هيراننداڻيءَ جو ڀارت ۾ عورت جي تاريخي ۽ سماجي حيثيت بابت سنڌي ڪتاب}} {{Infobox book | name = ڀارت جي استري | title_orig = Bharat Ji Istri | image = | image_size = 230px | caption = | author = [[پوپٽي هيراننداڻي]] | country = [[ڀارت]] | language = [[سنڌي ٻولي]] | subject = ڀارت ۾ عورت جي تاريخي ۽ سماجي حيثيت | genre = سماجي تاريخ، عورتن بابت مطالعو | publisher = ساهتيه ڌارا پبليڪيشنس، دهلي (1965ع واري رڪارڊ موجب) | pub_date = 1963ع؛ ساهتيه اڪيڊميءَ جي فهرست موجب 1965ع | pages = 166 (1965ع واري رڪارڊ موجب) }} '''ڀارت جي استري''' (انگريزي: ''Bharat Ji Istri'') سنڌي ٻوليءَ جي نامياري ليکڪا، محقق ۽ سماجي ڪارڪن [[پوپٽي هيراننداڻي]] جو ڀارت ۾ عورت جي تاريخي ۽ سماجي حيثيت بابت ڪتاب آهي. هن تصنيف ۾ ويدڪ دور کان ويهين صديءَ جي همعصر زماني تائين ڀارتي عورت جي حيثيت جو جائزو ورتو ويو آهي. موتي لال جوتواڻيءَ جي ادبي لغت ۽ ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب، ڪتاب 1963ع ۾ شايع ٿيو، جڏهن ته [[ساهتيه اڪيڊمي]] جي 1991ع واري سرڪاري ڪتابياتي فهرست ۾ ان جي اشاعت جو سال 1965ع ڄاڻايل آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref><ref name="SindhianaPopati">{{cite encyclopedia |title=پوپٽي هيراننداڻي |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=پوپٽي+هيراننداڻي |access-date=2026-10-17 }}</ref><ref name="AkademiPopati1991">{{cite report |title=Meet the Author: Popati Hiranandani |publisher=Sahitya Akademi |date=1991-09-17 |location=New Delhi |language=en |url=https://sahitya-akademi.gov.in/library/meettheauthor/popati_hiranandani.pdf |access-date=2026-10-17 }}</ref> == ڪتاب جو تعارف == ''ڀارت جي استري'' ڀارتي عورت جي تاريخي حيثيت کي موضوع بڻائي ٿو. موتي لال جوتواڻيءَ موجب، هن ڪتاب ۾ ويدڪ زماني کان جديد دور تائين ڀارت ۾ عورت جي سماجي مقام جو جائزو ورتو ويو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> ڪتاب جو موضوع عورت جي حيثيت ۾ مختلف تاريخي دورن دوران ايندڙ تبديلين سان لاڳاپيل آهي. ان لحاظ کان هيءَ تصنيف سنڌي ٻوليءَ ۾ عورتن جي تاريخ ۽ سماجي حالتن بابت لکيل ادب سان تعلق رکي ٿي. == اشاعت ۽ ڪتابياتي اختلاف == === 1963ع واري تاريخ === ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' پوپٽي هيراننداڻيءَ جي مضمونن ۽ تحقيقي ڪتابن جي فهرست ۾ ''ڀارت جي استري'' جي اشاعت جو سال 1963ع ڄاڻائي ٿي.<ref name="SindhianaPopati"/> موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي 1996ع واري ادبي لغت ۾ پڻ ڪتاب کي 1963ع جي تصنيف طور درج ڪيو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> === 1965ع واري ڪتابياتي داخلا === ساهتيه اڪيڊميءَ جي 17 سيپٽمبر 1991ع واري ''Meet the Author'' ڪتابچي ۾ هن ڪتاب بابت هي تفصيل ملن ٿا: * عنوان: ''Bharat Ji Istri'' * ناشر: ''Sahitya Dhara Publications'' * اشاعت جو هنڌ: دهلي * اشاعت جو سال: 1965ع * صفحا: 166 * ڪتاب جي ماپ: 18.5 سينٽي ميٽر.<ref name="AkademiPopati1991"/> 1963ع ۽ 1965ع جي وچ ۾ اختلاف جي وضاحت لاءِ اصل ڇاپن جي عنوان وارن صفحن ۽ اشاعتي تفصيلن جي وڌيڪ جاچ ضروري آهي. دستياب ماخذن مان اهو ثابت نٿو ٿئي ته 1965ع وارو ڇاپو ٻيهر اشاعت هو. == موضوع ۽ تاريخي دائرو == === ويدڪ دور کان جديد زماني تائين === ڪتاب جو تاريخي دائرو ڀارت جي ويدڪ دور کان وٺي ليکڪا جي همعصر زماني تائين پکڙيل آهي. جوتواڻيءَ جي ڪتابياتي وضاحت موجب، ان جو بنيادي مقصد مختلف زمانن ۾ ڀارتي عورت جي حيثيت جو جائزو پيش ڪرڻ آهي.<ref name="Jotwani1996"/> ڀارت ۾ عورتن جي تاريخ جو مطالعو سماجي، مذهبي، تعليمي ۽ قانوني حالتن سان لاڳاپيل آهي. مختلف علائقن، سماجي طبقن ۽ زمانن ۾ عورتن جي زندگيءَ جا تجربا هڪجهڙا نه رهيا آهن. ڪتاب جي اصل بابن جي فهرست ۽ مڪمل متن جي تصديق نه ٿيڻ سبب هتي مخصوص تاريخي واقعن بابت پوپٽي هيراننداڻيءَ جا نتيجا منسوب نه ڪيا ويا آهن. === عورتن جي سماجي حيثيت === ''ڀارت جي استري'' جو مرڪزي موضوع ڀارتي سماج ۾ عورت جي حيثيت آهي. اهڙي مطالعي ۾ عورت جي خانداني، سماجي، مذهبي ۽ تعليمي ڪردار جهڙا پهلو لاڳاپيل ٿين ٿا، پر اصل ڪتاب ۾ انهن جي ترتيب ۽ تفصيلي بحث جي تصديق گهربل آهي.<ref name="Jotwani1996"/> == ليکڪا == [[فائل:India Female eremite.jpg|thumb|220px|سترهين صديءَ جي ڀارتي مصوريءَ ۾ هڪ عورت سنياسڻ، درٻاري عورت ۽ لکڻ ۾ مصروف عورت جي تصويرڪشي. هيءَ ڪتاب جي اصل تصوير نه آهي.]] '''پوپٽي رامچند هيراننداڻي''' (1924ع–2005ع) سنڌي ٻوليءَ جي نامياري ليکڪا، ناول نگار، ڪهاڻيڪار، شاعر، محقق ۽ سماجي ڪارڪن هئي. سندس پيدائش [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد، سنڌ]] ۾ ٿي. هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ هوءَ ڀارت ۾ آباد ٿي.<ref name="LOCPopati">{{cite web |title=Popati Hiranandani — Sindhi Writer |website=Library of Congress |publisher=Library of Congress |language=en |url=https://www.loc.gov/acq/overseas-offices/delhi/salrp/popatihiranandani.html |access-date=2026-10-17 }}</ref> پوپٽي هيراننداڻي سنڌي ادب ۾ عورتن جي مسئلن، خانداني لاڳاپن، سماجي حالتن ۽ فرد جي نفسياتي تجربن بابت لکڻ سبب سڃاتي وڃي ٿي. آمريڪا جي لائبريري آف ڪانگريس جي سوانحي تعارف ۾ کيس سنڌي ادب جي نمايان عورت ليکڪائن ۽ عورتن جي حقن بابت بيباڪ آواز طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="LOCPopati"/> سندس ادبي خدمتن ۾ ناول، ڪهاڻيون، شاعري، مضمون، لسانيات، تنقيد، ترجما ۽ آتم ڪٿا شامل آهن. سندس آتم ڪٿا ''منهنجي حياتيءَ جا سونا روپا ورق'' کي 1982ع ۾ ساهتيه اڪيڊمي انعام مليو.<ref name="LOCPopati"/><ref name="SindhianaPopati"/> == ليکڪا جي ٻين تصنيفن سان لاڳاپو == ''ڀارت جي استري'' پوپٽي هيراننداڻيءَ جي انهن ڪتابن مان آهي، جيڪي ناول ۽ ڪهاڻيءَ کان هٽي سماجي، علمي ۽ تحقيقي موضوعن تي لکيل آهن. {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #A7B8CA;text-align:right;" ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | تصنيف ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | سال ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | موضوع يا صنف |- | style="background:#EAF3FC;" | ''منجو'' | 1950ع | ناول |- | style="background:#F0F7EC;" | ''ڀاشا شاستر'' | 1962ع | لسانيات |- | style="background:#EAF3FC;" | ''هڪ پشپ پندرهن پنکڙيون'' | 1962ع | مضمون |- | style="background:#F0F7EC;" | '''ڀارت جي استري''' | 1963ع / 1965ع | عورت جي تاريخي ۽ سماجي حيثيت |- | style="background:#EAF3FC;" | ''ٻولي منهنجي ماءُ'' | 1977ع | سنڌي ٻوليءَ بابت مضمون |- | style="background:#F0F7EC;" | ''منهنجي حياتيءَ جا سونا روپا ورق'' | 1980ع | آتم ڪٿا |- | style="background:#EAF3FC;" | ''شاهه: سنڌي تهذيب جو روح'' | 1983ع | ادبي ۽ ثقافتي تنقيد |- | style="background:#F0F7EC;" | ''History of Post-Independence Sindhi Literature'' | 1984ع | سنڌي ادب جي تاريخ |} <ref name="SindhianaPopati"/><ref name="AkademiPopati1991"/> == سنڌي ادب ۾ اهميت == ''ڀارت جي استري'' جو موضوع سنڌي ٻوليءَ ۾ عورتن جي تاريخ ۽ سماجي حيثيت بابت علمي بحث سان لاڳاپيل آهي. ڪتاب جي هڪ نمايان خصوصيت اها آهي ته ان ۾ عورت جي حيثيت کي ڪنهن هڪ دور تائين محدود رکڻ بدران ويدڪ زماني کان ويهين صديءَ تائين ڏسڻ جي ڪوشش ڪئي وئي آهي.<ref name="Jotwani1996"/> پوپٽي هيراننداڻيءَ جي ٻين ادبي تخليقن ۾ پڻ عورتن جي زندگيءَ، سماجي لاڳاپن ۽ خانداني حالتن کي اهميت حاصل رهي آهي. انهيءَ وسيع ادبي پسمنظر ۾ ''ڀارت جي استري'' سندس سماجي ۽ تاريخي موضوعن بابت دلچسپيءَ جي هڪ مثال طور ڏسي سگهجي ٿو.<ref name="LOCPopati"/> == پڻ ڏسو == * [[پوپٽي هيراننداڻي]] * [[ڀارت ۾ عورتون]] * [[عورتن جي تاريخ]] * [[عورتن جا حق]] * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌي عورت ليکڪائون]] * [[سنڌي سوانحي ادب]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://sahitya-akademi.gov.in/library/meettheauthor/popati_hiranandani.pdf پوپٽي هيراننداڻيءَ جي ڪتابن جي فهرست — ساهتيه اڪيڊمي، 1991ع] * [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=پوپٽي+هيراننداڻي پوپٽي هيراننداڻي — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا] * [https://www.loc.gov/acq/overseas-offices/delhi/salrp/popatihiranandani.html پوپٽي هيراننداڻي — لائبريري آف ڪانگريس] {{DEFAULTSORT:ڀارت جي استري}} [[زمرو:1960ع واري ڏهاڪي جا سنڌي ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي نثري ادب]] [[زمرو:عورتن بابت ڪتاب]] [[زمرو:ڀارت جي سماجي تاريخ]] [[زمرو:پوپٽي هيراننداڻي]] jo3ijcq5qpqvihcwcbux1i7iv1l3ya1 0 104401 422466 2026-10-17T15:12:56Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|رامداس لکاڻيءَ جو ڀارتي تهذيب، مذهبي روايتن ۽ سنتن بابت 1969ع جو سنڌي ڪتاب}} {{Infobox book | name = ڀارت جي سڀيتا: سمپردايه ۽ سنت | title_orig = Bhaarat Jee Sabhyataa: Sampradaaya ain Sant | image = | image_size = 230px | caption = | author = رامداس لکاڻي | country = [[ڀارت]] | language = [[سنڌي ٻولي]] | subject = ڀارتي تهذيب، مذهبي... 422466 wikitext text/x-wiki {{Short description|رامداس لکاڻيءَ جو ڀارتي تهذيب، مذهبي روايتن ۽ سنتن بابت 1969ع جو سنڌي ڪتاب}} {{Infobox book | name = ڀارت جي سڀيتا: سمپردايه ۽ سنت | title_orig = Bhaarat Jee Sabhyataa: Sampradaaya ain Sant | image = | image_size = 230px | caption = | author = رامداس لکاڻي | country = [[ڀارت]] | language = [[سنڌي ٻولي]] | subject = ڀارتي تهذيب، مذهبي روايتون ۽ سنت | genre = مذهبي ۽ ثقافتي مطالعو | pub_date = 1969ع | publisher = | pages = }} '''ڀارت جي سڀيتا: سمپردايه ۽ سنت''' (انگريزي: ''Bhaarat Jee Sabhyataa: Sampradaaya ain Sant'') رامداس لکاڻيءَ جو 1969ع ۾ شايع ٿيل سنڌي ڪتاب آهي، جنهن جو تعلق ڀارت جي تهذيبي، مذهبي ۽ فڪري روايتن سان آهي. ڪتاب ۾ ڀارتي مذهبي زندگيءَ ۽ فڪر جي مختلف وهڪرن سان ليکڪ جي دلچسپيءَ جو اظهار ملي ٿو. موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ هن تصنيف جو ذڪر ڪندي رامداس لکاڻيءَ کي پيشي جي لحاظ کان سول انجنيئر ڄاڻايو آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf }}</ref> == عنوان جي معنيٰ == ڪتاب جي عنوان ۾ استعمال ٿيل لفظ ''سڀيتا'' جي معنيٰ تهذيب يا تمدن آهي. ''سمپردايه'' ڀارتي مذهبي اصطلاح آهي، جيڪو ڪنهن مذهبي فرقي، روحاني سلسلي يا روايت لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جڏهن ته ''سنت'' مذهبي يا روحاني شخصيت لاءِ استعمال ٿيندڙ لفظ آهي. انهن ٽنهي اصطلاحن کي گڏ ڪرڻ سان ڪتاب جي عنوان مان ڀارتي تهذيب، مذهبي روايتن ۽ روحاني شخصيتن جو گڏيل موضوع ظاهر ٿئي ٿو. == ڪتاب جو موضوع == ''ڀارت جي سڀيتا: سمپردايه ۽ سنت'' جو بنيادي موضوع ڀارتي مذهبي زندگيءَ ۽ فڪري روايتن جو باهمي تعلق آهي. موتي لال جوتواڻيءَ موجب، ڪتاب مان ليکڪ جي ڀارت جي مذهبي زندگيءَ ۽ فڪر جي مختلف وهڪرن ۾ گهري دلچسپي ظاهر ٿئي ٿي.<ref name="Jotwani1996"/> ڀارت جي مذهبي تاريخ ۾ مختلف عقيدن، فلسفيانه مڪتبن، روحاني روايتن ۽ سنتن جو ڪردار رهيو آهي. انهن روايتن جي وچ ۾ خيالن جي ڏي وٺ، هڪٻئي تي اثر ۽ مذهبي عملن جي اوسر ڀارتي ثقافتي تاريخ جي مطالعي جا اهم موضوع آهن. جوتواڻيءَ جي مختصر ڪتابياتي وضاحت مان ڪتاب جو مجموعي موضوع معلوم ٿئي ٿو، پر اصل متن جي تصديق کان سواءِ ان ۾ بحث هيٺ آيل مخصوص مذهبن، سنتن يا فلسفيانه مڪتبن جي مڪمل فهرست مقرر نٿي ڪري سگهجي. == ليکڪ == '''رامداس لکاڻي''' (انگريزي: ''Ramdas Lakhani'') سنڌي ڪتاب ''ڀارت جي سڀيتا: سمپردايه ۽ سنت'' جو ليکڪ هو. موتي لال جوتواڻيءَ موجب، هو پيشي جي لحاظ کان سول انجنيئر هو ۽ کيس ڀارتي مذهبي زندگيءَ ۽ فڪر جي مختلف روايتن ۾ گهري دلچسپي هئي.<ref name="Jotwani1996"/> رامداس لکاڻيءَ جي ڄمڻ ۽ وفات جي تاريخن، تعليم، ملازمت جي تفصيلن ۽ ٻين تصنيفن بابت وڌيڪ مستند سوانحي تحقيق گهربل آهي. == ڀارتي مذهبي ۽ فڪري پسمنظر == ڀارت جي مذهبي ۽ ثقافتي تاريخ ۾ مختلف فلسفيانه ۽ روحاني روايتون موجود رهيون آهن. انهن ۾ ويدڪ روايتون، اپنشدن جو فڪر، ڀڳتي روايتون ۽ مختلف مذهبي سلسلا شامل آهن. ڀارتي مذهبي اصطلاح ''سمپردايه'' عام طور ڪنهن مخصوص روحاني يا مذهبي روايت سان لاڳاپيل استادن، پيروڪارن ۽ تعليمات جي سلسلي لاءِ استعمال ٿيندو آهي. ''سنت'' جي اصطلاح جو تعلق ڀارتي مذهبي ۽ روحاني ادب سان آهي. مختلف علائقائي ٻولين ۾ سنتن ۽ ڀڳتن جي شاعريءَ، تعليمات ۽ مذهبي فڪر جو اثر ڏسڻ ۾ اچي ٿو. هي تاريخي پسمنظر ڪتاب جي عنوان ۽ موضوع کي سمجهڻ لاءِ ڏنو ويو آهي؛ ان مان اهو نتيجو نٿو ڪڍي سگهجي ته ڪتاب ۾ انهن سڀني روايتن تي الڳ باب موجود آهن. == سنڌي مذهبي ۽ ثقافتي ادب سان تعلق == ''ڀارت جي سڀيتا: سمپردايه ۽ سنت'' سنڌي ٻوليءَ ۾ ڀارتي مذهبي ۽ ثقافتي موضوعن تي لکيل ڪتابن سان تعلق رکي ٿو. ڪتاب جي موضوع مان ظاهر ٿئي ٿو ته ليکڪ ڀارت جي مذهبي زندگيءَ کي مختلف فڪري روايتن جي باهمي لاڳاپن جي تناظر ۾ ڏسڻ ۾ دلچسپي رکندو هو.<ref name="Jotwani1996"/> سنڌي ادب ۾ مذهبي، فلسفيانه ۽ ثقافتي موضوعن تي نثر لکڻ جي هڪ روايت موجود رهي آهي. رامداس لکاڻيءَ جي هيءَ تصنيف انهيءَ وسيع موضوعاتي دائري سان لاڳاپيل آهي. == ڪتابياتي تفصيل == {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #A7B8CA;text-align:right;" ! colspan="2" style="background:#245487;color:#FFFFFF;padding:9px;" | ڀارت جي سڀيتا: سمپردايه ۽ سنت |- ! style="background:#E4F0FA;width:36%;" | عنوان | ڀارت جي سڀيتا: سمپردايه ۽ سنت |- ! style="background:#EDF5EA;" | رومن عنوان | ''Bhaarat Jee Sabhyataa: Sampradaaya ain Sant'' |- ! style="background:#E4F0FA;" | ليکڪ | رامداس لکاڻي |- ! style="background:#EDF5EA;" | اشاعت | 1969ع |- ! style="background:#E4F0FA;" | ٻولي | [[سنڌي ٻولي]] |- ! style="background:#EDF5EA;" | موضوع | ڀارتي تهذيب، مذهبي روايتون ۽ سنت |- ! style="background:#E4F0FA;" | صنف | مذهبي ۽ ثقافتي مطالعو |- ! style="background:#EDF5EA;" | ناشر | تصديق گهربل |- ! style="background:#E4F0FA;" | اشاعت جو هنڌ | تصديق گهربل |- ! style="background:#EDF5EA;" | صفحا | تصديق گهربل |} == پڻ ڏسو == * [[ڀارتي تهذيب]] * [[ڀارتي فلسفو]] * [[هندو ڌرم]] * [[ڀڳتي تحريڪ]] * [[سنت]] * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌي مذهبي ادب]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf A Dictionary of Sindhi Literature — موتي لال جوتواڻي، 1996ع] {{DEFAULTSORT:ڀارت جي سڀيتا سمپردايه ۽ سنت}} [[زمرو:1969ع جا ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي نثري ادب]] [[زمرو:سنڌي مذهبي ادب]] [[زمرو:ڀارتي ثقافت]] 20qvsn9gsr9uxlfz49kly5dfh8r8sfr 0 104402 422467 2026-10-17T15:17:32Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|اي. جي. اتم جو لينن بابت 1970ع ۾ شايع ٿيل سنڌي ڪتاب}} {{Infobox book | name = ڀارت جو دوست: لينن | title_orig = Bharat Jo Dost Lenin | image = | image_size = 230px | caption = | author = [[اي. جي. اتم]] | country = [[ڀارت]] | language = [[سنڌي ٻولي]] | subject = [[ولاديمير لينن]]، سوشلزم ۽ ڀارت سان فڪري لاڳاپا | genre = سياسي مضمون، تا... 422467 wikitext text/x-wiki {{Short description|اي. جي. اتم جو لينن بابت 1970ع ۾ شايع ٿيل سنڌي ڪتاب}} {{Infobox book | name = ڀارت جو دوست: لينن | title_orig = Bharat Jo Dost Lenin | image = | image_size = 230px | caption = | author = [[اي. جي. اتم]] | country = [[ڀارت]] | language = [[سنڌي ٻولي]] | subject = [[ولاديمير لينن]]، سوشلزم ۽ ڀارت سان فڪري لاڳاپا | genre = سياسي مضمون، تاريخي ۽ فڪري مطالعو | pub_date = 1970ع | publisher = | pages = }} '''ڀارت جو دوست: لينن''' (انگريزي: ''Bharat Jo Dost Lenin'') سنڌي اديب، صحافي ۽ ادبي نقاد [[اي. جي. اتم]] جو 1970ع ۾ شايع ٿيل ڪتاب آهي، جنهن جو موضوع روسي انقلابي اڳواڻ [[ولاديمير لينن]] ۽ ڀارتي سماجي ۽ سياسي فڪر سان سندس لاڳاپو آهي. موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ادبي لغت ۾ هن تصنيف کي لينن بابت هڪ مضمون ڄاڻايو آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' پڻ هن ڪتاب کي اي. جي. اتم جي 1970ع ۾ شايع ٿيل تصنيفن ۾ شمار ڪري ٿي. ليکڪ جي ڪتابن بابت مخصوص ويب فهرست ۾ ان کي انعام يافته تحقيقي ڪتاب ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="SindhianaUttam">{{cite encyclopedia |title=اي جي اتم |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=اي+جي+اتم |access-date=2026-10-17 }}</ref><ref name="UttamBooks">{{cite web |title=Books by A. J. Uttam |website=A. J. Uttam and Sindhi Literature |url=https://ajuttam.sindhisangat.com/ajuttamsindhibooks.php |language=en |access-date=2026-10-17 }}</ref> == ڪتاب جو موضوع == ''ڀارت جو دوست: لينن'' ۾ لينن جي فڪر ۽ ڀارت جي مختلف سياسي ۽ سماجي شخصيتن سان ان جي لاڳاپي تي بحث ڪيو ويو آهي. موتي لال جوتواڻيءَ جي جائزي مان معلوم ٿئي ٿو ته ليکڪ ڪجهه اهڙين شخصيتن کي به لينن کان متاثر قرار ڏنو، جن جي فڪري ۽ سياسي موقف ۾ نمايان اختلاف موجود هئا.<ref name="Jotwani1996"/> جوتواڻيءَ خاص طور سنڌ جي ٻن شخصيتن، [[ڄيٺمل پرسرام]] ۽ [[حيدر بخش جتوئي]]، جو ذڪر ڪندي اتم جي فڪري درجابنديءَ تي تنقيد ڪئي آهي. == موتي لال جوتواڻيءَ جو تنقيدي جائزو == موتي لال جوتواڻيءَ موجب، اي. جي. اتم پنهنجي ڪتاب ۾ لينن جي فڪري اثر کي بيان ڪندي مختلف نوعيت جي سياسي شخصيتن جي وچ ۾ ڪافي فرق نه رکيو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> جوتواڻيءَ ڄيٺمل پرسرام کي جذباتي يا احساساتي سوشلزم سان لاڳاپيل شخصيت ۽ حيدر بخش جتوئيءَ کي عملي وابستگيءَ واري سوشلزم جو نمائندو قرار ڏنو آهي. سندس تنقيد جو بنيادي نڪتو اهو آهي ته ٻنهي جي سياسي فڪر ۽ عمل ۾ موجود اختلاف کي نظرانداز ڪرڻ مناسب نه هو.<ref name="Jotwani1996"/> هيءَ درجابندي جوتواڻيءَ جي ادبي ۽ فڪري تنقيد آهي. ان کي ٻنهي شخصيتن بابت قطعي يا متفقه تاريخي فيصلو سمجهڻ بدران نقاد جي راءِ طور پڙهڻ گهرجي. == ڪتاب ۾ بحث هيٺ آيل شخصيتون == === ولاديمير لينن === [[فائل:Lenin in 1920.jpg|thumb|220px|ولاديمير لينن جي اپريل 1920ع واري تصوير.]] [[ولاديمير لينن]] (1870ع–1924ع) روسي انقلابي، سياسي مفڪر ۽ بالشويڪ تحريڪ جو اڳواڻ هو. هن 1917ع جي روسي انقلاب ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو ۽ سوويت رياست جي قيام کان پوءِ ان جي حڪومت جي اڳواڻي ڪئي. لينن جي سياسي فڪر، سامراجيت بابت لکڻين ۽ سوشلسٽ انقلاب جي نظريي ويهين صديءَ جي ڪيترين سياسي تحريڪن تي اثر وڌو. === ڄيٺمل پرسرام === [[ڄيٺمل پرسرام]] سنڌ جو صحافي، ليکڪ ۽ سماجي فڪر سان لاڳاپيل شخص هو. هن سنڌي صحافت ۽ سماجي موضوعن بابت لکڻين ۾ حصو ورتو. جوتواڻيءَ جي تنقيدي بيان ۾ ڄيٺمل پرسرام کي اهڙي سوشلزم سان لاڳاپيل ڄاڻايو ويو آهي، جنهن ۾ انساني همدردي ۽ احساساتي وابستگيءَ جو عنصر نمايان هو.<ref name="Jotwani1996"/> === حيدر بخش جتوئي === [[فائل:•-Hyderbux Jatoi 1950s.jpg|thumb|260px|حيدر بخش جتوئيءَ جي جيل مان آزاديءَ کان پوءِ سندس آجيان ڪندڙ هارين جو ميڙ، لڳ ڀڳ 1950ع واري ڏهاڪي ۾.]] [[حيدر بخش جتوئي]] (1901ع–1970ع) سنڌ جو سياسي اڳواڻ، شاعر ۽ هاري حقن جو علمبردار هو. هن سرڪاري ملازمت ڇڏي هارين جي حقن لاءِ منظم سياسي جدوجهد اختيار ڪئي. 1945ع ۾ هن سرڪاري عهدي تان استعيفا ڏئي سنڌ هاري ڪميٽيءَ سان وابستگي اختيار ڪئي. سندس سياسي سرگرمين ۾ زرعي سڌارا، هارين جا حق ۽ سماجي انصاف اهم موضوع رهيا.<ref name="AgrarianSindh">{{cite journal |title=He Who Tills Has the Right to Eat: Development and the Politics of Agrarian Reform in Late 1940s and Early 1950s Sindh |journal=Modern Asian Studies |publisher=Cambridge University Press |language=en |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/A10874F20E2BFB8705A366E7266D41B4/S2753271224000099a.pdf |access-date=2026-10-17 }}</ref> حيدر بخش جتوئيءَ جي ذاتي نوٽ بڪ بابت هڪ تحقيقي مضمون ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته هن لينن جي سوانح ۽ مارڪسي فڪر بابت مطالعي مان نوٽس ورتا هئا. ان مان سندس لينن بابت سڌي مطالعي جي شاهدي ملي ٿي.<ref name="JatoiNotebook">{{cite web |title=Forgotten Personal Notebook of Comrade Hyder Bux Jatoi - II |website=The Friday Times |date=2021-05-28 |language=en |url=https://thefridaytimes.com/28-May-2021/forgotten-personal-notebook-of-comrade-hyder-bux-jatoi-ii |access-date=2026-10-17 }}</ref> == اي. جي. اتم ۽ ترقي پسند فڪر == [[اي. جي. اتم]] سنڌي ادب ۾ ڪهاڻيڪار، صحافي، مترجم، محقق ۽ نقاد طور سڃاتو وڃي ٿو. سندس ادبي سرگرمين ۾ سنڌي ادب جي ترقي پسند روايت، عالمي ادب جي ترجمي ۽ سياسي ۽ سماجي موضوعن تي لکڻيون شامل آهن.<ref name="SindhianaUttam"/> ساهتيه اڪيڊميءَ جي سوانحي ڪتابچي موجب، اتم جي ادبي دلچسپين ۾ مهاتما گانڌي، لينن، ٽئگور، شاهه لطيف ۽ ٻين اهم فڪري ۽ ادبي شخصيتن جو مطالعو پڻ شامل هو.<ref name="AkademiUttam">{{cite report |title=Meet the Author: A. J. Uttam |publisher=Sahitya Akademi |date=2003-10-05 |language=en |url=https://sahitya-akademi.gov.in/library/meettheauthor/a_j_uttam.pdf |access-date=2026-10-17 }}</ref> == اي. جي. اتم جا لاڳاپيل ڪتاب == اي. جي. اتم روس، چين، ڀارت ۽ ترقي پسند سياسي فڪر بابت ڪيترائي ڪتاب لکيا. انهن مان ڪجهه تصنيفون هيٺ ڏجن ٿيون.<ref name="UttamBooks"/><ref name="SindhianaUttam"/> {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #A7B8CA;text-align:right;" ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | ڪتاب ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | سال ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | موضوع |- | style="background:#EAF3FC;" | ''نئون چين'' | 1952ع | چين بابت مطالعو |- | style="background:#F0F7EC;" | ''سوويت سرڳ'' | 1954ع | سوويت روس |- | style="background:#EAF3FC;" | ''ڀارت روس دوستي'' | 1965ع | ڀارت ۽ روس جا لاڳاپا |- | style="background:#F0F7EC;" | ''مهاتما ۽ لينن'' | 1969ع | گانڌي ۽ لينن جو تقابلي مطالعو |- | style="background:#EAF3FC;" | '''ڀارت جو دوست: لينن''' | 1970ع | لينن ۽ ڀارت سان سندس فڪري لاڳاپا |- | style="background:#F0F7EC;" | ''سنڌي ساهت تنقيد'' | 1971ع | ادبي تنقيد |- | style="background:#EAF3FC;" | ''سجاڳ سنڌ'' | 1984ع | سنڌ بابت تحقيق ۽ تنقيد |} == ڪتاب جي ادبي ۽ تاريخي اهميت == ''ڀارت جو دوست: لينن'' سنڌي ٻوليءَ ۾ لينن ۽ ترقي پسند سياسي فڪر بابت لکيل تصنيفن مان هڪ آهي. ان جي اهميت جو هڪ پهلو اهو آهي ته ڪتاب لينن جي فڪري اثر کي ڀارتي ۽ سنڌي شخصيتن جي حوالي سان پيش ڪري ٿو.<ref name="Jotwani1996"/> ٻئي طرف موتي لال جوتواڻيءَ جي تنقيد ظاهر ڪري ٿي ته لينن جي اثر بابت اتم جي تشريح سان اختلاف پڻ موجود هو. ان ڪري هي ڪتاب سنڌي ترقي پسند ادب سان گڏ ادبي ۽ سياسي فڪر جي تاريخي تنقيد جي مطالعي ۾ پڻ لاڳاپيل آهي.<ref name="Jotwani1996"/> == پڻ ڏسو == * [[اي. جي. اتم]] * [[ولاديمير لينن]] * [[ڄيٺمل پرسرام]] * [[حيدر بخش جتوئي]] * [[روسي انقلاب]] * [[سوشلزم]] * [[سنڌي ترقي پسند ادب]] * [[ڀارت روس لاڳاپا]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://ajuttam.sindhisangat.com/ajuttamsindhibooks.php اي. جي. اتم جي ڪتابن جي فهرست] * [https://sahitya-akademi.gov.in/library/meettheauthor/a_j_uttam.pdf اي. جي. اتم — ساهتيه اڪيڊمي] * [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=اي+جي+اتم اي. جي. اتم — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Lenin_in_1920.jpg لينن جي تصوير — وڪيميڊيا ڪامنز] {{DEFAULTSORT:ڀارت جو دوست لينن}} [[زمرو:1970ع جا ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي نثري ادب]] [[زمرو:سياسي ڪتاب]] [[زمرو:سوشلزم بابت ڪتاب]] [[زمرو:ولاديمير لينن]] dm7wpnkz316zm74amdcz5g8ujzgu2qp 0 104403 422468 2026-10-17T15:20:31Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|منگهارام ملڪاڻيءَ جو 1980ع ۾ شايع ٿيل سنڌي ادبي تنقيد ۽ تبصرن جو مجموعو}} {{Infobox book | name = ڀارت ۾ سنڌي ساهت جو مختصر جائزو | title_orig = Bhaarat mein Sindhi Saahita jo Mukhtasir Jaaizo | author = [[منگهارام ملڪاڻي]] | country = [[ڀارت]] | language = [[سنڌي ٻولي]] | subject = ڀارت ۾ سنڌي ادب، ادبي تنقيد ۽ تبصرا |... 422468 wikitext text/x-wiki {{Short description|منگهارام ملڪاڻيءَ جو 1980ع ۾ شايع ٿيل سنڌي ادبي تنقيد ۽ تبصرن جو مجموعو}} {{Infobox book | name = ڀارت ۾ سنڌي ساهت جو مختصر جائزو | title_orig = Bhaarat mein Sindhi Saahita jo Mukhtasir Jaaizo | author = [[منگهارام ملڪاڻي]] | country = [[ڀارت]] | language = [[سنڌي ٻولي]] | subject = ڀارت ۾ سنڌي ادب، ادبي تنقيد ۽ تبصرا | genre = ادبي تنقيد، مضمونن جو مجموعو | pub_date = 1980ع }} '''ڀارت ۾ سنڌي ساهت جو مختصر جائزو''' (انگريزي: ''Bhaarat mein Sindhi Saahita jo Mukhtasir Jaaizo'') سنڌي اديب، ناٽڪ نويس، نقاد ۽ ادبي مورخ [[منگهارام ملڪاڻي]] جو 1980ع ۾ شايع ٿيل ادبي تنقيد جو ڪتاب آهي. هن مجموعي ۾ مختلف ڪتابن جا مهاڳ، ڪتابي تبصرا، تنقيدي مضمون ۽ ادبي جائزا گڏ ڪيا ويا آهن.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> ڪتاب جو عنوان ڪجهه ماخذن ۾ '''ڀارت ۾ سنڌي ساهت جو مختصر تنقيدي جائزو''' پڻ ڄاڻايو ويو آهي. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ اهو عنوان 1980ع جي تنقيدي ڪتابن جي فهرست ۾ ڏنل آهي، جڏهن ته سنڌي ٻوليءَ جي بااختيار اداري ۽ ٻين ماخذن ۾ مختصر عنوان ملي ٿو.<ref name="SindhianaCriticism">{{cite encyclopedia |title=سنڌي ادب ۾ تنقيدنگاري |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سنڌي+ادب+۾+تنقيدنگاري |access-date=2026-10-17 }}</ref><ref name="SindhilaLiteraryHistory">{{cite web |title=ادبي تاريخ |website=آن لائين سنڌي ڊڪشنريون |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |url=https://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=ادبي+تاريخ |access-date=2026-10-17 }}</ref> == ڪتاب جو تعارف == ''ڀارت ۾ سنڌي ساهت جو مختصر جائزو'' منگهارام ملڪاڻيءَ جي مختلف وقتن تي لکيل ادبي مضمونن، مهاڳن ۽ ڪتابي تبصرن جو مجموعو آهي. موتي لال جوتواڻيءَ موجب، هن ڪتاب جو مواد نئين سر لکيل مسلسل ادبي تاريخ بدران اڳ ۾ لکيل تنقيدي ۽ تعارفي تحريرن تي مشتمل آهي.<ref name="Jotwani1996"/> ڪتاب ڀارت ۾ سنڌي ادب جي تنقيدي مطالعي سان لاڳاپيل آهي. ان جو شمار منگهارام ملڪاڻيءَ جي پوئين دور جي ادبي تصنيفن ۾ ٿئي ٿو. == اشاعت == هي ڪتاب 1980ع ۾ شايع ٿيو. ڊاڪٽر پروين موسيٰ ميمڻ پنهنجي تحقيقي مضمون ۾ منگهارام ملڪاڻيءَ جي ڪتابن جي فهرست ڏيندي ''ڀارت ۾ سنڌي ساهت جو مختصر جائزو'' کي 1980ع جي تصنيف طور درج ڪيو آهي.<ref name="ParveenMemon">{{cite book |last=ميمڻ |first=پروين موسيٰ |author-link=پروين موسيٰ ميمڻ |title=پلئه پايو سچ |chapter=منگهارام ملڪاڻيءَ جي ”نثر جي تاريخ“، تحقيقي جائزو |language=sd |url=https://books.sindhsalamat.com/index.php/book/855/read/45331 |access-date=2026-10-17 }}</ref> منگهارام ملڪاڻيءَ جو لاڏاڻو پهرين ڊسمبر 1980ع تي ٿيو. اهڙيءَ طرح هي ڪتاب سندس حياتيءَ جي آخري سال ۾ شايع ٿيل تصنيفن مان آهي.<ref name="PathanMalkani">{{cite web |title=منگهارام ملڪاڻي |website=ڊاڪٽر درمحمد پٺاڻ |url=https://drpathan.com/منگهارا-ملڪاڻي-3/ |language=sd |access-date=2026-10-17 }}</ref> == ڪتاب جو مواد == === ڪتابن جا مهاڳ === مجموعي ۾ مختلف ڪتابن لاءِ لکيل مهاڳ شامل آهن. مهاڳ عام طور ڪنهن تصنيف، ان جي موضوع، ادبي خصوصيتن يا ليکڪ جي ڪم جو تعارف پيش ڪندو آهي. جوتواڻيءَ جي ڪتابياتي وضاحت موجب، مهاڳ هن مجموعي جي مواد جو هڪ حصو آهن.<ref name="Jotwani1996"/> === ڪتابي تبصرا === ڪتاب ۾ ادبي تصنيفن بابت تبصرا پڻ شامل آهن. اهڙيون تحريرون ادبي تنقيد جو حصو هونديون آهن، جن ۾ ڪتاب جي موضوع، اسلوب يا ادبي خصوصيتن جو جائزو ورتو ويندو آهي. موجود ڪتابياتي ماخذن ۾ انهن سڀني ڪتابن ۽ ليکڪن جي مڪمل فهرست نه ڏنل آهي، جن بابت ملڪاڻيءَ هن مجموعي ۾ تبصرا لکيا آهن. === تنقيدي مضمون === مجموعي ۾ تنقيدي مضمون ۽ ادبي جائزا پڻ شامل آهن. منگهارام ملڪاڻي سنڌي نثر، ناٽڪ ۽ ادبي تاريخ بابت لکڻ سبب سڃاتو وڃي ٿو. هن جا ڪيترائي تنقيدي مضمون مختلف اخبارن ۽ رسالن ۾ شايع ٿيا هئا.<ref name="ParveenMemon"/> == موتي لال جوتواڻيءَ جو تنقيدي جائزو == موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ ''ڀارت ۾ سنڌي ساهت جو مختصر جائزو'' جو ذڪر ڪندي ان کي ملڪاڻيءَ جي اڳوڻي اهم تصنيف ''[[سنڌي نثر جي تاريخ]]'' سان ڀيٽيو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> جوتواڻيءَ جي راءِ موجب، ملڪاڻيءَ پنهنجي شاهڪار ادبي تاريخ لکڻ کان پوءِ جڏهن ٻيهر تنقيدي مضمونن ڏانهن موٽيو ته هن مجموعي ۾ اڳوڻي ڪم جهڙي تازگي محسوس نه ٿي. سندس تنقيدي راءِ اها پڻ هئي ته هن ڪتاب جي مضمونن کي ''سنڌي نثر جي تاريخ'' جيتري پذيرائي حاصل نه ٿي.<ref name="Jotwani1996"/> هي جائزو جوتواڻيءَ جي انفرادي تنقيدي راءِ آهي؛ ڪتاب جي ادبي اهميت بابت متفقه فيصلو نه آهي. == سنڌي نثر جي تاريخ سان تعلق == ''[[سنڌي نثر جي تاريخ]]'' منگهارام ملڪاڻيءَ جي اهم تحقيقي تصنيف آهي. هن ڪتاب ۾ سنڌي نثر جي مختلف صنفن، تاريخي اوسر ۽ ادبي روايتن جو مطالعو ڪيو ويو. هن تصنيف تي منگهارام ملڪاڻيءَ کي 1969ع ۾ [[ساهتيه اڪيڊمي انعام]] مليو. ساهتيه اڪيڊميءَ جي سرڪاري انعام يافتگان واري فهرست ۾ 1969ع لاءِ ملڪاڻيءَ ۽ ''Sindhi Nasr Ji Tarikh'' جو نالو درج آهي.<ref name="SahityaAward1969">{{cite web |title=Akademi Awards: Sindhi |website=Sahitya Akademi |publisher=Sahitya Akademi |url=https://sahitya-akademi.gov.in/awards/akademi%20samman_suchi.jsp |language=en |access-date=2026-10-17 }}</ref> ''ڀارت ۾ سنڌي ساهت جو مختصر جائزو'' ان اڳوڻي ادبي تاريخ کان صنفي اعتبار سان مختلف آهي، ڇاڪاڻ ته هي هڪ گڏيل تاريخي بيان بدران مهاڳن ۽ تنقيدي تحريرن جو مجموعو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> == ليکڪ == '''منگهارام اڌارام ملڪاڻي''' (24 ڊسمبر 1896ع – 1 ڊسمبر 1980ع) سنڌي ٻوليءَ جو اديب، ناٽڪ نويس، ادبي نقاد، مورخ ۽ استاد هو. سندس پيدائش [[حيدرآباد، سنڌ]] ۾ ٿي. هن ڪراچيءَ جي ڊي. جي. سنڌ ڪاليج ۾ تعليم حاصل ڪئي ۽ بعد ۾ اتي انگريزيءَ جو استاد مقرر ٿيو. هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ هو ڀارت لڏي ويو، جتي هن تدريسي، ادبي ۽ تنظيمي سرگرميون جاري رکيون. هو جديد سنڌي ناٽڪ، خاص طور هڪ ايڪٽ واري ناٽڪ جي اوسر سان لاڳاپيل اهم شخصيتن مان شمار ٿئي ٿو.<ref name="SindhiSangatMalkani">{{cite web |title=Mangharam Udharam Malkani |website=Sindhi Sangat |url=https://sindhisangat.com/promoters/mangharam-udharam-malkani/ |language=en |access-date=2026-10-17 }}</ref> ملڪاڻيءَ ڀارت ۾ سنڌي ٻوليءَ ۽ ادب جي ترقيءَ لاءِ ادبي تنظيمن سان پڻ ڪم ڪيو. سندس تصنيفن ۾ ناٽڪ، ادبي تنقيد، ترجما، يادگيريون، سفرناما ۽ ادبي تاريخ شامل آهن.<ref name="ParveenMemon"/><ref name="SindhiSangatMalkani"/> == منگهارام ملڪاڻيءَ جون لاڳاپيل تصنيفون == {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #A7B8CA;text-align:right;" ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | تصنيف ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | سال ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | صنف يا موضوع |- | style="background:#EAF3FC;" | ''ادبي اصول'' | 1950ع | ادبي تنقيد |- | style="background:#F0F7EC;" | ''پڇمي ياترا'' | 1963ع | سفرنامو |- | style="background:#EAF3FC;" | ''سنڌي نثر جي تاريخ'' | 1968ع | سنڌي نثر جي تاريخ |- | style="background:#F0F7EC;" | ''جوانيءَ جا جذبا، پيري جون يادون'' | 1975ع | نظماڻو نثر |- | style="background:#EAF3FC;" | ''ساهتڪارن جون سمرتيون'' | 1979ع | ادبي يادگيريون |- | style="background:#F0F7EC;" | '''ڀارت ۾ سنڌي ساهت جو مختصر جائزو''' | 1980ع | مهاڳ، تبصرا ۽ ادبي تنقيد |- | style="background:#EAF3FC;" | ''ڀارت ۾ ساهت جي سمالوچنا'' | 1982ع | ادبي تنقيد |} <ref name="ParveenMemon"/> == سنڌي ادبي تنقيد ۾ مقام == ''ڀارت ۾ سنڌي ساهت جو مختصر جائزو'' سنڌي ادب ۾ تنقيدي مضمونن ۽ ڪتابي تبصرن جي روايت سان لاڳاپيل آهي. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' جي سنڌي تنقيدنگاريءَ بابت مضمون ۾ هن ڪتاب جو ذڪر 1980ع جي ٻين تنقيدي تصنيفن سان گڏ ڪيو ويو آهي.<ref name="SindhianaCriticism"/> ڪتاب جي تاريخي اهميت جو هڪ پهلو اهو آهي ته اهو منگهارام ملڪاڻيءَ جي ادبي تنقيد سان لاڳاپيل پوئين دور جي تحريرن جو مجموعو آهي. جوتواڻيءَ جي تنقيدي جائزي مان ظاهر ٿئي ٿو ته هن مجموعي جي ادبي پذيرائيءَ بابت اختلاف پڻ موجود رهيو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> == ڪتابياتي تفصيل == {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #A7B8CA;text-align:right;" ! colspan="2" style="background:#245487;color:#FFFFFF;padding:9px;" | ڀارت ۾ سنڌي ساهت جو مختصر جائزو |- ! style="background:#E4F0FA;width:36%;" | عنوان | ڀارت ۾ سنڌي ساهت جو مختصر جائزو |- ! style="background:#EDF5EA;" | ٻيو ڄاڻايل عنوان | ڀارت ۾ سنڌي ساهت جو مختصر تنقيدي جائزو |- ! style="background:#E4F0FA;" | رومن عنوان | ''Bhaarat mein Sindhi Saahita jo Mukhtasir Jaaizo'' |- ! style="background:#EDF5EA;" | ليکڪ | [[منگهارام ملڪاڻي]] |- ! style="background:#E4F0FA;" | اشاعت | 1980ع |- ! style="background:#EDF5EA;" | ٻولي | [[سنڌي ٻولي]] |- ! style="background:#E4F0FA;" | صنف | ادبي تنقيد ۽ مضمونن جو مجموعو |- ! style="background:#EDF5EA;" | مواد | ڪتابن جا مهاڳ، تبصرا ۽ تنقيدي مضمون |- ! style="background:#E4F0FA;" | ناشر | تصديق گهربل |- ! style="background:#EDF5EA;" | صفحا | تصديق گهربل |} == پڻ ڏسو == * [[منگهارام ملڪاڻي]] * [[سنڌي نثر جي تاريخ]] * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌي ادبي تنقيد]] * [[سنڌي ناٽڪ]] * [[ساهتيه اڪيڊمي انعام]] * [[ڀارت ۾ سنڌي ادب]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://books.sindhsalamat.com/index.php/book/855/read/45331 منگهارام ملڪاڻيءَ جي نثر جي تاريخ جو تحقيقي جائزو — ڊاڪٽر پروين موسيٰ ميمڻ] * [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سنڌي+ادب+۾+تنقيدنگاري سنڌي ادب ۾ تنقيدنگاري — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا] * [https://sindhisangat.com/promoters/mangharam-udharam-malkani/ منگهارام اڌارام ملڪاڻي — سنڌي سنگت] * [https://sahitya-akademi.gov.in/awards/akademi%20samman_suchi.jsp ساهتيه اڪيڊمي انعام يافتگان] {{DEFAULTSORT:ڀارت ۾ سنڌي ساهت جو مختصر جائزو}} [[زمرو:1980ع جا ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي ادبي تنقيد]] [[زمرو:سنڌي نثري ادب]] [[زمرو:سنڌي ادب جي تاريخ]] l8udmimd9isukat7s7wng70oyt1q19e 0 104404 422469 2026-10-17T15:24:19Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|گنگارام سمراٽ جو قديم ڀارت جي ثقافتي تاريخ بابت ڪتاب}} {{Infobox book | name = ڀارت ورش | title_orig = Bhaaratvarsh | image = | image_size = 230px | caption = | author = [[گنگارام سمراٽ]] | country = [[ڀارت]] | language = [[سنڌي ٻولي]] | subject = قديم ڀارت جي ثقافتي تاريخ | genre = تاريخ، ثقافتي مطالعو | pub_date = 1965ع؛ ٻين ماخ... 422469 wikitext text/x-wiki {{Short description|گنگارام سمراٽ جو قديم ڀارت جي ثقافتي تاريخ بابت ڪتاب}} {{Infobox book | name = ڀارت ورش | title_orig = Bhaaratvarsh | image = | image_size = 230px | caption = | author = [[گنگارام سمراٽ]] | country = [[ڀارت]] | language = [[سنڌي ٻولي]] | subject = قديم ڀارت جي ثقافتي تاريخ | genre = تاريخ، ثقافتي مطالعو | pub_date = 1965ع؛ ٻين ماخذن موجب 1966ع | preceded_by = [[آريا ورت]] }} '''ڀارت ورش''' (انگريزي: ''Bhaaratvarsh''؛ سنسڪرت: ''भारतवर्ष'') سنڌي محقق، تاريخدان ۽ ليکڪ [[گنگارام سمراٽ]] جو قديم ڀارت جي ثقافتي تاريخ بابت ڪتاب آهي. موتي لال جوتواڻيءَ موجب، هن تصنيف ۾ [[گوتم ٻڌ]] جي زماني کان [[هرش ورڌن]] جي دور تائين ڀارت جي ثقافتي تاريخ جو مطالعو ڪيو ويو آهي. هي ڪتاب سمراٽ جي اڳوڻي تصنيف ''[[آريا ورت]]'' جو تسلسل آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> ڪتاب جي اشاعت جي سال بابت ماخذن ۾ اختلاف آهي. جوتواڻيءَ 1965ع ڄاڻايو آهي، جڏهن ته ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ 1966ع درج آهي.<ref name="SindhianaSamrat">{{cite encyclopedia |title=گنگا رام سمراٽ |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=گنگا+رام+سمراٽ |access-date=2026-10-17 }}</ref> == ڪتاب جو موضوع == ''ڀارت ورش'' قديم ڀارت جي ثقافتي تاريخ تي مشتمل تصنيف آهي. جوتواڻيءَ جي وضاحت موجب، ڪتاب جو تاريخي دائرو گوتم ٻڌ جي زماني کان شهنشاهه هرش ورڌن جي دور تائين پکڙيل آهي.<ref name="Jotwani1996"/> هي زمانو قديم هندستان جي مذهبي، فلسفيانه، سياسي ۽ ثقافتي تاريخ ۾ اهم آهي. ان ۾ ٻڌ ڌرم ۽ جين ڌرم جي اوسر، مختلف سلطنتن جو قيام، علمي ۽ ادبي روايتن جي ترقي ۽ سماجي تبديلين جا ڪيترائي مرحلا شامل آهن. انهن موضوعن جو ذڪر هتي تاريخي پسمنظر طور ڪيو ويو آهي. اصل ڪتاب جي بابن جي فهرست تائين رسائي نه هجڻ سبب انهن سڀني موضوعن کي ڪتاب جا الڳ باب قرار نٿو ڏئي سگهجي. == آريا ورت سان تعلق == ''ڀارت ورش'' گنگارام سمراٽ جي اڳوڻي تاريخي تصنيف ''آريا ورت'' جو تسلسل آهي.<ref name="Jotwani1996"/> ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب، ''آريا ورت'' 1947ع ۾ شايع ٿيو. گنگارام سمراٽ هن ڪتاب ۾ قديم هندستان جي تاريخ بابت پنهنجا نظريا پيش ڪيا.<ref name="SindhianaSamrat"/> سمراٽ جي تاريخي لکڻين ۾ قديم هندستان ۽ سنڌ جي تاريخ، مذهبي روايتن، ٻولين ۽ ثقافتي لاڳاپن کي اهميت حاصل رهي آهي. == تاريخي پسمنظر == === گوتم ٻڌ جو زمانو === [[فائل:Gautama Buddha first sermon in Sarnath.jpg|thumb|230px|گوتم ٻڌ جي پهرئين وعظ جي منظر کي ظاهر ڪندڙ گنڌارا طرز جو مجسمو.]] [[گوتم ٻڌ]] قديم هندستان جي مذهبي ۽ فلسفيانه تاريخ جي اهم شخصيت هو. سندس تعليمات مان ٻڌ ڌرم جي اوسر ٿي، جنهن ۾ انساني ڏکن، انهن جي سببن ۽ انهن کان نجات جي رستي بابت فڪر پيش ڪيو ويو. ٻڌ ڌرم جي ترقيءَ سان گڏ قديم هندستان ۾ مذهبي، فلسفيانه ۽ علمي سرگرمين جا نوان مرڪز قائم ٿيا. === موريا ۽ گپتا دور === ٻڌ جي زماني کان پوءِ قديم هندستان جي تاريخ ۾ [[موريا سلطنت]] ۽ [[گپتا سلطنت]] اهم سياسي دور رهيا. موريا سلطنت جي حڪمران [[اشوڪ اعظم]] جي دور ۾ ٻڌ ڌرم کي شاهي سرپرستي حاصل ٿي. گپتا دور ۾ سنسڪرت ادب، فنون ۽ علمي سرگرمين کي ترقي ملي. === شهنشاهه هرش ورڌن === [[هرش ورڌن]] ستين صدي عيسويءَ ۾ اتر هندستان جو حڪمران هو. سندس حڪومت عام طور 606ع کان 647ع تائين ڄاڻائي ويندي آهي. هرش جي زماني بابت سنسڪرت ليکڪ [[بانڀٽ]] جي تصنيف ''هرش چرتر'' ۽ چيني ٻڌ راهب [[شوان زانگ]] جي سفرنامي مان تاريخي معلومات ملي ٿي. جوتواڻيءَ موجب، گنگارام سمراٽ جي ''ڀارت ورش'' جو تاريخي مطالعو هرش جي زماني تائين پهچي ٿو.<ref name="Jotwani1996"/> == ليکڪ == '''گنگارام گيانچند سمراٽ''' (15 سيپٽمبر 1918ع – 20 آگسٽ 2004ع) سنڌي محقق، تاريخدان، صحافي ۽ اديب هو. سندس پيدائش [[سن، سنڌ|سن]]، موجوده [[ڄامشورو ضلعو|ضلعي ڄامشوري]] ۾ ٿي.<ref name="SindhianaSamrat"/><ref name="AsianSamrat">{{cite web |title=تاريخدان گنگارام سمراٽ، جنھن پنھنجي حياتي سنڌي تاريخ ۽ ادب کي اَرپي ڇڏي |website=The AsiaN Sindhi |date=2026-08-20 |language=sd |url=https://sindhi.theasian.asia/archives/10013 |access-date=2026-10-17 }}</ref> کيس سنڌي، هندي، سنسڪرت ۽ انگريزي ٻولين سان واقفيت هئي. هن سنڌ ۽ ڀارت جي تاريخ بابت ڪيترائي ڪتاب لکيا. سندس فڪري تربيت تي [[آريا سماج]] جو پڻ اثر رهيو.<ref name="SindhianaSamrat"/><ref name="AsianSamrat"/> ورهاڱي کان پوءِ هو ڀارت ۾ آباد ٿيو ۽ تاريخي تحقيق، صحافت ۽ سنڌي ادب سان لاڳاپيل سرگرميون جاري رکيائين. هن ''آريه وير'' ۽ ''سنڌو متر'' رسالن جي ادارت پڻ ڪئي.<ref name="SindhianaSamrat"/> == گنگارام سمراٽ جون لاڳاپيل تصنيفون == {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #A7B8CA;text-align:right;" ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | ڪتاب ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | سال ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | موضوع |- | style="background:#EAF3FC;" | ''آريا ورت'' | 1947ع | قديم ڀارت جي تاريخ |- | style="background:#EDF5EA;" | '''ڀارت ورش''' | 1965ع / 1966ع | ٻڌ جي زماني کان هرش تائين ثقافتي تاريخ |- | style="background:#EAF3FC;" | ''سمراٽ چندرگپت'' | 1974ع | تاريخي مطالعو |- | style="background:#EDF5EA;" | ''گيان گنگا'' | 1975ع | علمي ۽ فڪري موضوع |- | style="background:#EAF3FC;" | ''سنڌو سؤوير'' | 1979ع | سنڌ جي قديم تاريخ |- | style="background:#EDF5EA;" | ''شڌ رامائڻ'' | 1989ع | رامائڻ بابت مطالعو |- | style="background:#EAF3FC;" | ''نئون چچنامو: ڀينڪر دوکو'' | 1991ع | سنڌ جي تاريخ بابت تنقيدي مطالعو |- | style="background:#EDF5EA;" | ''موهن جو دڙو'' | 1992ع | قديم سنڌ ۽ آثار قديمه |} <ref name="SindhianaSamrat"/> == سنڌي تاريخ نگاريءَ ۾ مقام == ''ڀارت ورش'' سنڌي ٻوليءَ ۾ قديم ڀارت جي تاريخ بابت لکيل تصنيفن مان هڪ آهي. ان جي خاصيت اها آهي ته اهو گنگارام سمراٽ جي اڳوڻي ڪتاب ''آريا ورت'' جو تسلسل آهي ۽ ٻڌ جي زماني کان هرش ورڌن تائين ثقافتي تاريخ کي موضوع بڻائي ٿو.<ref name="Jotwani1996"/> گنگارام سمراٽ سنڌ ۽ ڀارت جي تاريخ تي وسيع مطالعو ڪيو ۽ ڪيترائي تاريخي ڪتاب لکيا. سندس تحقيق ۽ تاريخي تشريحن بابت علمي اختلاف پڻ موجود رهيا آهن.<ref name="SindhianaSamrat"/> == ڪتابياتي تفصيل == {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #A7B8CA;text-align:right;" ! colspan="2" style="background:#245487;color:#FFFFFF;padding:9px;" | ڀارت ورش — ڪتابياتي ڄاڻ |- ! style="background:#E4F0FA;width:35%;" | عنوان | ڀارت ورش |- ! style="background:#EDF5EA;" | رومن عنوان | ''Bhaaratvarsh'' |- ! style="background:#E4F0FA;" | ليکڪ | [[گنگارام سمراٽ]] |- ! style="background:#EDF5EA;" | اشاعت | 1965ع يا 1966ع |- ! style="background:#E4F0FA;" | ٻولي | [[سنڌي ٻولي]] |- ! style="background:#EDF5EA;" | صنف | ثقافتي تاريخ |- ! style="background:#E4F0FA;" | تاريخي دائرو | گوتم ٻڌ کان هرش ورڌن تائين |- ! style="background:#EDF5EA;" | اڳوڻو ڪتاب | ''آريا ورت'' |- ! style="background:#E4F0FA;" | ناشر | تصديق گهربل |- ! style="background:#EDF5EA;" | صفحا | تصديق گهربل |} == پڻ ڏسو == * [[گنگارام سمراٽ]] * [[آريا ورت]] * [[گوتم ٻڌ]] * [[هرش ورڌن]] * [[موريا سلطنت]] * [[گپتا سلطنت]] * [[سنڌي تاريخ نگاري]] * [[قديم هندستان]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=گنگا+رام+سمراٽ گنگارام سمراٽ — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا] * [https://sindhi.theasian.asia/archives/10013 گنگارام سمراٽ جي زندگي ۽ تاريخي خدمتون] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Sculpture_of_Sarnath سارناتھ جا تاريخي مجسما — وڪيميڊيا ڪامنز] {{DEFAULTSORT:ڀارت ورش}} [[زمرو:1960ع واري ڏهاڪي جا ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي ڪتاب]] [[زمرو:تاريخي ڪتاب]] [[زمرو:ڀارت جي تاريخ]] [[زمرو:سنڌي تاريخ نگاري]] 05c5f6qdfee14iuk175go7lvb5ywicu 0 104405 422470 2026-10-17T15:28:10Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|پرم ابيچنداڻيءَ جي سنڌي ڪهاڻي، جيڪا 1991ع جي ساڳئي نالي واري مجموعي ۾ شامل آهي}} {{Infobox short story | name = ڀَوَ-اڀَوَ | author = [[پرم ابيچنداڻي]] | country = [[ڀارت]] | language = [[سنڌي ٻولي]] | genre = سماجي ۽ نفسياتي ڪهاڻي | published_in = ڀَوَ-اڀَوَ | publication_type = ڪهاڻين جو مجموعو | pub_date = 1991ع }}... 422470 wikitext text/x-wiki {{Short description|پرم ابيچنداڻيءَ جي سنڌي ڪهاڻي، جيڪا 1991ع جي ساڳئي نالي واري مجموعي ۾ شامل آهي}} {{Infobox short story | name = ڀَوَ-اڀَوَ | author = [[پرم ابيچنداڻي]] | country = [[ڀارت]] | language = [[سنڌي ٻولي]] | genre = سماجي ۽ نفسياتي ڪهاڻي | published_in = ڀَوَ-اڀَوَ | publication_type = ڪهاڻين جو مجموعو | pub_date = 1991ع }} '''ڀَوَ-اڀَوَ''' (رومن سنڌي: ''Bhaau-Abhaau''؛ ٻين صورتن ۾ ''Bhava-Abhava'') سنڌي ڪهاڻيڪار، ناول نگار ۽ نقاد [[پرم ابيچنداڻي]] جي ڪهاڻي آهي، جيڪا سندس 1991ع ۾ شايع ٿيل ساڳئي نالي واري ڪهاڻين جي مجموعي ۾ شامل آهي. ڪهاڻيءَ جو مرڪزي ڪردار '''رمڀا''' نالي نوجوان عورت آهي، جنهن جي زندگيءَ ۾ روايتي خانداني قدرن، سماجي پابندين، ذاتي خواهشن ۽ شاديءَ بابت فيصلن جي وچ ۾ ڇڪتاڻ پيدا ٿئي ٿي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ پرم ابيچنداڻيءَ جي 1991ع واري ڪهاڻين جي مجموعي جو عنوان ''ڀَو- اڀوَ'' درج آهي. سنڌي سنگت جي انگريزي ڪتابياتي فهرست ۾ ساڳيو مجموعو ''Bhava-Abhava'' جي نالي سان ڄاڻايل آهي.<ref name="SindhianaParam">{{cite encyclopedia |title=پرم ابيچنداڻي |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=پرم+ابيچنداڻي |language=sd |access-date=2026-10-17 }}</ref><ref name="SindhiSangatParam">{{cite web |title=Param A. Abichandani |website=Sindhi Sangat |url=https://sindhisangat.com/promoters/param-a-abichandani/ |language=en |access-date=2026-10-17 }}</ref> == ڪهاڻيءَ جو خلاصو == === رمڀا جو روايتي خانداني پسمنظر === ڪهاڻيءَ جي مرڪزي شخصيت رمڀا هڪ روايتي گهراڻي ۾ جنم وٺي ٿي. سندس ابتدائي زندگيءَ تي خاندان ۽ سماج جي رائج قدرن جو اثر هوندو آهي. وقت گذرڻ سان رمڀا جي سوچ ۽ طرز زندگيءَ ۾ تبديلي اچي ٿي. هوءَ اهڙي زندگي اختيار ڪري ٿي، جيڪا سندس خانداني ۽ سماجي ماحول جي روايتن کان مختلف هوندي آهي.<ref name="Jotwani1996"/> === زندگيءَ ۾ تبديلي === موتي لال جوتواڻيءَ جي بيان موجب، رمڀا هڪ اهڙي شخصيت بڻجي ٿي، جيڪا سماجي روايتن جي ابتڙ عمل ڪري ٿي. سندس زندگيءَ ۾ ذاتي خواهشن ۽ روايتي سماجي قدرن جي وچ ۾ تضاد پيدا ٿئي ٿو. بعد ۾ هوءَ پنهنجي اڳوڻي طرز زندگيءَ مان اطمينان وڃائي ويهي ٿي ۽ ٻيهر روايتي زندگيءَ ڏانهن موٽڻ جو فيصلو ڪري ٿي.<ref name="Jotwani1996"/> === شاديءَ جو فيصلو === رمڀا شادي ڪرڻ ۽ مستقل گهريلو زندگي اختيار ڪرڻ جو فيصلو ڪري ٿي. جوتواڻيءَ جي ڪهاڻيءَ بابت تشريح موجب، سندس زندگيءَ کي نئين سر ترتيب ڏيڻ جو فيصلو مناسب ثابت ٿئي ٿو، پر مڙس جي چونڊ ۾ هوءَ غلطي ڪري ويهي ٿي. جنهن شخص سان رمڀا شادي ڪري ٿي، اهو اڳتي هلي بدڪردار ثابت ٿئي ٿو. اهڙيءَ طرح سندس زندگيءَ ۾ نئين مايوسي پيدا ٿئي ٿي.<ref name="Jotwani1996"/> == مرڪزي ڪردار == '''رمڀا''' ڪهاڻيءَ جي مرڪزي شخصيت آهي. سندس زندگيءَ جي مختلف مرحلن مان سماجي قدرن، ذاتي خواهشن، آزاديءَ ۽ شاديءَ بابت فيصلن جي وچ ۾ ڇڪتاڻ ظاهر ٿئي ٿي. جوتواڻيءَ جي خلاصـي موجب، رمڀا جي شخصيت ۾ ٽي نمايان تبديليون ڏسڻ ۾ اچن ٿيون: # روايتي گهراڻي ۾ پرورش ۽ سماجي قدرن سان وابستگي. # روايتي پابندين کان مختلف طرز زندگي اختيار ڪرڻ. # اڳوڻي زندگيءَ کان بيزاريءَ کان پوءِ شادي ۽ گهريلو زندگيءَ ڏانهن موٽڻ.<ref name="Jotwani1996"/> == موضوعاتي جائزو == === روايت ۽ انحراف === ڪهاڻيءَ ۾ رمڀا جي روايتي خانداني پسمنظر ۽ سندس بعد واري زندگيءَ جي وچ ۾ تضاد موجود آهي. ان کي سماجي روايتن ۽ فرد جي ذاتي چونڊ جي وچ ۾ ڇڪتاڻ جي تناظر ۾ پڙهي سگهجي ٿو. === عورت جي ذاتي چونڊ === رمڀا جي زندگيءَ ۾ مختلف فيصلا سندس ذاتي خواهشن ۽ سماجي حالتن سان لاڳاپيل آهن. سندس ڪردار جي ذريعي ڪهاڻي عورت جي چونڊ، سماجي توقعن ۽ انهن جي نتيجن بابت سوال اٿاري ٿي. === شادي ۽ اعتماد === ڪهاڻيءَ جي پڄاڻيءَ ۾ شاديءَ جو فيصلو ۽ مڙس جي چونڊ ٻه الڳ معاملا بڻجي سامهون اچن ٿا. جوتواڻيءَ جي تشريح موجب، رمڀا جي شادي ڪرڻ واري فيصلي ۽ سندس چونڊيل ساٿي جي ڪردار ۾ بنيادي فرق آهي.<ref name="Jotwani1996"/> == ادبي پسمنظر == ''ڀَوَ-اڀَوَ'' سنڌي ڪهاڻيءَ جي انهن موضوعن سان لاڳاپيل آهي، جن ۾ فرد جي نفسياتي ڪيفيت، سماجي قدرن ۽ ذاتي فيصلن جي نتيجن کي اهميت ڏني ويندي آهي. پرم ابيچنداڻيءَ جي ادبي ڪم بابت سنڌي سنگت جي سوانحي تعارف ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته سندس فڪري ۽ ادبي رجحان تي وجوديت جي فلسفي جو اثر هو. هو خاص طور ڪهاڻيڪار ۽ ادبي نقاد طور سڃاتو وڃي ٿو.<ref name="SindhiSangatParam"/> اهو ادبي پسمنظر ڪهاڻيءَ جي مطالعي ۾ مددگار ٿي سگهي ٿو، پر اصل ڪهاڻيءَ جي مڪمل متن کان سواءِ ان کي ڪنهن مخصوص فلسفي جي مڪمل نمائندگي قرار ڏيڻ مناسب نه آهي. == ليکڪ == '''پرم ابيچنداڻي''' سنڌي ٻوليءَ جو ڪهاڻيڪار، ناول نگار، ادبي نقاد، صحافي ۽ مترجم هو. سندس جنم [[خيرپور، سنڌ]] ۾ ٿيو. ورهاڱي کان پوءِ هو ڀارت ۾ آباد ٿيو، جتي هن سنڌي ادب، صحافت، ترجمي ۽ ادبي تحقيق ۾ ڪم ڪيو.<ref name="SindhianaParam"/> هن دهليءَ ۾ ريڊيو ۽ ٽيليويزن لاءِ ادبي ۽ ثقافتي مواد پڻ لکيو. هو مختلف سنڌي ادبي رسالن سان وابسته رهيو ۽ [[ساهتيه اڪيڊمي]] جي ''Encyclopaedia of Indian Literature'' واري منصوبي ۾ پڻ ڪم ڪيائين.<ref name="SindhianaParam"/><ref name="SindhiSangatParam"/> پرم ابيچنداڻيءَ جو لاڏاڻو 9 آگسٽ 2005ع تي دهليءَ ۾ ٿيو.<ref name="SindhianaParam"/> سندس ڄم جي سال بابت ماخذن ۾ اختلاف آهي: ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ 1916ع، جڏهن ته سنڌي سنگت جي سوانحي فهرست ۾ 1926ع ڄاڻايل آهي. اصل دستاويزن جي وڌيڪ تصديق کان سواءِ ڪنهن هڪ سال کي قطعي قرار ڏيڻ مناسب نه آهي.<ref name="SindhianaParam"/><ref name="SindhiSangatParam"/> == پرم ابيچنداڻيءَ جون لاڳاپيل تصنيفون == {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #A7B8CA;text-align:right;" ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | تصنيف ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | سال ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | صنف |- | style="background:#EAF3FC;" | ''جهرڻا'' | 1962ع | ناول |- | style="background:#F0F7EC;" | ''هڪ ڄر، ٻه ڄڀيون'' | 1964ع | ناول |- | style="background:#EAF3FC;" | ''ست سار'' | 1978ع | مضمون |- | style="background:#F0F7EC;" | ''ائين ئي'' | 1988ع | ناول |- | style="background:#EAF3FC;" | '''ڀَوَ-اڀَوَ''' | 1991ع | ڪهاڻين جو مجموعو |- | style="background:#F0F7EC;" | ''تڪ تور'' | 1994ع | ادبي تنقيد |- | style="background:#EAF3FC;" | ''ڪايا پلٽ'' | 1994ع | ڪهاڻيون |- | style="background:#F0F7EC;" | ''پيٽ تي گرڀ'' | 1998ع | ڪهاڻيون |- | style="background:#EAF3FC;" | ''نارائڻ شيام'' | 2001ع | ادبي اڀياس |- | style="background:#F0F7EC;" | ''نظر ۽ نظريو'' | 2005ع | ادبي تنقيد |} <ref name="SindhianaParam"/> == ڪتابياتي تفصيل == {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #A7B8CA;text-align:right;" ! colspan="2" style="background:#245487;color:#FFFFFF;padding:9px;" | ڀَوَ-اڀَوَ — ڪهاڻي ۽ مجموعو |- ! style="background:#E4F0FA;width:36%;" | عنوان | ڀَوَ-اڀَوَ |- ! style="background:#EDF5EA;" | رومن عنوان | ''Bhaau-Abhaau''، ''Bhava-Abhava'' |- ! style="background:#E4F0FA;" | ليکڪ | [[پرم ابيچنداڻي]] |- ! style="background:#EDF5EA;" | مرڪزي ڪردار | رمڀا |- ! style="background:#E4F0FA;" | صنف | سماجي ۽ نفسياتي ڪهاڻي |- ! style="background:#EDF5EA;" | ڪهاڻين جو مجموعو | ''ڀَوَ-اڀَوَ'' |- ! style="background:#E4F0FA;" | اشاعت جو سال | 1991ع |- ! style="background:#EDF5EA;" | ٻولي | [[سنڌي ٻولي]] |- ! style="background:#E4F0FA;" | موضوع | سماجي روايتون، عورت جي ذاتي چونڊ، شادي ۽ اعتماد |- ! style="background:#EDF5EA;" | ناشر | تصديق گهربل |- ! style="background:#E4F0FA;" | صفحا | تصديق گهربل |} == پڻ ڏسو == * [[پرم ابيچنداڻي]] * [[سنڌي ڪهاڻي]] * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌي افسانوي ادب]] * [[وجوديت]] * [[سنڌي ادبي تنقيد]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=پرم+ابيچنداڻي پرم ابيچنداڻي — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا] * [https://sindhisangat.com/promoters/param-a-abichandani/ پرم ابيچنداڻي — سنڌي سنگت] * [https://sindhishaan.com/article/literature/lite_05_03.html سنڌي ڪهاڻين جا چونڊ تعارف — سنڌي شان] {{DEFAULTSORT:ڀو اڀو}} [[زمرو:سنڌي ڪهاڻيون]] [[زمرو:1991ع جون ادبي تخليقون]] [[زمرو:سنڌي افسانوي ادب]] 2fzu0umgcx0eecpgjufc5agnmmf0s2b 10 104406 422471 2026-10-17T15:32:08Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: <includeonly>{{Infobox | bodyclass = vcard | bodystyle = width:{{{infoboxwidth|{{{width|300px}}}}}}; max-width:100%; border:1px solid #8BA9C5; border-collapse:separate; border-spacing:0; border-radius:12px; background:#FFFFFF; color:#202122; font-size:92%; line-height:1.65; box-shadow:0 5px 14px rgba(35,75,115,0.18); overflow:hidden; <!-- مکيه عنوان --> | abovestyle = background:linear-gradient(135deg,#174A7E,#397DB5,#63A6D7); background-color:#245487; color:#F... 422471 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Infobox | bodyclass = vcard | bodystyle = width:{{{infoboxwidth|{{{width|300px}}}}}}; max-width:100%; border:1px solid #8BA9C5; border-collapse:separate; border-spacing:0; border-radius:12px; background:#FFFFFF; color:#202122; font-size:92%; line-height:1.65; box-shadow:0 5px 14px rgba(35,75,115,0.18); overflow:hidden; <!-- مکيه عنوان --> | abovestyle = background:linear-gradient(135deg,#174A7E,#397DB5,#63A6D7); background-color:#245487; color:#FFFFFF; font-size:132%; font-weight:bold; text-align:center; padding:12px 8px; border-bottom:3px solid #F4C76A; text-shadow:0 1px 2px rgba(0,0,0,0.22); | aboveclass = fn | above = «{{{name|{{PAGENAMEBASE}}}}}» <!-- تصوير --> | imagestyle = background:#F5FAFF; text-align:center; padding:10px 8px 6px; | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage |image={{{image|}}} |size={{{image size|{{{image_size|{{{imagesize|}}}}}}}}} |alt={{{alt|}}} }} <!-- تصوير جو عنوان --> | captionstyle = background:#EDF5FC; color:#365B79; font-size:90%; text-align:center; padding:6px 8px; border-bottom:2px solid #D5E4F1; | caption = {{{caption|}}} <!-- عام ليبل ڊيزائن --> | labelstyle = width:37%; min-width:95px; white-space:normal; font-weight:bold; text-align:right; vertical-align:top; padding:7px 9px; border-bottom:1px solid #DCE6EE; color:#26465F; <!-- عام ڊيٽا ڊيزائن --> | datastyle = text-align:right; vertical-align:top; padding:7px 9px; border-bottom:1px solid #DCE6EE; color:#263747; <!-- ليکڪ --> | label1 = ليکڪ | data1 = {{{author|}}} | rowstyle1 = background:#E7F1FC; <!-- اصل عنوان --> | label2 = اصل عنوان | data2 = {{#if:{{{title_orig|}}}|«{{{title_orig}}}»}} | rowstyle2 = background:#F1EAFB; <!-- مترجم --> | label3 = مترجم | data3 = {{{translator|}}} | rowstyle3 = background:#E8F6EE; <!-- ملڪ --> | label4 = ملڪ | data4 = {{{country|}}} | rowstyle4 = background:#FFF2E3; <!-- ٻولي --> | label5 = ٻولي | data5 = {{{language|}}} | rowstyle5 = background:#E7F5F8; <!-- سلسلو --> | label6 = سلسلو | data6 = {{{series|}}} | rowstyle6 = background:#F8ECF2; <!-- ادبي صنف --> | label7 = ادبي صنف | data7 = {{{genre|}}} | rowstyle7 = background:#EAF3E2; <!-- ڪٿي شايع ٿيو --> | label8 = شايع ٿيل مجموعو يا رسالو | data8 = {{{published_in|{{{released_in|}}}}}} | rowstyle8 = background:#FFF5DF; <!-- اشاعت جو قسم --> | label9 = اشاعت جو قسم | data9 = {{{publication_type|}}} | rowstyle9 = background:#E9F0FA; <!-- ناشر --> | label10 = ناشر | data10 = {{{publisher|}}} | rowstyle10 = background:#F3EAF8; <!-- اشاعت جو ذريعو --> | label11 = اشاعت جو ذريعو | data11 = {{{media_type|}}} | rowstyle11 = background:#E5F6F0; <!-- اشاعت جي تاريخ --> | label12 = اشاعت جي تاريخ | data12 = {{{pub_date|{{{release_date|}}}}}} | rowstyle12 = background:#FFF0E8; <!-- انگريزيءَ ۾ اشاعت --> | label13 = انگريزيءَ ۾ اشاعت | data13 = {{{english_pub_date|{{{english_release_date|}}}}}} | rowstyle13 = background:#E8F3FC; <!-- اڳوڻي ڪهاڻي --> | label14 = اڳوڻي ڪهاڻي | data14 = {{#if:{{{preceded_by|}}}|{{#if:{{{preceded_by_italics|}}}|''|«}}{{{preceded_by}}}{{#if:{{{preceded_by_italics|}}}|''|»}}}} | rowstyle14 = background:#F1EBF9; <!-- ايندڙ ڪهاڻي --> | label15 = ايندڙ ڪهاڻي | data15 = {{#if:{{{followed_by|}}}|{{#if:{{{followed_by_italics|}}}|''|«}}{{{followed_by}}}{{#if:{{{followed_by_italics|}}}|''|»}}}} | rowstyle15 = background:#E7F5EA; }}</includeonly><noinclude> {{documentation}} </noinclude> 46hfix9e52dichx9xro0v0k777glyv1 0 104407 422472 2026-10-17T15:33:59Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|ٽيڪم آفتاب جو 1993ع ۾ شايع ٿيل سنڌي ٻاراڻن نظمن ۽ ڪهاڻين جو مجموعو}} {{Infobox book | name = ڀاءُ-ڀيڻ | title_orig = Bhāu-Bheṇ | author = [[ٽيڪم آفتاب]] | country = [[ڀارت]] | language = [[سنڌي ٻولي]] | genre = [[ٻاراڻو ادب]]، نظم ۽ ڪهاڻيون | subject = ٻارن لاءِ شاعري ۽ ڪهاڻيون | publisher = ڀارتي پبليڪيشن | pub_date... 422472 wikitext text/x-wiki {{Short description|ٽيڪم آفتاب جو 1993ع ۾ شايع ٿيل سنڌي ٻاراڻن نظمن ۽ ڪهاڻين جو مجموعو}} {{Infobox book | name = ڀاءُ-ڀيڻ | title_orig = Bhāu-Bheṇ | author = [[ٽيڪم آفتاب]] | country = [[ڀارت]] | language = [[سنڌي ٻولي]] | genre = [[ٻاراڻو ادب]]، نظم ۽ ڪهاڻيون | subject = ٻارن لاءِ شاعري ۽ ڪهاڻيون | publisher = ڀارتي پبليڪيشن | pub_date = 1993ع }} '''ڀاءُ-ڀيڻ''' (رومن سنڌي: ''Bhāu-Bheṇ''؛ انگريزي صورت: ''Bhaau-Bhena'') سنڌي اديب '''ٽيڪم آفتاب''' (''T. M. Aftab'') جو ٻارن لاءِ لکيل نظمن ۽ ڪهاڻين جو مجموعو آهي، جيڪو 1993ع ۾ ڀارتي پبليڪيشن (''Bharti Publication'') طرفان شايع ٿيو. ڪتاب ۾ ٻارن لاءِ دلچسپ نظم ۽ ڪهاڻيون شامل آهن. موتي لال جوتواڻيءَ موجب، مجموعي جو عنوان ڇوڪري ۽ ڇوڪريءَ ٻنهي جي هڪجهڙي عزت ۽ اهميت ڏانهن اشارو ڪري ٿو.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> ''سنڌي سنچيه'' جي ڪتابياتي رڪارڊ ۾ هن تصنيف جو سنڌي عنوان ''ڀاءُ-ڀيڻ''، ليکڪ ''ٽي. ايم. آفتاب''، ناشر ''ڀارتي پبليڪيشن'' ۽ اشاعت جو سال 1993ع ڄاڻايل آهي.<ref name="SindhiSanchayaBhauBhen">{{cite web |title=Bhāu-Bheṇ |website=Sindhi Sanchaya |url=https://sindhisanchaya.in/books/70550 |language=en |access-date=2026-10-17 }}</ref> == ڪتاب جو تعارف == ''ڀاءُ-ڀيڻ'' سنڌي ٻاراڻي ادب جي هڪ تصنيف آهي، جنهن ۾ شاعري ۽ ڪهاڻيءَ جون ٻئي صنفون شامل آهن. موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ هن مجموعي کي ٻارن لاءِ وڻندڙ نظمن ۽ ڪهاڻين جو مجموعو ڄاڻايو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> ڪتاب جي عنوان ۾ ''ڀاءُ'' ۽ ''ڀيڻ'' جا لفظ استعمال ڪيا ويا آهن. جوتواڻيءَ جي تشريح موجب، هي عنوان ٻارن ۾ ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين جي هڪجهڙي عزت جي تصور کي نمايان ڪري ٿو.<ref name="Jotwani1996"/> == عنوان ۽ مرڪزي تصور == سنڌي ٻوليءَ ۾ ''ڀاءُ'' ۽ ''ڀيڻ'' خانداني رشتن جا لفظ آهن. ڪتاب جي عنوان ۾ انهن ٻنهي لفظن کي گڏ آڻڻ سان ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين جي گڏيل حيثيت ڏانهن ڌيان ڇڪجي ٿو. جوتواڻيءَ جي ادبي تشريح موجب، ليکڪ ڇوڪريءَ کي به ڇوڪري جيتري عزت ۽ اهميت ڏئي ٿو.<ref name="Jotwani1996"/> اهو ڪتاب جي عنوان بابت نقاد جو بيان آهي. اصل مجموعي جو مڪمل متن دستياب نه هجڻ سبب ان جي هر نظم ۽ ڪهاڻيءَ بابت ساڳيو موضوعاتي نتيجو ڪڍڻ مناسب نه آهي. == ادبي مواد == === ٻاراڻا نظم === موتي لال جوتواڻيءَ جي بيان موجب، ڪتاب ۾ ٻارن لاءِ نظم شامل آهن.<ref name="Jotwani1996"/> سنڌي ٻاراڻي شاعريءَ جي وسيع روايت ۾ گيتن، نظمن ۽ ٻولن کي ٻارن جي ٻوليءَ، تخيل ۽ ادبي دلچسپيءَ جي واڌاري لاءِ استعمال ڪيو ويو آهي. سنڌي ٻوليءَ جي بااختيار اداري جي تحقيقي رسالي ۾ شايع ٿيل سنڌي ٻاراڻي شاعريءَ جي تاريخي جائزي ۾ هن صنف جي ترقي ۽ مختلف دورن جي تصنيفن تي بحث ڪيو ويو آهي.<ref name="SindhiChildPoetryReview">{{cite journal |title=سنڌيءَ ۾ ٻارن لاءِ شاعري: مختصر جائزو (1926ع–2022ع) |journal=سنڌي ٻولي |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://www.journal.sindhila.org/sindhi/article-180-a-brief-review-of-sindhi-poetry-for-children |language=sd |access-date=2026-10-17 }}</ref> === ٻاراڻيون ڪهاڻيون === ''ڀاءُ-ڀيڻ'' ۾ نظمن سان گڏ ڪهاڻيون پڻ شامل آهن. جوتواڻيءَ انهن کي ٻارن لاءِ دلچسپ قرار ڏنو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> موجود ڪتابياتي رڪارڊ ۾ ڪهاڻين جا انفرادي عنوان، انهن جو تعداد يا مڪمل فهرست درج نه آهي. == ليکڪ == '''ٽيڪم آفتاب''' (انگريزي: ''Tikam Aftab''؛ ڪتابياتي صورت: ''T. M. Aftab'') سنڌي ٻاراڻي ادب سان لاڳاپيل ليکڪ هو. ''ڀاءُ-ڀيڻ'' سندس 1993ع ۾ شايع ٿيل تصنيف آهي، جنهن جو رڪارڊ سنڌي سنچيه جي ڪتابياتي فهرست ۾ موجود آهي.<ref name="SindhiSanchayaBhauBhen"/> سنڌي ٻوليءَ جي بااختيار اداري جي تحقيقي رسالي ۾ ٻاراڻي شاعريءَ بابت شايع ٿيل جائزي ۾ ٽيڪم آفتاب جو ڪتاب ''وڏي امان'' (1991ع) پڻ درج آهي.<ref name="SindhiChildPoetryReview"/> ليکڪ جي مڪمل سوانح، ڄم ۽ وفات جي تاريخن ۽ ٻين تصنيفن بابت وڌيڪ مستند تحقيق گهربل آهي. == اشاعت ۽ محفوظ نسخو == ''ڀاءُ-ڀيڻ'' 1993ع ۾ ''ڀارتي پبليڪيشن'' طرفان شايع ٿيو. ''سنڌي سنچيه'' موجب، ڪتاب جو هڪ نسخو '''سنڌو يوٿ سرڪل، ليکراج عزيز لائبريري ۽ ريسرچ سينٽر'''، الهاس نگر، ضلعي ٿاڻي، مهاراشٽر، ڀارت جي جسماني ڪتابي ذخيري ۾ موجود آهي.<ref name="SindhiSanchayaBhauBhen"/> ڪتاب جي صفحن جو تعداد، ڇپائيءَ جو شهر، ڪتاب جو بين الاقوامي معياري نمبر (ISBN) ۽ مڪمل فهرست دستياب رڪارڊ مان معلوم نه ٿي سگهي آهي. == سنڌي ٻاراڻي ادب ۾ پسمنظر == سنڌي ٻاراڻي ادب ۾ نظم، گيت، ڪهاڻيون، پروليون ۽ ٻيون ادبي صنفون شامل آهن. سنڌي ٻوليءَ جي بااختيار اداري جي تحقيقي رسالي ۾ شايع ٿيل ٻاراڻي شاعريءَ جي جائزي موجب، ورهاڱي کان اڳ ۽ پوءِ ڪيترن سنڌي اديبن ٻارن لاءِ شاعري ۽ ٻيا ادبي ڪتاب لکيا. هن جائزي ۾ ٽيڪم آفتاب جي 1991ع واري تصنيف ''وڏي امان'' جو ذڪر پڻ ملي ٿو.<ref name="SindhiChildPoetryReview"/> ''ڀاءُ-ڀيڻ'' کي ان وسيع ادبي روايت ۾ ٻارن لاءِ شاعري ۽ ڪهاڻيون گڏ ڪندڙ هڪ مجموعي طور ڏسي سگهجي ٿو. == ڪتابياتي تفصيل == {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #A7B8CA;text-align:right;" ! colspan="2" style="background:#245487;color:#FFFFFF;padding:10px;" | ڀاءُ-ڀيڻ — ڪتابياتي ڄاڻ |- ! style="background:#E4F0FA;width:37%;" | عنوان | ڀاءُ-ڀيڻ |- ! style="background:#EDF5EA;" | رومن عنوان | ''Bhāu-Bheṇ'' |- ! style="background:#F2EAFB;" | ليکڪ | ٽيڪم آفتاب (ٽي. ايم. آفتاب) |- ! style="background:#FFF2E4;" | اشاعت | 1993ع |- ! style="background:#E4F0FA;" | ناشر | ڀارتي پبليڪيشن (''Bharti Publication'') |- ! style="background:#EDF5EA;" | ٻولي | [[سنڌي ٻولي]] |- ! style="background:#F2EAFB;" | صنف | [[ٻاراڻو ادب]] |- ! style="background:#FFF2E4;" | مواد | نظم ۽ ڪهاڻيون |- ! style="background:#E4F0FA;" | عنوان جو تصور | ڀائرن ۽ ڀينرن جي هڪجهڙي عزت |- ! style="background:#EDF5EA;" | محفوظ نسخو | ليکراج عزيز لائبريري ۽ ريسرچ سينٽر، الهاس نگر |- ! style="background:#F2EAFB;" | صفحا | تصديق گهربل |- ! style="background:#FFF2E4;" | ISBN | تصديق گهربل |} == پڻ ڏسو == * [[ٽيڪم آفتاب]] * [[سنڌي ٻاراڻو ادب]] * [[سنڌي ٻاراڻي شاعري]] * [[سنڌي ڪهاڻي]] * [[سنڌي ادب]] * [[ٻارن جا حق]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://sindhisanchaya.in/books/70550 ڀاءُ-ڀيڻ — سنڌي سنچيه ۾ ڪتابياتي رڪارڊ] * [https://www.journal.sindhila.org/sindhi/article-180-a-brief-review-of-sindhi-poetry-for-children سنڌيءَ ۾ ٻارن لاءِ شاعري: مختصر جائزو (1926ع–2022ع)] {{DEFAULTSORT:ڀاءُ ڀيڻ}} [[زمرو:1993ع جا ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي ٻاراڻو ادب]] [[زمرو:سنڌي ٻاراڻي شاعري]] [[زمرو:ٻاراڻين ڪهاڻين جا مجموعا]] 2h0b1awyoauvja7k2ny8sgp1cxxg5r8 0 104408 422473 2026-10-17T15:36:25Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|تارا ميرچنداڻيءَ جي 1986ع واري مجموعي «اُلجهيل تندون ريشم جون» ۾ شامل سنڌي ڪهاڻي}} {{Infobox short story | name = ڀاونا | title_orig = Bhaavanaa | author = [[تارا ميرچنداڻي]] | country = [[ڀارت]] | language = [[سنڌي ٻولي]] | genre = سماجي ۽ نفسياتي ڪهاڻي | published_in = اُلجهيل تندون ريشم جون | publication_type = ڪهاڻ... 422473 wikitext text/x-wiki {{Short description|تارا ميرچنداڻيءَ جي 1986ع واري مجموعي «اُلجهيل تندون ريشم جون» ۾ شامل سنڌي ڪهاڻي}} {{Infobox short story | name = ڀاونا | title_orig = Bhaavanaa | author = [[تارا ميرچنداڻي]] | country = [[ڀارت]] | language = [[سنڌي ٻولي]] | genre = سماجي ۽ نفسياتي ڪهاڻي | published_in = اُلجهيل تندون ريشم جون | publication_type = ڪهاڻين جو مجموعو | pub_date = 1986ع }} '''ڀاونا''' (انگريزي: ''Bhaavanaa'' يا ''Bhavana'') سنڌي ٻوليءَ جي ڪهاڻيڪار ۽ ناول نگار [[تارا ميرچنداڻي]] جي هڪ ڪهاڻي آهي، جيڪا سندس 1986ع ۾ شايع ٿيل ڪهاڻين جي مجموعي ''اُلجهيل تندون ريشم جون'' ۾ شامل آهي. ڪهاڻيءَ جي مرڪزي شخصيت ڀاونا هڪ اسٽيج اداڪاره آهي، جنهن جي فني زندگي، نفسياتي پريشاني ۽ ازدواجي تعلق جي وچ ۾ ڇڪتاڻ پيدا ٿئي ٿي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> ساهتيه اڪيڊميءَ جي تارا ميرچنداڻيءَ بابت سوانحي ڪتابچي ۾ ''Uljhal Tandoon Resham Joon'' کي 1986ع ۾ شايع ٿيل ڪهاڻين جو مجموعو ڄاڻايو ويو آهي. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' پڻ ساڳئي مجموعي جي تصديق ڪري ٿي.<ref name="AkademiTara">{{cite report |title=Meet the Author: Tara Mirchandani |publisher=Sahitya Akademi |date=2012-09-15 |language=en |url=https://sahitya-akademi.gov.in/library/meettheauthor/tara_mirchandani.pdf |access-date=2026-10-17 }}</ref><ref name="SindhianaTara">{{cite encyclopedia |title=تارا ميرچنداڻي |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تارا+ميرچنداڻي |access-date=2026-10-17 }}</ref> == ڪهاڻيءَ جو خلاصو == === ڀاونا جي فني زندگي === ڀاونا اسٽيج تي اداڪاري ڪندڙ هڪ عورت آهي. هوءَ پنهنجي فن سان گهري وابستگي رکي ٿي ۽ ڊرامن ۾ ادا ڪيل ڪردارن کي شدت سان محسوس ڪري ٿي. سندس فني زندگيءَ جو اثر سندس جذباتي ڪيفيت تي پڻ پوي ٿو.<ref name="Jotwani1996"/> === نفسياتي پريشاني ۽ مڙس جو موقف === ڀاونا نفسياتي پريشانيءَ ۽ اداسيءَ مان گذري ٿي. سندس مڙس سمجهي ٿو ته ان حالت جو سبب اسٽيج تي ادا ڪيل ڪردار آهن، ڇاڪاڻ ته ڀاونا انهن ڪردارن سان پاڻ کي ايترو وابسته ڪري ٿي، جو انهن جي زندگيءَ ۽ پنهنجي زندگيءَ جي وچ ۾ فاصلو گهٽجي وڃي ٿو. انهيءَ بنياد تي مڙس کيس اسٽيج جي زندگي ڇڏڻ لاءِ چوي ٿو، پر ڀاونا اداڪاري ڇڏڻ کان انڪار ڪري ٿي.<ref name="Jotwani1996"/> === ازدواجي تعلق ۾ لڪل ڇڪتاڻ === موتي لال جوتواڻيءَ جي ڪهاڻيءَ بابت بيان موجب، ڪهاڻيءَ ۾ اهو اشارو پڻ موجود آهي ته ڀاونا جي نفسياتي پريشانيءَ جو اصل سبب سندس مڙس پاڻ ٿي سگهي ٿو. مڙس جي گهر ۾ ڪم ڪندڙ عورت ڏانهن غيرمعمولي دلچسپي، ڀاونا جي جذباتي پريشانيءَ جي ممڪن سبب طور سامهون اچي ٿي. ڪهاڻي ان ڳالهه کي مڪمل طور واضح ڪرڻ بدران اشارن ذريعي ظاهر ڪري ٿي.<ref name="Jotwani1996"/> == مرڪزي ڪردار == '''ڀاونا''' ڪهاڻيءَ جي مرڪزي شخصيت آهي. هوءَ هڪ اداڪاره آهي، جيڪا اسٽيج تي مختلف ڪردارن کي گهري جذباتي وابستگيءَ سان پيش ڪري ٿي. سندس زندگيءَ ۾ ٻه اهم ڇڪتاڻون نظر اچن ٿيون: هڪ طرف اداڪاريءَ سان سندس وابستگي ۽ ٻئي طرف ازدواجي تعلق ۾ پيدا ٿيندڙ بي اعتمادي. ڪهاڻيءَ جي ٻئي اهم ڪردار، ڀاونا جي مڙس، جو موقف آهي ته سندس زال جي پريشانيءَ جو تعلق اداڪاريءَ سان آهي. تنهن هوندي به جوتواڻيءَ جي بيان موجب، مڙس جو پنهنجو رويو پڻ ان مسئلي سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿو.<ref name="Jotwani1996"/> == موضوعاتي ۽ ادبي جائزو == === فن ۽ شخصيت جو تعلق === ڪهاڻيءَ ۾ اداڪاريءَ ۽ شخصيت جي وچ ۾ تعلق هڪ اهم موضوع طور سامهون اچي ٿو. ڀاونا اسٽيج تي پيش ڪيل ڪردارن سان جذباتي وابستگي پيدا ڪري ٿي، جنهن کي سندس مڙس سندس نفسياتي پريشانيءَ جو سبب سمجهي ٿو. انهيءَ صورتحال کي فنڪار جي ذاتي زندگي ۽ فني ڪردارن جي وچ ۾ حدبنديءَ بابت ادبي سوال طور پڙهي سگهجي ٿو. === ازدواجي اعتماد === ڪهاڻيءَ جو ٻيو اهم موضوع زال ۽ مڙس جي وچ ۾ اعتماد آهي. ڀاونا جي مڙس جو سندس اداڪاريءَ تي اعتراض ۽ گهر ۾ ڪم ڪندڙ عورت ڏانهن سندس دلچسپي، ازدواجي تعلق ۾ تضاد پيدا ڪن ٿا. جوتواڻيءَ جي تشريح موجب، ڪهاڻي ان امڪان ڏانهن اشارو ڪري ٿي ته ڀاونا جي پريشانيءَ جو تعلق مڙس جي رويي سان آهي.<ref name="Jotwani1996"/> === نفسياتي ڪيفيت === ڀاونا جي نفسياتي پريشاني ڪهاڻيءَ جي واقعن کي اڳتي وڌائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. ڪهاڻيءَ ۾ بيان ڪيل اداسي يا پريشانيءَ کي طبي تشخيص سمجهڻ مناسب نه آهي، ڇاڪاڻ ته موجود ڪتابياتي خلاصو ڪنهن ڪلينڪي تشخيص يا طبي جاچ جا تفصيل نٿو ڏئي. === عورت جي فني سڃاڻپ === ڀاونا پنهنجي مڙس جي مخالفت باوجود اداڪاري نه ڇڏڻ جو فيصلو ڪري ٿي. انهيءَ فيصلي کي سندس فني سڃاڻپ ۽ ذاتي چونڊ سان وابستگيءَ جي تناظر ۾ سمجهي سگهجي ٿو. == ڪهاڻين جو مجموعو == ''اُلجهيل تندون ريشم جون'' (رومن سنڌي: ''Uljhal Tandoon Resham Joon''؛ انگريزي ترجمو: ''Entangled Silk Threads'') تارا ميرچنداڻيءَ جي ڪهاڻين جو مجموعو آهي، جيڪو 1986ع ۾ شايع ٿيو.<ref name="AkademiTara"/><ref name="SindhiSangatTara">{{cite web |title=Tara Moti Mirchandani |website=Sindhi Sangat |url=https://sindhisangat.com/promoters/tara-moti-mirchandani/ |language=en |access-date=2026-10-17 }}</ref> ''ڀاونا'' هن مجموعي ۾ شامل ڪهاڻين مان هڪ آهي.<ref name="Jotwani1996"/> مجموعي جي مڪمل فهرست، ناشر ۽ صفحن جي تعداد بابت وڌيڪ ڪتابياتي تصديق گهربل آهي. == ليکڪا == '''تارا موتي ميرچنداڻي''' (6 جولاءِ 1930ع – 8 نومبر 2023ع) سنڌي ٻوليءَ جي نامياري ناول نگار ۽ ڪهاڻيڪار هئي. سندس جنم [[حيدرآباد، سنڌ]] ۾ ٿيو. هن ابتدائي تعليم حيدرآباد ۾ حاصل ڪئي ۽ ورهاڱي کان پوءِ ڀارت ۾ آباد ٿي.<ref name="SindhianaTara"/> هن اسڪولي دور کان لکڻ جي شروعات ڪئي. بمبئيءَ ۾ [[منگهارام ملڪاڻي]] جي رهنمائيءَ هيٺ سنڌي ادبي گڏجاڻين ۾ شرڪت ڪرڻ سان سندس ڪهاڻي نويسيءَ کي هٿي ملي. سندس لکڻين ۾ گهريلو زندگي، زال ۽ مڙس جا تعلقات، انساني جذبا، سماجي مسئلا ۽ شخصيتن جي وچ ۾ نفسياتي ڇڪتاڻ نمايان موضوع رهيا آهن.<ref name="SindhiSangatTara"/><ref name="AkademiTara"/> تارا ميرچنداڻيءَ کي ناول ''هٺ يوگي'' تي 1993ع ۾ [[ساهتيه اڪيڊمي انعام]] مليو.<ref name="AkademiAwardsSindhi">{{cite web |title=Akademi Awards |website=Sahitya Akademi |publisher=Sahitya Akademi |url=https://www.sahitya-akademi.gov.in/awards/akademi%20samman_suchi.jsp |language=en |access-date=2026-10-17 }}</ref> سندس وفات 8 نومبر 2023ع تي پوني، ڀارت ۾ ٿي.<ref name="SindhianaTara"/> == تارا ميرچنداڻيءَ جون لاڳاپيل تصنيفون == {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #A7B8CA;text-align:right;" ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | تصنيف ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | سال ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | صنف |- | style="background:#EAF3FC;" | ''ڪومايل ڪلي'' | 1949ع | ناول |- | style="background:#EDF5EA;" | ''اُشا'' | 1958ع | ناول |- | style="background:#F2EAFB;" | ''آئينو ۽ عڪس'' | 1965ع | ڪهاڻيون |- | style="background:#FFF2E4;" | ''رٻڙ جي گڏي'' | 1966ع | ڪهاڻيون |- | style="background:#EAF3FC;" | '''اُلجهيل تندون ريشم جون''' | 1986ع | ڪهاڻيون |- | style="background:#EDF5EA;" | ''هٺ يوگي'' | 1990ع | ناول |- | style="background:#F2EAFB;" | ''درد'' | 1991ع | ڪهاڻيون |- | style="background:#FFF2E4;" | ''لهرن جي گونج'' | 1992ع | ناول |- | style="background:#EAF3FC;" | ''وسريا نه وسرن'' | 1996ع | ڪهاڻيون |- | style="background:#EDF5EA;" | ''سورج جي پهرين ڪرڻ'' | 1998ع | ناول |} <ref name="AkademiTara"/> == ڪتابياتي تفصيل == {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #A7B8CA;text-align:right;" ! colspan="2" style="background:#245487;color:#FFFFFF;padding:9px;" | ڀاونا — ڪهاڻيءَ بابت معلومات |- ! style="background:#E4F0FA;width:38%;" | عنوان | ڀاونا |- ! style="background:#EDF5EA;" | رومن عنوان | ''Bhaavanaa''، ''Bhavana'' |- ! style="background:#F2EAFB;" | ليکڪا | [[تارا ميرچنداڻي]] |- ! style="background:#FFF2E4;" | مرڪزي ڪردار | ڀاونا، هڪ اسٽيج اداڪاره |- ! style="background:#E4F0FA;" | صنف | سماجي ۽ نفسياتي ڪهاڻي |- ! style="background:#EDF5EA;" | مجموعو | ''اُلجهيل تندون ريشم جون'' |- ! style="background:#F2EAFB;" | مجموعي جي اشاعت | 1986ع |- ! style="background:#FFF2E4;" | ٻولي | [[سنڌي ٻولي]] |- ! style="background:#E4F0FA;" | اهم موضوع | اداڪاري، نفسياتي پريشاني، ازدواجي اعتماد ۽ عورت جي فني سڃاڻپ |- ! style="background:#EDF5EA;" | ناشر | تصديق گهربل |} == پڻ ڏسو == * [[تارا ميرچنداڻي]] * [[سنڌي ڪهاڻي]] * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌي عورتن جو ادب ۾ حصو]] * [[سنڌي ناٽڪ]] * [[ساهتيه اڪيڊمي انعام]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://sahitya-akademi.gov.in/library/meettheauthor/tara_mirchandani.pdf تارا ميرچنداڻي — ساهتيه اڪيڊميءَ جو سوانحي ڪتابچو] * [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تارا+ميرچنداڻي تارا ميرچنداڻي — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا] * [https://sindhisangat.com/promoters/tara-moti-mirchandani/ تارا ميرچنداڻي — سنڌي سنگت] * [https://books.sindhsalamat.com/book/632/read/33793 لفظن جي پروهت: تارا ميرچنداڻي — سنڌسلامت ڪتاب گهر] {{DEFAULTSORT:ڀاونا}} [[زمرو:سنڌي ڪهاڻيون]] [[زمرو:1986ع جون ادبي تخليقون]] [[زمرو:سنڌي افسانوي ادب]] [[زمرو:سنڌي عورت ليکڪائن جون ڪهاڻيون]] 01e96wsgo9wk70p6pjm4svo1vzfxgxo 0 104409 422474 2026-10-17T15:39:08Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|سنڌ جو روايتي لوڪ فن، جنهن ۾ راڳ، ناچ، داستان گوئي ۽ ناٽڪ شامل آهن}} {{About|سنڌ جي لوڪ فن|ڀڳت جي مذهبي معنيٰ|ڀڳتي}} {{Infobox performing art | name = ڀڳت | native_name = ڀڳتي | image = Stamp of India - 2010 - Colnect 259570 - Kanwar Ram Sahib.jpeg | image_size = 230px | caption = ڀڳت ڪنور رام جي ياد ۾ 2010ع ۾ جاري ٿيل ڀارتي ٽپال... 422474 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌ جو روايتي لوڪ فن، جنهن ۾ راڳ، ناچ، داستان گوئي ۽ ناٽڪ شامل آهن}} {{About|سنڌ جي لوڪ فن|ڀڳت جي مذهبي معنيٰ|ڀڳتي}} {{Infobox performing art | name = ڀڳت | native_name = ڀڳتي | image = Stamp of India - 2010 - Colnect 259570 - Kanwar Ram Sahib.jpeg | image_size = 230px | caption = ڀڳت ڪنور رام جي ياد ۾ 2010ع ۾ جاري ٿيل ڀارتي ٽپال ٽڪيٽ | origin = [[سنڌ]] | type = لوڪ ناٽڪ، راڳ، ناچ ۽ داستان گوئي | cultural_origins = سنڌي لوڪ ۽ روحاني روايتون | instruments = [[هارمونيم]]، [[طبلي]]، [[ڍولڪ]]، [[سارنگي]]، ڇير }} '''ڀڳت''' يا '''ڀڳتي''' (انگريزي: ''Sindhi Bhagat''، ''Bhagati'') [[سنڌ]] جو هڪ روايتي لوڪ فن آهي، جنهن ۾ [[لوڪ موسيقي]]، [[ناچ]]، [[داستان گوئي]]، [[شاعري]] ۽ [[ناٽڪ]] گڏيل صورت ۾ پيش ڪيا ويندا آهن. هي فن سنڌي عوام ۾ تفريح، اخلاقي سکيا، روحاني تعليم ۽ سماجي پيغام پهچائڻ جو اهم ذريعو رهيو آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref><ref name="SindhiKhazanaBhagat">{{cite web |title=An Introduction to Sindhi Dance and Music |website=Sindhi Khazana |url=https://sindhikhazana.com/sindhi-dance-and-music/ |language=en |access-date=2026-10-17 }}</ref> ڀڳت جي محفل ۾ مرڪزي فنڪار کي پڻ ''ڀڳت'' چيو ويندو آهي. هو مخصوص پوشاڪ پائي ڳائيندو، ناچ ڪندو ۽ قصا بيان ڪندو آهي. سندس ساٿي ڳائڻ، ساز وڄائڻ ۽ ڳالهه کي اڳتي وڌائڻ ۾ مدد ڪندا آهن.<ref name="SindhiSangatBhagat">{{cite book |title=Promoters & Preservers of Sindhyat |publisher=Sindhi Sangat |url=https://www.sindhisangat.com/images/promotersebook.pdf |language=en |page=255 |access-date=2026-10-17 }}</ref> هن فن جي تاريخي نمائندن ۾ [[ڀڳت ڪنور رام]] (1885ع–1939ع) کي نمايان مقام حاصل آهي. سندس راڳ ۽ ڀڳتيءَ جون محفلون سنڌ جي هندو توڙي مسلمان آباديءَ ۾ مقبول رهيون.<ref name="SindhianaKanwar">{{cite encyclopedia |title=ڀڳت ڪنور رام |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ڀڳت+ڪنور+رام |language=sd |access-date=2026-10-17 }}</ref> == تاريخي پسمنظر == === داستان گوئيءَ مان اوسر === سنڌ ۾ قصا، داستان ۽ لوڪ شاعري ڳائي ٻڌائڻ جي روايت پراڻي آهي. چارڻ، ڀٽ ۽ ٻيا لوڪ فنڪار ڳوٺن ۽ شهرن ۾ وڃي سورمن، عاشقن، بزرگن ۽ تاريخي شخصيتن جون ڪهاڻيون ٻڌائيندا هئا. سنڌي ڀڳت جي فن کي انهيءَ داستان گوئيءَ ۽ لوڪ موسيقيءَ جي روايت سان لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو. وقت گذرڻ سان راڳ، ناچ، ڪردارن جي اداڪاري ۽ سامعين سان سڌي ڳالهه ٻولهه گڏجي هڪ الڳ عوامي فن جي صورت اختيار ڪئي.<ref name="SindhiSangatBhagat"/><ref name="SindhiKhazanaBhagat"/> === ڳوٺاڻي سماج ۾ مقبوليت === ڀڳت جون محفلون عام طور رات جو ٿينديون هيون ۽ ڪيترين صورتن ۾ صبح تائين جاري رهنديون هيون. موتي لال جوتواڻيءَ موجب، اهي محفلون ڳوٺن جي پنچائت گهرن، مندرن يا انهن سان لاڳاپيل کليل ميدانن ۾ منعقد ٿينديون هيون.<ref name="Jotwani1996"/> ٻين ثقافتي ماخذن موجب، ڀڳت جون پيشڪشون ميلن، مذهبي گڏجاڻين، شادين ۽ درگاهن جي تقريبن ۾ پڻ ٿينديون هيون.<ref name="JhulelalBhagat">{{cite web |title=Sindhi Culture |website=Jhulelal.com |url=https://www.jhulelal.com/culture.html |language=en |access-date=2026-10-17 }}</ref> == ڀڳت جي پيشڪش == === مرڪزي فنڪار === ڀڳت جي پيشڪش جو مرڪزي ڪردار اهو فنڪار هوندو آهي، جنهن کي ''ڀڳت'' سڏيو ويندو آهي. هو هڪ ئي وقت ڳائڻ، ناچ، قصه گوئي ۽ ڪردارن جي اداڪاريءَ جا ڪم انجام ڏيندو آهي. سندس آواز، جسماني حرڪتون، چهري جا تاثر ۽ بيان جو انداز پيشڪش جا اهم جزا هوندا آهن.<ref name="SindhiSangatBhagat"/> ڀڳت سامعين جي وچ ۾ گهمندي يا مقرر ڪيل کليل جاءِ تي بيهي راڳ ڳائيندو ۽ ڪهاڻيءَ جا مختلف واقعا پيش ڪندو آهي. === ساٿي فنڪار === ڀڳت جي ٽولي ۾ مرڪزي ڳائڻي سان گڏ ٻيا فنڪار پڻ هوندا آهن. انهن مان ڪجهه ساٿي ڳائڻ ۾ مدد ڪندا آهن، جن کي ''ٻوليارا'' يا ''پويان ڳائيندڙ'' چيو ويندو آهي. اهي مرڪزي فنڪار جي مصرعي، بيت يا ڳالهه جي جواب ۾ ٻيو مصرعو، ورجاءُ يا مناسب عبارت پيش ڪندا آهن. ساز وڄائيندڙ فنڪار پڻ محفل جو حصو هوندا آهن.<ref name="SindhiKhazanaBhagat"/><ref name="SindhiSangatBhagat"/> === سامعين سان رابطو === ڀڳت روايتي اسٽيج ناٽڪ کان ان لحاظ کان مختلف هوندي آهي ته فنڪار ۽ سامعين جي وچ ۾ ويجهو رابطو قائم رهندو آهي. روايتي پيشڪش ۾ سامعين ٻنهي پاسن کان ويهندا هئا ۽ مرڪزي فنڪار وچ واري جاءِ تي گهمندي ڳائيندو ۽ ناچ ڪندو هو. فنڪار ڪهاڻيءَ جي صورتحال مطابق خوشي، غم، مزاح، درد يا عقيدت جا تاثر پيش ڪندو هو.<ref name="SindhiKhazanaBhagat"/> == ڀڳت جي پوشاڪ == ڀڳت جي روايتي پوشاڪ سندس فن جي سڃاڻپ آهي. موتي لال جوتواڻيءَ موجب، مرڪزي فنڪار هيٺيان لباس ۽ زيور استعمال ڪندو هو:<ref name="Jotwani1996"/> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;border:1px solid #9EB4C9;" ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | پوشاڪ يا زيور ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | وضاحت ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | استعمال |- | style="background:#E7F1FC;" | '''ڄامو''' | ڊگهو روايتي مٿيون لباس | مرڪزي فنڪار جي مخصوص پوشاڪ |- | style="background:#EDF5EA;" | '''پڳڙي''' | مٿي تي ٻڌڻ وارو روايتي ڪپڙو | لباس ۽ سڃاڻپ |- | style="background:#F2EAFB;" | '''ڪنڊل''' | ڪنن ۾ پائڻ وارا والا | روايتي سينگار |- | style="background:#FFF2E4;" | '''ڇير''' | پيرن ۾ ٻڌڻ واريون ننڍين گهنٽين جون قطارون | ناچ دوران آواز ۽ تال پيدا ڪرڻ |- | style="background:#E7F1FC;" | '''تلڪ''' | پيشانيءَ تي لڳايل نشان | ڪن روايتي پيشڪشن ۾ مذهبي يا ثقافتي سينگار |} <ref name="SindhiKhazanaBhagat"/> == موسيقيءَ جا ساز == ڀڳت جي محفلن ۾ راڳ ۽ تال لاءِ مختلف ساز استعمال ٿيندا آهن. انهن ۾ هارمونيم، طبلي، ڍولڪ ۽ سارنگيءَ جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="SindhiKhazanaBhagat"/><ref name="SindhiCourierDance">{{cite web |title=An Introduction to Sindhi Dance and Music |website=Sindh Courier |date=2022-03-30 |url=https://sindhcourier.com/an-introduction-to-sindhi-dance-and-music/ |language=en |access-date=2026-10-17 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | ساز ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | قسم ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | ڪردار |- | style="background:#EAF3FC;" | [[هارمونيم]] | سُر وارو ساز | راڳ جي سُر ۾ مدد |- | style="background:#EDF5EA;" | [[طبلي]] | تال وارو ساز | موسيقيءَ جي تال |- | style="background:#F2EAFB;" | [[ڍولڪ]] | تال وارو ساز | ناچ ۽ راڳ جي لئه |- | style="background:#FFF2E4;" | [[سارنگي]] | تارن وارو ساز | راڳ جي سنگت |- | style="background:#EAF3FC;" | ڇير | گهنٽين وارو زيور | ناچ جي حرڪتن سان تال |} == مذهبي ۽ سماجي موضوع == ڀڳت جي پيشڪش ۾ لوڪ داستان، مذهبي قصا، روحاني شاعري ۽ اخلاقي تعليم سان لاڳاپيل موضوع شامل ٿيندا رهيا آهن. هن فن جي هڪ اهم خصوصيت اها هئي ته راڳ ۽ ناچ سان گڏ ڪهاڻيءَ کي اهڙي انداز ۾ پيش ڪيو ويندو هو، جو سامعين تفريح سان گڏ ڪو اخلاقي يا سماجي پيغام پڻ حاصل ڪندا هئا.<ref name="Jotwani1996"/> ڀڳت ڪنور رام جهڙا فنڪار [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]، [[ڪبير]]، [[ميران ٻائي]] ۽ ٻين سنتن ۽ شاعرن جو ڪلام پڻ ڳائيندا هئا.<ref name="SindhigulabKanwar">{{cite web |title=Great Saint of Sindh: Bhagat Kanwarram |website=Sindhi Gulab |url=https://sindhigulab.com/archive/pages/kanwarram_eng.htm |language=en |access-date=2026-10-17 }}</ref> == آزاديءَ جي تحريڪ ۾ ڪردار == موتي لال جوتواڻيءَ موجب، هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ دوران ڀڳتيءَ سنڌي عوام ۾ قومي جذبو ۽ وطن دوستيءَ جو شعور پيدا ڪرڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Jotwani1996"/> ڀڳت جي عوامي مقبوليت ۽ ڳوٺاڻن تائين پهچ ان کي سماجي ۽ سياسي خيالن جي اظهار لاءِ موزون بڻائيندي هئي. بهرحال، موجود ماخذن مان مخصوص سياسي ڀڳتن، انهن جي تاريخن يا آزاديءَ جي تحريڪ سان لاڳاپيل ڪنهن خاص پيشڪش جي آزاد تصديق نه ٿي سگهي آهي. تنهنڪري جوتواڻيءَ جي بيان کي سندس تاريخي راءِ طور پيش ڪرڻ گهرجي. == ڀڳت ڪنور رام == [[فائل:Stamp of India - 2010 - Colnect 259570 - Kanwar Ram Sahib.jpeg|thumb|220px|ڀڳت ڪنور رام جي ياد ۾ ڀارت طرفان 26 اپريل 2010ع تي جاري ٿيل ٽپال ٽڪيٽ.]] '''[[ڀڳت ڪنور رام]]''' (13 اپريل 1885ع – 1 نومبر 1939ع) سنڌ جي مشهور صوفي راڳي ۽ ڀڳت فن جي اهم شخصيت هو. هو ڳوٺ جروار، موجوده ضلعي گهوٽڪي ۾ پيدا ٿيو. سندس والد جو نالو تاراچند ۽ والده جو نالو تيرٿ ٻائي هو.<ref name="SindhianaKanwar"/> هن سنت سترامداس کان روحاني تعليم ۽ ڀڳتيءَ جي سکيا حاصل ڪئي. سندس آواز ۽ پيشڪش جو انداز سنڌ ۾ مشهور ٿيو. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب، ڀڳت ڪنور رام سنڌ ۾ ڀڳتي گائڪيءَ جي هڪ منفرد انداز کي فروغ ڏنو. سندس فن ۾ صوفيانه ڪلام، راڳ ۽ سماجي خدمت کي اهم مقام حاصل هو.<ref name="SindhianaKanwar"/> هو ڀڳت جي محفلن ۾ حاصل ٿيندڙ رقم غريبن ۽ ضرورت مندن ۾ ورهائيندو هو. ڀڳت ڪنور رام پهرين نومبر 1939ع تي ريل جي سفر دوران حملي ۾ مارجي ويو. سندس آخري آرامگاهه رهڙڪيءَ ۾ آهي.<ref name="SindhianaKanwar"/> == ٻيا نمايان ڀڳت فنڪار == سنڌ ۾ ڀڳت ڪنور رام کان سواءِ ٻيا به ڪيترائي فنڪار هن روايت سان لاڳاپيل رهيا آهن. {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | فنڪار ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | سڃاڻپ ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | حوالو |- | style="background:#EAF3FC;" | [[ڀڳت ڪنور رام]] | صوفي راڳي ۽ ڀڳتيءَ جو مشهور فنڪار | <ref name="SindhianaKanwar"/> |- | style="background:#EDF5EA;" | [[ڀڳت چنديرام]] | رهڙڪي آستان سان لاڳاپيل ڀڳت، وفات 1969ع | <ref name="SindhianaChandiram">{{cite encyclopedia |title=ڀڳت چنديرام |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ڀڳت+چنديرام |language=sd }}</ref> |- | style="background:#F2EAFB;" | [[ڀڳت پنجو رام]] | سنڌ جي ڳوٺن ۽ شهرن ۾ ڀڳتي ڪندڙ فنڪار | <ref name="SindhianaPanjo">{{cite encyclopedia |title=ڀڳت پنجو رام |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ڀڳت+پنجو+رام |language=sd }}</ref> |- | style="background:#FFF2E4;" | [[ڀڳت گهنشام]] | ڀڳت ڪنور رام جي ڪلام کي مشهور ڪندڙ فنڪار | <ref name="SindhianaGhansho">{{cite encyclopedia |title=ڀڳت گهنشام گهنشو ڀڳت |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ڀڳت+گهنشام+گهنشو+ڀڳت |language=sd }}</ref> |- | style="background:#EAF3FC;" | [[ڀڳت ڏيوجي]] | صوفي ڪلام ڳائيندڙ سنڌي ڀڳت | <ref name="SindhianaDevji">{{cite encyclopedia |title=ڀڳت ڏيوجي |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ڀڳت+ڏيوجي |language=sd }}</ref> |} == ورهاڱي کان پوءِ ڀڳت جو فن == 1947ع جي [[هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ سنڌ جي ڪيترن ئي فنڪارن ۽ سندن خاندانن ڀارت ڏانهن لڏپلاڻ ڪئي. ڀارت ۾ آباد سنڌين ڀڳت جي روايت کي ثقافتي تقريبن، ميلن ۽ سماجي گڏجاڻين ذريعي جاري رکيو. ڪيرت ٻاٻاڻيءَ جي بيان موجب، ورهاڱي کان پوءِ هن فن جي مقبوليت تي سماجي ۽ معاشي تبديلين، جديد ميڊيا ۽ ٻين تفريحي ذريعن جو اثر پيو. تنهن هوندي به ڪجهه فنڪار هن روايت کي جاري رکندا رهيا.<ref name="SindhiSangatBhagat"/> ڀڳت گهنشام جهڙن فنڪارن ڀارت جي مختلف شهرن ۾ سنڌي ڀڳتيءَ جي پيشڪش ڪري هن روايت جي واڌاري ۾ حصو ورتو.<ref name="SindhianaGhansho"/> == ثقافتي اهميت == ڀڳت سنڌ جي گڏيل ثقافتي ورثي جي هڪ اهم روايت آهي. ان ۾ موسيقي، ادب، ناچ ۽ ناٽڪ هڪ ئي پيشڪش ۾ گڏ ٿين ٿا. هن فن ذريعي سنڌي ٻوليءَ جي لوڪ شاعري، قصا ۽ روحاني روايتون عوام تائين پهچنديون رهيون آهن. ڀڳت ڪنور رام جهڙن فنڪارن جي هندو ۽ مسلمان سامعين ۾ مقبوليت پڻ سنڌ جي گڏيل روحاني ۽ ثقافتي تاريخ جو هڪ نمايان مثال آهي.<ref name="SindhianaKanwar"/> == پڻ ڏسو == * [[ڀڳت ڪنور رام]] * [[سنڌي لوڪ موسيقي]] * [[سنڌي لوڪ ادب]] * [[سنڌي ناٽڪ]] * [[سنڌي ثقافت]] * [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] * [[سنڌي صوفي موسيقي]] * [[ڇيڄ]] * [[ڌمال]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://sindhikhazana.com/sindhi-dance-and-music/ سنڌي راڳ ۽ ناچ — سنڌي خزانا] * [https://sindhcourier.com/an-introduction-to-sindhi-dance-and-music/ سنڌي راڳ ۽ ناچ جو تعارف — سنڌ ڪوريئر] * [https://www.sindhisangat.com/images/promotersebook.pdf سنڌيت جا پرچارڪ ۽ محافظ — سنڌي سنگت] * [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ڀڳت+ڪنور+رام ڀڳت ڪنور رام — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا] {{DEFAULTSORT:ڀڳت}} [[زمرو:سنڌي ثقافت]] [[زمرو:سنڌي لوڪ موسيقي]] [[زمرو:سنڌي لوڪ ناچ]] [[زمرو:سنڌي لوڪ ادب]] [[زمرو:سنڌي ناٽڪ]] [[زمرو:سنڌ جا روايتي فن]] 6bb6l04a82jr49cs987r7c8oxx71z0f 422475 422474 2026-10-17T15:40:28Z Intisar Ali 8681 Intisar Ali صفحي [[ڀڳت (لوڪ فن)]] کي [[ڀڳتي (لوڪ فن)]] ڏانھن چوريو: مناسب عنوان ڏنو ويو 422474 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌ جو روايتي لوڪ فن، جنهن ۾ راڳ، ناچ، داستان گوئي ۽ ناٽڪ شامل آهن}} {{About|سنڌ جي لوڪ فن|ڀڳت جي مذهبي معنيٰ|ڀڳتي}} {{Infobox performing art | name = ڀڳت | native_name = ڀڳتي | image = Stamp of India - 2010 - Colnect 259570 - Kanwar Ram Sahib.jpeg | image_size = 230px | caption = ڀڳت ڪنور رام جي ياد ۾ 2010ع ۾ جاري ٿيل ڀارتي ٽپال ٽڪيٽ | origin = [[سنڌ]] | type = لوڪ ناٽڪ، راڳ، ناچ ۽ داستان گوئي | cultural_origins = سنڌي لوڪ ۽ روحاني روايتون | instruments = [[هارمونيم]]، [[طبلي]]، [[ڍولڪ]]، [[سارنگي]]، ڇير }} '''ڀڳت''' يا '''ڀڳتي''' (انگريزي: ''Sindhi Bhagat''، ''Bhagati'') [[سنڌ]] جو هڪ روايتي لوڪ فن آهي، جنهن ۾ [[لوڪ موسيقي]]، [[ناچ]]، [[داستان گوئي]]، [[شاعري]] ۽ [[ناٽڪ]] گڏيل صورت ۾ پيش ڪيا ويندا آهن. هي فن سنڌي عوام ۾ تفريح، اخلاقي سکيا، روحاني تعليم ۽ سماجي پيغام پهچائڻ جو اهم ذريعو رهيو آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref><ref name="SindhiKhazanaBhagat">{{cite web |title=An Introduction to Sindhi Dance and Music |website=Sindhi Khazana |url=https://sindhikhazana.com/sindhi-dance-and-music/ |language=en |access-date=2026-10-17 }}</ref> ڀڳت جي محفل ۾ مرڪزي فنڪار کي پڻ ''ڀڳت'' چيو ويندو آهي. هو مخصوص پوشاڪ پائي ڳائيندو، ناچ ڪندو ۽ قصا بيان ڪندو آهي. سندس ساٿي ڳائڻ، ساز وڄائڻ ۽ ڳالهه کي اڳتي وڌائڻ ۾ مدد ڪندا آهن.<ref name="SindhiSangatBhagat">{{cite book |title=Promoters & Preservers of Sindhyat |publisher=Sindhi Sangat |url=https://www.sindhisangat.com/images/promotersebook.pdf |language=en |page=255 |access-date=2026-10-17 }}</ref> هن فن جي تاريخي نمائندن ۾ [[ڀڳت ڪنور رام]] (1885ع–1939ع) کي نمايان مقام حاصل آهي. سندس راڳ ۽ ڀڳتيءَ جون محفلون سنڌ جي هندو توڙي مسلمان آباديءَ ۾ مقبول رهيون.<ref name="SindhianaKanwar">{{cite encyclopedia |title=ڀڳت ڪنور رام |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ڀڳت+ڪنور+رام |language=sd |access-date=2026-10-17 }}</ref> == تاريخي پسمنظر == === داستان گوئيءَ مان اوسر === سنڌ ۾ قصا، داستان ۽ لوڪ شاعري ڳائي ٻڌائڻ جي روايت پراڻي آهي. چارڻ، ڀٽ ۽ ٻيا لوڪ فنڪار ڳوٺن ۽ شهرن ۾ وڃي سورمن، عاشقن، بزرگن ۽ تاريخي شخصيتن جون ڪهاڻيون ٻڌائيندا هئا. سنڌي ڀڳت جي فن کي انهيءَ داستان گوئيءَ ۽ لوڪ موسيقيءَ جي روايت سان لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو. وقت گذرڻ سان راڳ، ناچ، ڪردارن جي اداڪاري ۽ سامعين سان سڌي ڳالهه ٻولهه گڏجي هڪ الڳ عوامي فن جي صورت اختيار ڪئي.<ref name="SindhiSangatBhagat"/><ref name="SindhiKhazanaBhagat"/> === ڳوٺاڻي سماج ۾ مقبوليت === ڀڳت جون محفلون عام طور رات جو ٿينديون هيون ۽ ڪيترين صورتن ۾ صبح تائين جاري رهنديون هيون. موتي لال جوتواڻيءَ موجب، اهي محفلون ڳوٺن جي پنچائت گهرن، مندرن يا انهن سان لاڳاپيل کليل ميدانن ۾ منعقد ٿينديون هيون.<ref name="Jotwani1996"/> ٻين ثقافتي ماخذن موجب، ڀڳت جون پيشڪشون ميلن، مذهبي گڏجاڻين، شادين ۽ درگاهن جي تقريبن ۾ پڻ ٿينديون هيون.<ref name="JhulelalBhagat">{{cite web |title=Sindhi Culture |website=Jhulelal.com |url=https://www.jhulelal.com/culture.html |language=en |access-date=2026-10-17 }}</ref> == ڀڳت جي پيشڪش == === مرڪزي فنڪار === ڀڳت جي پيشڪش جو مرڪزي ڪردار اهو فنڪار هوندو آهي، جنهن کي ''ڀڳت'' سڏيو ويندو آهي. هو هڪ ئي وقت ڳائڻ، ناچ، قصه گوئي ۽ ڪردارن جي اداڪاريءَ جا ڪم انجام ڏيندو آهي. سندس آواز، جسماني حرڪتون، چهري جا تاثر ۽ بيان جو انداز پيشڪش جا اهم جزا هوندا آهن.<ref name="SindhiSangatBhagat"/> ڀڳت سامعين جي وچ ۾ گهمندي يا مقرر ڪيل کليل جاءِ تي بيهي راڳ ڳائيندو ۽ ڪهاڻيءَ جا مختلف واقعا پيش ڪندو آهي. === ساٿي فنڪار === ڀڳت جي ٽولي ۾ مرڪزي ڳائڻي سان گڏ ٻيا فنڪار پڻ هوندا آهن. انهن مان ڪجهه ساٿي ڳائڻ ۾ مدد ڪندا آهن، جن کي ''ٻوليارا'' يا ''پويان ڳائيندڙ'' چيو ويندو آهي. اهي مرڪزي فنڪار جي مصرعي، بيت يا ڳالهه جي جواب ۾ ٻيو مصرعو، ورجاءُ يا مناسب عبارت پيش ڪندا آهن. ساز وڄائيندڙ فنڪار پڻ محفل جو حصو هوندا آهن.<ref name="SindhiKhazanaBhagat"/><ref name="SindhiSangatBhagat"/> === سامعين سان رابطو === ڀڳت روايتي اسٽيج ناٽڪ کان ان لحاظ کان مختلف هوندي آهي ته فنڪار ۽ سامعين جي وچ ۾ ويجهو رابطو قائم رهندو آهي. روايتي پيشڪش ۾ سامعين ٻنهي پاسن کان ويهندا هئا ۽ مرڪزي فنڪار وچ واري جاءِ تي گهمندي ڳائيندو ۽ ناچ ڪندو هو. فنڪار ڪهاڻيءَ جي صورتحال مطابق خوشي، غم، مزاح، درد يا عقيدت جا تاثر پيش ڪندو هو.<ref name="SindhiKhazanaBhagat"/> == ڀڳت جي پوشاڪ == ڀڳت جي روايتي پوشاڪ سندس فن جي سڃاڻپ آهي. موتي لال جوتواڻيءَ موجب، مرڪزي فنڪار هيٺيان لباس ۽ زيور استعمال ڪندو هو:<ref name="Jotwani1996"/> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;border:1px solid #9EB4C9;" ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | پوشاڪ يا زيور ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | وضاحت ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | استعمال |- | style="background:#E7F1FC;" | '''ڄامو''' | ڊگهو روايتي مٿيون لباس | مرڪزي فنڪار جي مخصوص پوشاڪ |- | style="background:#EDF5EA;" | '''پڳڙي''' | مٿي تي ٻڌڻ وارو روايتي ڪپڙو | لباس ۽ سڃاڻپ |- | style="background:#F2EAFB;" | '''ڪنڊل''' | ڪنن ۾ پائڻ وارا والا | روايتي سينگار |- | style="background:#FFF2E4;" | '''ڇير''' | پيرن ۾ ٻڌڻ واريون ننڍين گهنٽين جون قطارون | ناچ دوران آواز ۽ تال پيدا ڪرڻ |- | style="background:#E7F1FC;" | '''تلڪ''' | پيشانيءَ تي لڳايل نشان | ڪن روايتي پيشڪشن ۾ مذهبي يا ثقافتي سينگار |} <ref name="SindhiKhazanaBhagat"/> == موسيقيءَ جا ساز == ڀڳت جي محفلن ۾ راڳ ۽ تال لاءِ مختلف ساز استعمال ٿيندا آهن. انهن ۾ هارمونيم، طبلي، ڍولڪ ۽ سارنگيءَ جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="SindhiKhazanaBhagat"/><ref name="SindhiCourierDance">{{cite web |title=An Introduction to Sindhi Dance and Music |website=Sindh Courier |date=2022-03-30 |url=https://sindhcourier.com/an-introduction-to-sindhi-dance-and-music/ |language=en |access-date=2026-10-17 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | ساز ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | قسم ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | ڪردار |- | style="background:#EAF3FC;" | [[هارمونيم]] | سُر وارو ساز | راڳ جي سُر ۾ مدد |- | style="background:#EDF5EA;" | [[طبلي]] | تال وارو ساز | موسيقيءَ جي تال |- | style="background:#F2EAFB;" | [[ڍولڪ]] | تال وارو ساز | ناچ ۽ راڳ جي لئه |- | style="background:#FFF2E4;" | [[سارنگي]] | تارن وارو ساز | راڳ جي سنگت |- | style="background:#EAF3FC;" | ڇير | گهنٽين وارو زيور | ناچ جي حرڪتن سان تال |} == مذهبي ۽ سماجي موضوع == ڀڳت جي پيشڪش ۾ لوڪ داستان، مذهبي قصا، روحاني شاعري ۽ اخلاقي تعليم سان لاڳاپيل موضوع شامل ٿيندا رهيا آهن. هن فن جي هڪ اهم خصوصيت اها هئي ته راڳ ۽ ناچ سان گڏ ڪهاڻيءَ کي اهڙي انداز ۾ پيش ڪيو ويندو هو، جو سامعين تفريح سان گڏ ڪو اخلاقي يا سماجي پيغام پڻ حاصل ڪندا هئا.<ref name="Jotwani1996"/> ڀڳت ڪنور رام جهڙا فنڪار [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]، [[ڪبير]]، [[ميران ٻائي]] ۽ ٻين سنتن ۽ شاعرن جو ڪلام پڻ ڳائيندا هئا.<ref name="SindhigulabKanwar">{{cite web |title=Great Saint of Sindh: Bhagat Kanwarram |website=Sindhi Gulab |url=https://sindhigulab.com/archive/pages/kanwarram_eng.htm |language=en |access-date=2026-10-17 }}</ref> == آزاديءَ جي تحريڪ ۾ ڪردار == موتي لال جوتواڻيءَ موجب، هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ دوران ڀڳتيءَ سنڌي عوام ۾ قومي جذبو ۽ وطن دوستيءَ جو شعور پيدا ڪرڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Jotwani1996"/> ڀڳت جي عوامي مقبوليت ۽ ڳوٺاڻن تائين پهچ ان کي سماجي ۽ سياسي خيالن جي اظهار لاءِ موزون بڻائيندي هئي. بهرحال، موجود ماخذن مان مخصوص سياسي ڀڳتن، انهن جي تاريخن يا آزاديءَ جي تحريڪ سان لاڳاپيل ڪنهن خاص پيشڪش جي آزاد تصديق نه ٿي سگهي آهي. تنهنڪري جوتواڻيءَ جي بيان کي سندس تاريخي راءِ طور پيش ڪرڻ گهرجي. == ڀڳت ڪنور رام == [[فائل:Stamp of India - 2010 - Colnect 259570 - Kanwar Ram Sahib.jpeg|thumb|220px|ڀڳت ڪنور رام جي ياد ۾ ڀارت طرفان 26 اپريل 2010ع تي جاري ٿيل ٽپال ٽڪيٽ.]] '''[[ڀڳت ڪنور رام]]''' (13 اپريل 1885ع – 1 نومبر 1939ع) سنڌ جي مشهور صوفي راڳي ۽ ڀڳت فن جي اهم شخصيت هو. هو ڳوٺ جروار، موجوده ضلعي گهوٽڪي ۾ پيدا ٿيو. سندس والد جو نالو تاراچند ۽ والده جو نالو تيرٿ ٻائي هو.<ref name="SindhianaKanwar"/> هن سنت سترامداس کان روحاني تعليم ۽ ڀڳتيءَ جي سکيا حاصل ڪئي. سندس آواز ۽ پيشڪش جو انداز سنڌ ۾ مشهور ٿيو. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب، ڀڳت ڪنور رام سنڌ ۾ ڀڳتي گائڪيءَ جي هڪ منفرد انداز کي فروغ ڏنو. سندس فن ۾ صوفيانه ڪلام، راڳ ۽ سماجي خدمت کي اهم مقام حاصل هو.<ref name="SindhianaKanwar"/> هو ڀڳت جي محفلن ۾ حاصل ٿيندڙ رقم غريبن ۽ ضرورت مندن ۾ ورهائيندو هو. ڀڳت ڪنور رام پهرين نومبر 1939ع تي ريل جي سفر دوران حملي ۾ مارجي ويو. سندس آخري آرامگاهه رهڙڪيءَ ۾ آهي.<ref name="SindhianaKanwar"/> == ٻيا نمايان ڀڳت فنڪار == سنڌ ۾ ڀڳت ڪنور رام کان سواءِ ٻيا به ڪيترائي فنڪار هن روايت سان لاڳاپيل رهيا آهن. {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | فنڪار ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | سڃاڻپ ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | حوالو |- | style="background:#EAF3FC;" | [[ڀڳت ڪنور رام]] | صوفي راڳي ۽ ڀڳتيءَ جو مشهور فنڪار | <ref name="SindhianaKanwar"/> |- | style="background:#EDF5EA;" | [[ڀڳت چنديرام]] | رهڙڪي آستان سان لاڳاپيل ڀڳت، وفات 1969ع | <ref name="SindhianaChandiram">{{cite encyclopedia |title=ڀڳت چنديرام |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ڀڳت+چنديرام |language=sd }}</ref> |- | style="background:#F2EAFB;" | [[ڀڳت پنجو رام]] | سنڌ جي ڳوٺن ۽ شهرن ۾ ڀڳتي ڪندڙ فنڪار | <ref name="SindhianaPanjo">{{cite encyclopedia |title=ڀڳت پنجو رام |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ڀڳت+پنجو+رام |language=sd }}</ref> |- | style="background:#FFF2E4;" | [[ڀڳت گهنشام]] | ڀڳت ڪنور رام جي ڪلام کي مشهور ڪندڙ فنڪار | <ref name="SindhianaGhansho">{{cite encyclopedia |title=ڀڳت گهنشام گهنشو ڀڳت |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ڀڳت+گهنشام+گهنشو+ڀڳت |language=sd }}</ref> |- | style="background:#EAF3FC;" | [[ڀڳت ڏيوجي]] | صوفي ڪلام ڳائيندڙ سنڌي ڀڳت | <ref name="SindhianaDevji">{{cite encyclopedia |title=ڀڳت ڏيوجي |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ڀڳت+ڏيوجي |language=sd }}</ref> |} == ورهاڱي کان پوءِ ڀڳت جو فن == 1947ع جي [[هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ سنڌ جي ڪيترن ئي فنڪارن ۽ سندن خاندانن ڀارت ڏانهن لڏپلاڻ ڪئي. ڀارت ۾ آباد سنڌين ڀڳت جي روايت کي ثقافتي تقريبن، ميلن ۽ سماجي گڏجاڻين ذريعي جاري رکيو. ڪيرت ٻاٻاڻيءَ جي بيان موجب، ورهاڱي کان پوءِ هن فن جي مقبوليت تي سماجي ۽ معاشي تبديلين، جديد ميڊيا ۽ ٻين تفريحي ذريعن جو اثر پيو. تنهن هوندي به ڪجهه فنڪار هن روايت کي جاري رکندا رهيا.<ref name="SindhiSangatBhagat"/> ڀڳت گهنشام جهڙن فنڪارن ڀارت جي مختلف شهرن ۾ سنڌي ڀڳتيءَ جي پيشڪش ڪري هن روايت جي واڌاري ۾ حصو ورتو.<ref name="SindhianaGhansho"/> == ثقافتي اهميت == ڀڳت سنڌ جي گڏيل ثقافتي ورثي جي هڪ اهم روايت آهي. ان ۾ موسيقي، ادب، ناچ ۽ ناٽڪ هڪ ئي پيشڪش ۾ گڏ ٿين ٿا. هن فن ذريعي سنڌي ٻوليءَ جي لوڪ شاعري، قصا ۽ روحاني روايتون عوام تائين پهچنديون رهيون آهن. ڀڳت ڪنور رام جهڙن فنڪارن جي هندو ۽ مسلمان سامعين ۾ مقبوليت پڻ سنڌ جي گڏيل روحاني ۽ ثقافتي تاريخ جو هڪ نمايان مثال آهي.<ref name="SindhianaKanwar"/> == پڻ ڏسو == * [[ڀڳت ڪنور رام]] * [[سنڌي لوڪ موسيقي]] * [[سنڌي لوڪ ادب]] * [[سنڌي ناٽڪ]] * [[سنڌي ثقافت]] * [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] * [[سنڌي صوفي موسيقي]] * [[ڇيڄ]] * [[ڌمال]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://sindhikhazana.com/sindhi-dance-and-music/ سنڌي راڳ ۽ ناچ — سنڌي خزانا] * [https://sindhcourier.com/an-introduction-to-sindhi-dance-and-music/ سنڌي راڳ ۽ ناچ جو تعارف — سنڌ ڪوريئر] * [https://www.sindhisangat.com/images/promotersebook.pdf سنڌيت جا پرچارڪ ۽ محافظ — سنڌي سنگت] * [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ڀڳت+ڪنور+رام ڀڳت ڪنور رام — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا] {{DEFAULTSORT:ڀڳت}} [[زمرو:سنڌي ثقافت]] [[زمرو:سنڌي لوڪ موسيقي]] [[زمرو:سنڌي لوڪ ناچ]] [[زمرو:سنڌي لوڪ ادب]] [[زمرو:سنڌي ناٽڪ]] [[زمرو:سنڌ جا روايتي فن]] 6bb6l04a82jr49cs987r7c8oxx71z0f 0 104410 422476 2026-10-17T15:40:28Z Intisar Ali 8681 Intisar Ali صفحي [[ڀڳت (لوڪ فن)]] کي [[ڀڳتي (لوڪ فن)]] ڏانھن چوريو: مناسب عنوان ڏنو ويو 422476 wikitext text/x-wiki #چوريو [[ڀڳتي (لوڪ فن)]] 7dspl1nsare9a4f19kb96cdvw5d8u7l 0 104411 422477 2026-10-17T15:43:26Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|ديودت ڪندارام شرما جو 1965ع ۾ شايع ٿيل ڪبير جي شاعريءَ بابت تنقيدي ڪتاب}} {{Infobox book | name = ڀڳت ڪبير | title_orig = Bhagat Kabir | image = | author = ديودت ڪندارام شرما | country = [[ڀارت]] | language = [[سنڌي ٻولي]] | subject = [[ڪبير]] جي شاعري | genre = ادبي تنقيد، مذهبي شاعريءَ جو مطالعو | publisher = سندر س... 422477 wikitext text/x-wiki {{Short description|ديودت ڪندارام شرما جو 1965ع ۾ شايع ٿيل ڪبير جي شاعريءَ بابت تنقيدي ڪتاب}} {{Infobox book | name = ڀڳت ڪبير | title_orig = Bhagat Kabir | image = | author = ديودت ڪندارام شرما | country = [[ڀارت]] | language = [[سنڌي ٻولي]] | subject = [[ڪبير]] جي شاعري | genre = ادبي تنقيد، مذهبي شاعريءَ جو مطالعو | publisher = سندر ساهتيه آفيس | pub_date = 1965ع | pages = 189 }} '''ڀڳت ڪبير''' (انگريزي: ''Bhagat Kabir'') سنڌي ليکڪ '''ديودت ڪندارام شرما''' (''Devdutt Kundaram Sharma'') جو هڪ تنقيدي ڪتاب آهي، جيڪو 1965ع ۾ '''سندر ساهتيه آفيس''' (''Sundar Sahitya Office'') طرفان شايع ٿيو. ڪتاب 189 صفحن تي مشتمل آهي ۽ ان ۾ هندستان جي مشهور سنت ۽ شاعر [[ڪبير]] جي شاعريءَ جو تنقيدي جائزو پيش ڪيو ويو آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref><ref name="RekhtaBhagatKabir">{{cite web |title=Bhagat Kabir by Devdutt Kundaram Sharma |website=Rekhta |url=https://www.rekhta.org/ebooks/detail/bhagat-kabir-ebooks |language=en |access-date=2026-10-17 }}</ref> موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ ''ڀڳت ڪبير'' کي ڪبير جي شاعريءَ جي تنقيدي جائزي تي مشتمل تصنيف قرار ڏنو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> == اشاعت ۽ ڪتابياتي ڄاڻ == ''ريخته'' جي ڊجيٽل ڪتاب گهر ۾ ''ڀڳت ڪبير'' جو رڪارڊ موجود آهي. ان موجب، ڪتاب جو ليکڪ ديودت ڪندارام شرما، ناشر سندر ساهتيه آفيس، اشاعت جو سال 1965ع ۽ صفحن جو تعداد 189 آهي. ريخته جي رڪارڊ ۾ ڪتاب جو نسخو مهيا ڪندڙ اداري طور سنڌو يوٿ سرڪل جي ليکراج عزيز لائبريري ۽ ريسرچ سينٽر جو نالو درج آهي.<ref name="RekhtaBhagatKabir"/> == ڪتاب جو موضوع == ''ڀڳت ڪبير'' جو بنيادي موضوع ڪبير جي شاعريءَ جو تنقيدي مطالعو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> ڪبير پندرهين صديءَ جي اتر هندستان جي ڀڳتي روايت سان لاڳاپيل اهم شاعرن مان هو. سندس شاعريءَ ۾ روحاني تجربي، مذهبي ظاهرداريءَ تي تنقيد، سماجي اڻبرابري ۽ خدا سان سڌي تعلق جا موضوع ملن ٿا.<ref name="OxfordKabir">{{cite encyclopedia |last=Dharwadkar |first=Vinay |title=Kabir/Kabir Panth |encyclopedia=Oxford Bibliographies in Hinduism |publisher=Oxford University Press |date=2024-08-20 |doi=10.1093/obo/9780195399318-0295 |url=https://academic.oup.com/reference/62357/reference-article-abstract/554518400 |language=en |access-date=2026-10-17 }}</ref> ڪتاب جي مڪمل متن جي بابوار جاچ کان سواءِ اهو طئي نٿو ڪري سگهجي ته شرما انهن مان ڪهڙن موضوعن تي ڪيتري تفصيل سان بحث ڪيو آهي. == ڪبير جي شاعريءَ جو ادبي پسمنظر == [[فائل:Painting of Bhagat Kabir, from a folio within an illustrated manuscript of the Prem Ambodh Pothi.jpg|thumb|250px|ارڙهين صديءَ جي هڪ مصور مخطوطي ۾ ڀڳت ڪبير جي تصوير. هيءَ ڪتاب جي اصل سرورق جي تصوير نه آهي.]] === ڪبير ۽ ڀڳتي تحريڪ === [[ڪبير]] اتر هندستان جي سنت روايت جو هڪ اهم شاعر هو. سندس زندگيءَ جي تاريخن بابت عالمن ۾ اختلاف آهي، پر ڪيترن جديد محققن موجب هو پندرهين صديءَ جي پهرئين اڌ ۾ [[بنارس]] ۽ ان جي آسپاس سرگرم رهيو.<ref name="OxfordKabir"/> ڪبير جي شاعريءَ کي [[ڀڳتي تحريڪ]] جي نرگڻ روايت سان ڳنڍيو ويندو آهي. هن روايت ۾ خدا کي انساني شڪل ۽ ظاهري صفتن کان مٿانهون سمجهڻ تي زور ڏنو ويندو آهي. ڪبير جي شاعريءَ ۾ عام ماڻهن جي روزمره زندگيءَ، ڪپڙي اُڻڻ جي هنر ۽ روحاني تجربن مان ورتل استعارا پڻ ملن ٿا.<ref name="OxfordKabir"/> === مذهبي ظاهرداريءَ تي تنقيد === ڪبير جي شاعريءَ ۾ مذهبي رسم پرستي، ظاهري عبادت ۽ سماجي امتياز تي تنقيد جا مثال موجود آهن. سندس ڪلام ۾ روحاني سچائيءَ کي رڳو مذهبي سڃاڻپ يا رسم سان نه، پر انسان جي اندروني ڪيفيت ۽ عمل سان لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="PoetryFoundationKabir">{{cite web |title=Kabir |website=Poetry Foundation |url=https://www.poetryfoundation.org/poets/kabir |language=en |access-date=2026-10-17 }}</ref> === انساني برابري === ڪبير جي شاعريءَ ۾ ذات پات ۽ سماجي درجابنديءَ بابت تنقيدي فڪر پڻ ملي ٿو. جديد ادبي تحقيق ۾ سندس شاعريءَ کي سماجي تنقيد، مذهبي فڪر ۽ فلسفيانه شاعريءَ جي حوالي سان پڙهيو ويندو آهي.<ref name="OxfordKabir"/> === شاعريءَ جي ٻولي ۽ اسلوب === ڪبير پنهنجي ڪلام ۾ عام ماڻهن جي ڳالهائجندڙ ٻولين ۽ روزمره زندگيءَ سان لاڳاپيل مثالن کي اهميت ڏني. سندس شاعريءَ ۾ مختصر بيتن، دوهن، گيتن، طنز ۽ متضاد خيالن جي ذريعي روحاني ۽ سماجي پيغام پيش ٿين ٿا.<ref name="OxfordKabir"/> == ڪبير جي ڪلام جا اهم ماخذ == ڪبير سان منسوب شاعري مختلف مذهبي ۽ ادبي روايتن ۾ محفوظ رهي آهي. ان ڪري سندس شاعريءَ جي متن ۽ نسبت بابت تحقيقي سوال پڻ موجود آهن.<ref name="OxfordKabir"/> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;border:1px solid #A7B8CA;" ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | ماخذ يا روايت ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | نوعيت ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | اهميت |- | style="background:#E7F1FC;" | [[گرو گرنٿ صاحب]] | سکن جو مذهبي صحيفو | ڪبير سان منسوب ڪلام جو هڪ اهم محفوظ مجموعو |- | style="background:#EDF5EA;" | ''بيجڪ'' (''Bijak'') | ڪبير پنٿي روايت جو متن | ڪبير جي ڪلام ۽ تعليمات جي مطالعي جو اهم ذريعو |- | style="background:#F2EAFB;" | ''ڪبير گرنٿاولي'' | ادبي مجموعو | ڪبير سان منسوب شاعريءَ جي تدوين ۽ تحقيق ۾ استعمال ٿيندڙ متن |- | style="background:#FFF2E4;" | زباني روايت | گيت، دوها ۽ لوڪ ڳائڻ | ڪبير جي ڪلام جي عوامي مقبوليت ۽ روايتي منتقلي |} <ref name="OxfordKabir"/> == ڪبير جو ڪلام ۽ گرو گرنٿ صاحب == ڪبير جي شاعريءَ جو هڪ اهم حصو [[گرو گرنٿ صاحب]] ۾ شامل آهي. محقق پاشورا سنگهه پنهنجي ڪتاب ''The Bhagats of the Guru Granth Sahib: Sikh Self-Definition and the Bhagat Bani'' ۾ ڪبير جي ڪلام ۽ سکن جي مذهبي روايت جي وچ ۾ تعلق جو مطالعو ڪيو آهي.<ref name="PashauraKabir">{{cite book |last=Singh |first=Pashaura |chapter=Bani Bhagat Kabir Ji Ki |title=The Bhagats of the Guru Granth Sahib: Sikh Self-Definition and the Bhagat Bani |publisher=Oxford University Press |year=2003 |pages=81–115 |doi=10.1093/acprof:oso/9780195662696.003.0003 |language=en }}</ref> == ليکڪ == '''ديودت ڪندارام شرما''' (انگريزي: ''Devdutt Kundaram Sharma'') سنڌي ادب سان لاڳاپيل ليکڪ هو، جنهن جي تصنيف ''ڀڳت ڪبير'' 1965ع ۾ شايع ٿي. موتي لال جوتواڻيءَ کيس هن ڪتاب جو ليکڪ ڄاڻايو آهي. ريخته جي ليکڪ واري فهرست ۾ پڻ سندس نالي سان ''Bhagat Kabir'' درج آهي.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="RekhtaAuthorSharma">{{cite web |title=Devdutt Kundaram Sharma |website=Rekhta |url=https://www.rekhta.org/authors/devdutt-kundaram-sharma |language=en |access-date=2026-10-17 }}</ref> ليکڪ جي ڄم، وفات، تعليم ۽ ٻين تصنيفن بابت وڌيڪ مستند سوانحي معلومات جي ضرورت آهي. == ڪتابياتي تفصيل == {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;border:1px solid #A7B8CA;" ! colspan="2" style="background:#245487;color:#FFFFFF;padding:10px;" | ڀڳت ڪبير — ڪتابياتي ڄاڻ |- ! style="background:#E4F0FA;width:37%;" | عنوان | ڀڳت ڪبير |- ! style="background:#EDF5EA;" | انگريزي عنوان | ''Bhagat Kabir'' |- ! style="background:#F2EAFB;" | ليکڪ | ديودت ڪندارام شرما |- ! style="background:#FFF2E4;" | اشاعت جو سال | 1965ع |- ! style="background:#E4F0FA;" | ناشر | سندر ساهتيه آفيس |- ! style="background:#EDF5EA;" | صفحا | 189 |- ! style="background:#F2EAFB;" | موضوع | ڪبير جي شاعريءَ جو تنقيدي جائزو |- ! style="background:#FFF2E4;" | صنف | ادبي تنقيد |- ! style="background:#E4F0FA;" | ڊجيٽل رڪارڊ | [[ريخته]] |- ! style="background:#EDF5EA;" | نسخي جو ذريعو | ليکراج عزيز لائبريري ۽ ريسرچ سينٽر |} <ref name="RekhtaBhagatKabir"/> == پڻ ڏسو == * [[ڪبير]] * [[ڀڳتي تحريڪ]] * [[ڪبير پنٿ]] * [[گرو گرنٿ صاحب]] * [[سنڌي ادبي تنقيد]] * [[سنڌي ادب]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.rekhta.org/ebooks/detail/bhagat-kabir-ebooks ڀڳت ڪبير — ريخته تي ڪتاب جو ڊجيٽل رڪارڊ] * [https://www.rekhta.org/authors/devdutt-kundaram-sharma ديودت ڪندارام شرما — ريخته] * [https://academic.oup.com/reference/62357/reference-article-abstract/554518400 ڪبير ۽ ڪبير پنٿ — آڪسفورڊ ببليوگرافيز] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Kabir ڪبير جون تصويرون — وڪيميڊيا ڪامنز] {{DEFAULTSORT:ڀڳت ڪبير}} [[زمرو:1965ع جا ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي ادبي تنقيد]] [[زمرو:ڪبير]] [[زمرو:ڀڳتي تحريڪ]] qac7utadz0km7o80ye6qx83vy2ncwbj 0 104412 422478 2026-10-17T15:46:01Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|سنڌي ٻاراڻي ادب جو ليکڪ، مترجم، ناٽڪ نگار ۽ مصور}} {{Infobox person | name = رام گيان ڀاڳچنداڻي | native_name = رام گيان نولراءِ ڀاڳچنداڻي | birth_date = {{Birth date|1922|12|12|df=yes}} | birth_place = [[چڪ، سنڌ|چڪ]]، [[سنڌ]]، برطانوي هندستان | death_date = | death_place = | occupation = اديب، ٻاراڻي ادب جو ليکڪ، مترجم،... 422478 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌي ٻاراڻي ادب جو ليکڪ، مترجم، ناٽڪ نگار ۽ مصور}} {{Infobox person | name = رام گيان ڀاڳچنداڻي | native_name = رام گيان نولراءِ ڀاڳچنداڻي | birth_date = {{Birth date|1922|12|12|df=yes}} | birth_place = [[چڪ، سنڌ|چڪ]]، [[سنڌ]]، برطانوي هندستان | death_date = | death_place = | occupation = اديب، ٻاراڻي ادب جو ليکڪ، مترجم، مضمون نگار، ناٽڪ نگار، مصور | language = [[سنڌي ٻولي]] | education = بي. اي، بي. ايڊ | known_for = سنڌي ٻاراڻو ادب ۽ تعليمي لکڻيون | notable_works = ''وڏن جي ننڍپڻ''، ''آيو ڀلي آرتوار''، ''اتिहासڪ ٻوڌ ڪٿائون''، ''سوريه شڪتي'' }} '''رام گيان نولراءِ ڀاڳچنداڻي''' (انگريزي: ''Ram Gyan Bhagchandani''؛ جنم: 12 ڊسمبر 1922ع) سنڌي ٻاراڻي ادب جو ليکڪ، مضمون نگار، مترجم، ناٽڪ نگار ۽ مصور هو. سندس جنم [[چڪ، سنڌ|چڪ]]، موجوده [[شڪارپور ضلعو|ضلعي شڪارپور]] ۾ ٿيو. هن ٻارن لاءِ تاريخي، تعليمي، سائنسي ۽ ادبي موضوعن تي ڪتاب لکيا.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref><ref name="BukhariChak">{{cite book |last=بخاري |first=آزاد |title=چڪ جا چندن هار |publisher=پوپٽ پبلشنگ هائوس |language=sd |url=https://books.sindhsalamat.com/book/645/read/34391 }}</ref> موتي لال جوتواڻيءَ موجب، رام ڀاڳچنداڻي بنيادي طور ٻارن لاءِ لکندو هو. سندس ڪتابن ۾ ''وڏن جي ننڍپڻ'' (1981ع)، ''آيو ڀلي آرتوار'' (1982ع)، ''اتिहासڪ ٻوڌ ڪٿائون'' (1983ع) ۽ ''سوريه شڪتي'' (1987ع) شامل آهن.<ref name="Jotwani1996"/> == ابتدائي زندگي ۽ تعليم == رام گيان نولراءِ ڀاڳچنداڻي 12 ڊسمبر 1922ع تي چڪ ۾ پيدا ٿيو. سندس والد نولراءِ پڻ استاد هو. هن ابتدائي تعليم چڪ جي اسڪول مان حاصل ڪئي ۽ پوءِ بي. اي ۽ بي. ايڊ جون ڊگريون حاصل ڪيائين. هو چڪ جي سيڪنڊري اسڪول ۾ ڊرائنگ جو استاد رهيو. کيس مصوريءَ سان پڻ دلچسپي هئي.<ref name="BukhariChak"/> == ورهاڱي کان پوءِ == 1947ع ۾ هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ رام ڀاڳچنداڻي سنڌ ڇڏي ڀارت ويو ۽ احمد آباد ۾ آباد ٿيو. ڀارت ۾ هن سنڌي ادب، صحافت ۽ ناٽڪ سان وابستگي جاري رکي. هو ڪجهه وقت ماهوار رسالي ''گلستان'' ۽ سالياني مخزن ''هنس'' جي ادارت سان پڻ لاڳاپيل رهيو.<ref name="BukhariChak"/> == ادبي خدمتون == === ٻاراڻو ادب === رام ڀاڳچنداڻيءَ جي ادبي سڃاڻپ جو اهم حصو ٻارن لاءِ لکيل ڪتاب آهن. موتي لال جوتواڻيءَ کيس بنيادي طور ٻاراڻي ادب جو ليکڪ ڄاڻايو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> سندس ڪتابن جي عنوانن مان تاريخ، شخصيتن جي ننڍپڻ، تعليمي موضوعن ۽ سائنس سان دلچسپي ظاهر ٿئي ٿي. === مضمون نگاري === رام ڀاڳچنداڻيءَ مضمون نگاريءَ ۾ پڻ ڪم ڪيو. سنڌي ٻوليءَ جي بااختيار اداري جي تحقيقي مواد ۾ سندس مضمون ''اخبارن جي اهميت ۽ اتهاس'' جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="SindhilaGujarat">{{cite journal |title=گجرات رياست ۾ سنڌي مضمون نويسي |journal=سنڌي ٻولي |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |date=2016-12 |url=https://www.library.sindhila.org/book/22/read/885 |language=sd }}</ref> === ترجمو ۽ ناٽڪ === آزاد بخاريءَ جي ڪتاب ''چڪ جا چندن هار'' ۾ ڊاڪٽر در محمد پٺاڻ جي 1993ع واري مضمون جي حوالي سان رام ڀاڳچنداڻيءَ جي ترجمن ۽ ناٽڪ نگاريءَ جو ذڪر ملي ٿو. سندس ترجمو ڪيل ڪتابن ۾ ''ڀڳت ۽ ڀڳوان''، ''اپنشدن جو سنديس''، ''هي ڌن ڪنهن جو'' ۽ ''جاڳ اي انسان'' جا نالا ڄاڻايل آهن.<ref name="BukhariChak"/> == تصنيفون == {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;border:1px solid #A7B8CA;" ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | ڪتاب ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | سال ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | موضوع يا نوعيت ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | ماخذ |- | style="background:#E7F1FC;" | ''وڏن جي ننڍپڻ'' | 1981ع | ٻاراڻو ادب؛ شخصيتن جي ننڍپڻ بابت ڪتاب | <ref name="Jotwani1996"/><ref name="SanchayaVadan">{{cite web |title=Vadan Ji Nadpan |website=Sindhi Sanchaya |url=https://sindhisanchaya.in/books/13823 |language=en |access-date=2026-10-17 }}</ref> |- | style="background:#EDF5EA;" | ''آيو ڀلي آرتوار'' | 1982ع | ٻاراڻو ادب | <ref name="SanchayaArtvar">{{cite web |title=Āyo Bhali Ārtvār |website=Sindhi Sanchaya |url=https://sindhisanchaya.in/books/54304 |language=en |access-date=2026-10-17 }}</ref> |- | style="background:#F2EAFB;" | ''اتिहासڪ ٻوڌ ڪٿائون'' | 1983ع | تاريخي ۽ تعليمي ڪهاڻيون | <ref name="Jotwani1996"/> |- | style="background:#FFF2E4;" | ''سوريه شڪتي'' | 1987ع | سائنسي ۽ تعليمي موضوع | <ref name="SanchayaSurya">{{cite web |title=Sūrya Śakti |website=Sindhi Sanchaya |url=https://sindhisanchaya.in/books/13827 |language=en |access-date=2026-10-17 }}</ref><ref name="Jotwani1996"/> |- | style="background:#E7F1FC;" | ''سائنس ڪلب'' | سال جي تصديق گهربل | سائنس بابت ڪتاب | <ref name="SanchayaAuthor">{{cite web |title=Rām Bhāgchandāṇī |website=Sindhi Sanchaya |url=https://sindhisanchaya.in/authors/R%C4%81m%20Bh%C4%81gchand%C4%81%E1%B9%87%C4%AB |language=en |access-date=2026-10-17 }}</ref> |- | style="background:#EDF5EA;" | ''اتهاسڪ ڪلب'' | سال جي تصديق گهربل | تاريخي موضوع | <ref name="SanchayaAuthor"/> |- | style="background:#F2EAFB;" | ''آزاد نظام'' | سال جي تصديق گهربل | تصنيف | <ref name="SanchayaAuthor"/> |- | style="background:#FFF2E4;" | ''هڪ ئي رستو'' | سال جي تصديق گهربل | تصنيف | <ref name="SanchayaAuthor"/> |- | style="background:#E7F1FC;" | ''جاڳ اي انسان'' | سال جي تصديق گهربل | ترجمو | <ref name="BukhariChak"/> |- | style="background:#EDF5EA;" | ''سيوا ڌرم'' | سال جي تصديق گهربل | تصنيف | <ref name="SanchayaAuthor"/> |- | style="background:#F2EAFB;" | ''سوترنتا سنگرام ۽ سنگرامي'' | سال جي تصديق گهربل | آزاديءَ جي جدوجهد بابت تصنيف | <ref name="SanchayaAuthor"/> |- | style="background:#FFF2E4;" | ''مون توکي معاف ڪيو'' | سال جي تصديق گهربل | تصنيف | <ref name="SanchayaAuthor"/> |} == آيو ڀلي آرتوار == ''آيو ڀلي آرتوار'' رام ڀاڳچنداڻيءَ جو 1982ع ۾ شايع ٿيل ڪتاب آهي. ''سنڌي سنچيه'' موجب، ڪتاب ''گلستان پبليڪيشن'' طرفان شايع ٿيو ۽ ان جو هڪ نسخو ميسور جي ''Central Institute of Indian Languages'' جي ڪتابي ذخيري ۾ موجود آهي.<ref name="SanchayaArtvar"/> == سوريه شڪتي == ''سوريه شڪتي'' رام ڀاڳچنداڻيءَ جي 1987ع واري تصنيف آهي. ڪتاب جي عنوان جو مطلب ''سج جي توانائي'' آهي. ''سنڌي سنچيه'' ۾ هن ڪتاب جو رڪارڊ سنڌو يوٿ سرڪل جي ڪتابي ذخيري سان لاڳاپيل آهي.<ref name="SanchayaSurya"/> اصل ڪتاب جي مڪمل متن کان سواءِ ان جي بابن يا سائنسي بحثن جا تفصيل بيان ڪرڻ مناسب نه آهي. == سنڌي ٻاراڻي ادب ۾ مقام == رام ڀاڳچنداڻي انهن سنڌي ليکڪن مان هو، جن ٻارن لاءِ علمي ۽ ادبي ڪتاب لکيا. سنڌي ٻاراڻي ادب جي تاريخ ۾ ٻارن لاءِ لکيل ڪهاڻين، شاعريءَ، تاريخي ڪتابن ۽ تعليمي تصنيفن کي اهم مقام حاصل آهي. سنڌي ٻوليءَ جي بااختيار اداري جي تحقيقي رسالي ۾ شايع ٿيل ٻاراڻي شاعريءَ جي تاريخي جائزي ۾ هن ادبي روايت جي ترقيءَ تي بحث ڪيو ويو آهي.<ref name="SindhilaChildren">{{cite journal |title=سنڌيءَ ۾ ٻارن لاءِ شاعري: مختصر جائزو (1926ع–2022ع) |journal=سنڌي ٻولي |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://journal.sindhila.org/sindhi/article-180-a-brief-review-of-sindhi-poetry-for-children |language=sd |access-date=2026-10-17 }}</ref> == وفات == آزاد بخاريءَ جي سوانحي مضمون ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته رام ڀاڳچنداڻي وفات ڪري چڪو هو، پر سندس وفات جي تاريخ درج نه آهي.<ref name="BukhariChak"/> == پڻ ڏسو == * [[سنڌي ٻاراڻو ادب]] * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌي ٻاراڻي شاعري]] * [[سنڌي مضمون نگاري]] * [[سنڌي ناٽڪ]] * [[هندستان ۾ سنڌي ادب]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://sindhisanchaya.in/authors/R%C4%81m%20Bh%C4%81gchand%C4%81%E1%B9%87%C4%AB رام ڀاڳچنداڻي — سنڌي سنچيه ۾ ڪتابن جي فهرست] * [https://books.sindhsalamat.com/book/645/read/34391 رام گيان ڀاڳچنداڻي — چڪ جا چندن هار] * [https://sindhisanchaya.in/books/54304 آيو ڀلي آرتوار — ڪتابياتي رڪارڊ] * [https://sindhisanchaya.in/books/13827 سوريه شڪتي — ڪتابياتي رڪارڊ] * [https://www.library.sindhila.org/book/22/read/885 گجرات رياست ۾ سنڌي مضمون نويسي] {{DEFAULTSORT:ڀاڳچنداڻي، رام گيان}} [[زمرو:1922ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:سنڌي اديب]] [[زمرو:سنڌي ٻاراڻي ادب جا ليکڪ]] [[زمرو:سنڌي مترجم]] [[زمرو:سنڌي ناٽڪ نگار]] [[زمرو:سنڌي مضمون نگار]] [[زمرو:سنڌ مان لڏي ويل اديب]] [[زمرو:شڪارپور ضلعي جون شخصيتون]] 07j9lg1i6fuk8xad4qhyevhuipszps0 0 104413 422480 2026-10-17T19:02:23Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|سنڌي هندن جي تاريخي واپاري برادري، جيڪا خاص طور لوهاڻن سان لاڳاپيل آهي}} {{Infobox ethnic group | group = ڀائيبند | native_name = ڀائيبند، ڀائيبندُ | native_name_lang = sd | image = Navalrai Market Clock Tower view 2.JPG | caption = حيدرآباد، سنڌ جي شاهي بازار ۾ نولراءِ مارڪيٽ جو گهنٽا گهر؛ شهر جي تاريخي واپا... 422480 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌي هندن جي تاريخي واپاري برادري، جيڪا خاص طور لوهاڻن سان لاڳاپيل آهي}} {{Infobox ethnic group | group = ڀائيبند | native_name = ڀائيبند، ڀائيبندُ | native_name_lang = sd | image = Navalrai Market Clock Tower view 2.JPG | caption = حيدرآباد، سنڌ جي شاهي بازار ۾ نولراءِ مارڪيٽ جو گهنٽا گهر؛ شهر جي تاريخي واپاري پسمنظر سان لاڳاپيل عمارت | regions = [[سنڌ]]؛ ورهاڱي کان پوءِ [[ڀارت]] ۽ ٻين ملڪن ۾ آباد سنڌي برادريون | languages = [[سنڌي ٻولي]]؛ آبادڪاريءَ وارن ملڪن جون ٻيون ٻوليون | religions = [[هندومت]] | related_groups = [[لوهاڻا]]، [[عامل (سنڌي برادري)|عامل]] }} '''ڀائيبند''' (انگريزي: ''Bhaiband''، ''Bhaibands'' يا ''Bhaibunds'') سنڌي هندن جي هڪ تاريخي سماجي ۽ واپاري برادري آهي، جيڪا خاص طور [[لوهاڻا]] برادريءَ جي هڪ شاخ طور سڃاتي وڃي ٿي. لفظ ''ڀائيبند'' جي لغوي معنيٰ ''ڀائپي'' يا ''برادري'' آهي. [[برطانوي راڄ]] دوران هن برادريءَ جا ڪيترائي خاندان واپار، تجارتي سرمائي ۽ اندروني توڙي بين الاقوامي ڪاروباري نيٽ ورڪن سان لاڳاپيل هئا.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref><ref name="Falzon2004">{{cite book |last=Falzon |first=Mark-Anthony |title=Cosmopolitan Connections: The Sindhi Diaspora, 1860–2000 |publisher=Brill |location=Leiden |year=2004 |isbn=9789004140080 |language=en |url=https://sanipanhwar.com/uploads/books/2024-08-28_16-36-43_45242bd5581840e038115d40a90dc2a9.pdf }}</ref> موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع) ۾ ڀائيبندن کي سنڌي هندن جو اهڙو گروهه ڄاڻايو آهي، جيڪو 1947ع جي ورهاڱي کان اڳ گهڻو ڪري واپار سان وابسته هو.<ref name="Jotwani1996"/> ڀائيبند خاص طور [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] جي تجارتي تاريخ سان لاڳاپيل رهيا. سندن ڪيترن ئي واپاري خاندانن سنڌي هٿ جي هنرن ۽ ٻين شين کي عالمي مارڪيٽن تائين پهچايو. اهڙا واپاري ''سنڌ ورڪي'' (''Sindworkies'') جي نالي سان مشهور ٿيا.<ref name="Falzon2004"/><ref name="Markovits2000">{{cite book |last=Markovits |first=Claude |title=The Global World of Indian Merchants, 1750–1947: Traders of Sind from Bukhara to Panama |publisher=Cambridge University Press |year=2000 |language=en |doi=10.1017/CBO9780511497407 }}</ref> == نالي جي معنيٰ ۽ سماجي سڃاڻپ == ''ڀائيبند'' لفظ ''ڀائي'' ۽ ''بند'' مان ٺهيل آهي، جنهن جي معنيٰ ڀائپي، برادري يا پاڻ ۾ لاڳاپيل ماڻهن جو گروهه آهي. سماجي ۽ تاريخي استعمال ۾ هي لفظ سنڌي هندو لوهاڻن جي هڪ مخصوص برادريءَ لاءِ استعمال ٿيندو رهيو آهي. مارڪ اينٿوني فالزون موجب، سنڌ جي هندو سماج ۾ ذاتي، خانداني، علائقائي ۽ پيشاور سڃاڻپون هڪ ٻئي سان لاڳاپيل هيون. ڀائيبندن جي تاريخي سڃاڻپ ۾ واپار ۽ ڪاروباري سرگرمين کي خاص اهميت حاصل هئي.<ref name="Falzon2004"/> ڀائيبند هجڻ جو مطلب اهو نه آهي ته سڀ سنڌي هندو انهيءَ برادريءَ سان تعلق رکندا هئا يا ان جا سڀ فرد هڪ ئي پيشو اختيار ڪندا هئا. == تاريخي پسمنظر == === لوهاڻن سان تعلق === سنڌي هندن جي سماجي تاريخ ۾ لوهاڻا هڪ اهم برادري رهيا آهن. لوهاڻن جي مختلف سماجي شاخن ۾ ڀائيبند ۽ عامل نمايان رهيا. برطانوي دور ۾ انهن جي پيشاور ۽ سماجي سڃاڻپ ۾ فرق موجود هو، جيتوڻيڪ انهن جو تاريخي ۽ خانداني پسمنظر ڪيترن حوالن سان گڏيل هو.<ref name="Falzon2004"/> === عاملن ۽ ڀائيبندن جو فرق === سنڌي هندن جي تاريخي سماجي ورهاست ۾ [[عامل (سنڌي برادري)|عامل]] گهڻو ڪري انتظامي ملازمتن، تعليم، سرڪاري خدمت ۽ پيشاور ڪمن سان لاڳاپيل هئا، جڏهن ته ڀائيبند گهڻو ڪري واپار ۽ تجارتي ادارن سان وابسته هئا. 1935ع ۾ شايع ٿيل ''The Journal of the Sindh Historical Society'' ۾ عاملن جي تاريخي پسمنظر بابت مضمون ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته ٻنهي گروهن جي وچ ۾ شروعاتي فرق گهڻو ڪري پيشاور هو. هڪ طبقي جا ماڻهو حڪمرانن جي درٻارن ۽ انتظامي ڪمن سان لاڳاپيل ٿيا، جڏهن ته ٻئي طبقي واپار اختيار ڪيو.<ref name="SindhHistorical1935">{{cite journal |title=Historical and Racial Background of Amils |journal=The Journal of the Sindh Historical Society |volume=1 |issue=3 |year=1935 |pages=45–46 |language=en |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/The_Journal_of_the_Sindh_Historical_Society_%28Vol_1_Part_3%29-N_M_Billimoria-1935-CS.pdf }}</ref> اهو فرق تاريخي ۽ سماجي هو؛ ان کي سڀني خاندانن تي هڪجهڙي نموني لاڳو نٿو ڪري سگهجي. === خدا آباد ۽ حيدرآباد === سنڌ جي تاريخي شهر [[خدا آباد]] جو عاملن ۽ ڀائيبندن جي تاريخ ۾ اهم ذڪر ملي ٿو. اٺارهين صديءَ ۾ جڏهن سنڌ جي حڪومتي مرڪز جي اهميت خدا آباد کان حيدرآباد ڏانهن منتقل ٿي، تڏهن ڪيترائي انتظامي ۽ واپاري خاندان پڻ حيدرآباد ڏانهن منتقل ٿيا. ڪجهه خاندان خدا آباد ۾ رهيا ۽ ٻيا حيدرآباد ۾ آباد ٿيا. اهڙيءَ طرح علائقائي رهائش ۽ پيشاور لاڳاپن سبب مختلف سماجي سڃاڻپون وڌيڪ نمايان ٿيون.<ref name="SindhHistorical1935"/> == حيدرآباد ۾ ڀائيبندن جو واپار == [[فائل:Navalrai Market Clock Tower view 2.JPG|thumb|250px|حيدرآباد جي شاهي بازار ۾ نولراءِ مارڪيٽ جو گهنٽا گهر، جيڪو 1914ع ۾ برطانوي دور ۾ تعمير ٿيو. هيءَ عمارت شهر جي تجارتي تاريخ جي علامتي تصوير آهي.]] حيدرآباد سنڌي هندو واپارين جو هڪ اهم مرڪز هو. مارڪ اينٿوني فالزون موجب، شهر جي پراڻن بازارن ۾ ڪيترن ڀائيبند خاندانن جون رهائشون ۽ ڪاروباري جايون هڪ ٻئي جي ويجهو هونديون هيون. اهڙي رهائشي ويجهڙائي خانداني رابطن، ڪاروباري اعتماد ۽ تجارتي تعاون کي مضبوط ڪندي هئي.<ref name="Falzon2004"/> === شاهي بازار ۽ پراڻا تجارتي پاڙا === حيدرآباد جي پراڻين بازارن ۾ ڀائيبند ۽ ٻين واپاري خاندانن جا دڪان، گهر ۽ ڪاروباري مرڪز موجود هئا. فالزون جي تحقيق موجب، حيدرآباد ۾ ڪجهه مشهور ڀائيبند خاندان بازارن جي پوري گهٽين ۾ آباد هئا. شهر جي تجارتي سرگرمين ۾ ڪپڙي، دستڪاريءَ ۽ ٻين شين جي واپار کي اهميت حاصل هئي.<ref name="Falzon2004"/> == سنڌ ورڪي واپار == '''سنڌ ورڪي''' (انگريزي: ''Sindworkies'' يا ''Sindwork merchants'') انهن سنڌي واپارين لاءِ استعمال ٿيندڙ نالو هو، جيڪي خاص طور سنڌ جي هٿ جي هنر ۽ ٻين واپاري شين کي ٻاهرين ملڪن تائين پهچائيندا هئا. سنڌ ورڪي واپار ۾ حيدرآباد جي ڀائيبندن جو اهم ڪردار هو، جيتوڻيڪ ان ۾ ٻين سنڌي برادرين جا فرد پڻ شامل هئا.<ref name="Falzon2004"/><ref name="Markovits2000"/> === سنڌي دستڪاريءَ جو واپار === اوڻيهين صديءَ ۾ سنڌي واپارين مقامي دستڪاريءَ جي شين کي ٻاهرين مارڪيٽن ۾ وڪڻڻ شروع ڪيو. اهي شيون سنڌ مان بمبئيءَ ۽ ٻين بندرگاهن ڏانهن موڪليون وينديون هيون، جتان انهن جي وڪري لاءِ وڌيڪ واپاري رابطا قائم ڪيا ويندا هئا. سنڌ ورڪي واپار جي ترقيءَ سان حيدرآباد بين الاقوامي تجارتي نيٽ ورڪن جو اهم مرڪز بڻيو.<ref name="Markovits2000"/><ref name="Falzon2004"/> === عالمي واپاري نيٽ ورڪ === سنڌ ورڪي واپارين پنهنجون سرگرميون ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر به وڌايون. ڪلاڊ مارڪووٽس پنهنجي ڪتاب ''The Global World of Indian Merchants, 1750–1947'' ۾ سنڌي واپارين جي وسيع عالمي نيٽ ورڪن جو مطالعو ڪيو آهي. مارڪ اينٿوني فالزون پڻ ڀائيبند ۽ سنڌ ورڪي واپارين جي عالمي نقل وحرڪت، ڪاروباري ادارن ۽ سماجي لاڳاپن جو تفصيلي جائزو پيش ڪيو آهي.<ref name="Markovits2000"/><ref name="Falzon2004"/> == ڪاروباري تنظيم ۽ خانداني نيٽ ورڪ == ڀائيبند واپارين جي ڪاروباري تنظيم ۾ خاندان، برادري ۽ ذاتي اعتماد اهم ڪردار ادا ڪندا هئا. فالزون موجب، ڪيترائي واپاري ادارا پنهنجين ٻاهرين شاخن لاءِ پهرين خاندان جي فردن کي مقرر ڪندا هئا. ان کان پوءِ ٻين مائٽن، شاديءَ ذريعي لاڳاپيل خاندانن يا برادريءَ جي سڃاتل نوجوانن کي ملازمت ڏيندا هئا.<ref name="Falzon2004"/> اهڙي نظام ۾ ڪاروباري سکيا، سرمائي تائين رسائي ۽ تجارتي تجربو گهڻو ڪري خانداني ۽ برادريءَ جي رابطن ذريعي منتقل ٿيندو هو. === واپاري حساب ڪتاب === فالزون جي تحقيق ۾ ڀائيبند واپارين جي حساب ڪتاب سان لاڳاپيل ''هٽا وڻڪا'' (''hatta vanka'') جو ذڪر ملي ٿو. هي واپاري حساب ڪتاب ۾ استعمال ٿيندڙ مخصوص لکڻيءَ يا اصطلاحي نظام سان لاڳاپيل هو، جنهن جي ڄاڻ واپاري خاندانن ۽ ادارن ۾ اهميت رکندي هئي.<ref name="Falzon2004"/> === واپاري مالڪ ۽ ملازم === ڀائيبند واپارين جي ادارن ۾ مالڪن ۽ ملازمن جي معاشي حيثيت هڪجهڙي نه هوندي هئي. فالزون جي تحقيق موجب، ڪاروباري مالڪن وٽ سرمايو، تجربو ۽ قائم ٿيل تجارتي رابطا هوندا هئا، جڏهن ته ملازم اڪثر پنهنجي ڪاروباري مهارت ۽ سرمائي کي وڌائڻ لاءِ ڪم ڪندا هئا. تنهنڪري ''ڀائيبند'' جي ڀائپيءَ واري لغوي معنيٰ مان برادريءَ جي سڀني فردن جي معاشي برابري مراد وٺڻ مناسب نه آهي.<ref name="Falzon2004"/> == عورتن ۽ خاندانن جو ڪردار == سنڌ ورڪي واپار جي تاريخ ۾ ڪيترائي مرد ڊگهي عرصي تائين ٻاهرين ملڪن ۾ رهندا هئا. انهن جي غيرموجودگيءَ ۾ حيدرآباد ۾ سندن خاندان ۽ عورتون گهريلو، سماجي ۽ مذهبي سرگرمين کي جاري رکندا هئا. فالزون موجب، ڀائيبند خاندانن جي عورتن جي گڏجاڻين ۽ پاڙيسري لاڳاپن سبب خاندانن جي وچ ۾ سماجي رابطا برقرار رهندا هئا.<ref name="Falzon2004"/> واپاري خاندانن ۾ عورتن جو ڪردار صرف گهريلو معاملن تائين محدود سمجهڻ مناسب نه آهي، ڇاڪاڻ ته خاندانن جي سماجي رابطن ۽ واپاري زندگيءَ جي تسلسل ۾ سندن حصو پڻ اهم هو. == ڀائيبندن ۽ عاملن جو تاريخي تقابلي جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;border:1px solid #A7B8CA;" ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | موضوع ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | ڀائيبند ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | عامل |- | style="background:#E7F1FC;" | تاريخي معاشي سڃاڻپ | واپار ۽ تجارتي ادارا | انتظامي ملازمتون ۽ پيشاور خدمتون |- | style="background:#EDF5EA;" | اهم تاريخي مرڪز | حيدرآباد ۽ ٻيا سنڌي واپاري شهر | خدا آباد، حيدرآباد ۽ ڪراچي |- | style="background:#F2EAFB;" | برطانوي دور جا نمايان ڪم | واپار، ڪاروباري نيٽ ورڪ ۽ سنڌ ورڪ | سرڪاري خدمت، تعليم ۽ پيشاور ڪم |- | style="background:#FFF2E4;" | ٻاهرين ملڪن سان رابطا | تجارتي شاخون ۽ واپاري ادارا | تعليم، ملازمت ۽ پيشاور لڏپلاڻ |- | style="background:#E7F1FC;" | سماجي پسمنظر | سنڌي هندو لوهاڻن سان لاڳاپيل برادري | سنڌي هندو لوهاڻن سان لاڳاپيل برادري |} <ref name="Falzon2004"/><ref name="SindhHistorical1935"/> هي جدول تاريخي رجحانن جو تقابلي خلاصو آهي؛ ان کي سڀني فردن يا خاندانن جي مستقل سڃاڻپ طور نه سمجهڻ گهرجي. == 1947ع جي ورهاڱي جا اثر == 1947ع ۾ [[هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ سنڌ مان ڪيترن ئي هندو خاندانن ڀارت ڏانهن لڏپلاڻ ڪئي. ان لڏپلاڻ ۾ ڀائيبند واپاري خاندان پڻ شامل هئا. ڪيترن خاندانن کي سنڌ ۾ پنهنجا گهر، دڪان، ملڪيتون ۽ ڪاروباري ادارا ڇڏڻا پيا. ڪلاڊ مارڪووٽس موجب، سنڌي واپارين جا اڳ ۾ قائم ٿيل بين الاقوامي نيٽ ورڪ ورهاڱي کان پوءِ نئين سر آباد ٿيڻ ۽ ڪاروبار قائم ڪرڻ ۾ مددگار ٿيا.<ref name="Markovits2000"/> === حيدرآباد جي اتمچنداڻي خاندان جو مثال === ''سنڌ ڪوريئر'' ۾ شايع ٿيل هڪ مضمون موجب، حيدرآباد جو اتمچنداڻي خاندان ڀائيبند واپاري خاندانن مان هو. خاندان جا مرد عدن ۽ جبرالٽر جهڙن هنڌن تي سنڌ ورڪي واپار سان لاڳاپيل هئا. ورهاڱي کان پوءِ خاندان سنڌ ڇڏي بمبئيءَ ڏانهن لڏپلاڻ ڪئي. هي مثال ڀائيبند واپارين جي عالمي ڪاروباري لاڳاپن ۽ ورهاڱي جي معاشي اثرن کي ظاهر ڪري ٿو.<ref name="SindhCourierUttam">{{cite web |title=Uttamchandanis of Hyderabad – Story is of a Bhaiband business family |website=Sindh Courier |date=2022-04-18 |url=https://sindhcourier.com/uttamchandanis-of-hyderabad-story-is-of-a-bhaiband-business-family/ |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> == ورهاڱي کان پوءِ عالمي سنڌي برادري == ورهاڱي کان پوءِ ڀائيبند ۽ ٻين سنڌي هندو واپاري خاندانن ڀارت جي مختلف شهرن ۽ ٻاهرين ملڪن ۾ نئين سر ڪاروبار قائم ڪيا. مارڪووٽس موجب، 1950ع واري ڏهاڪي کان سنڌي واپاري نيٽ ورڪن جي بنياد تي عالمي سنڌي برادريءَ جي واڌ ٿي. ان کان پوءِ مختلف ملڪن ۾ سنڌي برادرين جي معاشي سرگرمين ۾ واپار سان گڏ ٻين پيشاور شعبن جو حصو پڻ وڌيو.<ref name="Markovits2000"/> فالزون پنهنجي تحقيق ۾ ڀارت، مالٽا ۽ لنڊن سميت مختلف هنڌن تي سنڌي هندو واپارين جي معاشي ۽ سماجي زندگيءَ جو مطالعو ڪيو آهي.<ref name="FalzonMalta">{{cite book |last=Falzon |first=Mark-Anthony |chapter=A Passage from India: Trajectories of Economic Integration in London and Mediterranean Europe |title=Paths of Integration: Migrants in Western Europe (1880–2004) |publisher=Amsterdam University Press |year=2006 |pages=158–176 |url=https://www.um.edu.mt/library/oar/handle/123456789/16159 |language=en }}</ref> == تاريخي ۽ سماجي اهميت == ڀائيبندن جي تاريخ سنڌ جي واپاري، شهري ۽ عالمي معاشي تاريخ جو هڪ اهم حصو آهي. سندن اهميت خاص طور حيدرآباد جي تجارتي ترقي، سنڌ ورڪي واپار، خانداني ڪاروباري نيٽ ورڪن ۽ ورهاڱي کان پوءِ سنڌي برادريءَ جي عالمي آبادڪاريءَ سان لاڳاپيل آهي. ڀائيبندن بابت تاريخي تحقيق مان اهو پڻ ظاهر ٿئي ٿو ته سنڌي سماج ۾ برادري، خاندان، پيشو ۽ علائقائي سڃاڻپ هڪ ٻئي سان گهري طرح لاڳاپيل رهيا آهن.<ref name="Falzon2004"/><ref name="Markovits2000"/> == پڻ ڏسو == * [[سنڌي هندو]] * [[لوهاڻا]] * [[عامل (سنڌي برادري)]] * [[سنڌ ورڪي]] * [[حيدرآباد، سنڌ]] * [[خدا آباد]] * [[شاهي بازار، حيدرآباد]] * [[سنڌي برادري]] * [[هندستان جي ورهاڱي]] * [[سنڌ جي اقتصادي تاريخ]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://sanipanhwar.com/uploads/books/2024-08-28_16-36-43_45242bd5581840e038115d40a90dc2a9.pdf Cosmopolitan Connections: The Sindhi Diaspora, 1860–2000] * [https://www.cambridge.org/core/books/abs/global-world-of-indian-merchants-17501947/epilogue-the-sindhi-diaspora-after-1947/B032968F54A4D7360A297A0B7EF65716 The Sindhi Diaspora after 1947 — Cambridge University Press] * [https://www.um.edu.mt/library/oar/handle/123456789/16159 A Passage from India — University of Malta] * [https://drpathan.com/images/Doc/Amilan-jo-Ahwal.pdf اميلن جو احوال — تاريخي ڪتاب] * [https://sindhcourier.com/uttamchandanis-of-hyderabad-story-is-of-a-bhaiband-business-family/ اتمچنداڻي خاندان جي واپاري تاريخ — سنڌ ڪوريئر] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Navalrai_Market_Clock_Tower_view_2.JPG نولراءِ مارڪيٽ جي تصوير — وڪيميڊيا ڪامنز] {{DEFAULTSORT:ڀائيبند}} [[زمرو:سنڌي هندو]] [[زمرو:سنڌي برادريون]] [[زمرو:سنڌ جون برادريون]] [[زمرو:سنڌ جي اقتصادي تاريخ]] [[زمرو:سنڌ جي سماجي تاريخ]] [[زمرو:سنڌي واپاري]] rac8pk6npcew30l88m4x57kt9p2aona 0 104414 422481 2026-10-17T19:23:29Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|سنڌي واپاري، سماجي اڳواڻ، آزاديءَ جي تحريڪ جو ڪارڪن ۽ گانڌيڌام جو باني}} {{Infobox person | name = ڀائي پرتاپ | native_name = پرتاپ مولچند ديالداس | image = Bhai Pratap with Gandhiji.jpg | caption = ڀائي پرتاپ، [[مهاتما گانڌي]] سان ملاقات ڪندي | birth_date = {{Birth date|1908|4|14|df=yes}} | birth_place = [[حيدرآباد، سنڌ]... 422481 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌي واپاري، سماجي اڳواڻ، آزاديءَ جي تحريڪ جو ڪارڪن ۽ گانڌيڌام جو باني}} {{Infobox person | name = ڀائي پرتاپ | native_name = پرتاپ مولچند ديالداس | image = Bhai Pratap with Gandhiji.jpg | caption = ڀائي پرتاپ، [[مهاتما گانڌي]] سان ملاقات ڪندي | birth_date = {{Birth date|1908|4|14|df=yes}} | birth_place = [[حيدرآباد، سنڌ]]، [[برطانوي هندستان]] | death_date = {{Death date and age|1967|8|30|1908|4|14|df=yes}} | death_place = [[لنڊن]]، [[برطانيا]] | resting_place = [[آديپور]]، [[ڪڇ]] | other_names = ڀائي پرتاپ ديالداس، Bhai Pratap Dialdas | occupation = واپاري، سماجي اڳواڻ، انسان دوست، آزاديءَ جي تحريڪ جو ڪارڪن | known_for = [[گانڌيڌام]] ۽ [[آديپور]] جي آبادڪاري، سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن جو قيام | organization = سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن لميٽيڊ | title = پهريون مئنيجنگ ڊائريڪٽر | term = 1948ع کان }} '''ڀائي پرتاپ''' (انگريزي: ''Bhai Pratap Dialdas''؛ پورو نالو: '''پرتاپ مولچند ديالداس'''؛ 14 اپريل 1908ع – 30 آگسٽ 1967ع) سنڌ ۾ ڄاول واپاري، انسان دوست، سماجي اڳواڻ ۽ هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ سان لاڳاپيل شخصيت هو. هو خاص طور [[هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ سنڌ مان لڏي آيل هندو خاندانن جي آبادڪاريءَ لاءِ [[گجرات]] جي [[ڪڇ]] علائقي ۾ [[گانڌيڌام]] ۽ [[آديپور]] جي رٿابندي ۽ قيام جي ڪري مشهور آهي.<ref name="SRCBiography">{{cite web |title=Bhai Pratap Dialdas: The Architect of Hope (1908–1967) |url=https://www.sindhu-src.org/about-bhai-pratap |website=The Sindhu Resettlement Corporation |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref><ref name="SRCHistory">{{cite web |title=Our History: The Legacy of Gandhidham-Adipur |url=https://www.sindhu-src.org/our-history |website=The Sindhu Resettlement Corporation |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> موتي لال جوتواڻي پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ ڀائي پرتاپ کي سنڌي سماج جي هڪ اهم شخصيت طور ياد ڪيو آهي. سندس بيان موجب، 12 فيبروري 1948ع تي ''سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن لميٽيڊ'' قائم ڪئي وئي، جنهن جو ڀائي پرتاپ پهريون مئنيجنگ ڊائريڪٽر ٿيو. هن اداري ڪڇ جي مهارائوءَ طرفان مهيا ڪيل زمين تي سنڌي پناهگيرن لاءِ نئين آبادي قائم ڪرڻ جو ڪم شروع ڪيو.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> == ابتدائي زندگي == ڀائي پرتاپ 14 اپريل 1908ع تي [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۾ هڪ خوشحال سنڌي هندو [[ڀائيبند]] واپاري خاندان ۾ پيدا ٿيو. سندس پورو نالو پرتاپ مولچند ديالداس هو. هو نوجوانيءَ کان واپار سان لاڳاپيل رهيو ۽ اڳتي هلي هندستان توڙي ٻاهرين ملڪن ۾ ڪاروباري سرگرميون وڌايائين.<ref name="SRCBiography"/> === ڀائيبند خاندان سان تعلق === ڀائيبند سنڌي هندن جي تاريخي واپاري برادرين مان هڪ آهي. ورهاڱي کان اڳ حيدرآباد ۾ ڀائيبند خاندانن جا ڪاروباري ادارا، واپاري نيٽ ورڪ ۽ بين الاقوامي تجارتي لاڳاپا موجود هئا. ڀائي پرتاپ جو خاندان پڻ انهيءَ تجارتي پسمنظر سان لاڳاپيل هو.<ref name="SRCBiography"/> == واپاري سرگرميون == ڀائي پرتاپ نوجوانيءَ ۾ واپار ۽ بين الاقوامي ڪاروبار ذريعي معاشي حيثيت حاصل ڪئي. سندس رهائشگاهه ''پرتاپ محل'' حيدرآباد جي مشهور عمارتن مان هئي، جنهن ۾ ڪتابن جو وڏو ذخيرو پڻ موجود هو. سنڌ جي تاريخ بابت ليکڪا ساز اگرواڙ جي سوانحي مضمون ۾ ڀائي پرتاپ جي واپاري سرگرمين، سنڌ ۾ سماجي خدمتن ۽ ورهاڱي کان پوءِ آبادڪاريءَ جي ڪوششن جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="AggarwalPratap">{{cite web |last=Aggarwal |first=Saaz |title=Bhai Pratap: a brief glimpse of a forgotten legend |url=https://sindhstories.wordpress.com/2021/04/14/bhai-pratap-a-brief-glimpse-at-a-forgotten-legend/ |website=Sindh: Stories from a Vanished Homeland |date=2021-04-14 |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> == هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ == ڀائي پرتاپ برطانوي راڄ خلاف هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ سان لاڳاپيل هو. سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن جي سوانحي رڪارڊ موجب، سندس [[مهاتما گانڌي]]، [[جواهر لال نهرو]] ۽ [[ولڀ ڀائي پٽيل]] سان سياسي ۽ ذاتي رابطا هئا.<ref name="SRCBiography"/> سندس سماجي ۽ سياسي سرگرمين جو ذڪر ورهاڱي کان اڳ واري سنڌ جي تاريخي پسمنظر ۾ پڻ ملي ٿو. == هندستان جي ورهاڱي جا اثر == 1947ع ۾ برطانوي هندستان جي ورهاڱي سان سنڌ پاڪستان جو حصو بڻيو. ان کان پوءِ سنڌ مان وڏي تعداد ۾ هندو خاندان ڀارت ڏانهن لڏي ويا. ڪيترن ماڻهن کي پنهنجا گهر، ملڪيتون، ڪاروبار ۽ سماجي ادارا ڇڏڻا پيا. ڀائي پرتاپ پڻ پنهنجي خاندان سميت ڀارت ويو، جتي هن سنڌي پناهگيرن لاءِ مستقل رهائش، روزگار ۽ معاشي خودمختياريءَ جو منصوبو تيار ڪيو.<ref name="SRCBiography"/><ref name="AggarwalPratap"/> === مستقل آبادڪاريءَ جو تصور === ڀائي پرتاپ جو مقصد رڳو عارضي پناهگير ڪئمپون قائم ڪرڻ نه هو، پر اهڙو نئون شهر آباد ڪرڻ هو، جتي سنڌ مان لڏي آيل ماڻهو پنهنجي سماجي، معاشي ۽ ثقافتي زندگي نئين سر شروع ڪري سگهن. هن رٿ ۾ رهائش، واپار، تعليم، سماجي ادارن ۽ شهري سهولتن کي گڏيل اهميت ڏني وئي.<ref name="SRCHistory"/> == ڪڇ ۾ زمين جي حاصلات == === مهاتما گانڌيءَ سان صلاح مشورو === سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن جي تاريخ موجب، ڀائي پرتاپ سنڌي پناهگيرن جي آبادڪاريءَ لاءِ مهاتما گانڌيءَ کان رهنمائي حاصل ڪئي. گانڌيءَ ڪڇ جي علائقي کي سنڌ سان موسمي، جاگرافيائي ۽ ثقافتي مشابهت سبب مناسب سمجهيو. ان کان پوءِ ڀائي پرتاپ ڪڇ جي مهارائوءَ سان زمين بابت رابطو ڪيو.<ref name="SRCBiography"/> === ڪڇ جي مهارائوءَ جي مدد === ڪڇ جي مهارائو '''وجئراججي کنگهرجي جديجا''' (''Vijayaraji Khengarji Jadeja'') سنڌي پناهگيرن جي آبادڪاريءَ لاءِ زمين فراهم ڪرڻ ۾ مدد ڪئي. سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن جي رڪارڊ موجب، شروعاتي رٿ لاءِ 15,000 ايڪڙ زمين مختص ڪئي وئي، جڏهن ته بعد ۾ آباديءَ جي ترقيءَ لاءِ 2,600 ايڪڙ زمين اداري جي انتظام هيٺ آئي.<ref name="SRCHistory"/><ref name="SRCBiography"/> زمين جي ابتدائي آڇ، بعد واري انتظامي تخصيص ۽ سرڪاري ليز جي قانوني مرحلن کي الڳ سمجهڻ گهرجي. == سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن جو قيام == '''سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن لميٽيڊ''' (انگريزي: ''The Sindhu Resettlement Corporation Ltd.''؛ مختصر: ''SRC'') 1948ع ۾ سنڌ مان لڏي آيل ماڻهن جي مستقل آبادڪاريءَ لاءِ قائم ڪئي وئي. موتي لال جوتواڻي موجب، اداري جي قيام جي تاريخ '''12 فيبروري 1948ع''' هئي، جيڪا مهاتما گانڌيءَ جي وفات کان پوءِ ٻارهين ڏينهن جي ياد سان لاڳاپيل هئي.<ref name="Jotwani1996"/> اداري جي سرڪاري تاريخ موجب، [[آچاريه ڪرپلاڻي]] ان جو پهريون چيئرمين ۽ ڀائي پرتاپ پهريون مئنيجنگ ڊائريڪٽر هو.<ref name="SRCAbout">{{cite web |title=About SRC |url=https://www.sindhu-src.org/about-src |website=The Sindhu Resettlement Corporation |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> === ڪارپوريشن جا مقصد === سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن جي بنيادي مقصدن ۾ سنڌي پناهگيرن جي آبادڪاري، زمين جي انتظام، رهائشي پلاٽن جي ترقي، شهري سهولتن جي فراهمي ۽ سماجي ادارن جي قيام کي اهميت حاصل هئي. اداري جي موجوده بيان موجب، زمين جي وڪري ۽ انتظام مان حاصل ٿيندڙ آمدني شهري ترقيءَ ۽ عوامي ڀلائيءَ لاءِ استعمال ڪرڻ جو اصول اختيار ڪيو ويو.<ref name="SRCHistory"/> === ڪارپوريشن جي تنظيمي جوڙجڪ === سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن جي تاريخ موجب، شروعاتي انتظام ۾ گڏيل ڪاروباري ۽ سماجي تعاون تي زور ڏنو ويو. اداري ۾ حصيداريءَ جو تصور اختيار ڪيو ويو ته جيئن آبادڪاريءَ جي رٿ ۾ ڪيترن خاندانن جي شرڪت ممڪن ٿئي. ابتدائي ڊائريڪٽرن جي اعزازي خدمتن ۽ ذاتي نفعي بدران آبادڪاريءَ کي اوليت ڏيڻ جو ذڪر پڻ اداري جي تاريخ ۾ ملي ٿو.<ref name="SRCHistory"/> == گانڌيڌام جو قيام == '''[[گانڌيڌام]]''' ڀائي پرتاپ جي اڳواڻيءَ ۾ سنڌي پناهگيرن جي آبادڪاريءَ لاءِ رٿيل شهرن مان هڪ هو. هي شهر گجرات جي ڪڇ ضلعي ۾ واقع آهي. گانڌيڌام جي ميونسپل ڪارپوريشن جي سرڪاري تاريخ موجب، شهر جي ترقيءَ جي شروعات ورهاڱي کان پوءِ سنڌ مان آيل پناهگيرن لاءِ ڪئي وئي. شهر جي رٿابنديءَ ۾ ويڪريون گهٽيون، منظم شهري حصا ۽ عوامي سهولتون شامل هيون.<ref name="GandhidhamMunicipal">{{cite web |title=History of Gandhidham |url=https://www.gandhidhamcity.in/history |website=Gandhidham Municipal Corporation |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> === گانڌيڌام ۽ آديپور جا الڳ ڪردار === ڀائي پرتاپ جي منصوبي ۾ ٻن لاڳاپيل آبادين کي مختلف، پر هڪ ٻئي جي مددگار ڪردار ڏنا ويا. '''گانڌيڌام''' کي واپاري ۽ معاشي مرڪز طور ترقي ڏني وئي، جڏهن ته '''آديپور''' ۾ رهائش، تعليم، ثقافتي سرگرمين ۽ سماجي ادارن کي اهميت ڏني وئي.<ref name="SRCBiography"/> === شهري رٿابندي === ''انڊين انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي'' جي رسالي ''Sindhology Bulletin'' موجب، گانڌيڌام جي پهرين ماسٽر پلان جي تياري 1949ع ۾ اطالوي معمار '''ماريو باڪيوڪي''' (''Mario Baccheocci'') ڪئي. بعد ۾ آمريڪي شهري رٿابنديءَ واري صلاحڪار اداري ''Adams, Howard and Greeley'' طرفان وڌيڪ جامع ماسٽر پلان تيار ڪيو ويو.<ref name="SindhologyBulletin2013">{{cite journal |title=Sindhology Bulletin |date=2013 |issue=January–June |publisher=Indian Institute of Sindhology |url=https://www.sindhology.org/webfiles/SindhologyBulletin/PDF/jan-jun13.pdf |language=en }}</ref> == آبادڪاريءَ لاءِ مالي انتظام == ''Sindhology Bulletin'' ۾ ڇپيل بيان موجب، سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن ترقياتي ڪم لاءِ هڪ هزار رپيا في حصي جي حساب سان 10,235 حصا پيش ڪيا. حصيدارن لاءِ پلاٽ جي حاصلات جو انتظام رکيو ويو، جڏهن ته زمين جي ترقيءَ جا خرچ الڳ ادا ڪرڻا هئا. ساڳئي بيان موجب، ڀارت سرڪار پڻ ڪارپوريشن جي سرمائي ۾ حصيداري ڪئي.<ref name="SindhologyBulletin2013"/> اهي انگ شروعاتي مالي رٿ بابت آهن؛ انهن کي موجوده حصيداريءَ يا سرمائي جا انگ نه سمجهڻ گهرجي. == ڪنڊلا بندرگاهه سان لاڳاپو == [[فائل:Port of Kandla.jpg|thumb|260px|[[ڪنڊلا بندرگاهه]] جو جديد منظر. گانڌيڌام جي معاشي ترقيءَ ۾ هن بندرگاهه جو اهم ڪردار رهيو آهي.]] ورهاڱي کان اڳ [[ڪراچي بندرگاهه]] سنڌ ۽ اتر اولهه هندستان جي واپار جو هڪ اهم سامونڊي مرڪز هو. ورهاڱي کان پوءِ ڀارت ۾ اولهه سامونڊي ڪناري تي بندرگاهي سهولتن جي واڌ جي ضرورت وڌي. ڀائي پرتاپ گانڌيڌام ۽ آديپور جي ترقيءَ کي ڪنڊلا بندرگاهه سان معاشي طور ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي. سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن جي تاريخ موجب، شروعاتي زمين جي رٿ ۾ تبديليون ڪنڊلا بندرگاهه جي ترقيءَ سان پڻ لاڳاپيل هيون.<ref name="SRCHistory"/> === بندرگاهه ۽ روزگار === ڪنڊلا بندرگاهه جي ترقيءَ سان گانڌيڌام جي واپار، نقل و حمل ۽ روزگار جي موقعن ۾ واڌ ٿي. گانڌيڌام ميونسپل ڪارپوريشن موجب، بندرگاهه شهر جي معاشي ترقيءَ جو اهم سبب رهيو آهي.<ref name="GandhidhamMunicipal"/> بندرگاهه جي سرڪاري ترقي ۽ تعمير ۾ ڀارت سرڪار ۽ بندرگاهي ادارن جو ڪردار پڻ هو؛ ان کي رڳو ڀائي پرتاپ جي ذاتي تعمير قرار ڏيڻ مناسب نه آهي. == سماجي ۽ تعليمي ترقي == آديپور ۾ سنڌي ٻولي، تعليم ۽ ثقافتي ورثي جي تحفظ لاءِ مختلف ادارا قائم ٿيا. ڀائي پرتاپ جي آبادڪاريءَ واري تصور ۾ مستقل رهائش سان گڏ تعليم، سماجي گڏجاڻين ۽ ثقافتي سڃاڻپ کي اهميت حاصل هئي.<ref name="SRCBiography"/> گانڌيڌام ۽ آديپور اڳتي هلي سنڌي هندن جي ثقافتي ۽ سماجي سرگرمين جا اهم مرڪز بڻيا. == قانوني تڪرار ۽ آخري سال == ڀائي پرتاپ جي زندگيءَ جي آخري دور ۾ کيس قانوني تڪرارن ۽ عدالتي ڪارروائين کي منهن ڏيڻو پيو. سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن جي سوانحي بيان ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته 1960ع واري ڏهاڪي ۾ سندس خلاف الزام لڳايا ويا، جن بابت اداري جو موقف آهي ته اهي پوءِ غلط ثابت ٿيا ۽ کيس قانوني رليف مليو.<ref name="SRCBiography"/> انهن ڪارروائين جي قطعي قانوني نوعيت، عدالتي فيصلن ۽ تاريخن بابت وڌيڪ آزاد عدالتي دستاويزن جي ضرورت آهي. == وفات == ڀائي پرتاپ 30 آگسٽ 1967ع تي [[لنڊن]] ۾ وفات ڪئي. وفات وقت سندس عمر 59 سال هئي. سندس مڙهه ڀارت آندو ويو ۽ آديپور ۾ آخري رسمون ادا ڪيون ويون. سندس يادگار مهاتما گانڌيءَ جي سماڌيءَ جي ڀرسان قائم ڪئي وئي.<ref name="SRCBiography"/> == ورثو ۽ يادگيري == ڀائي پرتاپ جي اهميت سنڌي پناهگيرن لاءِ مستقل آبادڪاريءَ جي رٿ کي عملي صورت ڏيڻ سان لاڳاپيل آهي. سندس ڪوششن سان سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن قائم ٿي ۽ گانڌيڌام ۽ آديپور جي ترقيءَ جو بنياد پيو. سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن ۽ گانڌيڌام ميونسپل ڪارپوريشن پنهنجي تاريخي بيانن ۾ ڀائي پرتاپ جي ڪردار کي نمايان طور ياد ڪن ٿيون.<ref name="SRCHistory"/><ref name="GandhidhamMunicipal"/> سنڌي ادب ۽ تاريخ بابت موتي لال جوتواڻيءَ جي لغت ۾ پڻ سندس آبادڪاريءَ واري ڪم کي خاص اهميت ڏني وئي آهي.<ref name="Jotwani1996"/> == تاريخوار اهم واقعا == {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;border:1px solid #A7B8CA;" ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | سال يا تاريخ ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | واقعو |- | style="background:#E7F1FC;" | 14 اپريل 1908ع | حيدرآباد، سنڌ ۾ پيدائش |- | style="background:#EDF5EA;" | 1947ع | هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ سنڌي پناهگيرن جي مستقل آبادڪاريءَ لاءِ ڪوششون |- | style="background:#F2EAFB;" | 1948ع جي شروعات | ڪڇ جي مهارائوءَ سان زمين بابت رابطا ۽ آبادڪاريءَ جي رٿ |- | style="background:#FFF2E4;" | 12 فيبروري 1948ع | جوتواڻيءَ موجب سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن جو قيام |- | style="background:#E7F1FC;" | 1948ع | ڀائي پرتاپ ڪارپوريشن جو پهريون مئنيجنگ ڊائريڪٽر ٿيو |- | style="background:#EDF5EA;" | 1949ع | گانڌيڌام جي ابتدائي ماسٽر پلان جي تياري |- | style="background:#F2EAFB;" | 1955ع | ڪارپوريشن جي زمين بابت سرڪاري ليز جو اهم مرحلو |- | style="background:#FFF2E4;" | 1960ع وارو ڏهاڪو | قانوني تڪرار ۽ ڪارروائيون |- | style="background:#E7F1FC;" | 30 آگسٽ 1967ع | لنڊن ۾ وفات |} <ref name="Jotwani1996"/><ref name="SRCBiography"/><ref name="SRCHistory"/><ref name="SindhologyBulletin2013"/><ref name="SRCCitizenCharter">{{cite report |title=Citizen Charter |publisher=The Sindhu Resettlement Corporation Ltd. |url=https://sindhu-src.org/download/CITIZEN%20CHATERED%20SRC.pdf |language=en }}</ref> == پڻ ڏسو == * [[گانڌيڌام]] * [[آديپور]] * [[ڪنڊلا بندرگاهه]] * [[سنڌي هندو]] * [[ڀائيبند]] * [[هندستان جي ورهاڱي]] * [[مهاتما گانڌي]] * [[آچاريه ڪرپلاڻي]] * [[ڪڇ]] * [[سنڌي برادري]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.sindhu-src.org/about-bhai-pratap ڀائي پرتاپ جي سوانح — سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن] * [https://www.sindhu-src.org/our-history گانڌيڌام ۽ آديپور جي تاريخ — سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن] * [https://www.gandhidhamcity.in/history گانڌيڌام جي تاريخ — ميونسپل ڪارپوريشن] * [https://sindhstories.wordpress.com/2021/04/14/bhai-pratap-a-brief-glimpse-at-a-forgotten-legend/ ڀائي پرتاپ بابت ساز اگرواڙ جو مضمون] * [https://sindhcourier.com/stories-of-struggle-and-determination-for-resettlement-of-uprooted-sindhis/ سنڌي پناهگيرن جي آبادڪاريءَ جي تاريخ — سنڌ ڪوريئر] * [https://www.sindhology.org/webfiles/SindhologyBulletin/PDF/jan-jun13.pdf سنڌالاجي بليٽن — 2013ع] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Bhai_Pratap_with_Gandhiji.jpg ڀائي پرتاپ ۽ مهاتما گانڌي — وڪيميڊيا ڪامنز] {{DEFAULTSORT:پرتاپ، ڀائي}} [[زمرو:1908ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:1967ع ۾ وفات ڪيل]] [[زمرو:سنڌي شخصيتون]] [[زمرو:سنڌي واپاري]] [[زمرو:سنڌي سماجي اڳواڻ]] [[زمرو:سنڌي هندو]] [[زمرو:حيدرآباد، سنڌ جون شخصيتون]] [[زمرو:هندستان جي ورهاڱي]] [[زمرو:گانڌيڌام]] [[زمرو:ڪڇ جي تاريخ]] 0bmlh266a9mybg3bf593wav63yp4hc0 422482 422481 2026-10-17T19:23:58Z Intisar Ali 8681 422482 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌي واپاري، سماجي اڳواڻ، آزاديءَ جي تحريڪ جو ڪارڪن ۽ گانڌيڌام جو باني}} {{Infobox person | name = ڀائي پرتاپ | native_name = پرتاپ مولچند ديالداس | image = Bhai Pratap with Gandhiji.jpg | caption = ڀائي پرتاپ، [[مهاتما گانڌي]] سان ملاقات ڪندي | birth_date = {{Birth date|1908|4|14|df=yes}} | birth_place = [[حيدرآباد، سنڌ]]، [[برطانوي هندستان]] | death_date = {{Death date and age|1967|8|30|1908|4|14|df=yes}} | death_place = [[لنڊن]]، [[برطانيا]] | resting_place = [[آديپور]]، [[ڪڇ]] | other_names = ڀائي پرتاپ ديالداس، Bhai Pratap Dialdas | occupation = واپاري، سماجي اڳواڻ، انسان دوست، آزاديءَ جي تحريڪ جو ڪارڪن | known_for = [[گانڌيڌام]] ۽ [[آديپور]] جي آبادڪاري، سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن جو قيام | organization = سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن لميٽيڊ | title = پهريون مئنيجنگ ڊائريڪٽر | term = 1948ع کان }} '''ڀائي پرتاپ''' (انگريزي: ''Bhai Pratap Dialdas''؛ پورو نالو: '''پرتاپ مولچند ديالداس'''؛ 14 اپريل 1908ع – 30 آگسٽ 1967ع) سنڌ ۾ ڄاول واپاري، انسان دوست، سماجي اڳواڻ ۽ هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ سان لاڳاپيل شخصيت هو. هو خاص طور [[هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ سنڌ مان لڏي آيل هندو خاندانن جي آبادڪاريءَ لاءِ [[گجرات]] جي [[ڪڇ]] علائقي ۾ [[گانڌيڌام]] ۽ [[آديپور]] جي رٿابندي ۽ قيام جي ڪري مشهور آهي.<ref name="SRCBiography">{{cite web |title=Bhai Pratap Dialdas: The Architect of Hope (1908–1967) |url=https://www.sindhu-src.org/about-bhai-pratap |website=The Sindhu Resettlement Corporation |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref><ref name="SRCHistory">{{cite web |title=Our History: The Legacy of Gandhidham-Adipur |url=https://www.sindhu-src.org/our-history |website=The Sindhu Resettlement Corporation |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> موتي لال جوتواڻي پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ ڀائي پرتاپ کي سنڌي سماج جي هڪ اهم شخصيت طور ياد ڪيو آهي. سندس بيان موجب، 12 فيبروري 1948ع تي ''سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن لميٽيڊ'' قائم ڪئي وئي، جنهن جو ڀائي پرتاپ پهريون مئنيجنگ ڊائريڪٽر ٿيو. هن اداري ڪڇ جي مهارائوءَ طرفان مهيا ڪيل زمين تي سنڌي پناهگيرن لاءِ نئين آبادي قائم ڪرڻ جو ڪم شروع ڪيو.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> == ابتدائي زندگي == ڀائي پرتاپ 14 اپريل 1908ع تي [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۾ هڪ خوشحال سنڌي هندو [[ڀائيبند]] واپاري خاندان ۾ پيدا ٿيو. سندس پورو نالو پرتاپ مولچند ديالداس هو. هو نوجوانيءَ کان واپار سان لاڳاپيل رهيو ۽ اڳتي هلي هندستان توڙي ٻاهرين ملڪن ۾ ڪاروباري سرگرميون وڌايائين.<ref name="SRCBiography"/> === ڀائيبند خاندان سان تعلق === ڀائيبند سنڌي هندن جي تاريخي واپاري برادرين مان هڪ آهي. ورهاڱي کان اڳ حيدرآباد ۾ ڀائيبند خاندانن جا ڪاروباري ادارا، واپاري نيٽ ورڪ ۽ بين الاقوامي تجارتي لاڳاپا موجود هئا. ڀائي پرتاپ جو خاندان پڻ انهيءَ تجارتي پسمنظر سان لاڳاپيل هو.<ref name="SRCBiography"/> == واپاري سرگرميون == ڀائي پرتاپ نوجوانيءَ ۾ واپار ۽ بين الاقوامي ڪاروبار ذريعي معاشي حيثيت حاصل ڪئي. سندس رهائشگاهه ''پرتاپ محل'' حيدرآباد جي مشهور عمارتن مان هئي، جنهن ۾ ڪتابن جو وڏو ذخيرو پڻ موجود هو. سنڌ جي تاريخ بابت ليکڪا ساز اگرواڙ جي سوانحي مضمون ۾ ڀائي پرتاپ جي واپاري سرگرمين، سنڌ ۾ سماجي خدمتن ۽ ورهاڱي کان پوءِ آبادڪاريءَ جي ڪوششن جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="AggarwalPratap">{{cite web |last=Aggarwal |first=Saaz |title=Bhai Pratap: a brief glimpse of a forgotten legend |url=https://sindhstories.wordpress.com/2021/04/14/bhai-pratap-a-brief-glimpse-at-a-forgotten-legend/ |website=Sindh: Stories from a Vanished Homeland |date=2021-04-14 |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> == هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ == ڀائي پرتاپ برطانوي راڄ خلاف هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ سان لاڳاپيل هو. سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن جي سوانحي رڪارڊ موجب، سندس [[مهاتما گانڌي]]، [[جواهر لال نهرو]] ۽ [[ولڀ ڀائي پٽيل]] سان سياسي ۽ ذاتي رابطا هئا.<ref name="SRCBiography"/> سندس سماجي ۽ سياسي سرگرمين جو ذڪر ورهاڱي کان اڳ واري سنڌ جي تاريخي پسمنظر ۾ پڻ ملي ٿو. == هندستان جي ورهاڱي جا اثر == 1947ع ۾ برطانوي هندستان جي ورهاڱي سان سنڌ پاڪستان جو حصو بڻيو. ان کان پوءِ سنڌ مان وڏي تعداد ۾ هندو خاندان ڀارت ڏانهن لڏي ويا. ڪيترن ماڻهن کي پنهنجا گهر، ملڪيتون، ڪاروبار ۽ سماجي ادارا ڇڏڻا پيا. ڀائي پرتاپ پڻ پنهنجي خاندان سميت ڀارت ويو، جتي هن سنڌي پناهگيرن لاءِ مستقل رهائش، روزگار ۽ معاشي خودمختياريءَ جو منصوبو تيار ڪيو.<ref name="SRCBiography"/><ref name="AggarwalPratap"/> === مستقل آبادڪاريءَ جو تصور === ڀائي پرتاپ جو مقصد رڳو عارضي پناهگير ڪئمپون قائم ڪرڻ نه هو، پر اهڙو نئون شهر آباد ڪرڻ هو، جتي سنڌ مان لڏي آيل ماڻهو پنهنجي سماجي، معاشي ۽ ثقافتي زندگي نئين سر شروع ڪري سگهن. هن رٿ ۾ رهائش، واپار، تعليم، سماجي ادارن ۽ شهري سهولتن کي گڏيل اهميت ڏني وئي.<ref name="SRCHistory"/> == ڪڇ ۾ زمين جي حاصلات == === مهاتما گانڌيءَ سان صلاح مشورو === سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن جي تاريخ موجب، ڀائي پرتاپ سنڌي پناهگيرن جي آبادڪاريءَ لاءِ مهاتما گانڌيءَ کان رهنمائي حاصل ڪئي. گانڌيءَ ڪڇ جي علائقي کي سنڌ سان موسمي، جاگرافيائي ۽ ثقافتي مشابهت سبب مناسب سمجهيو. ان کان پوءِ ڀائي پرتاپ ڪڇ جي مهارائوءَ سان زمين بابت رابطو ڪيو.<ref name="SRCBiography"/> === ڪڇ جي مهارائوءَ جي مدد === ڪڇ جي مهارائو '''وجئراججي کنگهرجي جديجا''' (''Vijayaraji Khengarji Jadeja'') سنڌي پناهگيرن جي آبادڪاريءَ لاءِ زمين فراهم ڪرڻ ۾ مدد ڪئي. سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن جي رڪارڊ موجب، شروعاتي رٿ لاءِ 15,000 ايڪڙ زمين مختص ڪئي وئي، جڏهن ته بعد ۾ آباديءَ جي ترقيءَ لاءِ 2,600 ايڪڙ زمين اداري جي انتظام هيٺ آئي.<ref name="SRCHistory"/><ref name="SRCBiography"/> زمين جي ابتدائي آڇ، بعد واري انتظامي تخصيص ۽ سرڪاري ليز جي قانوني مرحلن کي الڳ سمجهڻ گهرجي. == سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن جو قيام == '''سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن لميٽيڊ''' (انگريزي: ''The Sindhu Resettlement Corporation Ltd.''؛ مختصر: ''SRC'') 1948ع ۾ سنڌ مان لڏي آيل ماڻهن جي مستقل آبادڪاريءَ لاءِ قائم ڪئي وئي. موتي لال جوتواڻي موجب، اداري جي قيام جي تاريخ '''12 فيبروري 1948ع''' هئي، جيڪا مهاتما گانڌيءَ جي وفات کان پوءِ ٻارهين ڏينهن جي ياد سان لاڳاپيل هئي.<ref name="Jotwani1996"/> اداري جي سرڪاري تاريخ موجب، [[آچاريه ڪرپلاڻي]] ان جو پهريون چيئرمين ۽ ڀائي پرتاپ پهريون مئنيجنگ ڊائريڪٽر هو.<ref name="SRCAbout">{{cite web |title=About SRC |url=https://www.sindhu-src.org/about-src |website=The Sindhu Resettlement Corporation |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> === ڪارپوريشن جا مقصد === سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن جي بنيادي مقصدن ۾ سنڌي پناهگيرن جي آبادڪاري، زمين جي انتظام، رهائشي پلاٽن جي ترقي، شهري سهولتن جي فراهمي ۽ سماجي ادارن جي قيام کي اهميت حاصل هئي. اداري جي موجوده بيان موجب، زمين جي وڪري ۽ انتظام مان حاصل ٿيندڙ آمدني شهري ترقيءَ ۽ عوامي ڀلائيءَ لاءِ استعمال ڪرڻ جو اصول اختيار ڪيو ويو.<ref name="SRCHistory"/> === ڪارپوريشن جي تنظيمي جوڙجڪ === سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن جي تاريخ موجب، شروعاتي انتظام ۾ گڏيل ڪاروباري ۽ سماجي تعاون تي زور ڏنو ويو. اداري ۾ حصيداريءَ جو تصور اختيار ڪيو ويو ته جيئن آبادڪاريءَ جي رٿ ۾ ڪيترن خاندانن جي شرڪت ممڪن ٿئي. ابتدائي ڊائريڪٽرن جي اعزازي خدمتن ۽ ذاتي نفعي بدران آبادڪاريءَ کي اوليت ڏيڻ جو ذڪر پڻ اداري جي تاريخ ۾ ملي ٿو.<ref name="SRCHistory"/> == گانڌيڌام جو قيام == '''[[گانڌيڌام]]''' ڀائي پرتاپ جي اڳواڻيءَ ۾ سنڌي پناهگيرن جي آبادڪاريءَ لاءِ رٿيل شهرن مان هڪ هو. هي شهر گجرات جي ڪڇ ضلعي ۾ واقع آهي. گانڌيڌام جي ميونسپل ڪارپوريشن جي سرڪاري تاريخ موجب، شهر جي ترقيءَ جي شروعات ورهاڱي کان پوءِ سنڌ مان آيل پناهگيرن لاءِ ڪئي وئي. شهر جي رٿابنديءَ ۾ ويڪريون گهٽيون، منظم شهري حصا ۽ عوامي سهولتون شامل هيون.<ref name="GandhidhamMunicipal">{{cite web |title=History of Gandhidham |url=https://www.gandhidhamcity.in/history |website=Gandhidham Municipal Corporation |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> === گانڌيڌام ۽ آديپور جا الڳ ڪردار === ڀائي پرتاپ جي منصوبي ۾ ٻن لاڳاپيل آبادين کي مختلف، پر هڪ ٻئي جي مددگار ڪردار ڏنا ويا. '''گانڌيڌام''' کي واپاري ۽ معاشي مرڪز طور ترقي ڏني وئي، جڏهن ته '''آديپور''' ۾ رهائش، تعليم، ثقافتي سرگرمين ۽ سماجي ادارن کي اهميت ڏني وئي.<ref name="SRCBiography"/> === شهري رٿابندي === ''انڊين انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي'' جي رسالي ''Sindhology Bulletin'' موجب، گانڌيڌام جي پهرين ماسٽر پلان جي تياري 1949ع ۾ اطالوي معمار '''ماريو باڪيوڪي''' (''Mario Baccheocci'') ڪئي. بعد ۾ آمريڪي شهري رٿابنديءَ واري صلاحڪار اداري ''Adams, Howard and Greeley'' طرفان وڌيڪ جامع ماسٽر پلان تيار ڪيو ويو.<ref name="SindhologyBulletin2013">{{cite journal |title=Sindhology Bulletin |date=2013 |issue=January–June |publisher=Indian Institute of Sindhology |url=https://www.sindhology.org/webfiles/SindhologyBulletin/PDF/jan-jun13.pdf |language=en }}</ref> == آبادڪاريءَ لاءِ مالي انتظام == ''Sindhology Bulletin'' ۾ ڇپيل بيان موجب، سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن ترقياتي ڪم لاءِ هڪ هزار رپيا في حصي جي حساب سان 10,235 حصا پيش ڪيا. حصيدارن لاءِ پلاٽ جي حاصلات جو انتظام رکيو ويو، جڏهن ته زمين جي ترقيءَ جا خرچ الڳ ادا ڪرڻا هئا. ساڳئي بيان موجب، ڀارت سرڪار پڻ ڪارپوريشن جي سرمائي ۾ حصيداري ڪئي.<ref name="SindhologyBulletin2013"/> اهي انگ شروعاتي مالي رٿ بابت آهن؛ انهن کي موجوده حصيداريءَ يا سرمائي جا انگ نه سمجهڻ گهرجي. == ڪنڊلا بندرگاهه سان لاڳاپو == [[فائل:Port of Kandla.jpg|thumb|260px|[[ڪنڊلا بندرگاهه]] جو جديد منظر. گانڌيڌام جي معاشي ترقيءَ ۾ هن بندرگاهه جو اهم ڪردار رهيو آهي.]] ورهاڱي کان اڳ [[ڪراچي بندرگاهه]] سنڌ ۽ اتر اولهه هندستان جي واپار جو هڪ اهم سامونڊي مرڪز هو. ورهاڱي کان پوءِ ڀارت ۾ اولهه سامونڊي ڪناري تي بندرگاهي سهولتن جي واڌ جي ضرورت وڌي. ڀائي پرتاپ گانڌيڌام ۽ آديپور جي ترقيءَ کي ڪنڊلا بندرگاهه سان معاشي طور ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي. سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن جي تاريخ موجب، شروعاتي زمين جي رٿ ۾ تبديليون ڪنڊلا بندرگاهه جي ترقيءَ سان پڻ لاڳاپيل هيون.<ref name="SRCHistory"/> === بندرگاهه ۽ روزگار === ڪنڊلا بندرگاهه جي ترقيءَ سان گانڌيڌام جي واپار، نقل و حمل ۽ روزگار جي موقعن ۾ واڌ ٿي. گانڌيڌام ميونسپل ڪارپوريشن موجب، بندرگاهه شهر جي معاشي ترقيءَ جو اهم سبب رهيو آهي.<ref name="GandhidhamMunicipal"/> بندرگاهه جي سرڪاري ترقي ۽ تعمير ۾ ڀارت سرڪار ۽ بندرگاهي ادارن جو ڪردار پڻ هو؛ ان کي رڳو ڀائي پرتاپ جي ذاتي تعمير قرار ڏيڻ مناسب نه آهي. == سماجي ۽ تعليمي ترقي == آديپور ۾ سنڌي ٻولي، تعليم ۽ ثقافتي ورثي جي تحفظ لاءِ مختلف ادارا قائم ٿيا. ڀائي پرتاپ جي آبادڪاريءَ واري تصور ۾ مستقل رهائش سان گڏ تعليم، سماجي گڏجاڻين ۽ ثقافتي سڃاڻپ کي اهميت حاصل هئي.<ref name="SRCBiography"/> گانڌيڌام ۽ آديپور اڳتي هلي سنڌي هندن جي ثقافتي ۽ سماجي سرگرمين جا اهم مرڪز بڻيا. == قانوني تڪرار ۽ آخري سال == ڀائي پرتاپ جي زندگيءَ جي آخري دور ۾ کيس قانوني تڪرارن ۽ عدالتي ڪارروائين کي منهن ڏيڻو پيو. سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن جي سوانحي بيان ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته 1960ع واري ڏهاڪي ۾ سندس خلاف الزام لڳايا ويا، جن بابت اداري جو موقف آهي ته اهي پوءِ غلط ثابت ٿيا ۽ کيس قانوني رليف مليو.<ref name="SRCBiography"/> انهن ڪارروائين جي قطعي قانوني نوعيت، عدالتي فيصلن ۽ تاريخن بابت وڌيڪ آزاد عدالتي دستاويزن جي ضرورت آهي. == وفات == ڀائي پرتاپ 30 آگسٽ 1967ع تي [[لنڊن]] ۾ وفات ڪئي. وفات وقت سندس عمر 59 سال هئي. سندس مڙهه ڀارت آندو ويو ۽ آديپور ۾ آخري رسمون ادا ڪيون ويون. سندس يادگار مهاتما گانڌيءَ جي سماڌيءَ جي ڀرسان قائم ڪئي وئي.<ref name="SRCBiography"/> == ورثو ۽ يادگيري == ڀائي پرتاپ جي اهميت سنڌي پناهگيرن لاءِ مستقل آبادڪاريءَ جي رٿ کي عملي صورت ڏيڻ سان لاڳاپيل آهي. سندس ڪوششن سان سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن قائم ٿي ۽ گانڌيڌام ۽ آديپور جي ترقيءَ جو بنياد پيو. سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن ۽ گانڌيڌام ميونسپل ڪارپوريشن پنهنجي تاريخي بيانن ۾ ڀائي پرتاپ جي ڪردار کي نمايان طور ياد ڪن ٿيون.<ref name="SRCHistory"/><ref name="GandhidhamMunicipal"/> سنڌي ادب ۽ تاريخ بابت موتي لال جوتواڻيءَ جي لغت ۾ پڻ سندس آبادڪاريءَ واري ڪم کي خاص اهميت ڏني وئي آهي.<ref name="Jotwani1996"/> == تاريخوار اهم واقعا == {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;border:1px solid #A7B8CA;" ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | سال يا تاريخ ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | واقعو |- | style="background:#E7F1FC;" | 14 اپريل 1908ع | حيدرآباد، سنڌ ۾ پيدائش |- | style="background:#EDF5EA;" | 1947ع | هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ سنڌي پناهگيرن جي مستقل آبادڪاريءَ لاءِ ڪوششون |- | style="background:#F2EAFB;" | 1948ع جي شروعات | ڪڇ جي مهارائوءَ سان زمين بابت رابطا ۽ آبادڪاريءَ جي رٿ |- | style="background:#FFF2E4;" | 12 فيبروري 1948ع | جوتواڻيءَ موجب سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن جو قيام |- | style="background:#E7F1FC;" | 1948ع | ڀائي پرتاپ ڪارپوريشن جو پهريون مئنيجنگ ڊائريڪٽر ٿيو |- | style="background:#EDF5EA;" | 1949ع | گانڌيڌام جي ابتدائي ماسٽر پلان جي تياري |- | style="background:#F2EAFB;" | 1955ع | ڪارپوريشن جي زمين بابت سرڪاري ليز جو اهم مرحلو |- | style="background:#FFF2E4;" | 1960ع وارو ڏهاڪو | قانوني تڪرار ۽ ڪارروائيون |- | style="background:#E7F1FC;" | 30 آگسٽ 1967ع | لنڊن ۾ وفات |} <ref name="Jotwani1996"/><ref name="SRCBiography"/><ref name="SRCHistory"/><ref name="SindhologyBulletin2013"/><ref name="SRCCitizenCharter">{{cite report |title=Citizen Charter |publisher=The Sindhu Resettlement Corporation Ltd. |url=https://sindhu-src.org/download/CITIZEN%20CHATERED%20SRC.pdf |language=en }}</ref> == پڻ ڏسو == * [[گانڌيڌام]] * [[آديپور]] * [[ڪنڊلا بندرگاهه]] * [[سنڌي هندو]] * [[ڀائيبند]] * [[هندستان جي ورهاڱي]] * [[مهاتما گانڌي]] * [[آچاريه ڪرپلاڻي]] * [[ڪڇ]] * [[سنڌي برادري]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.sindhu-src.org/about-bhai-pratap ڀائي پرتاپ جي سوانح — سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن] * [https://www.sindhu-src.org/our-history گانڌيڌام ۽ آديپور جي تاريخ — سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن] * [https://www.gandhidhamcity.in/history گانڌيڌام جي تاريخ — ميونسپل ڪارپوريشن] * [https://sindhstories.wordpress.com/2021/04/14/bhai-pratap-a-brief-glimpse-at-a-forgotten-legend/ ڀائي پرتاپ بابت ساز اگرواڙ جو مضمون] * [https://sindhcourier.com/stories-of-struggle-and-determination-for-resettlement-of-uprooted-sindhis/ سنڌي پناهگيرن جي آبادڪاريءَ جي تاريخ — سنڌ ڪوريئر] * [https://www.sindhology.org/webfiles/SindhologyBulletin/PDF/jan-jun13.pdf سنڌالاجي بليٽن — 2013ع] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Bhai_Pratap_with_Gandhiji.jpg ڀائي پرتاپ ۽ مهاتما گانڌي — وڪيميڊيا ڪامنز] {{DEFAULTSORT:پرتاپ، ڀائي}} [[زمرو:1908ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:1967ع ۾ وفات ڪيل]] [[زمرو:سنڌي شخصيتون]] [[زمرو:سنڌي واپاري]] [[زمرو:سنڌي سماجي اڳواڻ]] [[زمرو:سنڌي هندو]] [[زمرو:حيدرآباد، سنڌ جون شخصيتون]] [[زمرو:هندستان جي ورهاڱي]] [[زمرو:گانڌيڌام]] [[زمرو:ڪڇ جي تاريخ]] hmj23tyko8sp2cxgjffds57zmu21pzq 422483 422482 2026-10-17T19:24:19Z Intisar Ali 8681 422483 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌي واپاري، سماجي اڳواڻ، آزاديءَ جي تحريڪ جو ڪارڪن ۽ گانڌيڌام جو باني}} {{Infobox person | name = ڀائي پرتاپ | native_name = پرتاپ مولچند ديالداس | image = Bhai Pratap with Gandhiji.jpg | caption = ڀائي پرتاپ، [[مهاتما گانڌي]] سان ملاقات ڪندي | birth_date = {{Birth date|1908|4|14|df=yes}} | birth_place = [[حيدرآباد، سنڌ]]، [[برطانوي هندستان]] | death_date = {{Death date and age|1967|8|30|1908|4|14|df=yes}} | death_place = [[لنڊن]]، [[برطانيا]] | resting_place = [[آديپور]]، [[ڪڇ]] | other_names = ڀائي پرتاپ ديالداس، Bhai Pratap Dialdas | occupation = واپاري، سماجي اڳواڻ، انسان دوست، آزاديءَ جي تحريڪ جو ڪارڪن | known_for = [[گانڌيڌام]] ۽ [[آديپور]] جي آبادڪاري، سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن جو قيام | organization = سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن لميٽيڊ | title = پهريون مئنيجنگ ڊائريڪٽر | term = 1948ع کان }} '''ڀائي پرتاپ''' (انگريزي: ''Bhai Pratap Dialdas''؛ پورو نالو: '''پرتاپ مولچند ديالداس'''؛ 14 اپريل 1908ع – 30 آگسٽ 1967ع) سنڌ ۾ ڄاول واپاري، انسان دوست، سماجي اڳواڻ ۽ هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ سان لاڳاپيل شخصيت هو. هو خاص طور [[هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ سنڌ مان لڏي آيل هندو خاندانن جي آبادڪاريءَ لاءِ [[گجرات]] جي [[ڪڇ]] علائقي ۾ [[گانڌيڌام]] ۽ [[آديپور]] جي رٿابندي ۽ قيام جي ڪري مشهور آهي.<ref name="SRCBiography">{{cite web |title=Bhai Pratap Dialdas: The Architect of Hope (1908–1967) |url=https://www.sindhu-src.org/about-bhai-pratap |website=The Sindhu Resettlement Corporation |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref><ref name="SRCHistory">{{cite web |title=Our History: The Legacy of Gandhidham-Adipur |url=https://www.sindhu-src.org/our-history |website=The Sindhu Resettlement Corporation |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> موتي لال جوتواڻي پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ ڀائي پرتاپ کي سنڌي سماج جي هڪ اهم شخصيت طور ياد ڪيو آهي. سندس بيان موجب، 12 فيبروري 1948ع تي ''سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن لميٽيڊ'' قائم ڪئي وئي، جنهن جو ڀائي پرتاپ پهريون مئنيجنگ ڊائريڪٽر ٿيو. هن اداري ڪڇ جي مهارائوءَ طرفان مهيا ڪيل زمين تي سنڌي پناهگيرن لاءِ نئين آبادي قائم ڪرڻ جو ڪم شروع ڪيو.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> == ابتدائي زندگي == ڀائي پرتاپ 14 اپريل 1908ع تي [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۾ هڪ خوشحال سنڌي هندو [[ڀائيبند]] واپاري خاندان ۾ پيدا ٿيو. سندس پورو نالو پرتاپ مولچند ديالداس هو. هو نوجوانيءَ کان واپار سان لاڳاپيل رهيو ۽ اڳتي هلي هندستان توڙي ٻاهرين ملڪن ۾ ڪاروباري سرگرميون وڌايائين.<ref name="SRCBiography"/> === ڀائيبند خاندان سان تعلق === ڀائيبند سنڌي هندن جي تاريخي واپاري برادرين مان هڪ آهي. ورهاڱي کان اڳ حيدرآباد ۾ ڀائيبند خاندانن جا ڪاروباري ادارا، واپاري نيٽ ورڪ ۽ بين الاقوامي تجارتي لاڳاپا موجود هئا. ڀائي پرتاپ جو خاندان پڻ انهيءَ تجارتي پسمنظر سان لاڳاپيل هو.<ref name="SRCBiography"/> == واپاري سرگرميون == ڀائي پرتاپ نوجوانيءَ ۾ واپار ۽ بين الاقوامي ڪاروبار ذريعي معاشي حيثيت حاصل ڪئي. سندس رهائشگاهه ''پرتاپ محل'' حيدرآباد جي مشهور عمارتن مان هئي، جنهن ۾ ڪتابن جو وڏو ذخيرو پڻ موجود هو. سنڌ جي تاريخ بابت ليکڪا ساز اگرواڙ جي سوانحي مضمون ۾ ڀائي پرتاپ جي واپاري سرگرمين، سنڌ ۾ سماجي خدمتن ۽ ورهاڱي کان پوءِ آبادڪاريءَ جي ڪوششن جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="AggarwalPratap">{{cite web |last=Aggarwal |first=Saaz |title=Bhai Pratap: a brief glimpse of a forgotten legend |url=https://sindhstories.wordpress.com/2021/04/14/bhai-pratap-a-brief-glimpse-at-a-forgotten-legend/ |website=Sindh: Stories from a Vanished Homeland |date=2021-04-14 |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> == هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ == ڀائي پرتاپ برطانوي راڄ خلاف هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ سان لاڳاپيل هو. سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن جي سوانحي رڪارڊ موجب، سندس [[مهاتما گانڌي]]، [[جواهر لال نهرو]] ۽ [[ولڀ ڀائي پٽيل]] سان سياسي ۽ ذاتي رابطا هئا.<ref name="SRCBiography"/> سندس سماجي ۽ سياسي سرگرمين جو ذڪر ورهاڱي کان اڳ واري سنڌ جي تاريخي پسمنظر ۾ پڻ ملي ٿو. == هندستان جي ورهاڱي جا اثر == 1947ع ۾ برطانوي هندستان جي ورهاڱي سان سنڌ پاڪستان جو حصو بڻيو. ان کان پوءِ سنڌ مان وڏي تعداد ۾ هندو خاندان ڀارت ڏانهن لڏي ويا. ڪيترن ماڻهن کي پنهنجا گهر، ملڪيتون، ڪاروبار ۽ سماجي ادارا ڇڏڻا پيا. ڀائي پرتاپ پڻ پنهنجي خاندان سميت ڀارت ويو، جتي هن سنڌي پناهگيرن لاءِ مستقل رهائش، روزگار ۽ معاشي خودمختياريءَ جو منصوبو تيار ڪيو.<ref name="SRCBiography"/><ref name="AggarwalPratap"/> === مستقل آبادڪاريءَ جو تصور === ڀائي پرتاپ جو مقصد رڳو عارضي پناهگير ڪئمپون قائم ڪرڻ نه هو، پر اهڙو نئون شهر آباد ڪرڻ هو، جتي سنڌ مان لڏي آيل ماڻهو پنهنجي سماجي، معاشي ۽ ثقافتي زندگي نئين سر شروع ڪري سگهن. هن رٿ ۾ رهائش، واپار، تعليم، سماجي ادارن ۽ شهري سهولتن کي گڏيل اهميت ڏني وئي.<ref name="SRCHistory"/> == ڪڇ ۾ زمين جي حاصلات == === مهاتما گانڌيءَ سان صلاح مشورو === سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن جي تاريخ موجب، ڀائي پرتاپ سنڌي پناهگيرن جي آبادڪاريءَ لاءِ مهاتما گانڌيءَ کان رهنمائي حاصل ڪئي. گانڌيءَ ڪڇ جي علائقي کي سنڌ سان موسمي، جاگرافيائي ۽ ثقافتي مشابهت سبب مناسب سمجهيو. ان کان پوءِ ڀائي پرتاپ ڪڇ جي مهارائوءَ سان زمين بابت رابطو ڪيو.<ref name="SRCBiography"/> === ڪڇ جي مهارائوءَ جي مدد === ڪڇ جي مهارائو '''وجئراججي کنگهرجي جديجا''' (''Vijayaraji Khengarji Jadeja'') سنڌي پناهگيرن جي آبادڪاريءَ لاءِ زمين فراهم ڪرڻ ۾ مدد ڪئي. سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن جي رڪارڊ موجب، شروعاتي رٿ لاءِ 15,000 ايڪڙ زمين مختص ڪئي وئي، جڏهن ته بعد ۾ آباديءَ جي ترقيءَ لاءِ 2,600 ايڪڙ زمين اداري جي انتظام هيٺ آئي.<ref name="SRCHistory"/><ref name="SRCBiography"/> زمين جي ابتدائي آڇ، بعد واري انتظامي تخصيص ۽ سرڪاري ليز جي قانوني مرحلن کي الڳ سمجهڻ گهرجي. == سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن جو قيام == '''سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن لميٽيڊ''' (انگريزي: ''The Sindhu Resettlement Corporation Ltd.''؛ مختصر: ''SRC'') 1948ع ۾ سنڌ مان لڏي آيل ماڻهن جي مستقل آبادڪاريءَ لاءِ قائم ڪئي وئي. موتي لال جوتواڻي موجب، اداري جي قيام جي تاريخ '''12 فيبروري 1948ع''' هئي، جيڪا مهاتما گانڌيءَ جي وفات کان پوءِ ٻارهين ڏينهن جي ياد سان لاڳاپيل هئي.<ref name="Jotwani1996"/> اداري جي سرڪاري تاريخ موجب، [[آچاريه ڪرپلاڻي]] ان جو پهريون چيئرمين ۽ ڀائي پرتاپ پهريون مئنيجنگ ڊائريڪٽر هو.<ref name="SRCAbout">{{cite web |title=About SRC |url=https://www.sindhu-src.org/about-src |website=The Sindhu Resettlement Corporation |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> === ڪارپوريشن جا مقصد === سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن جي بنيادي مقصدن ۾ سنڌي پناهگيرن جي آبادڪاري، زمين جي انتظام، رهائشي پلاٽن جي ترقي، شهري سهولتن جي فراهمي ۽ سماجي ادارن جي قيام کي اهميت حاصل هئي. اداري جي موجوده بيان موجب، زمين جي وڪري ۽ انتظام مان حاصل ٿيندڙ آمدني شهري ترقيءَ ۽ عوامي ڀلائيءَ لاءِ استعمال ڪرڻ جو اصول اختيار ڪيو ويو.<ref name="SRCHistory"/> === ڪارپوريشن جي تنظيمي جوڙجڪ === سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن جي تاريخ موجب، شروعاتي انتظام ۾ گڏيل ڪاروباري ۽ سماجي تعاون تي زور ڏنو ويو. اداري ۾ حصيداريءَ جو تصور اختيار ڪيو ويو ته جيئن آبادڪاريءَ جي رٿ ۾ ڪيترن خاندانن جي شرڪت ممڪن ٿئي. ابتدائي ڊائريڪٽرن جي اعزازي خدمتن ۽ ذاتي نفعي بدران آبادڪاريءَ کي اوليت ڏيڻ جو ذڪر پڻ اداري جي تاريخ ۾ ملي ٿو.<ref name="SRCHistory"/> == گانڌيڌام جو قيام == '''[[گانڌيڌام]]''' ڀائي پرتاپ جي اڳواڻيءَ ۾ سنڌي پناهگيرن جي آبادڪاريءَ لاءِ رٿيل شهرن مان هڪ هو. هي شهر گجرات جي ڪڇ ضلعي ۾ واقع آهي. گانڌيڌام جي ميونسپل ڪارپوريشن جي سرڪاري تاريخ موجب، شهر جي ترقيءَ جي شروعات ورهاڱي کان پوءِ سنڌ مان آيل پناهگيرن لاءِ ڪئي وئي. شهر جي رٿابنديءَ ۾ ويڪريون گهٽيون، منظم شهري حصا ۽ عوامي سهولتون شامل هيون.<ref name="GandhidhamMunicipal">{{cite web |title=History of Gandhidham |url=https://www.gandhidhamcity.in/history |website=Gandhidham Municipal Corporation |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> === گانڌيڌام ۽ آديپور جا الڳ ڪردار === ڀائي پرتاپ جي منصوبي ۾ ٻن لاڳاپيل آبادين کي مختلف، پر هڪ ٻئي جي مددگار ڪردار ڏنا ويا. '''گانڌيڌام''' کي واپاري ۽ معاشي مرڪز طور ترقي ڏني وئي، جڏهن ته '''آديپور''' ۾ رهائش، تعليم، ثقافتي سرگرمين ۽ سماجي ادارن کي اهميت ڏني وئي.<ref name="SRCBiography"/> === شهري رٿابندي === ''انڊين انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي'' جي رسالي ''Sindhology Bulletin'' موجب، گانڌيڌام جي پهرين ماسٽر پلان جي تياري 1949ع ۾ اطالوي معمار '''ماريو باڪيوڪي''' (''Mario Baccheocci'') ڪئي. بعد ۾ آمريڪي شهري رٿابنديءَ واري صلاحڪار اداري ''Adams, Howard and Greeley'' طرفان وڌيڪ جامع ماسٽر پلان تيار ڪيو ويو.<ref name="SindhologyBulletin2013">{{cite journal |title=Sindhology Bulletin |date=2013 |issue=January–June |publisher=Indian Institute of Sindhology |url=https://www.sindhology.org/webfiles/SindhologyBulletin/PDF/jan-jun13.pdf |language=en }}</ref> == آبادڪاريءَ لاءِ مالي انتظام == ''Sindhology Bulletin'' ۾ ڇپيل بيان موجب، سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن ترقياتي ڪم لاءِ هڪ هزار رپيا في حصي جي حساب سان 10,235 حصا پيش ڪيا. حصيدارن لاءِ پلاٽ جي حاصلات جو انتظام رکيو ويو، جڏهن ته زمين جي ترقيءَ جا خرچ الڳ ادا ڪرڻا هئا. ساڳئي بيان موجب، ڀارت سرڪار پڻ ڪارپوريشن جي سرمائي ۾ حصيداري ڪئي.<ref name="SindhologyBulletin2013"/> اهي انگ شروعاتي مالي رٿ بابت آهن؛ انهن کي موجوده حصيداريءَ يا سرمائي جا انگ نه سمجهڻ گهرجي. == ڪنڊلا بندرگاهه سان لاڳاپو == [[فائل:Port of Kandla.jpg|thumb|260px|[[ڪنڊلا بندرگاهه]] جو جديد منظر. گانڌيڌام جي معاشي ترقيءَ ۾ هن بندرگاهه جو اهم ڪردار رهيو آهي.]] ورهاڱي کان اڳ [[ڪراچي بندرگاهه]] سنڌ ۽ اتر اولهه هندستان جي واپار جو هڪ اهم سامونڊي مرڪز هو. ورهاڱي کان پوءِ ڀارت ۾ اولهه سامونڊي ڪناري تي بندرگاهي سهولتن جي واڌ جي ضرورت وڌي. ڀائي پرتاپ گانڌيڌام ۽ آديپور جي ترقيءَ کي ڪنڊلا بندرگاهه سان معاشي طور ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي. سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن جي تاريخ موجب، شروعاتي زمين جي رٿ ۾ تبديليون ڪنڊلا بندرگاهه جي ترقيءَ سان پڻ لاڳاپيل هيون.<ref name="SRCHistory"/> === بندرگاهه ۽ روزگار === ڪنڊلا بندرگاهه جي ترقيءَ سان گانڌيڌام جي واپار، نقل و حمل ۽ روزگار جي موقعن ۾ واڌ ٿي. گانڌيڌام ميونسپل ڪارپوريشن موجب، بندرگاهه شهر جي معاشي ترقيءَ جو اهم سبب رهيو آهي.<ref name="GandhidhamMunicipal"/> بندرگاهه جي سرڪاري ترقي ۽ تعمير ۾ ڀارت سرڪار ۽ بندرگاهي ادارن جو ڪردار پڻ هو؛ ان کي رڳو ڀائي پرتاپ جي ذاتي تعمير قرار ڏيڻ مناسب نه آهي. == سماجي ۽ تعليمي ترقي == آديپور ۾ سنڌي ٻولي، تعليم ۽ ثقافتي ورثي جي تحفظ لاءِ مختلف ادارا قائم ٿيا. ڀائي پرتاپ جي آبادڪاريءَ واري تصور ۾ مستقل رهائش سان گڏ تعليم، سماجي گڏجاڻين ۽ ثقافتي سڃاڻپ کي اهميت حاصل هئي.<ref name="SRCBiography"/> گانڌيڌام ۽ آديپور اڳتي هلي سنڌي هندن جي ثقافتي ۽ سماجي سرگرمين جا اهم مرڪز بڻيا. == قانوني تڪرار ۽ آخري سال == ڀائي پرتاپ جي زندگيءَ جي آخري دور ۾ کيس قانوني تڪرارن ۽ عدالتي ڪارروائين کي منهن ڏيڻو پيو. سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن جي سوانحي بيان ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته 1960ع واري ڏهاڪي ۾ سندس خلاف الزام لڳايا ويا، جن بابت اداري جو موقف آهي ته اهي پوءِ غلط ثابت ٿيا ۽ کيس قانوني رليف مليو.<ref name="SRCBiography"/> انهن ڪارروائين جي قطعي قانوني نوعيت، عدالتي فيصلن ۽ تاريخن بابت وڌيڪ آزاد عدالتي دستاويزن جي ضرورت آهي. == وفات == ڀائي پرتاپ 30 آگسٽ 1967ع تي [[لنڊن]] ۾ وفات ڪئي. وفات وقت سندس عمر 59 سال هئي. سندس مڙهه ڀارت آندو ويو ۽ آديپور ۾ آخري رسمون ادا ڪيون ويون. سندس يادگار مهاتما گانڌيءَ جي سماڌيءَ جي ڀرسان قائم ڪئي وئي.<ref name="SRCBiography"/> == ورثو ۽ يادگيري == ڀائي پرتاپ جي اهميت سنڌي پناهگيرن لاءِ مستقل آبادڪاريءَ جي رٿ کي عملي صورت ڏيڻ سان لاڳاپيل آهي. سندس ڪوششن سان سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن قائم ٿي ۽ گانڌيڌام ۽ آديپور جي ترقيءَ جو بنياد پيو. سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن ۽ گانڌيڌام ميونسپل ڪارپوريشن پنهنجي تاريخي بيانن ۾ ڀائي پرتاپ جي ڪردار کي نمايان طور ياد ڪن ٿيون.<ref name="SRCHistory"/><ref name="GandhidhamMunicipal"/> سنڌي ادب ۽ تاريخ بابت موتي لال جوتواڻيءَ جي لغت ۾ پڻ سندس آبادڪاريءَ واري ڪم کي خاص اهميت ڏني وئي آهي.<ref name="Jotwani1996"/> == تاريخوار اهم واقعا == {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;border:1px solid #A7B8CA;" ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | سال يا تاريخ ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | واقعو |- | style="background:#E7F1FC;" | 14 اپريل 1908ع | حيدرآباد، سنڌ ۾ پيدائش |- | style="background:#EDF5EA;" | 1947ع | هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ سنڌي پناهگيرن جي مستقل آبادڪاريءَ لاءِ ڪوششون |- | style="background:#F2EAFB;" | 1948ع جي شروعات | ڪڇ جي مهارائوءَ سان زمين بابت رابطا ۽ آبادڪاريءَ جي رٿ |- | style="background:#FFF2E4;" | 12 فيبروري 1948ع | جوتواڻيءَ موجب سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن جو قيام |- | style="background:#E7F1FC;" | 1948ع | ڀائي پرتاپ ڪارپوريشن جو پهريون مئنيجنگ ڊائريڪٽر ٿيو |- | style="background:#EDF5EA;" | 1949ع | گانڌيڌام جي ابتدائي ماسٽر پلان جي تياري |- | style="background:#F2EAFB;" | 1955ع | ڪارپوريشن جي زمين بابت سرڪاري ليز جو اهم مرحلو |- | style="background:#FFF2E4;" | 1960ع وارو ڏهاڪو | قانوني تڪرار ۽ ڪارروائيون |- | style="background:#E7F1FC;" | 30 آگسٽ 1967ع | لنڊن ۾ وفات |} <ref name="Jotwani1996"/><ref name="SRCBiography"/><ref name="SRCHistory"/><ref name="SindhologyBulletin2013"/><ref name="SRCCitizenCharter">{{cite report |title=Citizen Charter |publisher=The Sindhu Resettlement Corporation Ltd. |url=https://sindhu-src.org/download/CITIZEN%20CHATERED%20SRC.pdf |language=en }}</ref> == پڻ ڏسو == * [[گانڌيڌام]] * [[آديپور]] * [[ڪنڊلا بندرگاهه]] * [[سنڌي هندو]] * [[ڀائيبند]] * [[هندستان جي ورهاڱي]] * [[مهاتما گانڌي]] * [[آچاريه ڪرپلاڻي]] * [[ڪڇ]] * [[سنڌي برادري]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.sindhu-src.org/about-bhai-pratap ڀائي پرتاپ جي سوانح — سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن] * [https://www.sindhu-src.org/our-history گانڌيڌام ۽ آديپور جي تاريخ — سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن] * [https://www.gandhidhamcity.in/history گانڌيڌام جي تاريخ — ميونسپل ڪارپوريشن] * [https://sindhstories.wordpress.com/2021/04/14/bhai-pratap-a-brief-glimpse-at-a-forgotten-legend/ ڀائي پرتاپ بابت ساز اگرواڙ جو مضمون] * [https://sindhcourier.com/stories-of-struggle-and-determination-for-resettlement-of-uprooted-sindhis/ سنڌي پناهگيرن جي آبادڪاريءَ جي تاريخ — سنڌ ڪوريئر] * [https://www.sindhology.org/webfiles/SindhologyBulletin/PDF/jan-jun13.pdf سنڌالاجي بليٽن — 2013ع] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Bhai_Pratap_with_Gandhiji.jpg ڀائي پرتاپ ۽ مهاتما گانڌي — وڪيميڊيا ڪامنز] {{DEFAULTSORT:پرتاپ، ڀائي}} [[زمرو:1908ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:1967ع ۾ وفات ڪيل]] [[زمرو:سنڌي شخصيتون]] [[زمرو:سنڌي واپاري]] [[زمرو:سنڌي سماجي اڳواڻ]] [[زمرو:سنڌي هندو]] [[زمرو:حيدرآباد، سنڌ جون شخصيتون]] [[زمرو:هندستان جي ورهاڱي]] [[زمرو:گانڌيڌام]] [[زمرو:ڪڇ جي تاريخ]] 0vmlgjwrx3wxdprhhdzorbkab9zejch 422484 422483 2026-10-17T19:24:35Z Intisar Ali 8681 422484 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌي واپاري، سماجي اڳواڻ، آزاديءَ جي تحريڪ جو ڪارڪن ۽ گانڌيڌام جو باني}} {{Infobox person | name = ڀائي پرتاپ | native_name = پرتاپ مولچند ديالداس | image = Bhai Pratap with Gandhiji.jpg | caption = ڀائي پرتاپ، [[مهاتما گانڌي]] سان ملاقات ڪندي | birth_date = {{Birth date|1908|4|14|df=yes}} | birth_place = [[حيدرآباد، سنڌ]]، [[برطانوي هندستان]] | death_date = {{Death date and age|1967|8|30|1908|4|14|df=yes}} | death_place = [[لنڊن]]، [[برطانيا]] | resting_place = [[آديپور]]، [[ڪڇ]] | other_names = ڀائي پرتاپ ديالداس، Bhai Pratap Dialdas | occupation = واپاري، سماجي اڳواڻ، انسان دوست، آزاديءَ جي تحريڪ جو ڪارڪن | known_for = [[گانڌيڌام]] ۽ [[آديپور]] جي آبادڪاري، سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن جو قيام | organization = سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن لميٽيڊ | title = پهريون مئنيجنگ ڊائريڪٽر | term = 1948ع کان }} '''ڀائي پرتاپ''' (انگريزي: ''Bhai Pratap Dialdas''؛ پورو نالو: '''پرتاپ مولچند ديالداس'''؛ 14 اپريل 1908ع – 30 آگسٽ 1967ع) سنڌ ۾ ڄاول واپاري، انسان دوست، سماجي اڳواڻ ۽ هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ سان لاڳاپيل شخصيت هو. هو خاص طور [[هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ سنڌ مان لڏي آيل هندو خاندانن جي آبادڪاريءَ لاءِ [[گجرات]] جي [[ڪڇ]] علائقي ۾ [[گانڌيڌام]] ۽ [[آديپور]] جي رٿابندي ۽ قيام جي ڪري مشهور آهي.<ref name="SRCBiography">{{cite web |title=Bhai Pratap Dialdas: The Architect of Hope (1908–1967) |url=https://www.sindhu-src.org/about-bhai-pratap |website=The Sindhu Resettlement Corporation |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref><ref name="SRCHistory">{{cite web |title=Our History: The Legacy of Gandhidham-Adipur |url=https://www.sindhu-src.org/our-history |website=The Sindhu Resettlement Corporation |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> موتي لال جوتواڻي پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ ڀائي پرتاپ کي سنڌي سماج جي هڪ اهم شخصيت طور ياد ڪيو آهي. سندس بيان موجب، 12 فيبروري 1948ع تي ''سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن لميٽيڊ'' قائم ڪئي وئي، جنهن جو ڀائي پرتاپ پهريون مئنيجنگ ڊائريڪٽر ٿيو. هن اداري ڪڇ جي مهارائوءَ طرفان مهيا ڪيل زمين تي سنڌي پناهگيرن لاءِ نئين آبادي قائم ڪرڻ جو ڪم شروع ڪيو.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> == ابتدائي زندگي == ڀائي پرتاپ 14 اپريل 1908ع تي [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۾ هڪ خوشحال سنڌي هندو [[ڀائيبند]] واپاري خاندان ۾ پيدا ٿيو. سندس پورو نالو پرتاپ مولچند ديالداس هو. هو نوجوانيءَ کان واپار سان لاڳاپيل رهيو ۽ اڳتي هلي هندستان توڙي ٻاهرين ملڪن ۾ ڪاروباري سرگرميون وڌايائين.<ref name="SRCBiography"/> === ڀائيبند خاندان سان تعلق === ڀائيبند سنڌي هندن جي تاريخي واپاري برادرين مان هڪ آهي. ورهاڱي کان اڳ حيدرآباد ۾ ڀائيبند خاندانن جا ڪاروباري ادارا، واپاري نيٽ ورڪ ۽ بين الاقوامي تجارتي لاڳاپا موجود هئا. ڀائي پرتاپ جو خاندان پڻ انهيءَ تجارتي پسمنظر سان لاڳاپيل هو.<ref name="SRCBiography"/> == واپاري سرگرميون == ڀائي پرتاپ نوجوانيءَ ۾ واپار ۽ بين الاقوامي ڪاروبار ذريعي معاشي حيثيت حاصل ڪئي. سندس رهائشگاهه ''پرتاپ محل'' حيدرآباد جي مشهور عمارتن مان هئي، جنهن ۾ ڪتابن جو وڏو ذخيرو پڻ موجود هو. سنڌ جي تاريخ بابت ليکڪا ساز اگرواڙ جي سوانحي مضمون ۾ ڀائي پرتاپ جي واپاري سرگرمين، سنڌ ۾ سماجي خدمتن ۽ ورهاڱي کان پوءِ آبادڪاريءَ جي ڪوششن جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="AggarwalPratap">{{cite web |last=Aggarwal |first=Saaz |title=Bhai Pratap: a brief glimpse of a forgotten legend |url=https://sindhstories.wordpress.com/2021/04/14/bhai-pratap-a-brief-glimpse-at-a-forgotten-legend/ |website=Sindh: Stories from a Vanished Homeland |date=2021-04-14 |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> == هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ == ڀائي پرتاپ برطانوي راڄ خلاف هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ سان لاڳاپيل هو. سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن جي سوانحي رڪارڊ موجب، سندس [[مهاتما گانڌي]]، [[جواهر لال نهرو]] ۽ [[ولڀ ڀائي پٽيل]] سان سياسي ۽ ذاتي رابطا هئا.<ref name="SRCBiography"/> سندس سماجي ۽ سياسي سرگرمين جو ذڪر ورهاڱي کان اڳ واري سنڌ جي تاريخي پسمنظر ۾ پڻ ملي ٿو. == هندستان جي ورهاڱي جا اثر == 1947ع ۾ برطانوي هندستان جي ورهاڱي سان سنڌ پاڪستان جو حصو بڻيو. ان کان پوءِ سنڌ مان وڏي تعداد ۾ هندو خاندان ڀارت ڏانهن لڏي ويا. ڪيترن ماڻهن کي پنهنجا گهر، ملڪيتون، ڪاروبار ۽ سماجي ادارا ڇڏڻا پيا. ڀائي پرتاپ پڻ پنهنجي خاندان سميت ڀارت ويو، جتي هن سنڌي پناهگيرن لاءِ مستقل رهائش، روزگار ۽ معاشي خودمختياريءَ جو منصوبو تيار ڪيو.<ref name="SRCBiography"/><ref name="AggarwalPratap"/> === مستقل آبادڪاريءَ جو تصور === ڀائي پرتاپ جو مقصد رڳو عارضي پناهگير ڪئمپون قائم ڪرڻ نه هو، پر اهڙو نئون شهر آباد ڪرڻ هو، جتي سنڌ مان لڏي آيل ماڻهو پنهنجي سماجي، معاشي ۽ ثقافتي زندگي نئين سر شروع ڪري سگهن. هن رٿ ۾ رهائش، واپار، تعليم، سماجي ادارن ۽ شهري سهولتن کي گڏيل اهميت ڏني وئي.<ref name="SRCHistory"/> == ڪڇ ۾ زمين جي حاصلات == === مهاتما گانڌيءَ سان صلاح مشورو === سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن جي تاريخ موجب، ڀائي پرتاپ سنڌي پناهگيرن جي آبادڪاريءَ لاءِ مهاتما گانڌيءَ کان رهنمائي حاصل ڪئي. گانڌيءَ ڪڇ جي علائقي کي سنڌ سان موسمي، جاگرافيائي ۽ ثقافتي مشابهت سبب مناسب سمجهيو. ان کان پوءِ ڀائي پرتاپ ڪڇ جي مهارائوءَ سان زمين بابت رابطو ڪيو.<ref name="SRCBiography"/> === ڪڇ جي مهارائوءَ جي مدد === ڪڇ جي مهارائو '''وجئراججي کنگهرجي جديجا''' (''Vijayaraji Khengarji Jadeja'') سنڌي پناهگيرن جي آبادڪاريءَ لاءِ زمين فراهم ڪرڻ ۾ مدد ڪئي. سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن جي رڪارڊ موجب، شروعاتي رٿ لاءِ 15,000 ايڪڙ زمين مختص ڪئي وئي، جڏهن ته بعد ۾ آباديءَ جي ترقيءَ لاءِ 2,600 ايڪڙ زمين اداري جي انتظام هيٺ آئي.<ref name="SRCHistory"/><ref name="SRCBiography"/> زمين جي ابتدائي آڇ، بعد واري انتظامي تخصيص ۽ سرڪاري ليز جي قانوني مرحلن کي الڳ سمجهڻ گهرجي. == سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن جو قيام == '''سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن لميٽيڊ''' (انگريزي: ''The Sindhu Resettlement Corporation Ltd.''؛ مختصر: ''SRC'') 1948ع ۾ سنڌ مان لڏي آيل ماڻهن جي مستقل آبادڪاريءَ لاءِ قائم ڪئي وئي. موتي لال جوتواڻي موجب، اداري جي قيام جي تاريخ '''12 فيبروري 1948ع''' هئي، جيڪا مهاتما گانڌيءَ جي وفات کان پوءِ ٻارهين ڏينهن جي ياد سان لاڳاپيل هئي.<ref name="Jotwani1996"/> اداري جي سرڪاري تاريخ موجب، [[آچاريه ڪرپلاڻي]] ان جو پهريون چيئرمين ۽ ڀائي پرتاپ پهريون مئنيجنگ ڊائريڪٽر هو.<ref name="SRCAbout">{{cite web |title=About SRC |url=https://www.sindhu-src.org/about-src |website=The Sindhu Resettlement Corporation |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> === ڪارپوريشن جا مقصد === سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن جي بنيادي مقصدن ۾ سنڌي پناهگيرن جي آبادڪاري، زمين جي انتظام، رهائشي پلاٽن جي ترقي، شهري سهولتن جي فراهمي ۽ سماجي ادارن جي قيام کي اهميت حاصل هئي. اداري جي موجوده بيان موجب، زمين جي وڪري ۽ انتظام مان حاصل ٿيندڙ آمدني شهري ترقيءَ ۽ عوامي ڀلائيءَ لاءِ استعمال ڪرڻ جو اصول اختيار ڪيو ويو.<ref name="SRCHistory"/> === ڪارپوريشن جي تنظيمي جوڙجڪ === سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن جي تاريخ موجب، شروعاتي انتظام ۾ گڏيل ڪاروباري ۽ سماجي تعاون تي زور ڏنو ويو. اداري ۾ حصيداريءَ جو تصور اختيار ڪيو ويو ته جيئن آبادڪاريءَ جي رٿ ۾ ڪيترن خاندانن جي شرڪت ممڪن ٿئي. ابتدائي ڊائريڪٽرن جي اعزازي خدمتن ۽ ذاتي نفعي بدران آبادڪاريءَ کي اوليت ڏيڻ جو ذڪر پڻ اداري جي تاريخ ۾ ملي ٿو.<ref name="SRCHistory"/> == گانڌيڌام جو قيام == '''[[گانڌيڌام]]''' ڀائي پرتاپ جي اڳواڻيءَ ۾ سنڌي پناهگيرن جي آبادڪاريءَ لاءِ رٿيل شهرن مان هڪ هو. هي شهر گجرات جي ڪڇ ضلعي ۾ واقع آهي. گانڌيڌام جي ميونسپل ڪارپوريشن جي سرڪاري تاريخ موجب، شهر جي ترقيءَ جي شروعات ورهاڱي کان پوءِ سنڌ مان آيل پناهگيرن لاءِ ڪئي وئي. شهر جي رٿابنديءَ ۾ ويڪريون گهٽيون، منظم شهري حصا ۽ عوامي سهولتون شامل هيون.<ref name="GandhidhamMunicipal">{{cite web |title=History of Gandhidham |url=https://www.gandhidhamcity.in/history |website=Gandhidham Municipal Corporation |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> === گانڌيڌام ۽ آديپور جا الڳ ڪردار === ڀائي پرتاپ جي منصوبي ۾ ٻن لاڳاپيل آبادين کي مختلف، پر هڪ ٻئي جي مددگار ڪردار ڏنا ويا. '''گانڌيڌام''' کي واپاري ۽ معاشي مرڪز طور ترقي ڏني وئي، جڏهن ته '''آديپور''' ۾ رهائش، تعليم، ثقافتي سرگرمين ۽ سماجي ادارن کي اهميت ڏني وئي.<ref name="SRCBiography"/> === شهري رٿابندي === ''انڊين انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي'' جي رسالي ''Sindhology Bulletin'' موجب، گانڌيڌام جي پهرين ماسٽر پلان جي تياري 1949ع ۾ اطالوي معمار '''ماريو باڪيوڪي''' (''Mario Baccheocci'') ڪئي. بعد ۾ آمريڪي شهري رٿابنديءَ واري صلاحڪار اداري ''Adams, Howard and Greeley'' طرفان وڌيڪ جامع ماسٽر پلان تيار ڪيو ويو.<ref name="SindhologyBulletin2013">{{cite journal |title=Sindhology Bulletin |date=2013 |issue=January–June |publisher=Indian Institute of Sindhology |url=https://www.sindhology.org/webfiles/SindhologyBulletin/PDF/jan-jun13.pdf |language=en }}</ref> == آبادڪاريءَ لاءِ مالي انتظام == ''Sindhology Bulletin'' ۾ ڇپيل بيان موجب، سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن ترقياتي ڪم لاءِ هڪ هزار رپيا في حصي جي حساب سان 10,235 حصا پيش ڪيا. حصيدارن لاءِ پلاٽ جي حاصلات جو انتظام رکيو ويو، جڏهن ته زمين جي ترقيءَ جا خرچ الڳ ادا ڪرڻا هئا. ساڳئي بيان موجب، ڀارت سرڪار پڻ ڪارپوريشن جي سرمائي ۾ حصيداري ڪئي.<ref name="SindhologyBulletin2013"/> اهي انگ شروعاتي مالي رٿ بابت آهن؛ انهن کي موجوده حصيداريءَ يا سرمائي جا انگ نه سمجهڻ گهرجي. == ڪنڊلا بندرگاهه سان لاڳاپو == [[فائل:Port of Kandla.jpg|thumb|260px|[[ڪنڊلا بندرگاهه]] جو جديد منظر. گانڌيڌام جي معاشي ترقيءَ ۾ هن بندرگاهه جو اهم ڪردار رهيو آهي.]] ورهاڱي کان اڳ [[ڪراچي بندرگاهه]] سنڌ ۽ اتر اولهه هندستان جي واپار جو هڪ اهم سامونڊي مرڪز هو. ورهاڱي کان پوءِ ڀارت ۾ اولهه سامونڊي ڪناري تي بندرگاهي سهولتن جي واڌ جي ضرورت وڌي. ڀائي پرتاپ گانڌيڌام ۽ آديپور جي ترقيءَ کي ڪنڊلا بندرگاهه سان معاشي طور ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي. سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن جي تاريخ موجب، شروعاتي زمين جي رٿ ۾ تبديليون ڪنڊلا بندرگاهه جي ترقيءَ سان پڻ لاڳاپيل هيون.<ref name="SRCHistory"/> === بندرگاهه ۽ روزگار === ڪنڊلا بندرگاهه جي ترقيءَ سان گانڌيڌام جي واپار، نقل و حمل ۽ روزگار جي موقعن ۾ واڌ ٿي. گانڌيڌام ميونسپل ڪارپوريشن موجب، بندرگاهه شهر جي معاشي ترقيءَ جو اهم سبب رهيو آهي.<ref name="GandhidhamMunicipal"/> بندرگاهه جي سرڪاري ترقي ۽ تعمير ۾ ڀارت سرڪار ۽ بندرگاهي ادارن جو ڪردار پڻ هو؛ ان کي رڳو ڀائي پرتاپ جي ذاتي تعمير قرار ڏيڻ مناسب نه آهي. == سماجي ۽ تعليمي ترقي == آديپور ۾ سنڌي ٻولي، تعليم ۽ ثقافتي ورثي جي تحفظ لاءِ مختلف ادارا قائم ٿيا. ڀائي پرتاپ جي آبادڪاريءَ واري تصور ۾ مستقل رهائش سان گڏ تعليم، سماجي گڏجاڻين ۽ ثقافتي سڃاڻپ کي اهميت حاصل هئي.<ref name="SRCBiography"/> گانڌيڌام ۽ آديپور اڳتي هلي سنڌي هندن جي ثقافتي ۽ سماجي سرگرمين جا اهم مرڪز بڻيا. == قانوني تڪرار ۽ آخري سال == ڀائي پرتاپ جي زندگيءَ جي آخري دور ۾ کيس قانوني تڪرارن ۽ عدالتي ڪارروائين کي منهن ڏيڻو پيو. سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن جي سوانحي بيان ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته 1960ع واري ڏهاڪي ۾ سندس خلاف الزام لڳايا ويا، جن بابت اداري جو موقف آهي ته اهي پوءِ غلط ثابت ٿيا ۽ کيس قانوني رليف مليو.<ref name="SRCBiography"/> انهن ڪارروائين جي قطعي قانوني نوعيت، عدالتي فيصلن ۽ تاريخن بابت وڌيڪ آزاد عدالتي دستاويزن جي ضرورت آهي. == وفات == ڀائي پرتاپ 30 آگسٽ 1967ع تي [[لنڊن]] ۾ وفات ڪئي. وفات وقت سندس عمر 59 سال هئي. سندس مڙهه ڀارت آندو ويو ۽ آديپور ۾ آخري رسمون ادا ڪيون ويون. سندس يادگار مهاتما گانڌيءَ جي سماڌيءَ جي ڀرسان قائم ڪئي وئي.<ref name="SRCBiography"/> == ورثو ۽ يادگيري == ڀائي پرتاپ جي اهميت سنڌي پناهگيرن لاءِ مستقل آبادڪاريءَ جي رٿ کي عملي صورت ڏيڻ سان لاڳاپيل آهي. سندس ڪوششن سان سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن قائم ٿي ۽ گانڌيڌام ۽ آديپور جي ترقيءَ جو بنياد پيو. سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن ۽ گانڌيڌام ميونسپل ڪارپوريشن پنهنجي تاريخي بيانن ۾ ڀائي پرتاپ جي ڪردار کي نمايان طور ياد ڪن ٿيون.<ref name="SRCHistory"/><ref name="GandhidhamMunicipal"/> سنڌي ادب ۽ تاريخ بابت موتي لال جوتواڻيءَ جي لغت ۾ پڻ سندس آبادڪاريءَ واري ڪم کي خاص اهميت ڏني وئي آهي.<ref name="Jotwani1996"/> == تاريخوار اهم واقعا == {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;border:1px solid #A7B8CA;" ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | سال يا تاريخ ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | واقعو |- | style="background:#E7F1FC;" | 14 اپريل 1908ع | حيدرآباد، سنڌ ۾ پيدائش |- | style="background:#EDF5EA;" | 1947ع | هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ سنڌي پناهگيرن جي مستقل آبادڪاريءَ لاءِ ڪوششون |- | style="background:#F2EAFB;" | 1948ع جي شروعات | ڪڇ جي مهارائوءَ سان زمين بابت رابطا ۽ آبادڪاريءَ جي رٿ |- | style="background:#FFF2E4;" | 12 فيبروري 1948ع | جوتواڻيءَ موجب سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن جو قيام |- | style="background:#E7F1FC;" | 1948ع | ڀائي پرتاپ ڪارپوريشن جو پهريون مئنيجنگ ڊائريڪٽر ٿيو |- | style="background:#EDF5EA;" | 1949ع | گانڌيڌام جي ابتدائي ماسٽر پلان جي تياري |- | style="background:#F2EAFB;" | 1955ع | ڪارپوريشن جي زمين بابت سرڪاري ليز جو اهم مرحلو |- | style="background:#FFF2E4;" | 1960ع وارو ڏهاڪو | قانوني تڪرار ۽ ڪارروائيون |- | style="background:#E7F1FC;" | 30 آگسٽ 1967ع | لنڊن ۾ وفات |} <ref name="Jotwani1996"/><ref name="SRCBiography"/><ref name="SRCHistory"/><ref name="SindhologyBulletin2013"/><ref name="SRCCitizenCharter">{{cite report |title=Citizen Charter |publisher=The Sindhu Resettlement Corporation Ltd. |url=https://sindhu-src.org/download/CITIZEN%20CHATERED%20SRC.pdf |language=en }}</ref> == پڻ ڏسو == * [[گانڌيڌام]] * [[آديپور]] * [[ڪنڊلا بندرگاهه]] * [[سنڌي هندو]] * [[ڀائيبند]] * [[هندستان جي ورهاڱي]] * [[مهاتما گانڌي]] * [[آچاريه ڪرپلاڻي]] * [[ڪڇ]] * [[سنڌي برادري]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.sindhu-src.org/about-bhai-pratap ڀائي پرتاپ جي سوانح — سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن] * [https://www.sindhu-src.org/our-history گانڌيڌام ۽ آديپور جي تاريخ — سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن] * [https://www.gandhidhamcity.in/history گانڌيڌام جي تاريخ — ميونسپل ڪارپوريشن] * [https://sindhstories.wordpress.com/2021/04/14/bhai-pratap-a-brief-glimpse-at-a-forgotten-legend/ ڀائي پرتاپ بابت ساز اگرواڙ جو مضمون] * [https://sindhcourier.com/stories-of-struggle-and-determination-for-resettlement-of-uprooted-sindhis/ سنڌي پناهگيرن جي آبادڪاريءَ جي تاريخ — سنڌ ڪوريئر] * [https://www.sindhology.org/webfiles/SindhologyBulletin/PDF/jan-jun13.pdf سنڌالاجي بليٽن — 2013ع] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Bhai_Pratap_with_Gandhiji.jpg ڀائي پرتاپ ۽ مهاتما گانڌي — وڪيميڊيا ڪامنز] {{DEFAULTSORT:پرتاپ، ڀائي}} [[زمرو:1908ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:1967ع ۾ وفات ڪيل]] [[زمرو:سنڌي شخصيتون]] [[زمرو:سنڌي واپاري]] [[زمرو:سنڌي سماجي اڳواڻ]] [[زمرو:سنڌي هندو]] [[زمرو:حيدرآباد، سنڌ جون شخصيتون]] [[زمرو:هندستان جي ورهاڱي]] [[زمرو:گانڌيڌام]] [[زمرو:ڪڇ جي تاريخ]] 7cnc3hkilc3kvefhvpcr0ew1jfom9r2 422485 422484 2026-10-17T19:24:56Z Intisar Ali 8681 422485 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌي واپاري، سماجي اڳواڻ، آزاديءَ جي تحريڪ جو ڪارڪن ۽ گانڌيڌام جو باني}} {{Infobox person | name = ڀائي پرتاپ | native_name = پرتاپ مولچند ديالداس | image = Bhai Pratap with Gandhiji.jpg | caption = ڀائي پرتاپ، [[مهاتما گانڌي]] سان ملاقات ڪندي | birth_date = {{Birth date|1908|4|14|df=yes}} | birth_place = [[حيدرآباد، سنڌ]]، [[برطانوي هندستان]] | death_date = {{Death date and age|1967|8|30|1908|4|14|df=yes}} | death_place = [[لنڊن]]، [[برطانيا]] | resting_place = [[آديپور]]، [[ڪڇ]] | other_names = ڀائي پرتاپ ديالداس، Bhai Pratap Dialdas | occupation = واپاري، سماجي اڳواڻ، انسان دوست، آزاديءَ جي تحريڪ جو ڪارڪن | known_for = [[گانڌيڌام]] ۽ [[آديپور]] جي آبادڪاري، سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن جو قيام | organization = سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن لميٽيڊ | title = پهريون مئنيجنگ ڊائريڪٽر | term = 1948ع کان }} '''ڀائي پرتاپ''' (انگريزي: ''Bhai Pratap Dialdas''؛ پورو نالو: '''پرتاپ مولچند ديالداس'''؛ 14 اپريل 1908ع – 30 آگسٽ 1967ع) سنڌ ۾ ڄاول واپاري، انسان دوست، سماجي اڳواڻ ۽ هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ سان لاڳاپيل شخصيت هو. هو خاص طور [[هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ سنڌ مان لڏي آيل هندو خاندانن جي آبادڪاريءَ لاءِ [[گجرات]] جي [[ڪڇ]] علائقي ۾ [[گانڌيڌام]] ۽ [[آديپور]] جي رٿابندي ۽ قيام جي ڪري مشهور آهي.<ref name="SRCBiography">{{cite web |title=Bhai Pratap Dialdas: The Architect of Hope (1908–1967) |url=https://www.sindhu-src.org/about-bhai-pratap |website=The Sindhu Resettlement Corporation |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref><ref name="SRCHistory">{{cite web |title=Our History: The Legacy of Gandhidham-Adipur |url=https://www.sindhu-src.org/our-history |website=The Sindhu Resettlement Corporation |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> موتي لال جوتواڻي پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ ڀائي پرتاپ کي سنڌي سماج جي هڪ اهم شخصيت طور ياد ڪيو آهي. سندس بيان موجب، 12 فيبروري 1948ع تي ''سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن لميٽيڊ'' قائم ڪئي وئي، جنهن جو ڀائي پرتاپ پهريون مئنيجنگ ڊائريڪٽر ٿيو. هن اداري ڪڇ جي مهارائوءَ طرفان مهيا ڪيل زمين تي سنڌي پناهگيرن لاءِ نئين آبادي قائم ڪرڻ جو ڪم شروع ڪيو.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> == ابتدائي زندگي == ڀائي پرتاپ 14 اپريل 1908ع تي [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۾ هڪ خوشحال سنڌي هندو [[ڀائيبند]] واپاري خاندان ۾ پيدا ٿيو. سندس پورو نالو پرتاپ مولچند ديالداس هو. هو نوجوانيءَ کان واپار سان لاڳاپيل رهيو ۽ اڳتي هلي هندستان توڙي ٻاهرين ملڪن ۾ ڪاروباري سرگرميون وڌايائين.<ref name="SRCBiography"/> === ڀائيبند خاندان سان تعلق === ڀائيبند سنڌي هندن جي تاريخي واپاري برادرين مان هڪ آهي. ورهاڱي کان اڳ حيدرآباد ۾ ڀائيبند خاندانن جا ڪاروباري ادارا، واپاري نيٽ ورڪ ۽ بين الاقوامي تجارتي لاڳاپا موجود هئا. ڀائي پرتاپ جو خاندان پڻ انهيءَ تجارتي پسمنظر سان لاڳاپيل هو.<ref name="SRCBiography"/> == واپاري سرگرميون == ڀائي پرتاپ نوجوانيءَ ۾ واپار ۽ بين الاقوامي ڪاروبار ذريعي معاشي حيثيت حاصل ڪئي. سندس رهائشگاهه ''پرتاپ محل'' حيدرآباد جي مشهور عمارتن مان هئي، جنهن ۾ ڪتابن جو وڏو ذخيرو پڻ موجود هو. سنڌ جي تاريخ بابت ليکڪا ساز اگرواڙ جي سوانحي مضمون ۾ ڀائي پرتاپ جي واپاري سرگرمين، سنڌ ۾ سماجي خدمتن ۽ ورهاڱي کان پوءِ آبادڪاريءَ جي ڪوششن جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="AggarwalPratap">{{cite web |last=Aggarwal |first=Saaz |title=Bhai Pratap: a brief glimpse of a forgotten legend |url=https://sindhstories.wordpress.com/2021/04/14/bhai-pratap-a-brief-glimpse-at-a-forgotten-legend/ |website=Sindh: Stories from a Vanished Homeland |date=2021-04-14 |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> == هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ == ڀائي پرتاپ برطانوي راڄ خلاف هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ سان لاڳاپيل هو. سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن جي سوانحي رڪارڊ موجب، سندس [[مهاتما گانڌي]]، [[جواهر لال نهرو]] ۽ [[ولڀ ڀائي پٽيل]] سان سياسي ۽ ذاتي رابطا هئا.<ref name="SRCBiography"/> سندس سماجي ۽ سياسي سرگرمين جو ذڪر ورهاڱي کان اڳ واري سنڌ جي تاريخي پسمنظر ۾ پڻ ملي ٿو. == هندستان جي ورهاڱي جا اثر == 1947ع ۾ برطانوي هندستان جي ورهاڱي سان سنڌ پاڪستان جو حصو بڻيو. ان کان پوءِ سنڌ مان وڏي تعداد ۾ هندو خاندان ڀارت ڏانهن لڏي ويا. ڪيترن ماڻهن کي پنهنجا گهر، ملڪيتون، ڪاروبار ۽ سماجي ادارا ڇڏڻا پيا. ڀائي پرتاپ پڻ پنهنجي خاندان سميت ڀارت ويو، جتي هن سنڌي پناهگيرن لاءِ مستقل رهائش، روزگار ۽ معاشي خودمختياريءَ جو منصوبو تيار ڪيو.<ref name="SRCBiography"/><ref name="AggarwalPratap"/> === مستقل آبادڪاريءَ جو تصور === ڀائي پرتاپ جو مقصد رڳو عارضي پناهگير ڪئمپون قائم ڪرڻ نه هو، پر اهڙو نئون شهر آباد ڪرڻ هو، جتي سنڌ مان لڏي آيل ماڻهو پنهنجي سماجي، معاشي ۽ ثقافتي زندگي نئين سر شروع ڪري سگهن. هن رٿ ۾ رهائش، واپار، تعليم، سماجي ادارن ۽ شهري سهولتن کي گڏيل اهميت ڏني وئي.<ref name="SRCHistory"/> == ڪڇ ۾ زمين جي حاصلات == === مهاتما گانڌيءَ سان صلاح مشورو === سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن جي تاريخ موجب، ڀائي پرتاپ سنڌي پناهگيرن جي آبادڪاريءَ لاءِ مهاتما گانڌيءَ کان رهنمائي حاصل ڪئي. گانڌيءَ ڪڇ جي علائقي کي سنڌ سان موسمي، جاگرافيائي ۽ ثقافتي مشابهت سبب مناسب سمجهيو. ان کان پوءِ ڀائي پرتاپ ڪڇ جي مهارائوءَ سان زمين بابت رابطو ڪيو.<ref name="SRCBiography"/> === ڪڇ جي مهارائوءَ جي مدد === ڪڇ جي مهارائو '''وجئراججي کنگهرجي جديجا''' (''Vijayaraji Khengarji Jadeja'') سنڌي پناهگيرن جي آبادڪاريءَ لاءِ زمين فراهم ڪرڻ ۾ مدد ڪئي. سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن جي رڪارڊ موجب، شروعاتي رٿ لاءِ 15,000 ايڪڙ زمين مختص ڪئي وئي، جڏهن ته بعد ۾ آباديءَ جي ترقيءَ لاءِ 2,600 ايڪڙ زمين اداري جي انتظام هيٺ آئي.<ref name="SRCHistory"/><ref name="SRCBiography"/> زمين جي ابتدائي آڇ، بعد واري انتظامي تخصيص ۽ سرڪاري ليز جي قانوني مرحلن کي الڳ سمجهڻ گهرجي. == سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن جو قيام == '''سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن لميٽيڊ''' (انگريزي: ''The Sindhu Resettlement Corporation Ltd.''؛ مختصر: ''SRC'') 1948ع ۾ سنڌ مان لڏي آيل ماڻهن جي مستقل آبادڪاريءَ لاءِ قائم ڪئي وئي. موتي لال جوتواڻي موجب، اداري جي قيام جي تاريخ '''12 فيبروري 1948ع''' هئي، جيڪا مهاتما گانڌيءَ جي وفات کان پوءِ ٻارهين ڏينهن جي ياد سان لاڳاپيل هئي.<ref name="Jotwani1996"/> اداري جي سرڪاري تاريخ موجب، [[آچاريه ڪرپلاڻي]] ان جو پهريون چيئرمين ۽ ڀائي پرتاپ پهريون مئنيجنگ ڊائريڪٽر هو.<ref name="SRCAbout">{{cite web |title=About SRC |url=https://www.sindhu-src.org/about-src |website=The Sindhu Resettlement Corporation |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> === ڪارپوريشن جا مقصد === سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن جي بنيادي مقصدن ۾ سنڌي پناهگيرن جي آبادڪاري، زمين جي انتظام، رهائشي پلاٽن جي ترقي، شهري سهولتن جي فراهمي ۽ سماجي ادارن جي قيام کي اهميت حاصل هئي. اداري جي موجوده بيان موجب، زمين جي وڪري ۽ انتظام مان حاصل ٿيندڙ آمدني شهري ترقيءَ ۽ عوامي ڀلائيءَ لاءِ استعمال ڪرڻ جو اصول اختيار ڪيو ويو.<ref name="SRCHistory"/> === ڪارپوريشن جي تنظيمي جوڙجڪ === سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن جي تاريخ موجب، شروعاتي انتظام ۾ گڏيل ڪاروباري ۽ سماجي تعاون تي زور ڏنو ويو. اداري ۾ حصيداريءَ جو تصور اختيار ڪيو ويو ته جيئن آبادڪاريءَ جي رٿ ۾ ڪيترن خاندانن جي شرڪت ممڪن ٿئي. ابتدائي ڊائريڪٽرن جي اعزازي خدمتن ۽ ذاتي نفعي بدران آبادڪاريءَ کي اوليت ڏيڻ جو ذڪر پڻ اداري جي تاريخ ۾ ملي ٿو.<ref name="SRCHistory"/> == گانڌيڌام جو قيام == '''[[گانڌيڌام]]''' ڀائي پرتاپ جي اڳواڻيءَ ۾ سنڌي پناهگيرن جي آبادڪاريءَ لاءِ رٿيل شهرن مان هڪ هو. هي شهر گجرات جي ڪڇ ضلعي ۾ واقع آهي. گانڌيڌام جي ميونسپل ڪارپوريشن جي سرڪاري تاريخ موجب، شهر جي ترقيءَ جي شروعات ورهاڱي کان پوءِ سنڌ مان آيل پناهگيرن لاءِ ڪئي وئي. شهر جي رٿابنديءَ ۾ ويڪريون گهٽيون، منظم شهري حصا ۽ عوامي سهولتون شامل هيون.<ref name="GandhidhamMunicipal">{{cite web |title=History of Gandhidham |url=https://www.gandhidhamcity.in/history |website=Gandhidham Municipal Corporation |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> === گانڌيڌام ۽ آديپور جا الڳ ڪردار === ڀائي پرتاپ جي منصوبي ۾ ٻن لاڳاپيل آبادين کي مختلف، پر هڪ ٻئي جي مددگار ڪردار ڏنا ويا. '''گانڌيڌام''' کي واپاري ۽ معاشي مرڪز طور ترقي ڏني وئي، جڏهن ته '''آديپور''' ۾ رهائش، تعليم، ثقافتي سرگرمين ۽ سماجي ادارن کي اهميت ڏني وئي.<ref name="SRCBiography"/> === شهري رٿابندي === ''انڊين انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي'' جي رسالي ''Sindhology Bulletin'' موجب، گانڌيڌام جي پهرين ماسٽر پلان جي تياري 1949ع ۾ اطالوي معمار '''ماريو باڪيوڪي''' (''Mario Baccheocci'') ڪئي. بعد ۾ آمريڪي شهري رٿابنديءَ واري صلاحڪار اداري ''Adams, Howard and Greeley'' طرفان وڌيڪ جامع ماسٽر پلان تيار ڪيو ويو.<ref name="SindhologyBulletin2013">{{cite journal |title=Sindhology Bulletin |date=2013 |issue=January–June |publisher=Indian Institute of Sindhology |url=https://www.sindhology.org/webfiles/SindhologyBulletin/PDF/jan-jun13.pdf |language=en }}</ref> == آبادڪاريءَ لاءِ مالي انتظام == ''Sindhology Bulletin'' ۾ ڇپيل بيان موجب، سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن ترقياتي ڪم لاءِ هڪ هزار رپيا في حصي جي حساب سان 10,235 حصا پيش ڪيا. حصيدارن لاءِ پلاٽ جي حاصلات جو انتظام رکيو ويو، جڏهن ته زمين جي ترقيءَ جا خرچ الڳ ادا ڪرڻا هئا. ساڳئي بيان موجب، ڀارت سرڪار پڻ ڪارپوريشن جي سرمائي ۾ حصيداري ڪئي.<ref name="SindhologyBulletin2013"/> اهي انگ شروعاتي مالي رٿ بابت آهن؛ انهن کي موجوده حصيداريءَ يا سرمائي جا انگ نه سمجهڻ گهرجي. == ڪنڊلا بندرگاهه سان لاڳاپو == [[فائل:Port of Kandla.jpg|thumb|260px|[[ڪنڊلا بندرگاهه]] جو جديد منظر. گانڌيڌام جي معاشي ترقيءَ ۾ هن بندرگاهه جو اهم ڪردار رهيو آهي.]] ورهاڱي کان اڳ [[ڪراچي بندرگاهه]] سنڌ ۽ اتر اولهه هندستان جي واپار جو هڪ اهم سامونڊي مرڪز هو. ورهاڱي کان پوءِ ڀارت ۾ اولهه سامونڊي ڪناري تي بندرگاهي سهولتن جي واڌ جي ضرورت وڌي. ڀائي پرتاپ گانڌيڌام ۽ آديپور جي ترقيءَ کي ڪنڊلا بندرگاهه سان معاشي طور ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي. سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن جي تاريخ موجب، شروعاتي زمين جي رٿ ۾ تبديليون ڪنڊلا بندرگاهه جي ترقيءَ سان پڻ لاڳاپيل هيون.<ref name="SRCHistory"/> === بندرگاهه ۽ روزگار === ڪنڊلا بندرگاهه جي ترقيءَ سان گانڌيڌام جي واپار، نقل و حمل ۽ روزگار جي موقعن ۾ واڌ ٿي. گانڌيڌام ميونسپل ڪارپوريشن موجب، بندرگاهه شهر جي معاشي ترقيءَ جو اهم سبب رهيو آهي.<ref name="GandhidhamMunicipal"/> بندرگاهه جي سرڪاري ترقي ۽ تعمير ۾ ڀارت سرڪار ۽ بندرگاهي ادارن جو ڪردار پڻ هو؛ ان کي رڳو ڀائي پرتاپ جي ذاتي تعمير قرار ڏيڻ مناسب نه آهي. == سماجي ۽ تعليمي ترقي == آديپور ۾ سنڌي ٻولي، تعليم ۽ ثقافتي ورثي جي تحفظ لاءِ مختلف ادارا قائم ٿيا. ڀائي پرتاپ جي آبادڪاريءَ واري تصور ۾ مستقل رهائش سان گڏ تعليم، سماجي گڏجاڻين ۽ ثقافتي سڃاڻپ کي اهميت حاصل هئي.<ref name="SRCBiography"/> گانڌيڌام ۽ آديپور اڳتي هلي سنڌي هندن جي ثقافتي ۽ سماجي سرگرمين جا اهم مرڪز بڻيا. == قانوني تڪرار ۽ آخري سال == ڀائي پرتاپ جي زندگيءَ جي آخري دور ۾ کيس قانوني تڪرارن ۽ عدالتي ڪارروائين کي منهن ڏيڻو پيو. سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن جي سوانحي بيان ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته 1960ع واري ڏهاڪي ۾ سندس خلاف الزام لڳايا ويا، جن بابت اداري جو موقف آهي ته اهي پوءِ غلط ثابت ٿيا ۽ کيس قانوني رليف مليو.<ref name="SRCBiography"/> انهن ڪارروائين جي قطعي قانوني نوعيت، عدالتي فيصلن ۽ تاريخن بابت وڌيڪ آزاد عدالتي دستاويزن جي ضرورت آهي. == وفات == ڀائي پرتاپ 30 آگسٽ 1967ع تي [[لنڊن]] ۾ وفات ڪئي. وفات وقت سندس عمر 59 سال هئي. سندس مڙهه ڀارت آندو ويو ۽ آديپور ۾ آخري رسمون ادا ڪيون ويون. سندس يادگار مهاتما گانڌيءَ جي سماڌيءَ جي ڀرسان قائم ڪئي وئي.<ref name="SRCBiography"/> == ورثو ۽ يادگيري == ڀائي پرتاپ جي اهميت سنڌي پناهگيرن لاءِ مستقل آبادڪاريءَ جي رٿ کي عملي صورت ڏيڻ سان لاڳاپيل آهي. سندس ڪوششن سان سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن قائم ٿي ۽ گانڌيڌام ۽ آديپور جي ترقيءَ جو بنياد پيو. سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن ۽ گانڌيڌام ميونسپل ڪارپوريشن پنهنجي تاريخي بيانن ۾ ڀائي پرتاپ جي ڪردار کي نمايان طور ياد ڪن ٿيون.<ref name="SRCHistory"/><ref name="GandhidhamMunicipal"/> سنڌي ادب ۽ تاريخ بابت موتي لال جوتواڻيءَ جي لغت ۾ پڻ سندس آبادڪاريءَ واري ڪم کي خاص اهميت ڏني وئي آهي.<ref name="Jotwani1996"/> == تاريخوار اهم واقعا == {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;border:1px solid #A7B8CA;" ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | سال يا تاريخ ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | واقعو |- | style="background:#E7F1FC;" | 14 اپريل 1908ع | حيدرآباد، سنڌ ۾ پيدائش |- | style="background:#EDF5EA;" | 1947ع | هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ سنڌي پناهگيرن جي مستقل آبادڪاريءَ لاءِ ڪوششون |- | style="background:#F2EAFB;" | 1948ع جي شروعات | ڪڇ جي مهارائوءَ سان زمين بابت رابطا ۽ آبادڪاريءَ جي رٿ |- | style="background:#FFF2E4;" | 12 فيبروري 1948ع | جوتواڻيءَ موجب سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن جو قيام |- | style="background:#E7F1FC;" | 1948ع | ڀائي پرتاپ ڪارپوريشن جو پهريون مئنيجنگ ڊائريڪٽر ٿيو |- | style="background:#EDF5EA;" | 1949ع | گانڌيڌام جي ابتدائي ماسٽر پلان جي تياري |- | style="background:#F2EAFB;" | 1955ع | ڪارپوريشن جي زمين بابت سرڪاري ليز جو اهم مرحلو |- | style="background:#FFF2E4;" | 1960ع وارو ڏهاڪو | قانوني تڪرار ۽ ڪارروائيون |- | style="background:#E7F1FC;" | 30 آگسٽ 1967ع | لنڊن ۾ وفات |} <ref name="Jotwani1996"/><ref name="SRCBiography"/><ref name="SRCHistory"/><ref name="SindhologyBulletin2013"/><ref name="SRCCitizenCharter">{{cite report |title=Citizen Charter |publisher=The Sindhu Resettlement Corporation Ltd. |url=https://sindhu-src.org/download/CITIZEN%20CHATERED%20SRC.pdf |language=en }}</ref> == پڻ ڏسو == * [[گانڌيڌام]] * [[آديپور]] * [[ڪنڊلا بندرگاهه]] * [[سنڌي هندو]] * [[ڀائيبند]] * [[هندستان جي ورهاڱي]] * [[مهاتما گانڌي]] * [[آچاريه ڪرپلاڻي]] * [[ڪڇ]] * [[سنڌي برادري]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.sindhu-src.org/about-bhai-pratap ڀائي پرتاپ جي سوانح — سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن] * [https://www.sindhu-src.org/our-history گانڌيڌام ۽ آديپور جي تاريخ — سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن] * [https://www.gandhidhamcity.in/history گانڌيڌام جي تاريخ — ميونسپل ڪارپوريشن] * [https://sindhstories.wordpress.com/2021/04/14/bhai-pratap-a-brief-glimpse-at-a-forgotten-legend/ ڀائي پرتاپ بابت ساز اگرواڙ جو مضمون] * [https://sindhcourier.com/stories-of-struggle-and-determination-for-resettlement-of-uprooted-sindhis/ سنڌي پناهگيرن جي آبادڪاريءَ جي تاريخ — سنڌ ڪوريئر] * [https://www.sindhology.org/webfiles/SindhologyBulletin/PDF/jan-jun13.pdf سنڌالاجي بليٽن — 2013ع] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Bhai_Pratap_with_Gandhiji.jpg ڀائي پرتاپ ۽ مهاتما گانڌي — وڪيميڊيا ڪامنز] {{DEFAULTSORT:پرتاپ، ڀائي}} [[زمرو:1908ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:1967ع ۾ وفات ڪيل]] [[زمرو:سنڌي شخصيتون]] [[زمرو:سنڌي واپاري]] [[زمرو:سنڌي سماجي اڳواڻ]] [[زمرو:سنڌي هندو]] [[زمرو:حيدرآباد، سنڌ جون شخصيتون]] [[زمرو:هندستان جي ورهاڱي]] [[زمرو:گانڌيڌام]] [[زمرو:ڪڇ جي تاريخ]] srq6eq4u63wcjlvk9ghti7iu6iaow4k 422486 422485 2026-10-17T19:25:21Z Intisar Ali 8681 422486 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌي واپاري، سماجي اڳواڻ، آزاديءَ جي تحريڪ جو ڪارڪن ۽ گانڌيڌام جو باني}} {{Infobox person | name = ڀائي پرتاپ | native_name = پرتاپ مولچند ديالداس | image = Bhai Pratap with Gandhiji.jpg | caption = ڀائي پرتاپ، [[مهاتما گانڌي]] سان ملاقات ڪندي | birth_date = {{Birth date|1908|4|14|df=yes}} | birth_place = [[حيدرآباد، سنڌ]]، [[برطانوي هندستان]] | death_date = {{Death date and age|1967|8|30|1908|4|14|df=yes}} | death_place = [[لنڊن]]، [[برطانيا]] | resting_place = [[آديپور]]، [[ڪڇ]] | other_names = ڀائي پرتاپ ديالداس، Bhai Pratap Dialdas | occupation = واپاري، سماجي اڳواڻ، انسان دوست، آزاديءَ جي تحريڪ جو ڪارڪن | known_for = [[گانڌيڌام]] ۽ [[آديپور]] جي آبادڪاري، سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن جو قيام | organization = سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن لميٽيڊ | title = پهريون مئنيجنگ ڊائريڪٽر | term = 1948ع کان }} '''ڀائي پرتاپ''' (انگريزي: ''Bhai Pratap Dialdas''؛ پورو نالو: '''پرتاپ مولچند ديالداس'''؛ 14 اپريل 1908ع – 30 آگسٽ 1967ع) سنڌ ۾ ڄاول واپاري، انسان دوست، سماجي اڳواڻ ۽ هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ سان لاڳاپيل شخصيت هو. هو خاص طور [[هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ سنڌ مان لڏي آيل هندو خاندانن جي آبادڪاريءَ لاءِ [[گجرات]] جي [[ڪڇ]] علائقي ۾ [[گانڌيڌام]] ۽ [[آديپور]] جي رٿابندي ۽ قيام جي ڪري مشهور آهي.<ref name="SRCBiography">{{cite web |title=Bhai Pratap Dialdas: The Architect of Hope (1908–1967) |url=https://www.sindhu-src.org/about-bhai-pratap |website=The Sindhu Resettlement Corporation |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref><ref name="SRCHistory">{{cite web |title=Our History: The Legacy of Gandhidham-Adipur |url=https://www.sindhu-src.org/our-history |website=The Sindhu Resettlement Corporation |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> موتي لال جوتواڻي پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ ڀائي پرتاپ کي سنڌي سماج جي هڪ اهم شخصيت طور ياد ڪيو آهي. سندس بيان موجب، 12 فيبروري 1948ع تي ''سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن لميٽيڊ'' قائم ڪئي وئي، جنهن جو ڀائي پرتاپ پهريون مئنيجنگ ڊائريڪٽر ٿيو. هن اداري ڪڇ جي مهارائوءَ طرفان مهيا ڪيل زمين تي سنڌي پناهگيرن لاءِ نئين آبادي قائم ڪرڻ جو ڪم شروع ڪيو.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> == ابتدائي زندگي == ڀائي پرتاپ 14 اپريل 1908ع تي [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۾ هڪ خوشحال سنڌي هندو [[ڀائيبند]] واپاري خاندان ۾ پيدا ٿيو. سندس پورو نالو پرتاپ مولچند ديالداس هو. هو نوجوانيءَ کان واپار سان لاڳاپيل رهيو ۽ اڳتي هلي هندستان توڙي ٻاهرين ملڪن ۾ ڪاروباري سرگرميون وڌايائين.<ref name="SRCBiography"/> === ڀائيبند خاندان سان تعلق === ڀائيبند سنڌي هندن جي تاريخي واپاري برادرين مان هڪ آهي. ورهاڱي کان اڳ حيدرآباد ۾ ڀائيبند خاندانن جا ڪاروباري ادارا، واپاري نيٽ ورڪ ۽ بين الاقوامي تجارتي لاڳاپا موجود هئا. ڀائي پرتاپ جو خاندان پڻ انهيءَ تجارتي پسمنظر سان لاڳاپيل هو.<ref name="SRCBiography"/> == واپاري سرگرميون == ڀائي پرتاپ نوجوانيءَ ۾ واپار ۽ بين الاقوامي ڪاروبار ذريعي معاشي حيثيت حاصل ڪئي. سندس رهائشگاهه ''پرتاپ محل'' حيدرآباد جي مشهور عمارتن مان هئي، جنهن ۾ ڪتابن جو وڏو ذخيرو پڻ موجود هو. سنڌ جي تاريخ بابت ليکڪا ساز اگرواڙ جي سوانحي مضمون ۾ ڀائي پرتاپ جي واپاري سرگرمين، سنڌ ۾ سماجي خدمتن ۽ ورهاڱي کان پوءِ آبادڪاريءَ جي ڪوششن جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="AggarwalPratap">{{cite web |last=Aggarwal |first=Saaz |title=Bhai Pratap: a brief glimpse of a forgotten legend |url=https://sindhstories.wordpress.com/2021/04/14/bhai-pratap-a-brief-glimpse-at-a-forgotten-legend/ |website=Sindh: Stories from a Vanished Homeland |date=2021-04-14 |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> == هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ == ڀائي پرتاپ برطانوي راڄ خلاف هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ سان لاڳاپيل هو. سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن جي سوانحي رڪارڊ موجب، سندس [[مهاتما گانڌي]]، [[جواهر لال نهرو]] ۽ [[ولڀ ڀائي پٽيل]] سان سياسي ۽ ذاتي رابطا هئا.<ref name="SRCBiography"/> سندس سماجي ۽ سياسي سرگرمين جو ذڪر ورهاڱي کان اڳ واري سنڌ جي تاريخي پسمنظر ۾ پڻ ملي ٿو. == هندستان جي ورهاڱي جا اثر == 1947ع ۾ برطانوي هندستان جي ورهاڱي سان سنڌ پاڪستان جو حصو بڻيو. ان کان پوءِ سنڌ مان وڏي تعداد ۾ هندو خاندان ڀارت ڏانهن لڏي ويا. ڪيترن ماڻهن کي پنهنجا گهر، ملڪيتون، ڪاروبار ۽ سماجي ادارا ڇڏڻا پيا. ڀائي پرتاپ پڻ پنهنجي خاندان سميت ڀارت ويو، جتي هن سنڌي پناهگيرن لاءِ مستقل رهائش، روزگار ۽ معاشي خودمختياريءَ جو منصوبو تيار ڪيو.<ref name="SRCBiography"/><ref name="AggarwalPratap"/> === مستقل آبادڪاريءَ جو تصور === ڀائي پرتاپ جو مقصد رڳو عارضي پناهگير ڪئمپون قائم ڪرڻ نه هو، پر اهڙو نئون شهر آباد ڪرڻ هو، جتي سنڌ مان لڏي آيل ماڻهو پنهنجي سماجي، معاشي ۽ ثقافتي زندگي نئين سر شروع ڪري سگهن. هن رٿ ۾ رهائش، واپار، تعليم، سماجي ادارن ۽ شهري سهولتن کي گڏيل اهميت ڏني وئي.<ref name="SRCHistory"/> == ڪڇ ۾ زمين جي حاصلات == === مهاتما گانڌيءَ سان صلاح مشورو === سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن جي تاريخ موجب، ڀائي پرتاپ سنڌي پناهگيرن جي آبادڪاريءَ لاءِ مهاتما گانڌيءَ کان رهنمائي حاصل ڪئي. گانڌيءَ ڪڇ جي علائقي کي سنڌ سان موسمي، جاگرافيائي ۽ ثقافتي مشابهت سبب مناسب سمجهيو. ان کان پوءِ ڀائي پرتاپ ڪڇ جي مهارائوءَ سان زمين بابت رابطو ڪيو.<ref name="SRCBiography"/> === ڪڇ جي مهارائوءَ جي مدد === ڪڇ جي مهارائو '''وجئراججي کنگهرجي جديجا''' (''Vijayaraji Khengarji Jadeja'') سنڌي پناهگيرن جي آبادڪاريءَ لاءِ زمين فراهم ڪرڻ ۾ مدد ڪئي. سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن جي رڪارڊ موجب، شروعاتي رٿ لاءِ 15,000 ايڪڙ زمين مختص ڪئي وئي، جڏهن ته بعد ۾ آباديءَ جي ترقيءَ لاءِ 2,600 ايڪڙ زمين اداري جي انتظام هيٺ آئي.<ref name="SRCHistory"/><ref name="SRCBiography"/> زمين جي ابتدائي آڇ، بعد واري انتظامي تخصيص ۽ سرڪاري ليز جي قانوني مرحلن کي الڳ سمجهڻ گهرجي. == سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن جو قيام == '''سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن لميٽيڊ''' (انگريزي: ''The Sindhu Resettlement Corporation Ltd.''؛ مختصر: ''SRC'') 1948ع ۾ سنڌ مان لڏي آيل ماڻهن جي مستقل آبادڪاريءَ لاءِ قائم ڪئي وئي. موتي لال جوتواڻي موجب، اداري جي قيام جي تاريخ '''12 فيبروري 1948ع''' هئي، جيڪا مهاتما گانڌيءَ جي وفات کان پوءِ ٻارهين ڏينهن جي ياد سان لاڳاپيل هئي.<ref name="Jotwani1996"/> اداري جي سرڪاري تاريخ موجب، [[آچاريه ڪرپلاڻي]] ان جو پهريون چيئرمين ۽ ڀائي پرتاپ پهريون مئنيجنگ ڊائريڪٽر هو.<ref name="SRCAbout">{{cite web |title=About SRC |url=https://www.sindhu-src.org/about-src |website=The Sindhu Resettlement Corporation |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> === ڪارپوريشن جا مقصد === سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن جي بنيادي مقصدن ۾ سنڌي پناهگيرن جي آبادڪاري، زمين جي انتظام، رهائشي پلاٽن جي ترقي، شهري سهولتن جي فراهمي ۽ سماجي ادارن جي قيام کي اهميت حاصل هئي. اداري جي موجوده بيان موجب، زمين جي وڪري ۽ انتظام مان حاصل ٿيندڙ آمدني شهري ترقيءَ ۽ عوامي ڀلائيءَ لاءِ استعمال ڪرڻ جو اصول اختيار ڪيو ويو.<ref name="SRCHistory"/> === ڪارپوريشن جي تنظيمي جوڙجڪ === سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن جي تاريخ موجب، شروعاتي انتظام ۾ گڏيل ڪاروباري ۽ سماجي تعاون تي زور ڏنو ويو. اداري ۾ حصيداريءَ جو تصور اختيار ڪيو ويو ته جيئن آبادڪاريءَ جي رٿ ۾ ڪيترن خاندانن جي شرڪت ممڪن ٿئي. ابتدائي ڊائريڪٽرن جي اعزازي خدمتن ۽ ذاتي نفعي بدران آبادڪاريءَ کي اوليت ڏيڻ جو ذڪر پڻ اداري جي تاريخ ۾ ملي ٿو.<ref name="SRCHistory"/> == گانڌيڌام جو قيام == '''[[گانڌيڌام]]''' ڀائي پرتاپ جي اڳواڻيءَ ۾ سنڌي پناهگيرن جي آبادڪاريءَ لاءِ رٿيل شهرن مان هڪ هو. هي شهر گجرات جي ڪڇ ضلعي ۾ واقع آهي. گانڌيڌام جي ميونسپل ڪارپوريشن جي سرڪاري تاريخ موجب، شهر جي ترقيءَ جي شروعات ورهاڱي کان پوءِ سنڌ مان آيل پناهگيرن لاءِ ڪئي وئي. شهر جي رٿابنديءَ ۾ ويڪريون گهٽيون، منظم شهري حصا ۽ عوامي سهولتون شامل هيون.<ref name="GandhidhamMunicipal">{{cite web |title=History of Gandhidham |url=https://www.gandhidhamcity.in/history |website=Gandhidham Municipal Corporation |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> === گانڌيڌام ۽ آديپور جا الڳ ڪردار === ڀائي پرتاپ جي منصوبي ۾ ٻن لاڳاپيل آبادين کي مختلف، پر هڪ ٻئي جي مددگار ڪردار ڏنا ويا. '''گانڌيڌام''' کي واپاري ۽ معاشي مرڪز طور ترقي ڏني وئي، جڏهن ته '''آديپور''' ۾ رهائش، تعليم، ثقافتي سرگرمين ۽ سماجي ادارن کي اهميت ڏني وئي.<ref name="SRCBiography"/> === شهري رٿابندي === ''انڊين انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي'' جي رسالي ''Sindhology Bulletin'' موجب، گانڌيڌام جي پهرين ماسٽر پلان جي تياري 1949ع ۾ اطالوي معمار '''ماريو باڪيوڪي''' (''Mario Baccheocci'') ڪئي. بعد ۾ آمريڪي شهري رٿابنديءَ واري صلاحڪار اداري ''Adams, Howard and Greeley'' طرفان وڌيڪ جامع ماسٽر پلان تيار ڪيو ويو.<ref name="SindhologyBulletin2013">{{cite journal |title=Sindhology Bulletin |date=2013 |issue=January–June |publisher=Indian Institute of Sindhology |url=https://www.sindhology.org/webfiles/SindhologyBulletin/PDF/jan-jun13.pdf |language=en }}</ref> == آبادڪاريءَ لاءِ مالي انتظام == ''Sindhology Bulletin'' ۾ ڇپيل بيان موجب، سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن ترقياتي ڪم لاءِ هڪ هزار رپيا في حصي جي حساب سان 10,235 حصا پيش ڪيا. حصيدارن لاءِ پلاٽ جي حاصلات جو انتظام رکيو ويو، جڏهن ته زمين جي ترقيءَ جا خرچ الڳ ادا ڪرڻا هئا. ساڳئي بيان موجب، ڀارت سرڪار پڻ ڪارپوريشن جي سرمائي ۾ حصيداري ڪئي.<ref name="SindhologyBulletin2013"/> اهي انگ شروعاتي مالي رٿ بابت آهن؛ انهن کي موجوده حصيداريءَ يا سرمائي جا انگ نه سمجهڻ گهرجي. == ڪنڊلا بندرگاهه سان لاڳاپو == [[فائل:Port of Kandla.jpg|thumb|260px|[[ڪنڊلا بندرگاهه]] جو جديد منظر. گانڌيڌام جي معاشي ترقيءَ ۾ هن بندرگاهه جو اهم ڪردار رهيو آهي.]] ورهاڱي کان اڳ [[ڪراچي بندرگاهه]] سنڌ ۽ اتر اولهه هندستان جي واپار جو هڪ اهم سامونڊي مرڪز هو. ورهاڱي کان پوءِ ڀارت ۾ اولهه سامونڊي ڪناري تي بندرگاهي سهولتن جي واڌ جي ضرورت وڌي. ڀائي پرتاپ گانڌيڌام ۽ آديپور جي ترقيءَ کي ڪنڊلا بندرگاهه سان معاشي طور ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي. سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن جي تاريخ موجب، شروعاتي زمين جي رٿ ۾ تبديليون ڪنڊلا بندرگاهه جي ترقيءَ سان پڻ لاڳاپيل هيون.<ref name="SRCHistory"/> === بندرگاهه ۽ روزگار === ڪنڊلا بندرگاهه جي ترقيءَ سان گانڌيڌام جي واپار، نقل و حمل ۽ روزگار جي موقعن ۾ واڌ ٿي. گانڌيڌام ميونسپل ڪارپوريشن موجب، بندرگاهه شهر جي معاشي ترقيءَ جو اهم سبب رهيو آهي.<ref name="GandhidhamMunicipal"/> بندرگاهه جي سرڪاري ترقي ۽ تعمير ۾ ڀارت سرڪار ۽ بندرگاهي ادارن جو ڪردار پڻ هو؛ ان کي رڳو ڀائي پرتاپ جي ذاتي تعمير قرار ڏيڻ مناسب نه آهي. == سماجي ۽ تعليمي ترقي == آديپور ۾ سنڌي ٻولي، تعليم ۽ ثقافتي ورثي جي تحفظ لاءِ مختلف ادارا قائم ٿيا. ڀائي پرتاپ جي آبادڪاريءَ واري تصور ۾ مستقل رهائش سان گڏ تعليم، سماجي گڏجاڻين ۽ ثقافتي سڃاڻپ کي اهميت حاصل هئي.<ref name="SRCBiography"/> گانڌيڌام ۽ آديپور اڳتي هلي سنڌي هندن جي ثقافتي ۽ سماجي سرگرمين جا اهم مرڪز بڻيا. == قانوني تڪرار ۽ آخري سال == ڀائي پرتاپ جي زندگيءَ جي آخري دور ۾ کيس قانوني تڪرارن ۽ عدالتي ڪارروائين کي منهن ڏيڻو پيو. سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن جي سوانحي بيان ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته 1960ع واري ڏهاڪي ۾ سندس خلاف الزام لڳايا ويا، جن بابت اداري جو موقف آهي ته اهي پوءِ غلط ثابت ٿيا ۽ کيس قانوني رليف مليو.<ref name="SRCBiography"/> انهن ڪارروائين جي قطعي قانوني نوعيت، عدالتي فيصلن ۽ تاريخن بابت وڌيڪ آزاد عدالتي دستاويزن جي ضرورت آهي. == وفات == ڀائي پرتاپ 30 آگسٽ 1967ع تي [[لنڊن]] ۾ وفات ڪئي. وفات وقت سندس عمر 59 سال هئي. سندس مڙهه ڀارت آندو ويو ۽ آديپور ۾ آخري رسمون ادا ڪيون ويون. سندس يادگار مهاتما گانڌيءَ جي سماڌيءَ جي ڀرسان قائم ڪئي وئي.<ref name="SRCBiography"/> == ورثو ۽ يادگيري == ڀائي پرتاپ جي اهميت سنڌي پناهگيرن لاءِ مستقل آبادڪاريءَ جي رٿ کي عملي صورت ڏيڻ سان لاڳاپيل آهي. سندس ڪوششن سان سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن قائم ٿي ۽ گانڌيڌام ۽ آديپور جي ترقيءَ جو بنياد پيو. سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن ۽ گانڌيڌام ميونسپل ڪارپوريشن پنهنجي تاريخي بيانن ۾ ڀائي پرتاپ جي ڪردار کي نمايان طور ياد ڪن ٿيون.<ref name="SRCHistory"/><ref name="GandhidhamMunicipal"/> سنڌي ادب ۽ تاريخ بابت موتي لال جوتواڻيءَ جي لغت ۾ پڻ سندس آبادڪاريءَ واري ڪم کي خاص اهميت ڏني وئي آهي.<ref name="Jotwani1996"/> == تاريخوار اهم واقعا == {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;border:1px solid #A7B8CA;" ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | سال يا تاريخ ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | واقعو |- | style="background:#E7F1FC;" | 14 اپريل 1908ع | حيدرآباد، سنڌ ۾ پيدائش |- | style="background:#EDF5EA;" | 1947ع | هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ سنڌي پناهگيرن جي مستقل آبادڪاريءَ لاءِ ڪوششون |- | style="background:#F2EAFB;" | 1948ع جي شروعات | ڪڇ جي مهارائوءَ سان زمين بابت رابطا ۽ آبادڪاريءَ جي رٿ |- | style="background:#FFF2E4;" | 12 فيبروري 1948ع | جوتواڻيءَ موجب سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن جو قيام |- | style="background:#E7F1FC;" | 1948ع | ڀائي پرتاپ ڪارپوريشن جو پهريون مئنيجنگ ڊائريڪٽر ٿيو |- | style="background:#EDF5EA;" | 1949ع | گانڌيڌام جي ابتدائي ماسٽر پلان جي تياري |- | style="background:#F2EAFB;" | 1955ع | ڪارپوريشن جي زمين بابت سرڪاري ليز جو اهم مرحلو |- | style="background:#FFF2E4;" | 1960ع وارو ڏهاڪو | قانوني تڪرار ۽ ڪارروائيون |- | style="background:#E7F1FC;" | 30 آگسٽ 1967ع | لنڊن ۾ وفات |} <ref name="Jotwani1996"/><ref name="SRCBiography"/><ref name="SRCHistory"/><ref name="SindhologyBulletin2013"/><ref name="SRCCitizenCharter">{{cite report |title=Citizen Charter |publisher=The Sindhu Resettlement Corporation Ltd. |url=https://sindhu-src.org/download/CITIZEN%20CHATERED%20SRC.pdf |language=en }}</ref> == پڻ ڏسو == * [[گانڌيڌام]] * [[آديپور]] * [[ڪنڊلا بندرگاهه]] * [[سنڌي هندو]] * [[ڀائيبند]] * [[هندستان جي ورهاڱي]] * [[مهاتما گانڌي]] * [[آچاريه ڪرپلاڻي]] * [[ڪڇ]] * [[سنڌي برادري]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.sindhu-src.org/about-bhai-pratap ڀائي پرتاپ جي سوانح — سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن] * [https://www.sindhu-src.org/our-history گانڌيڌام ۽ آديپور جي تاريخ — سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن] * [https://www.gandhidhamcity.in/history گانڌيڌام جي تاريخ — ميونسپل ڪارپوريشن] * [https://sindhstories.wordpress.com/2021/04/14/bhai-pratap-a-brief-glimpse-at-a-forgotten-legend/ ڀائي پرتاپ بابت ساز اگرواڙ جو مضمون] * [https://sindhcourier.com/stories-of-struggle-and-determination-for-resettlement-of-uprooted-sindhis/ سنڌي پناهگيرن جي آبادڪاريءَ جي تاريخ — سنڌ ڪوريئر] * [https://www.sindhology.org/webfiles/SindhologyBulletin/PDF/jan-jun13.pdf سنڌالاجي بليٽن — 2013ع] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Bhai_Pratap_with_Gandhiji.jpg ڀائي پرتاپ ۽ مهاتما گانڌي — وڪيميڊيا ڪامنز] {{DEFAULTSORT:پرتاپ، ڀائي}} [[زمرو:1908ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:1967ع ۾ وفات ڪيل]] [[زمرو:سنڌي شخصيتون]] [[زمرو:سنڌي واپاري]] [[زمرو:سنڌي سماجي اڳواڻ]] [[زمرو:سنڌي هندو]] [[زمرو:حيدرآباد، سنڌ جون شخصيتون]] [[زمرو:هندستان جي ورهاڱي]] [[زمرو:گانڌيڌام]] [[زمرو:ڪڇ جي تاريخ]] nasr9uwzy66nh8tm4vwhvbrahc4edvb 422487 422486 2026-10-17T19:25:50Z Intisar Ali 8681 422487 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌي واپاري، سماجي اڳواڻ، آزاديءَ جي تحريڪ جو ڪارڪن ۽ گانڌيڌام جو باني}} {{Infobox person | name = ڀائي پرتاپ | native_name = پرتاپ مولچند ديالداس | image = Bhai Pratap with Gandhiji.jpg | caption = ڀائي پرتاپ، [[مهاتما گانڌي]] سان ملاقات ڪندي | birth_date = {{Birth date|1908|4|14|df=yes}} | birth_place = [[حيدرآباد، سنڌ]]، [[برطانوي هندستان]] | death_date = {{Death date and age|1967|8|30|1908|4|14|df=yes}} | death_place = [[لنڊن]]، [[برطانيا]] | resting_place = [[آديپور]]، [[ڪڇ]] | other_names = ڀائي پرتاپ ديالداس، Bhai Pratap Dialdas | occupation = واپاري، سماجي اڳواڻ، انسان دوست، آزاديءَ جي تحريڪ جو ڪارڪن | known_for = [[گانڌيڌام]] ۽ [[آديپور]] جي آبادڪاري، سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن جو قيام | organization = سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن لميٽيڊ | title = پهريون مئنيجنگ ڊائريڪٽر | term = 1948ع کان }} '''ڀائي پرتاپ''' (انگريزي: ''Bhai Pratap Dialdas''؛ پورو نالو: '''پرتاپ مولچند ديالداس'''؛ 14 اپريل 1908ع – 30 آگسٽ 1967ع) سنڌ ۾ ڄاول واپاري، انسان دوست، سماجي اڳواڻ ۽ هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ سان لاڳاپيل شخصيت هو. هو خاص طور [[هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ سنڌ مان لڏي آيل هندو خاندانن جي آبادڪاريءَ لاءِ [[گجرات]] جي [[ڪڇ]] علائقي ۾ [[گانڌيڌام]] ۽ [[آديپور]] جي رٿابندي ۽ قيام جي ڪري مشهور آهي.<ref name="SRCBiography">{{cite web |title=Bhai Pratap Dialdas: The Architect of Hope (1908–1967) |url=https://www.sindhu-src.org/about-bhai-pratap |website=The Sindhu Resettlement Corporation |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref><ref name="SRCHistory">{{cite web |title=Our History: The Legacy of Gandhidham-Adipur |url=https://www.sindhu-src.org/our-history |website=The Sindhu Resettlement Corporation |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> موتي لال جوتواڻي پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ ڀائي پرتاپ کي سنڌي سماج جي هڪ اهم شخصيت طور ياد ڪيو آهي. سندس بيان موجب، 12 فيبروري 1948ع تي ''سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن لميٽيڊ'' قائم ڪئي وئي، جنهن جو ڀائي پرتاپ پهريون مئنيجنگ ڊائريڪٽر ٿيو. هن اداري ڪڇ جي مهارائوءَ طرفان مهيا ڪيل زمين تي سنڌي پناهگيرن لاءِ نئين آبادي قائم ڪرڻ جو ڪم شروع ڪيو.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> == ابتدائي زندگي == ڀائي پرتاپ 14 اپريل 1908ع تي [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۾ هڪ خوشحال سنڌي هندو [[ڀائيبند]] واپاري خاندان ۾ پيدا ٿيو. سندس پورو نالو پرتاپ مولچند ديالداس هو. هو نوجوانيءَ کان واپار سان لاڳاپيل رهيو ۽ اڳتي هلي هندستان توڙي ٻاهرين ملڪن ۾ ڪاروباري سرگرميون وڌايائين.<ref name="SRCBiography"/> === ڀائيبند خاندان سان تعلق === ڀائيبند سنڌي هندن جي تاريخي واپاري برادرين مان هڪ آهي. ورهاڱي کان اڳ حيدرآباد ۾ ڀائيبند خاندانن جا ڪاروباري ادارا، واپاري نيٽ ورڪ ۽ بين الاقوامي تجارتي لاڳاپا موجود هئا. ڀائي پرتاپ جو خاندان پڻ انهيءَ تجارتي پسمنظر سان لاڳاپيل هو.<ref name="SRCBiography"/> == واپاري سرگرميون == ڀائي پرتاپ نوجوانيءَ ۾ واپار ۽ بين الاقوامي ڪاروبار ذريعي معاشي حيثيت حاصل ڪئي. سندس رهائشگاهه ''پرتاپ محل'' حيدرآباد جي مشهور عمارتن مان هئي، جنهن ۾ ڪتابن جو وڏو ذخيرو پڻ موجود هو. سنڌ جي تاريخ بابت ليکڪا ساز اگرواڙ جي سوانحي مضمون ۾ ڀائي پرتاپ جي واپاري سرگرمين، سنڌ ۾ سماجي خدمتن ۽ ورهاڱي کان پوءِ آبادڪاريءَ جي ڪوششن جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="AggarwalPratap">{{cite web |last=Aggarwal |first=Saaz |title=Bhai Pratap: a brief glimpse of a forgotten legend |url=https://sindhstories.wordpress.com/2021/04/14/bhai-pratap-a-brief-glimpse-at-a-forgotten-legend/ |website=Sindh: Stories from a Vanished Homeland |date=2021-04-14 |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> == هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ == ڀائي پرتاپ برطانوي راڄ خلاف هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ سان لاڳاپيل هو. سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن جي سوانحي رڪارڊ موجب، سندس [[مهاتما گانڌي]]، [[جواهر لال نهرو]] ۽ [[ولڀ ڀائي پٽيل]] سان سياسي ۽ ذاتي رابطا هئا.<ref name="SRCBiography"/> سندس سماجي ۽ سياسي سرگرمين جو ذڪر ورهاڱي کان اڳ واري سنڌ جي تاريخي پسمنظر ۾ پڻ ملي ٿو. == هندستان جي ورهاڱي جا اثر == 1947ع ۾ برطانوي هندستان جي ورهاڱي سان سنڌ پاڪستان جو حصو بڻيو. ان کان پوءِ سنڌ مان وڏي تعداد ۾ هندو خاندان ڀارت ڏانهن لڏي ويا. ڪيترن ماڻهن کي پنهنجا گهر، ملڪيتون، ڪاروبار ۽ سماجي ادارا ڇڏڻا پيا. ڀائي پرتاپ پڻ پنهنجي خاندان سميت ڀارت ويو، جتي هن سنڌي پناهگيرن لاءِ مستقل رهائش، روزگار ۽ معاشي خودمختياريءَ جو منصوبو تيار ڪيو.<ref name="SRCBiography"/><ref name="AggarwalPratap"/> === مستقل آبادڪاريءَ جو تصور === ڀائي پرتاپ جو مقصد رڳو عارضي پناهگير ڪئمپون قائم ڪرڻ نه هو، پر اهڙو نئون شهر آباد ڪرڻ هو، جتي سنڌ مان لڏي آيل ماڻهو پنهنجي سماجي، معاشي ۽ ثقافتي زندگي نئين سر شروع ڪري سگهن. هن رٿ ۾ رهائش، واپار، تعليم، سماجي ادارن ۽ شهري سهولتن کي گڏيل اهميت ڏني وئي.<ref name="SRCHistory"/> == ڪڇ ۾ زمين جي حاصلات == === مهاتما گانڌيءَ سان صلاح مشورو === سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن جي تاريخ موجب، ڀائي پرتاپ سنڌي پناهگيرن جي آبادڪاريءَ لاءِ مهاتما گانڌيءَ کان رهنمائي حاصل ڪئي. گانڌيءَ ڪڇ جي علائقي کي سنڌ سان موسمي، جاگرافيائي ۽ ثقافتي مشابهت سبب مناسب سمجهيو. ان کان پوءِ ڀائي پرتاپ ڪڇ جي مهارائوءَ سان زمين بابت رابطو ڪيو.<ref name="SRCBiography"/> === ڪڇ جي مهارائوءَ جي مدد === ڪڇ جي مهارائو '''وجئراججي کنگهرجي جديجا''' (''Vijayaraji Khengarji Jadeja'') سنڌي پناهگيرن جي آبادڪاريءَ لاءِ زمين فراهم ڪرڻ ۾ مدد ڪئي. سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن جي رڪارڊ موجب، شروعاتي رٿ لاءِ 15,000 ايڪڙ زمين مختص ڪئي وئي، جڏهن ته بعد ۾ آباديءَ جي ترقيءَ لاءِ 2,600 ايڪڙ زمين اداري جي انتظام هيٺ آئي.<ref name="SRCHistory"/><ref name="SRCBiography"/> زمين جي ابتدائي آڇ، بعد واري انتظامي تخصيص ۽ سرڪاري ليز جي قانوني مرحلن کي الڳ سمجهڻ گهرجي. == سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن جو قيام == '''سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن لميٽيڊ''' (انگريزي: ''The Sindhu Resettlement Corporation Ltd.''؛ مختصر: ''SRC'') 1948ع ۾ سنڌ مان لڏي آيل ماڻهن جي مستقل آبادڪاريءَ لاءِ قائم ڪئي وئي. موتي لال جوتواڻي موجب، اداري جي قيام جي تاريخ '''12 فيبروري 1948ع''' هئي، جيڪا مهاتما گانڌيءَ جي وفات کان پوءِ ٻارهين ڏينهن جي ياد سان لاڳاپيل هئي.<ref name="Jotwani1996"/> اداري جي سرڪاري تاريخ موجب، [[آچاريه ڪرپلاڻي]] ان جو پهريون چيئرمين ۽ ڀائي پرتاپ پهريون مئنيجنگ ڊائريڪٽر هو.<ref name="SRCAbout">{{cite web |title=About SRC |url=https://www.sindhu-src.org/about-src |website=The Sindhu Resettlement Corporation |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> === ڪارپوريشن جا مقصد === سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن جي بنيادي مقصدن ۾ سنڌي پناهگيرن جي آبادڪاري، زمين جي انتظام، رهائشي پلاٽن جي ترقي، شهري سهولتن جي فراهمي ۽ سماجي ادارن جي قيام کي اهميت حاصل هئي. اداري جي موجوده بيان موجب، زمين جي وڪري ۽ انتظام مان حاصل ٿيندڙ آمدني شهري ترقيءَ ۽ عوامي ڀلائيءَ لاءِ استعمال ڪرڻ جو اصول اختيار ڪيو ويو.<ref name="SRCHistory"/> === ڪارپوريشن جي تنظيمي جوڙجڪ === سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن جي تاريخ موجب، شروعاتي انتظام ۾ گڏيل ڪاروباري ۽ سماجي تعاون تي زور ڏنو ويو. اداري ۾ حصيداريءَ جو تصور اختيار ڪيو ويو ته جيئن آبادڪاريءَ جي رٿ ۾ ڪيترن خاندانن جي شرڪت ممڪن ٿئي. ابتدائي ڊائريڪٽرن جي اعزازي خدمتن ۽ ذاتي نفعي بدران آبادڪاريءَ کي اوليت ڏيڻ جو ذڪر پڻ اداري جي تاريخ ۾ ملي ٿو.<ref name="SRCHistory"/> == گانڌيڌام جو قيام == '''[[گانڌيڌام]]''' ڀائي پرتاپ جي اڳواڻيءَ ۾ سنڌي پناهگيرن جي آبادڪاريءَ لاءِ رٿيل شهرن مان هڪ هو. هي شهر گجرات جي ڪڇ ضلعي ۾ واقع آهي. گانڌيڌام جي ميونسپل ڪارپوريشن جي سرڪاري تاريخ موجب، شهر جي ترقيءَ جي شروعات ورهاڱي کان پوءِ سنڌ مان آيل پناهگيرن لاءِ ڪئي وئي. شهر جي رٿابنديءَ ۾ ويڪريون گهٽيون، منظم شهري حصا ۽ عوامي سهولتون شامل هيون.<ref name="GandhidhamMunicipal">{{cite web |title=History of Gandhidham |url=https://www.gandhidhamcity.in/history |website=Gandhidham Municipal Corporation |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> === گانڌيڌام ۽ آديپور جا الڳ ڪردار === ڀائي پرتاپ جي منصوبي ۾ ٻن لاڳاپيل آبادين کي مختلف، پر هڪ ٻئي جي مددگار ڪردار ڏنا ويا. '''گانڌيڌام''' کي واپاري ۽ معاشي مرڪز طور ترقي ڏني وئي، جڏهن ته '''آديپور''' ۾ رهائش، تعليم، ثقافتي سرگرمين ۽ سماجي ادارن کي اهميت ڏني وئي.<ref name="SRCBiography"/> === شهري رٿابندي === ''انڊين انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي'' جي رسالي ''Sindhology Bulletin'' موجب، گانڌيڌام جي پهرين ماسٽر پلان جي تياري 1949ع ۾ اطالوي معمار '''ماريو باڪيوڪي''' (''Mario Baccheocci'') ڪئي. بعد ۾ آمريڪي شهري رٿابنديءَ واري صلاحڪار اداري ''Adams, Howard and Greeley'' طرفان وڌيڪ جامع ماسٽر پلان تيار ڪيو ويو.<ref name="SindhologyBulletin2013">{{cite journal |title=Sindhology Bulletin |date=2013 |issue=January–June |publisher=Indian Institute of Sindhology |url=https://www.sindhology.org/webfiles/SindhologyBulletin/PDF/jan-jun13.pdf |language=en }}</ref> == آبادڪاريءَ لاءِ مالي انتظام == ''Sindhology Bulletin'' ۾ ڇپيل بيان موجب، سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن ترقياتي ڪم لاءِ هڪ هزار رپيا في حصي جي حساب سان 10,235 حصا پيش ڪيا. حصيدارن لاءِ پلاٽ جي حاصلات جو انتظام رکيو ويو، جڏهن ته زمين جي ترقيءَ جا خرچ الڳ ادا ڪرڻا هئا. ساڳئي بيان موجب، ڀارت سرڪار پڻ ڪارپوريشن جي سرمائي ۾ حصيداري ڪئي.<ref name="SindhologyBulletin2013"/> اهي انگ شروعاتي مالي رٿ بابت آهن؛ انهن کي موجوده حصيداريءَ يا سرمائي جا انگ نه سمجهڻ گهرجي. == ڪنڊلا بندرگاهه سان لاڳاپو == [[فائل:Port of Kandla.jpg|thumb|260px|[[ڪنڊلا بندرگاهه]] جو جديد منظر. گانڌيڌام جي معاشي ترقيءَ ۾ هن بندرگاهه جو اهم ڪردار رهيو آهي.]] ورهاڱي کان اڳ [[ڪراچي بندرگاهه]] سنڌ ۽ اتر اولهه هندستان جي واپار جو هڪ اهم سامونڊي مرڪز هو. ورهاڱي کان پوءِ ڀارت ۾ اولهه سامونڊي ڪناري تي بندرگاهي سهولتن جي واڌ جي ضرورت وڌي. ڀائي پرتاپ گانڌيڌام ۽ آديپور جي ترقيءَ کي ڪنڊلا بندرگاهه سان معاشي طور ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي. سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن جي تاريخ موجب، شروعاتي زمين جي رٿ ۾ تبديليون ڪنڊلا بندرگاهه جي ترقيءَ سان پڻ لاڳاپيل هيون.<ref name="SRCHistory"/> === بندرگاهه ۽ روزگار === ڪنڊلا بندرگاهه جي ترقيءَ سان گانڌيڌام جي واپار، نقل و حمل ۽ روزگار جي موقعن ۾ واڌ ٿي. گانڌيڌام ميونسپل ڪارپوريشن موجب، بندرگاهه شهر جي معاشي ترقيءَ جو اهم سبب رهيو آهي.<ref name="GandhidhamMunicipal"/> بندرگاهه جي سرڪاري ترقي ۽ تعمير ۾ ڀارت سرڪار ۽ بندرگاهي ادارن جو ڪردار پڻ هو؛ ان کي رڳو ڀائي پرتاپ جي ذاتي تعمير قرار ڏيڻ مناسب نه آهي. == سماجي ۽ تعليمي ترقي == آديپور ۾ سنڌي ٻولي، تعليم ۽ ثقافتي ورثي جي تحفظ لاءِ مختلف ادارا قائم ٿيا. ڀائي پرتاپ جي آبادڪاريءَ واري تصور ۾ مستقل رهائش سان گڏ تعليم، سماجي گڏجاڻين ۽ ثقافتي سڃاڻپ کي اهميت حاصل هئي.<ref name="SRCBiography"/> گانڌيڌام ۽ آديپور اڳتي هلي سنڌي هندن جي ثقافتي ۽ سماجي سرگرمين جا اهم مرڪز بڻيا. == قانوني تڪرار ۽ آخري سال == ڀائي پرتاپ جي زندگيءَ جي آخري دور ۾ کيس قانوني تڪرارن ۽ عدالتي ڪارروائين کي منهن ڏيڻو پيو. سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن جي سوانحي بيان ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته 1960ع واري ڏهاڪي ۾ سندس خلاف الزام لڳايا ويا، جن بابت اداري جو موقف آهي ته اهي پوءِ غلط ثابت ٿيا ۽ کيس قانوني رليف مليو.<ref name="SRCBiography"/> انهن ڪارروائين جي قطعي قانوني نوعيت، عدالتي فيصلن ۽ تاريخن بابت وڌيڪ آزاد عدالتي دستاويزن جي ضرورت آهي. == وفات == ڀائي پرتاپ 30 آگسٽ 1967ع تي [[لنڊن]] ۾ وفات ڪئي. وفات وقت سندس عمر 59 سال هئي. سندس مڙهه ڀارت آندو ويو ۽ آديپور ۾ آخري رسمون ادا ڪيون ويون. سندس يادگار مهاتما گانڌيءَ جي سماڌيءَ جي ڀرسان قائم ڪئي وئي.<ref name="SRCBiography"/> == ورثو ۽ يادگيري == ڀائي پرتاپ جي اهميت سنڌي پناهگيرن لاءِ مستقل آبادڪاريءَ جي رٿ کي عملي صورت ڏيڻ سان لاڳاپيل آهي. سندس ڪوششن سان سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن قائم ٿي ۽ گانڌيڌام ۽ آديپور جي ترقيءَ جو بنياد پيو. سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن ۽ گانڌيڌام ميونسپل ڪارپوريشن پنهنجي تاريخي بيانن ۾ ڀائي پرتاپ جي ڪردار کي نمايان طور ياد ڪن ٿيون.<ref name="SRCHistory"/><ref name="GandhidhamMunicipal"/> سنڌي ادب ۽ تاريخ بابت موتي لال جوتواڻيءَ جي لغت ۾ پڻ سندس آبادڪاريءَ واري ڪم کي خاص اهميت ڏني وئي آهي.<ref name="Jotwani1996"/> == تاريخوار اهم واقعا == {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;border:1px solid #A7B8CA;" ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | سال يا تاريخ ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | واقعو |- | style="background:#E7F1FC;" | 14 اپريل 1908ع | حيدرآباد، سنڌ ۾ پيدائش |- | style="background:#EDF5EA;" | 1947ع | هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ سنڌي پناهگيرن جي مستقل آبادڪاريءَ لاءِ ڪوششون |- | style="background:#F2EAFB;" | 1948ع جي شروعات | ڪڇ جي مهارائوءَ سان زمين بابت رابطا ۽ آبادڪاريءَ جي رٿ |- | style="background:#FFF2E4;" | 12 فيبروري 1948ع | جوتواڻيءَ موجب سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن جو قيام |- | style="background:#E7F1FC;" | 1948ع | ڀائي پرتاپ ڪارپوريشن جو پهريون مئنيجنگ ڊائريڪٽر ٿيو |- | style="background:#EDF5EA;" | 1949ع | گانڌيڌام جي ابتدائي ماسٽر پلان جي تياري |- | style="background:#F2EAFB;" | 1955ع | ڪارپوريشن جي زمين بابت سرڪاري ليز جو اهم مرحلو |- | style="background:#FFF2E4;" | 1960ع وارو ڏهاڪو | قانوني تڪرار ۽ ڪارروائيون |- | style="background:#E7F1FC;" | 30 آگسٽ 1967ع | لنڊن ۾ وفات |} <ref name="Jotwani1996"/><ref name="SRCBiography"/><ref name="SRCHistory"/><ref name="SindhologyBulletin2013"/><ref name="SRCCitizenCharter">{{cite report |title=Citizen Charter |publisher=The Sindhu Resettlement Corporation Ltd. |url=https://sindhu-src.org/download/CITIZEN%20CHATERED%20SRC.pdf |language=en }}</ref> == پڻ ڏسو == * [[گانڌيڌام]] * [[آديپور]] * [[ڪنڊلا بندرگاهه]] * [[سنڌي هندو]] * [[ڀائيبند]] * [[هندستان جي ورهاڱي]] * [[مهاتما گانڌي]] * [[آچاريه ڪرپلاڻي]] * [[ڪڇ]] * [[سنڌي برادري]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.sindhu-src.org/about-bhai-pratap ڀائي پرتاپ جي سوانح — سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن] * [https://www.sindhu-src.org/our-history گانڌيڌام ۽ آديپور جي تاريخ — سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن] * [https://www.gandhidhamcity.in/history گانڌيڌام جي تاريخ — ميونسپل ڪارپوريشن] * [https://sindhstories.wordpress.com/2021/04/14/bhai-pratap-a-brief-glimpse-at-a-forgotten-legend/ ڀائي پرتاپ بابت ساز اگرواڙ جو مضمون] * [https://sindhcourier.com/stories-of-struggle-and-determination-for-resettlement-of-uprooted-sindhis/ سنڌي پناهگيرن جي آبادڪاريءَ جي تاريخ — سنڌ ڪوريئر] * [https://www.sindhology.org/webfiles/SindhologyBulletin/PDF/jan-jun13.pdf سنڌالاجي بليٽن — 2013ع] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Bhai_Pratap_with_Gandhiji.jpg ڀائي پرتاپ ۽ مهاتما گانڌي — وڪيميڊيا ڪامنز] {{DEFAULTSORT:پرتاپ، ڀائي}} [[زمرو:1908ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:1967ع ۾ وفات ڪيل]] [[زمرو:سنڌي شخصيتون]] [[زمرو:سنڌي واپاري]] [[زمرو:سنڌي سماجي اڳواڻ]] [[زمرو:سنڌي هندو]] [[زمرو:حيدرآباد، سنڌ جون شخصيتون]] [[زمرو:هندستان جي ورهاڱي]] [[زمرو:گانڌيڌام]] [[زمرو:ڪڇ جي تاريخ]] h0a81250v6quc88zl8lmt0j699q3496 422488 422487 2026-10-17T19:26:21Z Intisar Ali 8681 422488 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌي واپاري، سماجي اڳواڻ، آزاديءَ جي تحريڪ جو ڪارڪن ۽ گانڌيڌام جو باني}} {{Infobox person | name = ڀائي پرتاپ | native_name = پرتاپ مولچند ديالداس | image = Bhai Pratap with Gandhiji.jpg | caption = ڀائي پرتاپ، [[مهاتما گانڌي]] سان ملاقات ڪندي | birth_date = {{Birth date|1908|4|14|df=yes}} | birth_place = [[حيدرآباد، سنڌ]]، [[برطانوي هندستان]] | death_date = {{Death date and age|1967|8|30|1908|4|14|df=yes}} | death_place = [[لنڊن]]، [[برطانيا]] | resting_place = [[آديپور]]، [[ڪڇ]] | other_names = ڀائي پرتاپ ديالداس، Bhai Pratap Dialdas | occupation = واپاري، سماجي اڳواڻ، انسان دوست، آزاديءَ جي تحريڪ جو ڪارڪن | known_for = [[گانڌيڌام]] ۽ [[آديپور]] جي آبادڪاري، سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن جو قيام | organization = سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن لميٽيڊ | title = پهريون مئنيجنگ ڊائريڪٽر | term = 1948ع کان }} '''ڀائي پرتاپ''' (انگريزي: ''Bhai Pratap Dialdas''؛ پورو نالو: '''پرتاپ مولچند ديالداس'''؛ 14 اپريل 1908ع – 30 آگسٽ 1967ع) سنڌ ۾ ڄاول واپاري، انسان دوست، سماجي اڳواڻ ۽ هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ سان لاڳاپيل شخصيت هو. هو خاص طور [[هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ سنڌ مان لڏي آيل هندو خاندانن جي آبادڪاريءَ لاءِ [[گجرات]] جي [[ڪڇ]] علائقي ۾ [[گانڌيڌام]] ۽ [[آديپور]] جي رٿابندي ۽ قيام جي ڪري مشهور آهي.<ref name="SRCBiography">{{cite web |title=Bhai Pratap Dialdas: The Architect of Hope (1908–1967) |url=https://www.sindhu-src.org/about-bhai-pratap |website=The Sindhu Resettlement Corporation |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref><ref name="SRCHistory">{{cite web |title=Our History: The Legacy of Gandhidham-Adipur |url=https://www.sindhu-src.org/our-history |website=The Sindhu Resettlement Corporation |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> موتي لال جوتواڻي پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ ڀائي پرتاپ کي سنڌي سماج جي هڪ اهم شخصيت طور ياد ڪيو آهي. سندس بيان موجب، 12 فيبروري 1948ع تي ''سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن لميٽيڊ'' قائم ڪئي وئي، جنهن جو ڀائي پرتاپ پهريون مئنيجنگ ڊائريڪٽر ٿيو. هن اداري ڪڇ جي مهارائوءَ طرفان مهيا ڪيل زمين تي سنڌي پناهگيرن لاءِ نئين آبادي قائم ڪرڻ جو ڪم شروع ڪيو.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> == ابتدائي زندگي == ڀائي پرتاپ 14 اپريل 1908ع تي [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۾ هڪ خوشحال سنڌي هندو [[ڀائيبند]] واپاري خاندان ۾ پيدا ٿيو. سندس پورو نالو پرتاپ مولچند ديالداس هو. هو نوجوانيءَ کان واپار سان لاڳاپيل رهيو ۽ اڳتي هلي هندستان توڙي ٻاهرين ملڪن ۾ ڪاروباري سرگرميون وڌايائين.<ref name="SRCBiography"/> === ڀائيبند خاندان سان تعلق === ڀائيبند سنڌي هندن جي تاريخي واپاري برادرين مان هڪ آهي. ورهاڱي کان اڳ حيدرآباد ۾ ڀائيبند خاندانن جا ڪاروباري ادارا، واپاري نيٽ ورڪ ۽ بين الاقوامي تجارتي لاڳاپا موجود هئا. ڀائي پرتاپ جو خاندان پڻ انهيءَ تجارتي پسمنظر سان لاڳاپيل هو.<ref name="SRCBiography"/> == واپاري سرگرميون == ڀائي پرتاپ نوجوانيءَ ۾ واپار ۽ بين الاقوامي ڪاروبار ذريعي معاشي حيثيت حاصل ڪئي. سندس رهائشگاهه ''پرتاپ محل'' حيدرآباد جي مشهور عمارتن مان هئي، جنهن ۾ ڪتابن جو وڏو ذخيرو پڻ موجود هو. سنڌ جي تاريخ بابت ليکڪا ساز اگرواڙ جي سوانحي مضمون ۾ ڀائي پرتاپ جي واپاري سرگرمين، سنڌ ۾ سماجي خدمتن ۽ ورهاڱي کان پوءِ آبادڪاريءَ جي ڪوششن جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="AggarwalPratap">{{cite web |last=Aggarwal |first=Saaz |title=Bhai Pratap: a brief glimpse of a forgotten legend |url=https://sindhstories.wordpress.com/2021/04/14/bhai-pratap-a-brief-glimpse-at-a-forgotten-legend/ |website=Sindh: Stories from a Vanished Homeland |date=2021-04-14 |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> == هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ == ڀائي پرتاپ برطانوي راڄ خلاف هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ سان لاڳاپيل هو. سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن جي سوانحي رڪارڊ موجب، سندس [[مهاتما گانڌي]]، [[جواهر لال نهرو]] ۽ [[ولڀ ڀائي پٽيل]] سان سياسي ۽ ذاتي رابطا هئا.<ref name="SRCBiography"/> سندس سماجي ۽ سياسي سرگرمين جو ذڪر ورهاڱي کان اڳ واري سنڌ جي تاريخي پسمنظر ۾ پڻ ملي ٿو. == هندستان جي ورهاڱي جا اثر == 1947ع ۾ برطانوي هندستان جي ورهاڱي سان سنڌ پاڪستان جو حصو بڻيو. ان کان پوءِ سنڌ مان وڏي تعداد ۾ هندو خاندان ڀارت ڏانهن لڏي ويا. ڪيترن ماڻهن کي پنهنجا گهر، ملڪيتون، ڪاروبار ۽ سماجي ادارا ڇڏڻا پيا. ڀائي پرتاپ پڻ پنهنجي خاندان سميت ڀارت ويو، جتي هن سنڌي پناهگيرن لاءِ مستقل رهائش، روزگار ۽ معاشي خودمختياريءَ جو منصوبو تيار ڪيو.<ref name="SRCBiography"/><ref name="AggarwalPratap"/> === مستقل آبادڪاريءَ جو تصور === ڀائي پرتاپ جو مقصد رڳو عارضي پناهگير ڪئمپون قائم ڪرڻ نه هو، پر اهڙو نئون شهر آباد ڪرڻ هو، جتي سنڌ مان لڏي آيل ماڻهو پنهنجي سماجي، معاشي ۽ ثقافتي زندگي نئين سر شروع ڪري سگهن. هن رٿ ۾ رهائش، واپار، تعليم، سماجي ادارن ۽ شهري سهولتن کي گڏيل اهميت ڏني وئي.<ref name="SRCHistory"/> == ڪڇ ۾ زمين جي حاصلات == === مهاتما گانڌيءَ سان صلاح مشورو === سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن جي تاريخ موجب، ڀائي پرتاپ سنڌي پناهگيرن جي آبادڪاريءَ لاءِ مهاتما گانڌيءَ کان رهنمائي حاصل ڪئي. گانڌيءَ ڪڇ جي علائقي کي سنڌ سان موسمي، جاگرافيائي ۽ ثقافتي مشابهت سبب مناسب سمجهيو. ان کان پوءِ ڀائي پرتاپ ڪڇ جي مهارائوءَ سان زمين بابت رابطو ڪيو.<ref name="SRCBiography"/> === ڪڇ جي مهارائوءَ جي مدد === ڪڇ جي مهارائو '''وجئراججي کنگهرجي جديجا''' (''Vijayaraji Khengarji Jadeja'') سنڌي پناهگيرن جي آبادڪاريءَ لاءِ زمين فراهم ڪرڻ ۾ مدد ڪئي. سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن جي رڪارڊ موجب، شروعاتي رٿ لاءِ 15,000 ايڪڙ زمين مختص ڪئي وئي، جڏهن ته بعد ۾ آباديءَ جي ترقيءَ لاءِ 2,600 ايڪڙ زمين اداري جي انتظام هيٺ آئي.<ref name="SRCHistory"/><ref name="SRCBiography"/> زمين جي ابتدائي آڇ، بعد واري انتظامي تخصيص ۽ سرڪاري ليز جي قانوني مرحلن کي الڳ سمجهڻ گهرجي. == سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن جو قيام == '''سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن لميٽيڊ''' (انگريزي: ''The Sindhu Resettlement Corporation Ltd.''؛ مختصر: ''SRC'') 1948ع ۾ سنڌ مان لڏي آيل ماڻهن جي مستقل آبادڪاريءَ لاءِ قائم ڪئي وئي. موتي لال جوتواڻي موجب، اداري جي قيام جي تاريخ '''12 فيبروري 1948ع''' هئي، جيڪا مهاتما گانڌيءَ جي وفات کان پوءِ ٻارهين ڏينهن جي ياد سان لاڳاپيل هئي.<ref name="Jotwani1996"/> اداري جي سرڪاري تاريخ موجب، [[آچاريه ڪرپلاڻي]] ان جو پهريون چيئرمين ۽ ڀائي پرتاپ پهريون مئنيجنگ ڊائريڪٽر هو.<ref name="SRCAbout">{{cite web |title=About SRC |url=https://www.sindhu-src.org/about-src |website=The Sindhu Resettlement Corporation |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> === ڪارپوريشن جا مقصد === سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن جي بنيادي مقصدن ۾ سنڌي پناهگيرن جي آبادڪاري، زمين جي انتظام، رهائشي پلاٽن جي ترقي، شهري سهولتن جي فراهمي ۽ سماجي ادارن جي قيام کي اهميت حاصل هئي. اداري جي موجوده بيان موجب، زمين جي وڪري ۽ انتظام مان حاصل ٿيندڙ آمدني شهري ترقيءَ ۽ عوامي ڀلائيءَ لاءِ استعمال ڪرڻ جو اصول اختيار ڪيو ويو.<ref name="SRCHistory"/> === ڪارپوريشن جي تنظيمي جوڙجڪ === سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن جي تاريخ موجب، شروعاتي انتظام ۾ گڏيل ڪاروباري ۽ سماجي تعاون تي زور ڏنو ويو. اداري ۾ حصيداريءَ جو تصور اختيار ڪيو ويو ته جيئن آبادڪاريءَ جي رٿ ۾ ڪيترن خاندانن جي شرڪت ممڪن ٿئي. ابتدائي ڊائريڪٽرن جي اعزازي خدمتن ۽ ذاتي نفعي بدران آبادڪاريءَ کي اوليت ڏيڻ جو ذڪر پڻ اداري جي تاريخ ۾ ملي ٿو.<ref name="SRCHistory"/> == گانڌيڌام جو قيام == '''[[گانڌيڌام]]''' ڀائي پرتاپ جي اڳواڻيءَ ۾ سنڌي پناهگيرن جي آبادڪاريءَ لاءِ رٿيل شهرن مان هڪ هو. هي شهر گجرات جي ڪڇ ضلعي ۾ واقع آهي. گانڌيڌام جي ميونسپل ڪارپوريشن جي سرڪاري تاريخ موجب، شهر جي ترقيءَ جي شروعات ورهاڱي کان پوءِ سنڌ مان آيل پناهگيرن لاءِ ڪئي وئي. شهر جي رٿابنديءَ ۾ ويڪريون گهٽيون، منظم شهري حصا ۽ عوامي سهولتون شامل هيون.<ref name="GandhidhamMunicipal">{{cite web |title=History of Gandhidham |url=https://www.gandhidhamcity.in/history |website=Gandhidham Municipal Corporation |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> === گانڌيڌام ۽ آديپور جا الڳ ڪردار === ڀائي پرتاپ جي منصوبي ۾ ٻن لاڳاپيل آبادين کي مختلف، پر هڪ ٻئي جي مددگار ڪردار ڏنا ويا. '''گانڌيڌام''' کي واپاري ۽ معاشي مرڪز طور ترقي ڏني وئي، جڏهن ته '''آديپور''' ۾ رهائش، تعليم، ثقافتي سرگرمين ۽ سماجي ادارن کي اهميت ڏني وئي.<ref name="SRCBiography"/> === شهري رٿابندي === ''انڊين انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي'' جي رسالي ''Sindhology Bulletin'' موجب، گانڌيڌام جي پهرين ماسٽر پلان جي تياري 1949ع ۾ اطالوي معمار '''ماريو باڪيوڪي''' (''Mario Baccheocci'') ڪئي. بعد ۾ آمريڪي شهري رٿابنديءَ واري صلاحڪار اداري ''Adams, Howard and Greeley'' طرفان وڌيڪ جامع ماسٽر پلان تيار ڪيو ويو.<ref name="SindhologyBulletin2013">{{cite journal |title=Sindhology Bulletin |date=2013 |issue=January–June |publisher=Indian Institute of Sindhology |url=https://www.sindhology.org/webfiles/SindhologyBulletin/PDF/jan-jun13.pdf |language=en }}</ref> == آبادڪاريءَ لاءِ مالي انتظام == ''Sindhology Bulletin'' ۾ ڇپيل بيان موجب، سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن ترقياتي ڪم لاءِ هڪ هزار رپيا في حصي جي حساب سان 10,235 حصا پيش ڪيا. حصيدارن لاءِ پلاٽ جي حاصلات جو انتظام رکيو ويو، جڏهن ته زمين جي ترقيءَ جا خرچ الڳ ادا ڪرڻا هئا. ساڳئي بيان موجب، ڀارت سرڪار پڻ ڪارپوريشن جي سرمائي ۾ حصيداري ڪئي.<ref name="SindhologyBulletin2013"/> اهي انگ شروعاتي مالي رٿ بابت آهن؛ انهن کي موجوده حصيداريءَ يا سرمائي جا انگ نه سمجهڻ گهرجي. == ڪنڊلا بندرگاهه سان لاڳاپو == [[فائل:Port of Kandla.jpg|thumb|260px|[[ڪنڊلا بندرگاهه]] جو جديد منظر. گانڌيڌام جي معاشي ترقيءَ ۾ هن بندرگاهه جو اهم ڪردار رهيو آهي.]] ورهاڱي کان اڳ [[ڪراچي بندرگاهه]] سنڌ ۽ اتر اولهه هندستان جي واپار جو هڪ اهم سامونڊي مرڪز هو. ورهاڱي کان پوءِ ڀارت ۾ اولهه سامونڊي ڪناري تي بندرگاهي سهولتن جي واڌ جي ضرورت وڌي. ڀائي پرتاپ گانڌيڌام ۽ آديپور جي ترقيءَ کي ڪنڊلا بندرگاهه سان معاشي طور ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي. سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن جي تاريخ موجب، شروعاتي زمين جي رٿ ۾ تبديليون ڪنڊلا بندرگاهه جي ترقيءَ سان پڻ لاڳاپيل هيون.<ref name="SRCHistory"/> === بندرگاهه ۽ روزگار === ڪنڊلا بندرگاهه جي ترقيءَ سان گانڌيڌام جي واپار، نقل و حمل ۽ روزگار جي موقعن ۾ واڌ ٿي. گانڌيڌام ميونسپل ڪارپوريشن موجب، بندرگاهه شهر جي معاشي ترقيءَ جو اهم سبب رهيو آهي.<ref name="GandhidhamMunicipal"/> بندرگاهه جي سرڪاري ترقي ۽ تعمير ۾ ڀارت سرڪار ۽ بندرگاهي ادارن جو ڪردار پڻ هو؛ ان کي رڳو ڀائي پرتاپ جي ذاتي تعمير قرار ڏيڻ مناسب نه آهي. == سماجي ۽ تعليمي ترقي == آديپور ۾ سنڌي ٻولي، تعليم ۽ ثقافتي ورثي جي تحفظ لاءِ مختلف ادارا قائم ٿيا. ڀائي پرتاپ جي آبادڪاريءَ واري تصور ۾ مستقل رهائش سان گڏ تعليم، سماجي گڏجاڻين ۽ ثقافتي سڃاڻپ کي اهميت حاصل هئي.<ref name="SRCBiography"/> گانڌيڌام ۽ آديپور اڳتي هلي سنڌي هندن جي ثقافتي ۽ سماجي سرگرمين جا اهم مرڪز بڻيا. == قانوني تڪرار ۽ آخري سال == ڀائي پرتاپ جي زندگيءَ جي آخري دور ۾ کيس قانوني تڪرارن ۽ عدالتي ڪارروائين کي منهن ڏيڻو پيو. سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن جي سوانحي بيان ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته 1960ع واري ڏهاڪي ۾ سندس خلاف الزام لڳايا ويا، جن بابت اداري جو موقف آهي ته اهي پوءِ غلط ثابت ٿيا ۽ کيس قانوني رليف مليو.<ref name="SRCBiography"/> انهن ڪارروائين جي قطعي قانوني نوعيت، عدالتي فيصلن ۽ تاريخن بابت وڌيڪ آزاد عدالتي دستاويزن جي ضرورت آهي. == وفات == ڀائي پرتاپ 30 آگسٽ 1967ع تي [[لنڊن]] ۾ وفات ڪئي. وفات وقت سندس عمر 59 سال هئي. سندس مڙهه ڀارت آندو ويو ۽ آديپور ۾ آخري رسمون ادا ڪيون ويون. سندس يادگار مهاتما گانڌيءَ جي سماڌيءَ جي ڀرسان قائم ڪئي وئي.<ref name="SRCBiography"/> == ورثو ۽ يادگيري == ڀائي پرتاپ جي اهميت سنڌي پناهگيرن لاءِ مستقل آبادڪاريءَ جي رٿ کي عملي صورت ڏيڻ سان لاڳاپيل آهي. سندس ڪوششن سان سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن قائم ٿي ۽ گانڌيڌام ۽ آديپور جي ترقيءَ جو بنياد پيو. سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن ۽ گانڌيڌام ميونسپل ڪارپوريشن پنهنجي تاريخي بيانن ۾ ڀائي پرتاپ جي ڪردار کي نمايان طور ياد ڪن ٿيون.<ref name="SRCHistory"/><ref name="GandhidhamMunicipal"/> سنڌي ادب ۽ تاريخ بابت موتي لال جوتواڻيءَ جي لغت ۾ پڻ سندس آبادڪاريءَ واري ڪم کي خاص اهميت ڏني وئي آهي.<ref name="Jotwani1996"/> == تاريخوار اهم واقعا == {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;border:1px solid #A7B8CA;" ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | سال يا تاريخ ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | واقعو |- | style="background:#E7F1FC;" | 14 اپريل 1908ع | حيدرآباد، سنڌ ۾ پيدائش |- | style="background:#EDF5EA;" | 1947ع | هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ سنڌي پناهگيرن جي مستقل آبادڪاريءَ لاءِ ڪوششون |- | style="background:#F2EAFB;" | 1948ع جي شروعات | ڪڇ جي مهارائوءَ سان زمين بابت رابطا ۽ آبادڪاريءَ جي رٿ |- | style="background:#FFF2E4;" | 12 فيبروري 1948ع | جوتواڻيءَ موجب سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن جو قيام |- | style="background:#E7F1FC;" | 1948ع | ڀائي پرتاپ ڪارپوريشن جو پهريون مئنيجنگ ڊائريڪٽر ٿيو |- | style="background:#EDF5EA;" | 1949ع | گانڌيڌام جي ابتدائي ماسٽر پلان جي تياري |- | style="background:#F2EAFB;" | 1955ع | ڪارپوريشن جي زمين بابت سرڪاري ليز جو اهم مرحلو |- | style="background:#FFF2E4;" | 1960ع وارو ڏهاڪو | قانوني تڪرار ۽ ڪارروائيون |- | style="background:#E7F1FC;" | 30 آگسٽ 1967ع | لنڊن ۾ وفات |} <ref name="Jotwani1996"/><ref name="SRCBiography"/><ref name="SRCHistory"/><ref name="SindhologyBulletin2013"/><ref name="SRCCitizenCharter">{{cite report |title=Citizen Charter |publisher=The Sindhu Resettlement Corporation Ltd. |url=https://sindhu-src.org/download/CITIZEN%20CHATERED%20SRC.pdf |language=en }}</ref> == پڻ ڏسو == * [[گانڌيڌام]] * [[آديپور]] * [[ڪنڊلا بندرگاهه]] * [[سنڌي هندو]] * [[ڀائيبند]] * [[هندستان جي ورهاڱي]] * [[مهاتما گانڌي]] * [[آچاريه ڪرپلاڻي]] * [[ڪڇ]] * [[سنڌي برادري]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.sindhu-src.org/about-bhai-pratap ڀائي پرتاپ جي سوانح — سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن] * [https://www.sindhu-src.org/our-history گانڌيڌام ۽ آديپور جي تاريخ — سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن] * [https://www.gandhidhamcity.in/history گانڌيڌام جي تاريخ — ميونسپل ڪارپوريشن] * [https://sindhstories.wordpress.com/2021/04/14/bhai-pratap-a-brief-glimpse-at-a-forgotten-legend/ ڀائي پرتاپ بابت ساز اگرواڙ جو مضمون] * [https://sindhcourier.com/stories-of-struggle-and-determination-for-resettlement-of-uprooted-sindhis/ سنڌي پناهگيرن جي آبادڪاريءَ جي تاريخ — سنڌ ڪوريئر] * [https://www.sindhology.org/webfiles/SindhologyBulletin/PDF/jan-jun13.pdf سنڌالاجي بليٽن — 2013ع] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Bhai_Pratap_with_Gandhiji.jpg ڀائي پرتاپ ۽ مهاتما گانڌي — وڪيميڊيا ڪامنز] {{DEFAULTSORT:پرتاپ، ڀائي}} [[زمرو:1908ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:1967ع ۾ وفات ڪيل]] [[زمرو:سنڌي شخصيتون]] [[زمرو:سنڌي واپاري]] [[زمرو:سنڌي سماجي اڳواڻ]] [[زمرو:سنڌي هندو]] [[زمرو:حيدرآباد، سنڌ جون شخصيتون]] [[زمرو:هندستان جي ورهاڱي]] [[زمرو:گانڌيڌام]] [[زمرو:ڪڇ جي تاريخ]] d6b8akam4b4uib7oi29y1qnqint28u9 422489 422488 2026-10-17T19:26:37Z Intisar Ali 8681 422489 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌي واپاري، سماجي اڳواڻ، آزاديءَ جي تحريڪ جو ڪارڪن ۽ گانڌيڌام جو باني}} {{Infobox person | name = ڀائي پرتاپ | native_name = پرتاپ مولچند ديالداس | image = Bhai Pratap with Gandhiji.jpg | caption = ڀائي پرتاپ، [[مهاتما گانڌي]] سان ملاقات ڪندي | birth_date = {{Birth date|1908|4|14|df=yes}} | birth_place = [[حيدرآباد، سنڌ]]، [[برطانوي هندستان]] | death_date = {{Death date and age|1967|8|30|1908|4|14|df=yes}} | death_place = [[لنڊن]]، [[برطانيا]] | resting_place = [[آديپور]]، [[ڪڇ]] | other_names = ڀائي پرتاپ ديالداس، Bhai Pratap Dialdas | occupation = واپاري، سماجي اڳواڻ، انسان دوست، آزاديءَ جي تحريڪ جو ڪارڪن | known_for = [[گانڌيڌام]] ۽ [[آديپور]] جي آبادڪاري، سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن جو قيام | organization = سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن لميٽيڊ | title = پهريون مئنيجنگ ڊائريڪٽر | term = 1948ع کان }} '''ڀائي پرتاپ''' (انگريزي: ''Bhai Pratap Dialdas''؛ پورو نالو: '''پرتاپ مولچند ديالداس'''؛ 14 اپريل 1908ع – 30 آگسٽ 1967ع) سنڌ ۾ ڄاول واپاري، انسان دوست، سماجي اڳواڻ ۽ هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ سان لاڳاپيل شخصيت هو. هو خاص طور [[هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ سنڌ مان لڏي آيل هندو خاندانن جي آبادڪاريءَ لاءِ [[گجرات]] جي [[ڪڇ]] علائقي ۾ [[گانڌيڌام]] ۽ [[آديپور]] جي رٿابندي ۽ قيام جي ڪري مشهور آهي.<ref name="SRCBiography">{{cite web |title=Bhai Pratap Dialdas: The Architect of Hope (1908–1967) |url=https://www.sindhu-src.org/about-bhai-pratap |website=The Sindhu Resettlement Corporation |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref><ref name="SRCHistory">{{cite web |title=Our History: The Legacy of Gandhidham-Adipur |url=https://www.sindhu-src.org/our-history |website=The Sindhu Resettlement Corporation |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> موتي لال جوتواڻي پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ ڀائي پرتاپ کي سنڌي سماج جي هڪ اهم شخصيت طور ياد ڪيو آهي. سندس بيان موجب، 12 فيبروري 1948ع تي ''سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن لميٽيڊ'' قائم ڪئي وئي، جنهن جو ڀائي پرتاپ پهريون مئنيجنگ ڊائريڪٽر ٿيو. هن اداري ڪڇ جي مهارائوءَ طرفان مهيا ڪيل زمين تي سنڌي پناهگيرن لاءِ نئين آبادي قائم ڪرڻ جو ڪم شروع ڪيو.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> == ابتدائي زندگي == ڀائي پرتاپ 14 اپريل 1908ع تي [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۾ هڪ خوشحال سنڌي هندو [[ڀائيبند]] واپاري خاندان ۾ پيدا ٿيو. سندس پورو نالو پرتاپ مولچند ديالداس هو. هو نوجوانيءَ کان واپار سان لاڳاپيل رهيو ۽ اڳتي هلي هندستان توڙي ٻاهرين ملڪن ۾ ڪاروباري سرگرميون وڌايائين.<ref name="SRCBiography"/> === ڀائيبند خاندان سان تعلق === ڀائيبند سنڌي هندن جي تاريخي واپاري برادرين مان هڪ آهي. ورهاڱي کان اڳ حيدرآباد ۾ ڀائيبند خاندانن جا ڪاروباري ادارا، واپاري نيٽ ورڪ ۽ بين الاقوامي تجارتي لاڳاپا موجود هئا. ڀائي پرتاپ جو خاندان پڻ انهيءَ تجارتي پسمنظر سان لاڳاپيل هو.<ref name="SRCBiography"/> == واپاري سرگرميون == ڀائي پرتاپ نوجوانيءَ ۾ واپار ۽ بين الاقوامي ڪاروبار ذريعي معاشي حيثيت حاصل ڪئي. سندس رهائشگاهه ''پرتاپ محل'' حيدرآباد جي مشهور عمارتن مان هئي، جنهن ۾ ڪتابن جو وڏو ذخيرو پڻ موجود هو. سنڌ جي تاريخ بابت ليکڪا ساز اگرواڙ جي سوانحي مضمون ۾ ڀائي پرتاپ جي واپاري سرگرمين، سنڌ ۾ سماجي خدمتن ۽ ورهاڱي کان پوءِ آبادڪاريءَ جي ڪوششن جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="AggarwalPratap">{{cite web |last=Aggarwal |first=Saaz |title=Bhai Pratap: a brief glimpse of a forgotten legend |url=https://sindhstories.wordpress.com/2021/04/14/bhai-pratap-a-brief-glimpse-at-a-forgotten-legend/ |website=Sindh: Stories from a Vanished Homeland |date=2021-04-14 |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> == هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ == ڀائي پرتاپ برطانوي راڄ خلاف هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ سان لاڳاپيل هو. سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن جي سوانحي رڪارڊ موجب، سندس [[مهاتما گانڌي]]، [[جواهر لال نهرو]] ۽ [[ولڀ ڀائي پٽيل]] سان سياسي ۽ ذاتي رابطا هئا.<ref name="SRCBiography"/> سندس سماجي ۽ سياسي سرگرمين جو ذڪر ورهاڱي کان اڳ واري سنڌ جي تاريخي پسمنظر ۾ پڻ ملي ٿو. == هندستان جي ورهاڱي جا اثر == 1947ع ۾ برطانوي هندستان جي ورهاڱي سان سنڌ پاڪستان جو حصو بڻيو. ان کان پوءِ سنڌ مان وڏي تعداد ۾ هندو خاندان ڀارت ڏانهن لڏي ويا. ڪيترن ماڻهن کي پنهنجا گهر، ملڪيتون، ڪاروبار ۽ سماجي ادارا ڇڏڻا پيا. ڀائي پرتاپ پڻ پنهنجي خاندان سميت ڀارت ويو، جتي هن سنڌي پناهگيرن لاءِ مستقل رهائش، روزگار ۽ معاشي خودمختياريءَ جو منصوبو تيار ڪيو.<ref name="SRCBiography"/><ref name="AggarwalPratap"/> === مستقل آبادڪاريءَ جو تصور === ڀائي پرتاپ جو مقصد رڳو عارضي پناهگير ڪئمپون قائم ڪرڻ نه هو، پر اهڙو نئون شهر آباد ڪرڻ هو، جتي سنڌ مان لڏي آيل ماڻهو پنهنجي سماجي، معاشي ۽ ثقافتي زندگي نئين سر شروع ڪري سگهن. هن رٿ ۾ رهائش، واپار، تعليم، سماجي ادارن ۽ شهري سهولتن کي گڏيل اهميت ڏني وئي.<ref name="SRCHistory"/> == ڪڇ ۾ زمين جي حاصلات == === مهاتما گانڌيءَ سان صلاح مشورو === سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن جي تاريخ موجب، ڀائي پرتاپ سنڌي پناهگيرن جي آبادڪاريءَ لاءِ مهاتما گانڌيءَ کان رهنمائي حاصل ڪئي. گانڌيءَ ڪڇ جي علائقي کي سنڌ سان موسمي، جاگرافيائي ۽ ثقافتي مشابهت سبب مناسب سمجهيو. ان کان پوءِ ڀائي پرتاپ ڪڇ جي مهارائوءَ سان زمين بابت رابطو ڪيو.<ref name="SRCBiography"/> === ڪڇ جي مهارائوءَ جي مدد === ڪڇ جي مهارائو '''وجئراججي کنگهرجي جديجا''' (''Vijayaraji Khengarji Jadeja'') سنڌي پناهگيرن جي آبادڪاريءَ لاءِ زمين فراهم ڪرڻ ۾ مدد ڪئي. سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن جي رڪارڊ موجب، شروعاتي رٿ لاءِ 15,000 ايڪڙ زمين مختص ڪئي وئي، جڏهن ته بعد ۾ آباديءَ جي ترقيءَ لاءِ 2,600 ايڪڙ زمين اداري جي انتظام هيٺ آئي.<ref name="SRCHistory"/><ref name="SRCBiography"/> زمين جي ابتدائي آڇ، بعد واري انتظامي تخصيص ۽ سرڪاري ليز جي قانوني مرحلن کي الڳ سمجهڻ گهرجي. == سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن جو قيام == '''سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن لميٽيڊ''' (انگريزي: ''The Sindhu Resettlement Corporation Ltd.''؛ مختصر: ''SRC'') 1948ع ۾ سنڌ مان لڏي آيل ماڻهن جي مستقل آبادڪاريءَ لاءِ قائم ڪئي وئي. موتي لال جوتواڻي موجب، اداري جي قيام جي تاريخ '''12 فيبروري 1948ع''' هئي، جيڪا مهاتما گانڌيءَ جي وفات کان پوءِ ٻارهين ڏينهن جي ياد سان لاڳاپيل هئي.<ref name="Jotwani1996"/> اداري جي سرڪاري تاريخ موجب، [[آچاريه ڪرپلاڻي]] ان جو پهريون چيئرمين ۽ ڀائي پرتاپ پهريون مئنيجنگ ڊائريڪٽر هو.<ref name="SRCAbout">{{cite web |title=About SRC |url=https://www.sindhu-src.org/about-src |website=The Sindhu Resettlement Corporation |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> === ڪارپوريشن جا مقصد === سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن جي بنيادي مقصدن ۾ سنڌي پناهگيرن جي آبادڪاري، زمين جي انتظام، رهائشي پلاٽن جي ترقي، شهري سهولتن جي فراهمي ۽ سماجي ادارن جي قيام کي اهميت حاصل هئي. اداري جي موجوده بيان موجب، زمين جي وڪري ۽ انتظام مان حاصل ٿيندڙ آمدني شهري ترقيءَ ۽ عوامي ڀلائيءَ لاءِ استعمال ڪرڻ جو اصول اختيار ڪيو ويو.<ref name="SRCHistory"/> === ڪارپوريشن جي تنظيمي جوڙجڪ === سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن جي تاريخ موجب، شروعاتي انتظام ۾ گڏيل ڪاروباري ۽ سماجي تعاون تي زور ڏنو ويو. اداري ۾ حصيداريءَ جو تصور اختيار ڪيو ويو ته جيئن آبادڪاريءَ جي رٿ ۾ ڪيترن خاندانن جي شرڪت ممڪن ٿئي. ابتدائي ڊائريڪٽرن جي اعزازي خدمتن ۽ ذاتي نفعي بدران آبادڪاريءَ کي اوليت ڏيڻ جو ذڪر پڻ اداري جي تاريخ ۾ ملي ٿو.<ref name="SRCHistory"/> == گانڌيڌام جو قيام == '''[[گانڌيڌام]]''' ڀائي پرتاپ جي اڳواڻيءَ ۾ سنڌي پناهگيرن جي آبادڪاريءَ لاءِ رٿيل شهرن مان هڪ هو. هي شهر گجرات جي ڪڇ ضلعي ۾ واقع آهي. گانڌيڌام جي ميونسپل ڪارپوريشن جي سرڪاري تاريخ موجب، شهر جي ترقيءَ جي شروعات ورهاڱي کان پوءِ سنڌ مان آيل پناهگيرن لاءِ ڪئي وئي. شهر جي رٿابنديءَ ۾ ويڪريون گهٽيون، منظم شهري حصا ۽ عوامي سهولتون شامل هيون.<ref name="GandhidhamMunicipal">{{cite web |title=History of Gandhidham |url=https://www.gandhidhamcity.in/history |website=Gandhidham Municipal Corporation |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> === گانڌيڌام ۽ آديپور جا الڳ ڪردار === ڀائي پرتاپ جي منصوبي ۾ ٻن لاڳاپيل آبادين کي مختلف، پر هڪ ٻئي جي مددگار ڪردار ڏنا ويا. '''گانڌيڌام''' کي واپاري ۽ معاشي مرڪز طور ترقي ڏني وئي، جڏهن ته '''آديپور''' ۾ رهائش، تعليم، ثقافتي سرگرمين ۽ سماجي ادارن کي اهميت ڏني وئي.<ref name="SRCBiography"/> === شهري رٿابندي === ''انڊين انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي'' جي رسالي ''Sindhology Bulletin'' موجب، گانڌيڌام جي پهرين ماسٽر پلان جي تياري 1949ع ۾ اطالوي معمار '''ماريو باڪيوڪي''' (''Mario Baccheocci'') ڪئي. بعد ۾ آمريڪي شهري رٿابنديءَ واري صلاحڪار اداري ''Adams, Howard and Greeley'' طرفان وڌيڪ جامع ماسٽر پلان تيار ڪيو ويو.<ref name="SindhologyBulletin2013">{{cite journal |title=Sindhology Bulletin |date=2013 |issue=January–June |publisher=Indian Institute of Sindhology |url=https://www.sindhology.org/webfiles/SindhologyBulletin/PDF/jan-jun13.pdf |language=en }}</ref> == آبادڪاريءَ لاءِ مالي انتظام == ''Sindhology Bulletin'' ۾ ڇپيل بيان موجب، سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن ترقياتي ڪم لاءِ هڪ هزار رپيا في حصي جي حساب سان 10,235 حصا پيش ڪيا. حصيدارن لاءِ پلاٽ جي حاصلات جو انتظام رکيو ويو، جڏهن ته زمين جي ترقيءَ جا خرچ الڳ ادا ڪرڻا هئا. ساڳئي بيان موجب، ڀارت سرڪار پڻ ڪارپوريشن جي سرمائي ۾ حصيداري ڪئي.<ref name="SindhologyBulletin2013"/> اهي انگ شروعاتي مالي رٿ بابت آهن؛ انهن کي موجوده حصيداريءَ يا سرمائي جا انگ نه سمجهڻ گهرجي. == ڪنڊلا بندرگاهه سان لاڳاپو == [[فائل:Port of Kandla.jpg|thumb|260px|[[ڪنڊلا بندرگاهه]] جو جديد منظر. گانڌيڌام جي معاشي ترقيءَ ۾ هن بندرگاهه جو اهم ڪردار رهيو آهي.]] ورهاڱي کان اڳ [[ڪراچي بندرگاهه]] سنڌ ۽ اتر اولهه هندستان جي واپار جو هڪ اهم سامونڊي مرڪز هو. ورهاڱي کان پوءِ ڀارت ۾ اولهه سامونڊي ڪناري تي بندرگاهي سهولتن جي واڌ جي ضرورت وڌي. ڀائي پرتاپ گانڌيڌام ۽ آديپور جي ترقيءَ کي ڪنڊلا بندرگاهه سان معاشي طور ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي. سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن جي تاريخ موجب، شروعاتي زمين جي رٿ ۾ تبديليون ڪنڊلا بندرگاهه جي ترقيءَ سان پڻ لاڳاپيل هيون.<ref name="SRCHistory"/> === بندرگاهه ۽ روزگار === ڪنڊلا بندرگاهه جي ترقيءَ سان گانڌيڌام جي واپار، نقل و حمل ۽ روزگار جي موقعن ۾ واڌ ٿي. گانڌيڌام ميونسپل ڪارپوريشن موجب، بندرگاهه شهر جي معاشي ترقيءَ جو اهم سبب رهيو آهي.<ref name="GandhidhamMunicipal"/> بندرگاهه جي سرڪاري ترقي ۽ تعمير ۾ ڀارت سرڪار ۽ بندرگاهي ادارن جو ڪردار پڻ هو؛ ان کي رڳو ڀائي پرتاپ جي ذاتي تعمير قرار ڏيڻ مناسب نه آهي. == سماجي ۽ تعليمي ترقي == آديپور ۾ سنڌي ٻولي، تعليم ۽ ثقافتي ورثي جي تحفظ لاءِ مختلف ادارا قائم ٿيا. ڀائي پرتاپ جي آبادڪاريءَ واري تصور ۾ مستقل رهائش سان گڏ تعليم، سماجي گڏجاڻين ۽ ثقافتي سڃاڻپ کي اهميت حاصل هئي.<ref name="SRCBiography"/> گانڌيڌام ۽ آديپور اڳتي هلي سنڌي هندن جي ثقافتي ۽ سماجي سرگرمين جا اهم مرڪز بڻيا. == قانوني تڪرار ۽ آخري سال == ڀائي پرتاپ جي زندگيءَ جي آخري دور ۾ کيس قانوني تڪرارن ۽ عدالتي ڪارروائين کي منهن ڏيڻو پيو. سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن جي سوانحي بيان ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته 1960ع واري ڏهاڪي ۾ سندس خلاف الزام لڳايا ويا، جن بابت اداري جو موقف آهي ته اهي پوءِ غلط ثابت ٿيا ۽ کيس قانوني رليف مليو.<ref name="SRCBiography"/> انهن ڪارروائين جي قطعي قانوني نوعيت، عدالتي فيصلن ۽ تاريخن بابت وڌيڪ آزاد عدالتي دستاويزن جي ضرورت آهي. == وفات == ڀائي پرتاپ 30 آگسٽ 1967ع تي [[لنڊن]] ۾ وفات ڪئي. وفات وقت سندس عمر 59 سال هئي. سندس مڙهه ڀارت آندو ويو ۽ آديپور ۾ آخري رسمون ادا ڪيون ويون. سندس يادگار مهاتما گانڌيءَ جي سماڌيءَ جي ڀرسان قائم ڪئي وئي.<ref name="SRCBiography"/> == ورثو ۽ يادگيري == ڀائي پرتاپ جي اهميت سنڌي پناهگيرن لاءِ مستقل آبادڪاريءَ جي رٿ کي عملي صورت ڏيڻ سان لاڳاپيل آهي. سندس ڪوششن سان سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن قائم ٿي ۽ گانڌيڌام ۽ آديپور جي ترقيءَ جو بنياد پيو. سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن ۽ گانڌيڌام ميونسپل ڪارپوريشن پنهنجي تاريخي بيانن ۾ ڀائي پرتاپ جي ڪردار کي نمايان طور ياد ڪن ٿيون.<ref name="SRCHistory"/><ref name="GandhidhamMunicipal"/> سنڌي ادب ۽ تاريخ بابت موتي لال جوتواڻيءَ جي لغت ۾ پڻ سندس آبادڪاريءَ واري ڪم کي خاص اهميت ڏني وئي آهي.<ref name="Jotwani1996"/> == تاريخوار اهم واقعا == {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;border:1px solid #A7B8CA;" ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | سال يا تاريخ ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | واقعو |- | style="background:#E7F1FC;" | 14 اپريل 1908ع | حيدرآباد، سنڌ ۾ پيدائش |- | style="background:#EDF5EA;" | 1947ع | هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ سنڌي پناهگيرن جي مستقل آبادڪاريءَ لاءِ ڪوششون |- | style="background:#F2EAFB;" | 1948ع جي شروعات | ڪڇ جي مهارائوءَ سان زمين بابت رابطا ۽ آبادڪاريءَ جي رٿ |- | style="background:#FFF2E4;" | 12 فيبروري 1948ع | جوتواڻيءَ موجب سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن جو قيام |- | style="background:#E7F1FC;" | 1948ع | ڀائي پرتاپ ڪارپوريشن جو پهريون مئنيجنگ ڊائريڪٽر ٿيو |- | style="background:#EDF5EA;" | 1949ع | گانڌيڌام جي ابتدائي ماسٽر پلان جي تياري |- | style="background:#F2EAFB;" | 1955ع | ڪارپوريشن جي زمين بابت سرڪاري ليز جو اهم مرحلو |- | style="background:#FFF2E4;" | 1960ع وارو ڏهاڪو | قانوني تڪرار ۽ ڪارروائيون |- | style="background:#E7F1FC;" | 30 آگسٽ 1967ع | لنڊن ۾ وفات |} <ref name="Jotwani1996"/><ref name="SRCBiography"/><ref name="SRCHistory"/><ref name="SindhologyBulletin2013"/><ref name="SRCCitizenCharter">{{cite report |title=Citizen Charter |publisher=The Sindhu Resettlement Corporation Ltd. |url=https://sindhu-src.org/download/CITIZEN%20CHATERED%20SRC.pdf |language=en }}</ref> == پڻ ڏسو == * [[گانڌيڌام]] * [[آديپور]] * [[ڪنڊلا بندرگاهه]] * [[سنڌي هندو]] * [[ڀائيبند]] * [[هندستان جي ورهاڱي]] * [[مهاتما گانڌي]] * [[آچاريه ڪرپلاڻي]] * [[ڪڇ]] * [[سنڌي برادري]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.sindhu-src.org/about-bhai-pratap ڀائي پرتاپ جي سوانح — سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن] * [https://www.sindhu-src.org/our-history گانڌيڌام ۽ آديپور جي تاريخ — سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن] * [https://www.gandhidhamcity.in/history گانڌيڌام جي تاريخ — ميونسپل ڪارپوريشن] * [https://sindhstories.wordpress.com/2021/04/14/bhai-pratap-a-brief-glimpse-at-a-forgotten-legend/ ڀائي پرتاپ بابت ساز اگرواڙ جو مضمون] * [https://sindhcourier.com/stories-of-struggle-and-determination-for-resettlement-of-uprooted-sindhis/ سنڌي پناهگيرن جي آبادڪاريءَ جي تاريخ — سنڌ ڪوريئر] * [https://www.sindhology.org/webfiles/SindhologyBulletin/PDF/jan-jun13.pdf سنڌالاجي بليٽن — 2013ع] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Bhai_Pratap_with_Gandhiji.jpg ڀائي پرتاپ ۽ مهاتما گانڌي — وڪيميڊيا ڪامنز] {{DEFAULTSORT:پرتاپ، ڀائي}} [[زمرو:1908ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:1967ع ۾ وفات ڪيل]] [[زمرو:سنڌي شخصيتون]] [[زمرو:سنڌي واپاري]] [[زمرو:سنڌي سماجي اڳواڻ]] [[زمرو:سنڌي هندو]] [[زمرو:حيدرآباد، سنڌ جون شخصيتون]] [[زمرو:هندستان جي ورهاڱي]] [[زمرو:گانڌيڌام]] [[زمرو:ڪڇ جي تاريخ]] rosiqg4llubzpekaoh7k37z1q0ymtg1 422490 422489 2026-10-17T19:27:05Z Intisar Ali 8681 422490 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌي واپاري، سماجي اڳواڻ، آزاديءَ جي تحريڪ جو ڪارڪن ۽ گانڌيڌام جو باني}} {{Infobox person | name = ڀائي پرتاپ | native_name = پرتاپ مولچند ديالداس | image = Bhai Pratap with Gandhiji.jpg | caption = ڀائي پرتاپ، [[مهاتما گانڌي]] سان ملاقات ڪندي | birth_date = {{Birth date|1908|4|14|df=yes}} | birth_place = [[حيدرآباد، سنڌ]]، [[برطانوي هندستان]] | death_date = {{Death date and age|1967|8|30|1908|4|14|df=yes}} | death_place = [[لنڊن]]، [[برطانيا]] | resting_place = [[آديپور]]، [[ڪڇ]] | other_names = ڀائي پرتاپ ديالداس، Bhai Pratap Dialdas | occupation = واپاري، سماجي اڳواڻ، انسان دوست، آزاديءَ جي تحريڪ جو ڪارڪن | known_for = [[گانڌيڌام]] ۽ [[آديپور]] جي آبادڪاري، سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن جو قيام | organization = سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن لميٽيڊ | title = پهريون مئنيجنگ ڊائريڪٽر | term = 1948ع کان }} '''ڀائي پرتاپ''' (انگريزي: ''Bhai Pratap Dialdas''؛ پورو نالو: '''پرتاپ مولچند ديالداس'''؛ 14 اپريل 1908ع – 30 آگسٽ 1967ع) سنڌ ۾ ڄاول واپاري، انسان دوست، سماجي اڳواڻ ۽ هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ سان لاڳاپيل شخصيت هو. هو خاص طور [[هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ سنڌ مان لڏي آيل هندو خاندانن جي آبادڪاريءَ لاءِ [[گجرات]] جي [[ڪڇ]] علائقي ۾ [[گانڌيڌام]] ۽ [[آديپور]] جي رٿابندي ۽ قيام جي ڪري مشهور آهي.<ref name="SRCBiography">{{cite web |title=Bhai Pratap Dialdas: The Architect of Hope (1908–1967) |url=https://www.sindhu-src.org/about-bhai-pratap |website=The Sindhu Resettlement Corporation |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref><ref name="SRCHistory">{{cite web |title=Our History: The Legacy of Gandhidham-Adipur |url=https://www.sindhu-src.org/our-history |website=The Sindhu Resettlement Corporation |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> موتي لال جوتواڻي پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ ڀائي پرتاپ کي سنڌي سماج جي هڪ اهم شخصيت طور ياد ڪيو آهي. سندس بيان موجب، 12 فيبروري 1948ع تي ''سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن لميٽيڊ'' قائم ڪئي وئي، جنهن جو ڀائي پرتاپ پهريون مئنيجنگ ڊائريڪٽر ٿيو. هن اداري ڪڇ جي مهارائوءَ طرفان مهيا ڪيل زمين تي سنڌي پناهگيرن لاءِ نئين آبادي قائم ڪرڻ جو ڪم شروع ڪيو.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> == ابتدائي زندگي == ڀائي پرتاپ 14 اپريل 1908ع تي [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۾ هڪ خوشحال سنڌي هندو [[ڀائيبند]] واپاري خاندان ۾ پيدا ٿيو. سندس پورو نالو پرتاپ مولچند ديالداس هو. هو نوجوانيءَ کان واپار سان لاڳاپيل رهيو ۽ اڳتي هلي هندستان توڙي ٻاهرين ملڪن ۾ ڪاروباري سرگرميون وڌايائين.<ref name="SRCBiography"/> === ڀائيبند خاندان سان تعلق === ڀائيبند سنڌي هندن جي تاريخي واپاري برادرين مان هڪ آهي. ورهاڱي کان اڳ حيدرآباد ۾ ڀائيبند خاندانن جا ڪاروباري ادارا، واپاري نيٽ ورڪ ۽ بين الاقوامي تجارتي لاڳاپا موجود هئا. ڀائي پرتاپ جو خاندان پڻ انهيءَ تجارتي پسمنظر سان لاڳاپيل هو.<ref name="SRCBiography"/> == واپاري سرگرميون == ڀائي پرتاپ نوجوانيءَ ۾ واپار ۽ بين الاقوامي ڪاروبار ذريعي معاشي حيثيت حاصل ڪئي. سندس رهائشگاهه ''پرتاپ محل'' حيدرآباد جي مشهور عمارتن مان هئي، جنهن ۾ ڪتابن جو وڏو ذخيرو پڻ موجود هو. سنڌ جي تاريخ بابت ليکڪا ساز اگرواڙ جي سوانحي مضمون ۾ ڀائي پرتاپ جي واپاري سرگرمين، سنڌ ۾ سماجي خدمتن ۽ ورهاڱي کان پوءِ آبادڪاريءَ جي ڪوششن جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="AggarwalPratap">{{cite web |last=Aggarwal |first=Saaz |title=Bhai Pratap: a brief glimpse of a forgotten legend |url=https://sindhstories.wordpress.com/2021/04/14/bhai-pratap-a-brief-glimpse-at-a-forgotten-legend/ |website=Sindh: Stories from a Vanished Homeland |date=2021-04-14 |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> == هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ == ڀائي پرتاپ برطانوي راڄ خلاف هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ سان لاڳاپيل هو. سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن جي سوانحي رڪارڊ موجب، سندس [[مهاتما گانڌي]]، [[جواهر لال نهرو]] ۽ [[ولڀ ڀائي پٽيل]] سان سياسي ۽ ذاتي رابطا هئا.<ref name="SRCBiography"/> سندس سماجي ۽ سياسي سرگرمين جو ذڪر ورهاڱي کان اڳ واري سنڌ جي تاريخي پسمنظر ۾ پڻ ملي ٿو. == هندستان جي ورهاڱي جا اثر == 1947ع ۾ برطانوي هندستان جي ورهاڱي سان سنڌ پاڪستان جو حصو بڻيو. ان کان پوءِ سنڌ مان وڏي تعداد ۾ هندو خاندان ڀارت ڏانهن لڏي ويا. ڪيترن ماڻهن کي پنهنجا گهر، ملڪيتون، ڪاروبار ۽ سماجي ادارا ڇڏڻا پيا. ڀائي پرتاپ پڻ پنهنجي خاندان سميت ڀارت ويو، جتي هن سنڌي پناهگيرن لاءِ مستقل رهائش، روزگار ۽ معاشي خودمختياريءَ جو منصوبو تيار ڪيو.<ref name="SRCBiography"/><ref name="AggarwalPratap"/> === مستقل آبادڪاريءَ جو تصور === ڀائي پرتاپ جو مقصد رڳو عارضي پناهگير ڪئمپون قائم ڪرڻ نه هو، پر اهڙو نئون شهر آباد ڪرڻ هو، جتي سنڌ مان لڏي آيل ماڻهو پنهنجي سماجي، معاشي ۽ ثقافتي زندگي نئين سر شروع ڪري سگهن. هن رٿ ۾ رهائش، واپار، تعليم، سماجي ادارن ۽ شهري سهولتن کي گڏيل اهميت ڏني وئي.<ref name="SRCHistory"/> == ڪڇ ۾ زمين جي حاصلات == === مهاتما گانڌيءَ سان صلاح مشورو === سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن جي تاريخ موجب، ڀائي پرتاپ سنڌي پناهگيرن جي آبادڪاريءَ لاءِ مهاتما گانڌيءَ کان رهنمائي حاصل ڪئي. گانڌيءَ ڪڇ جي علائقي کي سنڌ سان موسمي، جاگرافيائي ۽ ثقافتي مشابهت سبب مناسب سمجهيو. ان کان پوءِ ڀائي پرتاپ ڪڇ جي مهارائوءَ سان زمين بابت رابطو ڪيو.<ref name="SRCBiography"/> === ڪڇ جي مهارائوءَ جي مدد === ڪڇ جي مهارائو '''وجئراججي کنگهرجي جديجا''' (''Vijayaraji Khengarji Jadeja'') سنڌي پناهگيرن جي آبادڪاريءَ لاءِ زمين فراهم ڪرڻ ۾ مدد ڪئي. سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن جي رڪارڊ موجب، شروعاتي رٿ لاءِ 15,000 ايڪڙ زمين مختص ڪئي وئي، جڏهن ته بعد ۾ آباديءَ جي ترقيءَ لاءِ 2,600 ايڪڙ زمين اداري جي انتظام هيٺ آئي.<ref name="SRCHistory"/><ref name="SRCBiography"/> زمين جي ابتدائي آڇ، بعد واري انتظامي تخصيص ۽ سرڪاري ليز جي قانوني مرحلن کي الڳ سمجهڻ گهرجي. == سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن جو قيام == '''سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن لميٽيڊ''' (انگريزي: ''The Sindhu Resettlement Corporation Ltd.''؛ مختصر: ''SRC'') 1948ع ۾ سنڌ مان لڏي آيل ماڻهن جي مستقل آبادڪاريءَ لاءِ قائم ڪئي وئي. موتي لال جوتواڻي موجب، اداري جي قيام جي تاريخ '''12 فيبروري 1948ع''' هئي، جيڪا مهاتما گانڌيءَ جي وفات کان پوءِ ٻارهين ڏينهن جي ياد سان لاڳاپيل هئي.<ref name="Jotwani1996"/> اداري جي سرڪاري تاريخ موجب، [[آچاريه ڪرپلاڻي]] ان جو پهريون چيئرمين ۽ ڀائي پرتاپ پهريون مئنيجنگ ڊائريڪٽر هو.<ref name="SRCAbout">{{cite web |title=About SRC |url=https://www.sindhu-src.org/about-src |website=The Sindhu Resettlement Corporation |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> === ڪارپوريشن جا مقصد === سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن جي بنيادي مقصدن ۾ سنڌي پناهگيرن جي آبادڪاري، زمين جي انتظام، رهائشي پلاٽن جي ترقي، شهري سهولتن جي فراهمي ۽ سماجي ادارن جي قيام کي اهميت حاصل هئي. اداري جي موجوده بيان موجب، زمين جي وڪري ۽ انتظام مان حاصل ٿيندڙ آمدني شهري ترقيءَ ۽ عوامي ڀلائيءَ لاءِ استعمال ڪرڻ جو اصول اختيار ڪيو ويو.<ref name="SRCHistory"/> === ڪارپوريشن جي تنظيمي جوڙجڪ === سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن جي تاريخ موجب، شروعاتي انتظام ۾ گڏيل ڪاروباري ۽ سماجي تعاون تي زور ڏنو ويو. اداري ۾ حصيداريءَ جو تصور اختيار ڪيو ويو ته جيئن آبادڪاريءَ جي رٿ ۾ ڪيترن خاندانن جي شرڪت ممڪن ٿئي. ابتدائي ڊائريڪٽرن جي اعزازي خدمتن ۽ ذاتي نفعي بدران آبادڪاريءَ کي اوليت ڏيڻ جو ذڪر پڻ اداري جي تاريخ ۾ ملي ٿو.<ref name="SRCHistory"/> == گانڌيڌام جو قيام == '''[[گانڌيڌام]]''' ڀائي پرتاپ جي اڳواڻيءَ ۾ سنڌي پناهگيرن جي آبادڪاريءَ لاءِ رٿيل شهرن مان هڪ هو. هي شهر گجرات جي ڪڇ ضلعي ۾ واقع آهي. گانڌيڌام جي ميونسپل ڪارپوريشن جي سرڪاري تاريخ موجب، شهر جي ترقيءَ جي شروعات ورهاڱي کان پوءِ سنڌ مان آيل پناهگيرن لاءِ ڪئي وئي. شهر جي رٿابنديءَ ۾ ويڪريون گهٽيون، منظم شهري حصا ۽ عوامي سهولتون شامل هيون.<ref name="GandhidhamMunicipal">{{cite web |title=History of Gandhidham |url=https://www.gandhidhamcity.in/history |website=Gandhidham Municipal Corporation |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> === گانڌيڌام ۽ آديپور جا الڳ ڪردار === ڀائي پرتاپ جي منصوبي ۾ ٻن لاڳاپيل آبادين کي مختلف، پر هڪ ٻئي جي مددگار ڪردار ڏنا ويا. '''گانڌيڌام''' کي واپاري ۽ معاشي مرڪز طور ترقي ڏني وئي، جڏهن ته '''آديپور''' ۾ رهائش، تعليم، ثقافتي سرگرمين ۽ سماجي ادارن کي اهميت ڏني وئي.<ref name="SRCBiography"/> === شهري رٿابندي === ''انڊين انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي'' جي رسالي ''Sindhology Bulletin'' موجب، گانڌيڌام جي پهرين ماسٽر پلان جي تياري 1949ع ۾ اطالوي معمار '''ماريو باڪيوڪي''' (''Mario Baccheocci'') ڪئي. بعد ۾ آمريڪي شهري رٿابنديءَ واري صلاحڪار اداري ''Adams, Howard and Greeley'' طرفان وڌيڪ جامع ماسٽر پلان تيار ڪيو ويو.<ref name="SindhologyBulletin2013">{{cite journal |title=Sindhology Bulletin |date=2013 |issue=January–June |publisher=Indian Institute of Sindhology |url=https://www.sindhology.org/webfiles/SindhologyBulletin/PDF/jan-jun13.pdf |language=en }}</ref> == آبادڪاريءَ لاءِ مالي انتظام == ''Sindhology Bulletin'' ۾ ڇپيل بيان موجب، سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن ترقياتي ڪم لاءِ هڪ هزار رپيا في حصي جي حساب سان 10,235 حصا پيش ڪيا. حصيدارن لاءِ پلاٽ جي حاصلات جو انتظام رکيو ويو، جڏهن ته زمين جي ترقيءَ جا خرچ الڳ ادا ڪرڻا هئا. ساڳئي بيان موجب، ڀارت سرڪار پڻ ڪارپوريشن جي سرمائي ۾ حصيداري ڪئي.<ref name="SindhologyBulletin2013"/> اهي انگ شروعاتي مالي رٿ بابت آهن؛ انهن کي موجوده حصيداريءَ يا سرمائي جا انگ نه سمجهڻ گهرجي. == ڪنڊلا بندرگاهه سان لاڳاپو == [[فائل:Port of Kandla.jpg|thumb|260px|[[ڪنڊلا بندرگاهه]] جو جديد منظر. گانڌيڌام جي معاشي ترقيءَ ۾ هن بندرگاهه جو اهم ڪردار رهيو آهي.]] ورهاڱي کان اڳ [[ڪراچي بندرگاهه]] سنڌ ۽ اتر اولهه هندستان جي واپار جو هڪ اهم سامونڊي مرڪز هو. ورهاڱي کان پوءِ ڀارت ۾ اولهه سامونڊي ڪناري تي بندرگاهي سهولتن جي واڌ جي ضرورت وڌي. ڀائي پرتاپ گانڌيڌام ۽ آديپور جي ترقيءَ کي ڪنڊلا بندرگاهه سان معاشي طور ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي. سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن جي تاريخ موجب، شروعاتي زمين جي رٿ ۾ تبديليون ڪنڊلا بندرگاهه جي ترقيءَ سان پڻ لاڳاپيل هيون.<ref name="SRCHistory"/> === بندرگاهه ۽ روزگار === ڪنڊلا بندرگاهه جي ترقيءَ سان گانڌيڌام جي واپار، نقل و حمل ۽ روزگار جي موقعن ۾ واڌ ٿي. گانڌيڌام ميونسپل ڪارپوريشن موجب، بندرگاهه شهر جي معاشي ترقيءَ جو اهم سبب رهيو آهي.<ref name="GandhidhamMunicipal"/> بندرگاهه جي سرڪاري ترقي ۽ تعمير ۾ ڀارت سرڪار ۽ بندرگاهي ادارن جو ڪردار پڻ هو؛ ان کي رڳو ڀائي پرتاپ جي ذاتي تعمير قرار ڏيڻ مناسب نه آهي. == سماجي ۽ تعليمي ترقي == آديپور ۾ سنڌي ٻولي، تعليم ۽ ثقافتي ورثي جي تحفظ لاءِ مختلف ادارا قائم ٿيا. ڀائي پرتاپ جي آبادڪاريءَ واري تصور ۾ مستقل رهائش سان گڏ تعليم، سماجي گڏجاڻين ۽ ثقافتي سڃاڻپ کي اهميت حاصل هئي.<ref name="SRCBiography"/> گانڌيڌام ۽ آديپور اڳتي هلي سنڌي هندن جي ثقافتي ۽ سماجي سرگرمين جا اهم مرڪز بڻيا. == قانوني تڪرار ۽ آخري سال == ڀائي پرتاپ جي زندگيءَ جي آخري دور ۾ کيس قانوني تڪرارن ۽ عدالتي ڪارروائين کي منهن ڏيڻو پيو. سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن جي سوانحي بيان ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته 1960ع واري ڏهاڪي ۾ سندس خلاف الزام لڳايا ويا، جن بابت اداري جو موقف آهي ته اهي پوءِ غلط ثابت ٿيا ۽ کيس قانوني رليف مليو.<ref name="SRCBiography"/> انهن ڪارروائين جي قطعي قانوني نوعيت، عدالتي فيصلن ۽ تاريخن بابت وڌيڪ آزاد عدالتي دستاويزن جي ضرورت آهي. == وفات == ڀائي پرتاپ 30 آگسٽ 1967ع تي [[لنڊن]] ۾ وفات ڪئي. وفات وقت سندس عمر 59 سال هئي. سندس مڙهه ڀارت آندو ويو ۽ آديپور ۾ آخري رسمون ادا ڪيون ويون. سندس يادگار مهاتما گانڌيءَ جي سماڌيءَ جي ڀرسان قائم ڪئي وئي.<ref name="SRCBiography"/> == ورثو ۽ يادگيري == ڀائي پرتاپ جي اهميت سنڌي پناهگيرن لاءِ مستقل آبادڪاريءَ جي رٿ کي عملي صورت ڏيڻ سان لاڳاپيل آهي. سندس ڪوششن سان سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن قائم ٿي ۽ گانڌيڌام ۽ آديپور جي ترقيءَ جو بنياد پيو. سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن ۽ گانڌيڌام ميونسپل ڪارپوريشن پنهنجي تاريخي بيانن ۾ ڀائي پرتاپ جي ڪردار کي نمايان طور ياد ڪن ٿيون.<ref name="SRCHistory"/><ref name="GandhidhamMunicipal"/> سنڌي ادب ۽ تاريخ بابت موتي لال جوتواڻيءَ جي لغت ۾ پڻ سندس آبادڪاريءَ واري ڪم کي خاص اهميت ڏني وئي آهي.<ref name="Jotwani1996"/> == تاريخوار اهم واقعا == {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;border:1px solid #A7B8CA;" ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | سال يا تاريخ ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | واقعو |- | style="background:#E7F1FC;" | 14 اپريل 1908ع | حيدرآباد، سنڌ ۾ پيدائش |- | style="background:#EDF5EA;" | 1947ع | هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ سنڌي پناهگيرن جي مستقل آبادڪاريءَ لاءِ ڪوششون |- | style="background:#F2EAFB;" | 1948ع جي شروعات | ڪڇ جي مهارائوءَ سان زمين بابت رابطا ۽ آبادڪاريءَ جي رٿ |- | style="background:#FFF2E4;" | 12 فيبروري 1948ع | جوتواڻيءَ موجب سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن جو قيام |- | style="background:#E7F1FC;" | 1948ع | ڀائي پرتاپ ڪارپوريشن جو پهريون مئنيجنگ ڊائريڪٽر ٿيو |- | style="background:#EDF5EA;" | 1949ع | گانڌيڌام جي ابتدائي ماسٽر پلان جي تياري |- | style="background:#F2EAFB;" | 1955ع | ڪارپوريشن جي زمين بابت سرڪاري ليز جو اهم مرحلو |- | style="background:#FFF2E4;" | 1960ع وارو ڏهاڪو | قانوني تڪرار ۽ ڪارروائيون |- | style="background:#E7F1FC;" | 30 آگسٽ 1967ع | لنڊن ۾ وفات |} <ref name="Jotwani1996"/><ref name="SRCBiography"/><ref name="SRCHistory"/><ref name="SindhologyBulletin2013"/><ref name="SRCCitizenCharter">{{cite report |title=Citizen Charter |publisher=The Sindhu Resettlement Corporation Ltd. |url=https://sindhu-src.org/download/CITIZEN%20CHATERED%20SRC.pdf |language=en }}</ref> == پڻ ڏسو == * [[گانڌيڌام]] * [[آديپور]] * [[ڪنڊلا بندرگاهه]] * [[سنڌي هندو]] * [[ڀائيبند]] * [[هندستان جي ورهاڱي]] * [[مهاتما گانڌي]] * [[آچاريه ڪرپلاڻي]] * [[ڪڇ]] * [[سنڌي برادري]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.sindhu-src.org/about-bhai-pratap ڀائي پرتاپ جي سوانح — سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن] * [https://www.sindhu-src.org/our-history گانڌيڌام ۽ آديپور جي تاريخ — سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن] * [https://www.gandhidhamcity.in/history گانڌيڌام جي تاريخ — ميونسپل ڪارپوريشن] * [https://sindhstories.wordpress.com/2021/04/14/bhai-pratap-a-brief-glimpse-at-a-forgotten-legend/ ڀائي پرتاپ بابت ساز اگرواڙ جو مضمون] * [https://sindhcourier.com/stories-of-struggle-and-determination-for-resettlement-of-uprooted-sindhis/ سنڌي پناهگيرن جي آبادڪاريءَ جي تاريخ — سنڌ ڪوريئر] * [https://www.sindhology.org/webfiles/SindhologyBulletin/PDF/jan-jun13.pdf سنڌالاجي بليٽن — 2013ع] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Bhai_Pratap_with_Gandhiji.jpg ڀائي پرتاپ ۽ مهاتما گانڌي — وڪيميڊيا ڪامنز] {{DEFAULTSORT:پرتاپ، ڀائي}} [[زمرو:1908ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:1967ع ۾ وفات ڪيل]] [[زمرو:سنڌي شخصيتون]] [[زمرو:سنڌي واپاري]] [[زمرو:سنڌي سماجي اڳواڻ]] [[زمرو:سنڌي هندو]] [[زمرو:حيدرآباد، سنڌ جون شخصيتون]] [[زمرو:هندستان جي ورهاڱي]] [[زمرو:گانڌيڌام]] [[زمرو:ڪڇ جي تاريخ]] scl72uax9u07edxgmsdxgp4vqxvgqvv 422491 422490 2026-10-17T19:27:20Z Intisar Ali 8681 422491 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌي واپاري، سماجي اڳواڻ، آزاديءَ جي تحريڪ جو ڪارڪن ۽ گانڌيڌام جو باني}} {{Infobox person | name = ڀائي پرتاپ | native_name = پرتاپ مولچند ديالداس | image = Bhai Pratap with Gandhiji.jpg | caption = ڀائي پرتاپ، [[مهاتما گانڌي]] سان ملاقات ڪندي | birth_date = {{Birth date|1908|4|14|df=yes}} | birth_place = [[حيدرآباد، سنڌ]]، [[برطانوي هندستان]] | death_date = {{Death date and age|1967|8|30|1908|4|14|df=yes}} | death_place = [[لنڊن]]، [[برطانيا]] | resting_place = [[آديپور]]، [[ڪڇ]] | other_names = ڀائي پرتاپ ديالداس، Bhai Pratap Dialdas | occupation = واپاري، سماجي اڳواڻ، انسان دوست، آزاديءَ جي تحريڪ جو ڪارڪن | known_for = [[گانڌيڌام]] ۽ [[آديپور]] جي آبادڪاري، سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن جو قيام | organization = سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن لميٽيڊ | title = پهريون مئنيجنگ ڊائريڪٽر | term = 1948ع کان }} '''ڀائي پرتاپ''' (انگريزي: ''Bhai Pratap Dialdas''؛ پورو نالو: '''پرتاپ مولچند ديالداس'''؛ 14 اپريل 1908ع – 30 آگسٽ 1967ع) سنڌ ۾ ڄاول واپاري، انسان دوست، سماجي اڳواڻ ۽ هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ سان لاڳاپيل شخصيت هو. هو خاص طور [[هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ سنڌ مان لڏي آيل هندو خاندانن جي آبادڪاريءَ لاءِ [[گجرات]] جي [[ڪڇ]] علائقي ۾ [[گانڌيڌام]] ۽ [[آديپور]] جي رٿابندي ۽ قيام جي ڪري مشهور آهي.<ref name="SRCBiography">{{cite web |title=Bhai Pratap Dialdas: The Architect of Hope (1908–1967) |url=https://www.sindhu-src.org/about-bhai-pratap |website=The Sindhu Resettlement Corporation |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref><ref name="SRCHistory">{{cite web |title=Our History: The Legacy of Gandhidham-Adipur |url=https://www.sindhu-src.org/our-history |website=The Sindhu Resettlement Corporation |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> موتي لال جوتواڻي پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ ڀائي پرتاپ کي سنڌي سماج جي هڪ اهم شخصيت طور ياد ڪيو آهي. سندس بيان موجب، 12 فيبروري 1948ع تي ''سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن لميٽيڊ'' قائم ڪئي وئي، جنهن جو ڀائي پرتاپ پهريون مئنيجنگ ڊائريڪٽر ٿيو. هن اداري ڪڇ جي مهارائوءَ طرفان مهيا ڪيل زمين تي سنڌي پناهگيرن لاءِ نئين آبادي قائم ڪرڻ جو ڪم شروع ڪيو.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> == ابتدائي زندگي == ڀائي پرتاپ 14 اپريل 1908ع تي [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۾ هڪ خوشحال سنڌي هندو [[ڀائيبند]] واپاري خاندان ۾ پيدا ٿيو. سندس پورو نالو پرتاپ مولچند ديالداس هو. هو نوجوانيءَ کان واپار سان لاڳاپيل رهيو ۽ اڳتي هلي هندستان توڙي ٻاهرين ملڪن ۾ ڪاروباري سرگرميون وڌايائين.<ref name="SRCBiography"/> === ڀائيبند خاندان سان تعلق === ڀائيبند سنڌي هندن جي تاريخي واپاري برادرين مان هڪ آهي. ورهاڱي کان اڳ حيدرآباد ۾ ڀائيبند خاندانن جا ڪاروباري ادارا، واپاري نيٽ ورڪ ۽ بين الاقوامي تجارتي لاڳاپا موجود هئا. ڀائي پرتاپ جو خاندان پڻ انهيءَ تجارتي پسمنظر سان لاڳاپيل هو.<ref name="SRCBiography"/> == واپاري سرگرميون == ڀائي پرتاپ نوجوانيءَ ۾ واپار ۽ بين الاقوامي ڪاروبار ذريعي معاشي حيثيت حاصل ڪئي. سندس رهائشگاهه ''پرتاپ محل'' حيدرآباد جي مشهور عمارتن مان هئي، جنهن ۾ ڪتابن جو وڏو ذخيرو پڻ موجود هو. سنڌ جي تاريخ بابت ليکڪا ساز اگرواڙ جي سوانحي مضمون ۾ ڀائي پرتاپ جي واپاري سرگرمين، سنڌ ۾ سماجي خدمتن ۽ ورهاڱي کان پوءِ آبادڪاريءَ جي ڪوششن جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="AggarwalPratap">{{cite web |last=Aggarwal |first=Saaz |title=Bhai Pratap: a brief glimpse of a forgotten legend |url=https://sindhstories.wordpress.com/2021/04/14/bhai-pratap-a-brief-glimpse-at-a-forgotten-legend/ |website=Sindh: Stories from a Vanished Homeland |date=2021-04-14 |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> == هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ == ڀائي پرتاپ برطانوي راڄ خلاف هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ سان لاڳاپيل هو. سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن جي سوانحي رڪارڊ موجب، سندس [[مهاتما گانڌي]]، [[جواهر لال نهرو]] ۽ [[ولڀ ڀائي پٽيل]] سان سياسي ۽ ذاتي رابطا هئا.<ref name="SRCBiography"/> سندس سماجي ۽ سياسي سرگرمين جو ذڪر ورهاڱي کان اڳ واري سنڌ جي تاريخي پسمنظر ۾ پڻ ملي ٿو. == هندستان جي ورهاڱي جا اثر == 1947ع ۾ برطانوي هندستان جي ورهاڱي سان سنڌ پاڪستان جو حصو بڻيو. ان کان پوءِ سنڌ مان وڏي تعداد ۾ هندو خاندان ڀارت ڏانهن لڏي ويا. ڪيترن ماڻهن کي پنهنجا گهر، ملڪيتون، ڪاروبار ۽ سماجي ادارا ڇڏڻا پيا. ڀائي پرتاپ پڻ پنهنجي خاندان سميت ڀارت ويو، جتي هن سنڌي پناهگيرن لاءِ مستقل رهائش، روزگار ۽ معاشي خودمختياريءَ جو منصوبو تيار ڪيو.<ref name="SRCBiography"/><ref name="AggarwalPratap"/> === مستقل آبادڪاريءَ جو تصور === ڀائي پرتاپ جو مقصد رڳو عارضي پناهگير ڪئمپون قائم ڪرڻ نه هو، پر اهڙو نئون شهر آباد ڪرڻ هو، جتي سنڌ مان لڏي آيل ماڻهو پنهنجي سماجي، معاشي ۽ ثقافتي زندگي نئين سر شروع ڪري سگهن. هن رٿ ۾ رهائش، واپار، تعليم، سماجي ادارن ۽ شهري سهولتن کي گڏيل اهميت ڏني وئي.<ref name="SRCHistory"/> == ڪڇ ۾ زمين جي حاصلات == === مهاتما گانڌيءَ سان صلاح مشورو === سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن جي تاريخ موجب، ڀائي پرتاپ سنڌي پناهگيرن جي آبادڪاريءَ لاءِ مهاتما گانڌيءَ کان رهنمائي حاصل ڪئي. گانڌيءَ ڪڇ جي علائقي کي سنڌ سان موسمي، جاگرافيائي ۽ ثقافتي مشابهت سبب مناسب سمجهيو. ان کان پوءِ ڀائي پرتاپ ڪڇ جي مهارائوءَ سان زمين بابت رابطو ڪيو.<ref name="SRCBiography"/> === ڪڇ جي مهارائوءَ جي مدد === ڪڇ جي مهارائو '''وجئراججي کنگهرجي جديجا''' (''Vijayaraji Khengarji Jadeja'') سنڌي پناهگيرن جي آبادڪاريءَ لاءِ زمين فراهم ڪرڻ ۾ مدد ڪئي. سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن جي رڪارڊ موجب، شروعاتي رٿ لاءِ 15,000 ايڪڙ زمين مختص ڪئي وئي، جڏهن ته بعد ۾ آباديءَ جي ترقيءَ لاءِ 2,600 ايڪڙ زمين اداري جي انتظام هيٺ آئي.<ref name="SRCHistory"/><ref name="SRCBiography"/> زمين جي ابتدائي آڇ، بعد واري انتظامي تخصيص ۽ سرڪاري ليز جي قانوني مرحلن کي الڳ سمجهڻ گهرجي. == سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن جو قيام == '''سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن لميٽيڊ''' (انگريزي: ''The Sindhu Resettlement Corporation Ltd.''؛ مختصر: ''SRC'') 1948ع ۾ سنڌ مان لڏي آيل ماڻهن جي مستقل آبادڪاريءَ لاءِ قائم ڪئي وئي. موتي لال جوتواڻي موجب، اداري جي قيام جي تاريخ '''12 فيبروري 1948ع''' هئي، جيڪا مهاتما گانڌيءَ جي وفات کان پوءِ ٻارهين ڏينهن جي ياد سان لاڳاپيل هئي.<ref name="Jotwani1996"/> اداري جي سرڪاري تاريخ موجب، [[آچاريه ڪرپلاڻي]] ان جو پهريون چيئرمين ۽ ڀائي پرتاپ پهريون مئنيجنگ ڊائريڪٽر هو.<ref name="SRCAbout">{{cite web |title=About SRC |url=https://www.sindhu-src.org/about-src |website=The Sindhu Resettlement Corporation |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> === ڪارپوريشن جا مقصد === سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن جي بنيادي مقصدن ۾ سنڌي پناهگيرن جي آبادڪاري، زمين جي انتظام، رهائشي پلاٽن جي ترقي، شهري سهولتن جي فراهمي ۽ سماجي ادارن جي قيام کي اهميت حاصل هئي. اداري جي موجوده بيان موجب، زمين جي وڪري ۽ انتظام مان حاصل ٿيندڙ آمدني شهري ترقيءَ ۽ عوامي ڀلائيءَ لاءِ استعمال ڪرڻ جو اصول اختيار ڪيو ويو.<ref name="SRCHistory"/> === ڪارپوريشن جي تنظيمي جوڙجڪ === سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن جي تاريخ موجب، شروعاتي انتظام ۾ گڏيل ڪاروباري ۽ سماجي تعاون تي زور ڏنو ويو. اداري ۾ حصيداريءَ جو تصور اختيار ڪيو ويو ته جيئن آبادڪاريءَ جي رٿ ۾ ڪيترن خاندانن جي شرڪت ممڪن ٿئي. ابتدائي ڊائريڪٽرن جي اعزازي خدمتن ۽ ذاتي نفعي بدران آبادڪاريءَ کي اوليت ڏيڻ جو ذڪر پڻ اداري جي تاريخ ۾ ملي ٿو.<ref name="SRCHistory"/> == گانڌيڌام جو قيام == '''[[گانڌيڌام]]''' ڀائي پرتاپ جي اڳواڻيءَ ۾ سنڌي پناهگيرن جي آبادڪاريءَ لاءِ رٿيل شهرن مان هڪ هو. هي شهر گجرات جي ڪڇ ضلعي ۾ واقع آهي. گانڌيڌام جي ميونسپل ڪارپوريشن جي سرڪاري تاريخ موجب، شهر جي ترقيءَ جي شروعات ورهاڱي کان پوءِ سنڌ مان آيل پناهگيرن لاءِ ڪئي وئي. شهر جي رٿابنديءَ ۾ ويڪريون گهٽيون، منظم شهري حصا ۽ عوامي سهولتون شامل هيون.<ref name="GandhidhamMunicipal">{{cite web |title=History of Gandhidham |url=https://www.gandhidhamcity.in/history |website=Gandhidham Municipal Corporation |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> === گانڌيڌام ۽ آديپور جا الڳ ڪردار === ڀائي پرتاپ جي منصوبي ۾ ٻن لاڳاپيل آبادين کي مختلف، پر هڪ ٻئي جي مددگار ڪردار ڏنا ويا. '''گانڌيڌام''' کي واپاري ۽ معاشي مرڪز طور ترقي ڏني وئي، جڏهن ته '''آديپور''' ۾ رهائش، تعليم، ثقافتي سرگرمين ۽ سماجي ادارن کي اهميت ڏني وئي.<ref name="SRCBiography"/> === شهري رٿابندي === ''انڊين انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي'' جي رسالي ''Sindhology Bulletin'' موجب، گانڌيڌام جي پهرين ماسٽر پلان جي تياري 1949ع ۾ اطالوي معمار '''ماريو باڪيوڪي''' (''Mario Baccheocci'') ڪئي. بعد ۾ آمريڪي شهري رٿابنديءَ واري صلاحڪار اداري ''Adams, Howard and Greeley'' طرفان وڌيڪ جامع ماسٽر پلان تيار ڪيو ويو.<ref name="SindhologyBulletin2013">{{cite journal |title=Sindhology Bulletin |date=2013 |issue=January–June |publisher=Indian Institute of Sindhology |url=https://www.sindhology.org/webfiles/SindhologyBulletin/PDF/jan-jun13.pdf |language=en }}</ref> == آبادڪاريءَ لاءِ مالي انتظام == ''Sindhology Bulletin'' ۾ ڇپيل بيان موجب، سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن ترقياتي ڪم لاءِ هڪ هزار رپيا في حصي جي حساب سان 10,235 حصا پيش ڪيا. حصيدارن لاءِ پلاٽ جي حاصلات جو انتظام رکيو ويو، جڏهن ته زمين جي ترقيءَ جا خرچ الڳ ادا ڪرڻا هئا. ساڳئي بيان موجب، ڀارت سرڪار پڻ ڪارپوريشن جي سرمائي ۾ حصيداري ڪئي.<ref name="SindhologyBulletin2013"/> اهي انگ شروعاتي مالي رٿ بابت آهن؛ انهن کي موجوده حصيداريءَ يا سرمائي جا انگ نه سمجهڻ گهرجي. == ڪنڊلا بندرگاهه سان لاڳاپو == [[فائل:Port of Kandla.jpg|thumb|260px|[[ڪنڊلا بندرگاهه]] جو جديد منظر. گانڌيڌام جي معاشي ترقيءَ ۾ هن بندرگاهه جو اهم ڪردار رهيو آهي.]] ورهاڱي کان اڳ [[ڪراچي بندرگاهه]] سنڌ ۽ اتر اولهه هندستان جي واپار جو هڪ اهم سامونڊي مرڪز هو. ورهاڱي کان پوءِ ڀارت ۾ اولهه سامونڊي ڪناري تي بندرگاهي سهولتن جي واڌ جي ضرورت وڌي. ڀائي پرتاپ گانڌيڌام ۽ آديپور جي ترقيءَ کي ڪنڊلا بندرگاهه سان معاشي طور ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي. سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن جي تاريخ موجب، شروعاتي زمين جي رٿ ۾ تبديليون ڪنڊلا بندرگاهه جي ترقيءَ سان پڻ لاڳاپيل هيون.<ref name="SRCHistory"/> === بندرگاهه ۽ روزگار === ڪنڊلا بندرگاهه جي ترقيءَ سان گانڌيڌام جي واپار، نقل و حمل ۽ روزگار جي موقعن ۾ واڌ ٿي. گانڌيڌام ميونسپل ڪارپوريشن موجب، بندرگاهه شهر جي معاشي ترقيءَ جو اهم سبب رهيو آهي.<ref name="GandhidhamMunicipal"/> بندرگاهه جي سرڪاري ترقي ۽ تعمير ۾ ڀارت سرڪار ۽ بندرگاهي ادارن جو ڪردار پڻ هو؛ ان کي رڳو ڀائي پرتاپ جي ذاتي تعمير قرار ڏيڻ مناسب نه آهي. == سماجي ۽ تعليمي ترقي == آديپور ۾ سنڌي ٻولي، تعليم ۽ ثقافتي ورثي جي تحفظ لاءِ مختلف ادارا قائم ٿيا. ڀائي پرتاپ جي آبادڪاريءَ واري تصور ۾ مستقل رهائش سان گڏ تعليم، سماجي گڏجاڻين ۽ ثقافتي سڃاڻپ کي اهميت حاصل هئي.<ref name="SRCBiography"/> گانڌيڌام ۽ آديپور اڳتي هلي سنڌي هندن جي ثقافتي ۽ سماجي سرگرمين جا اهم مرڪز بڻيا. == قانوني تڪرار ۽ آخري سال == ڀائي پرتاپ جي زندگيءَ جي آخري دور ۾ کيس قانوني تڪرارن ۽ عدالتي ڪارروائين کي منهن ڏيڻو پيو. سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن جي سوانحي بيان ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته 1960ع واري ڏهاڪي ۾ سندس خلاف الزام لڳايا ويا، جن بابت اداري جو موقف آهي ته اهي پوءِ غلط ثابت ٿيا ۽ کيس قانوني رليف مليو.<ref name="SRCBiography"/> انهن ڪارروائين جي قطعي قانوني نوعيت، عدالتي فيصلن ۽ تاريخن بابت وڌيڪ آزاد عدالتي دستاويزن جي ضرورت آهي. == وفات == ڀائي پرتاپ 30 آگسٽ 1967ع تي [[لنڊن]] ۾ وفات ڪئي. وفات وقت سندس عمر 59 سال هئي. سندس مڙهه ڀارت آندو ويو ۽ آديپور ۾ آخري رسمون ادا ڪيون ويون. سندس يادگار مهاتما گانڌيءَ جي سماڌيءَ جي ڀرسان قائم ڪئي وئي.<ref name="SRCBiography"/> == ورثو ۽ يادگيري == ڀائي پرتاپ جي اهميت سنڌي پناهگيرن لاءِ مستقل آبادڪاريءَ جي رٿ کي عملي صورت ڏيڻ سان لاڳاپيل آهي. سندس ڪوششن سان سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن قائم ٿي ۽ گانڌيڌام ۽ آديپور جي ترقيءَ جو بنياد پيو. سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن ۽ گانڌيڌام ميونسپل ڪارپوريشن پنهنجي تاريخي بيانن ۾ ڀائي پرتاپ جي ڪردار کي نمايان طور ياد ڪن ٿيون.<ref name="SRCHistory"/><ref name="GandhidhamMunicipal"/> سنڌي ادب ۽ تاريخ بابت موتي لال جوتواڻيءَ جي لغت ۾ پڻ سندس آبادڪاريءَ واري ڪم کي خاص اهميت ڏني وئي آهي.<ref name="Jotwani1996"/> == تاريخوار اهم واقعا == {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;border:1px solid #A7B8CA;" ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | سال يا تاريخ ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | واقعو |- | style="background:#E7F1FC;" | 14 اپريل 1908ع | حيدرآباد، سنڌ ۾ پيدائش |- | style="background:#EDF5EA;" | 1947ع | هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ سنڌي پناهگيرن جي مستقل آبادڪاريءَ لاءِ ڪوششون |- | style="background:#F2EAFB;" | 1948ع جي شروعات | ڪڇ جي مهارائوءَ سان زمين بابت رابطا ۽ آبادڪاريءَ جي رٿ |- | style="background:#FFF2E4;" | 12 فيبروري 1948ع | جوتواڻيءَ موجب سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن جو قيام |- | style="background:#E7F1FC;" | 1948ع | ڀائي پرتاپ ڪارپوريشن جو پهريون مئنيجنگ ڊائريڪٽر ٿيو |- | style="background:#EDF5EA;" | 1949ع | گانڌيڌام جي ابتدائي ماسٽر پلان جي تياري |- | style="background:#F2EAFB;" | 1955ع | ڪارپوريشن جي زمين بابت سرڪاري ليز جو اهم مرحلو |- | style="background:#FFF2E4;" | 1960ع وارو ڏهاڪو | قانوني تڪرار ۽ ڪارروائيون |- | style="background:#E7F1FC;" | 30 آگسٽ 1967ع | لنڊن ۾ وفات |} <ref name="Jotwani1996"/><ref name="SRCBiography"/><ref name="SRCHistory"/><ref name="SindhologyBulletin2013"/><ref name="SRCCitizenCharter">{{cite report |title=Citizen Charter |publisher=The Sindhu Resettlement Corporation Ltd. |url=https://sindhu-src.org/download/CITIZEN%20CHATERED%20SRC.pdf |language=en }}</ref> == پڻ ڏسو == * [[گانڌيڌام]] * [[آديپور]] * [[ڪنڊلا بندرگاهه]] * [[سنڌي هندو]] * [[ڀائيبند]] * [[هندستان جي ورهاڱي]] * [[مهاتما گانڌي]] * [[آچاريه ڪرپلاڻي]] * [[ڪڇ]] * [[سنڌي برادري]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.sindhu-src.org/about-bhai-pratap ڀائي پرتاپ جي سوانح — سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن] * [https://www.sindhu-src.org/our-history گانڌيڌام ۽ آديپور جي تاريخ — سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن] * [https://www.gandhidhamcity.in/history گانڌيڌام جي تاريخ — ميونسپل ڪارپوريشن] * [https://sindhstories.wordpress.com/2021/04/14/bhai-pratap-a-brief-glimpse-at-a-forgotten-legend/ ڀائي پرتاپ بابت ساز اگرواڙ جو مضمون] * [https://sindhcourier.com/stories-of-struggle-and-determination-for-resettlement-of-uprooted-sindhis/ سنڌي پناهگيرن جي آبادڪاريءَ جي تاريخ — سنڌ ڪوريئر] * [https://www.sindhology.org/webfiles/SindhologyBulletin/PDF/jan-jun13.pdf سنڌالاجي بليٽن — 2013ع] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Bhai_Pratap_with_Gandhiji.jpg ڀائي پرتاپ ۽ مهاتما گانڌي — وڪيميڊيا ڪامنز] {{DEFAULTSORT:پرتاپ، ڀائي}} [[زمرو:1908ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:1967ع ۾ وفات ڪيل]] [[زمرو:سنڌي شخصيتون]] [[زمرو:سنڌي واپاري]] [[زمرو:سنڌي سماجي اڳواڻ]] [[زمرو:سنڌي هندو]] [[زمرو:حيدرآباد، سنڌ جون شخصيتون]] [[زمرو:هندستان جي ورهاڱي]] [[زمرو:گانڌيڌام]] [[زمرو:ڪڇ جي تاريخ]] d1lbblezhz9k1lwqs85bkiw6x1srurw 422492 422491 2026-10-17T19:27:35Z Intisar Ali 8681 422492 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌي واپاري، سماجي اڳواڻ، آزاديءَ جي تحريڪ جو ڪارڪن ۽ گانڌيڌام جو باني}} {{Infobox person | name = ڀائي پرتاپ | native_name = پرتاپ مولچند ديالداس | image = Bhai Pratap with Gandhiji.jpg | caption = ڀائي پرتاپ، [[مهاتما گانڌي]] سان ملاقات ڪندي | birth_date = {{Birth date|1908|4|14|df=yes}} | birth_place = [[حيدرآباد، سنڌ]]، [[برطانوي هندستان]] | death_date = {{Death date and age|1967|8|30|1908|4|14|df=yes}} | death_place = [[لنڊن]]، [[برطانيا]] | resting_place = [[آديپور]]، [[ڪڇ]] | other_names = ڀائي پرتاپ ديالداس، Bhai Pratap Dialdas | occupation = واپاري، سماجي اڳواڻ، انسان دوست، آزاديءَ جي تحريڪ جو ڪارڪن | known_for = [[گانڌيڌام]] ۽ [[آديپور]] جي آبادڪاري، سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن جو قيام | organization = سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن لميٽيڊ | title = پهريون مئنيجنگ ڊائريڪٽر | term = 1948ع کان }} '''ڀائي پرتاپ''' (انگريزي: ''Bhai Pratap Dialdas''؛ پورو نالو: '''پرتاپ مولچند ديالداس'''؛ 14 اپريل 1908ع – 30 آگسٽ 1967ع) سنڌ ۾ ڄاول واپاري، انسان دوست، سماجي اڳواڻ ۽ هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ سان لاڳاپيل شخصيت هو. هو خاص طور [[هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ سنڌ مان لڏي آيل هندو خاندانن جي آبادڪاريءَ لاءِ [[گجرات]] جي [[ڪڇ]] علائقي ۾ [[گانڌيڌام]] ۽ [[آديپور]] جي رٿابندي ۽ قيام جي ڪري مشهور آهي.<ref name="SRCBiography">{{cite web |title=Bhai Pratap Dialdas: The Architect of Hope (1908–1967) |url=https://www.sindhu-src.org/about-bhai-pratap |website=The Sindhu Resettlement Corporation |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref><ref name="SRCHistory">{{cite web |title=Our History: The Legacy of Gandhidham-Adipur |url=https://www.sindhu-src.org/our-history |website=The Sindhu Resettlement Corporation |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> موتي لال جوتواڻي پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ ڀائي پرتاپ کي سنڌي سماج جي هڪ اهم شخصيت طور ياد ڪيو آهي. سندس بيان موجب، 12 فيبروري 1948ع تي ''سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن لميٽيڊ'' قائم ڪئي وئي، جنهن جو ڀائي پرتاپ پهريون مئنيجنگ ڊائريڪٽر ٿيو. هن اداري ڪڇ جي مهارائوءَ طرفان مهيا ڪيل زمين تي سنڌي پناهگيرن لاءِ نئين آبادي قائم ڪرڻ جو ڪم شروع ڪيو.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> == ابتدائي زندگي == ڀائي پرتاپ 14 اپريل 1908ع تي [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۾ هڪ خوشحال سنڌي هندو [[ڀائيبند]] واپاري خاندان ۾ پيدا ٿيو. سندس پورو نالو پرتاپ مولچند ديالداس هو. هو نوجوانيءَ کان واپار سان لاڳاپيل رهيو ۽ اڳتي هلي هندستان توڙي ٻاهرين ملڪن ۾ ڪاروباري سرگرميون وڌايائين.<ref name="SRCBiography"/> === ڀائيبند خاندان سان تعلق === ڀائيبند سنڌي هندن جي تاريخي واپاري برادرين مان هڪ آهي. ورهاڱي کان اڳ حيدرآباد ۾ ڀائيبند خاندانن جا ڪاروباري ادارا، واپاري نيٽ ورڪ ۽ بين الاقوامي تجارتي لاڳاپا موجود هئا. ڀائي پرتاپ جو خاندان پڻ انهيءَ تجارتي پسمنظر سان لاڳاپيل هو.<ref name="SRCBiography"/> == واپاري سرگرميون == ڀائي پرتاپ نوجوانيءَ ۾ واپار ۽ بين الاقوامي ڪاروبار ذريعي معاشي حيثيت حاصل ڪئي. سندس رهائشگاهه ''پرتاپ محل'' حيدرآباد جي مشهور عمارتن مان هئي، جنهن ۾ ڪتابن جو وڏو ذخيرو پڻ موجود هو. سنڌ جي تاريخ بابت ليکڪا ساز اگرواڙ جي سوانحي مضمون ۾ ڀائي پرتاپ جي واپاري سرگرمين، سنڌ ۾ سماجي خدمتن ۽ ورهاڱي کان پوءِ آبادڪاريءَ جي ڪوششن جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="AggarwalPratap">{{cite web |last=Aggarwal |first=Saaz |title=Bhai Pratap: a brief glimpse of a forgotten legend |url=https://sindhstories.wordpress.com/2021/04/14/bhai-pratap-a-brief-glimpse-at-a-forgotten-legend/ |website=Sindh: Stories from a Vanished Homeland |date=2021-04-14 |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> == هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ == ڀائي پرتاپ برطانوي راڄ خلاف هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ سان لاڳاپيل هو. سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن جي سوانحي رڪارڊ موجب، سندس [[مهاتما گانڌي]]، [[جواهر لال نهرو]] ۽ [[ولڀ ڀائي پٽيل]] سان سياسي ۽ ذاتي رابطا هئا.<ref name="SRCBiography"/> سندس سماجي ۽ سياسي سرگرمين جو ذڪر ورهاڱي کان اڳ واري سنڌ جي تاريخي پسمنظر ۾ پڻ ملي ٿو. == هندستان جي ورهاڱي جا اثر == 1947ع ۾ برطانوي هندستان جي ورهاڱي سان سنڌ پاڪستان جو حصو بڻيو. ان کان پوءِ سنڌ مان وڏي تعداد ۾ هندو خاندان ڀارت ڏانهن لڏي ويا. ڪيترن ماڻهن کي پنهنجا گهر، ملڪيتون، ڪاروبار ۽ سماجي ادارا ڇڏڻا پيا. ڀائي پرتاپ پڻ پنهنجي خاندان سميت ڀارت ويو، جتي هن سنڌي پناهگيرن لاءِ مستقل رهائش، روزگار ۽ معاشي خودمختياريءَ جو منصوبو تيار ڪيو.<ref name="SRCBiography"/><ref name="AggarwalPratap"/> === مستقل آبادڪاريءَ جو تصور === ڀائي پرتاپ جو مقصد رڳو عارضي پناهگير ڪئمپون قائم ڪرڻ نه هو، پر اهڙو نئون شهر آباد ڪرڻ هو، جتي سنڌ مان لڏي آيل ماڻهو پنهنجي سماجي، معاشي ۽ ثقافتي زندگي نئين سر شروع ڪري سگهن. هن رٿ ۾ رهائش، واپار، تعليم، سماجي ادارن ۽ شهري سهولتن کي گڏيل اهميت ڏني وئي.<ref name="SRCHistory"/> == ڪڇ ۾ زمين جي حاصلات == === مهاتما گانڌيءَ سان صلاح مشورو === سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن جي تاريخ موجب، ڀائي پرتاپ سنڌي پناهگيرن جي آبادڪاريءَ لاءِ مهاتما گانڌيءَ کان رهنمائي حاصل ڪئي. گانڌيءَ ڪڇ جي علائقي کي سنڌ سان موسمي، جاگرافيائي ۽ ثقافتي مشابهت سبب مناسب سمجهيو. ان کان پوءِ ڀائي پرتاپ ڪڇ جي مهارائوءَ سان زمين بابت رابطو ڪيو.<ref name="SRCBiography"/> === ڪڇ جي مهارائوءَ جي مدد === ڪڇ جي مهارائو '''وجئراججي کنگهرجي جديجا''' (''Vijayaraji Khengarji Jadeja'') سنڌي پناهگيرن جي آبادڪاريءَ لاءِ زمين فراهم ڪرڻ ۾ مدد ڪئي. سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن جي رڪارڊ موجب، شروعاتي رٿ لاءِ 15,000 ايڪڙ زمين مختص ڪئي وئي، جڏهن ته بعد ۾ آباديءَ جي ترقيءَ لاءِ 2,600 ايڪڙ زمين اداري جي انتظام هيٺ آئي.<ref name="SRCHistory"/><ref name="SRCBiography"/> زمين جي ابتدائي آڇ، بعد واري انتظامي تخصيص ۽ سرڪاري ليز جي قانوني مرحلن کي الڳ سمجهڻ گهرجي. == سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن جو قيام == '''سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن لميٽيڊ''' (انگريزي: ''The Sindhu Resettlement Corporation Ltd.''؛ مختصر: ''SRC'') 1948ع ۾ سنڌ مان لڏي آيل ماڻهن جي مستقل آبادڪاريءَ لاءِ قائم ڪئي وئي. موتي لال جوتواڻي موجب، اداري جي قيام جي تاريخ '''12 فيبروري 1948ع''' هئي، جيڪا مهاتما گانڌيءَ جي وفات کان پوءِ ٻارهين ڏينهن جي ياد سان لاڳاپيل هئي.<ref name="Jotwani1996"/> اداري جي سرڪاري تاريخ موجب، [[آچاريه ڪرپلاڻي]] ان جو پهريون چيئرمين ۽ ڀائي پرتاپ پهريون مئنيجنگ ڊائريڪٽر هو.<ref name="SRCAbout">{{cite web |title=About SRC |url=https://www.sindhu-src.org/about-src |website=The Sindhu Resettlement Corporation |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> === ڪارپوريشن جا مقصد === سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن جي بنيادي مقصدن ۾ سنڌي پناهگيرن جي آبادڪاري، زمين جي انتظام، رهائشي پلاٽن جي ترقي، شهري سهولتن جي فراهمي ۽ سماجي ادارن جي قيام کي اهميت حاصل هئي. اداري جي موجوده بيان موجب، زمين جي وڪري ۽ انتظام مان حاصل ٿيندڙ آمدني شهري ترقيءَ ۽ عوامي ڀلائيءَ لاءِ استعمال ڪرڻ جو اصول اختيار ڪيو ويو.<ref name="SRCHistory"/> === ڪارپوريشن جي تنظيمي جوڙجڪ === سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن جي تاريخ موجب، شروعاتي انتظام ۾ گڏيل ڪاروباري ۽ سماجي تعاون تي زور ڏنو ويو. اداري ۾ حصيداريءَ جو تصور اختيار ڪيو ويو ته جيئن آبادڪاريءَ جي رٿ ۾ ڪيترن خاندانن جي شرڪت ممڪن ٿئي. ابتدائي ڊائريڪٽرن جي اعزازي خدمتن ۽ ذاتي نفعي بدران آبادڪاريءَ کي اوليت ڏيڻ جو ذڪر پڻ اداري جي تاريخ ۾ ملي ٿو.<ref name="SRCHistory"/> == گانڌيڌام جو قيام == '''[[گانڌيڌام]]''' ڀائي پرتاپ جي اڳواڻيءَ ۾ سنڌي پناهگيرن جي آبادڪاريءَ لاءِ رٿيل شهرن مان هڪ هو. هي شهر گجرات جي ڪڇ ضلعي ۾ واقع آهي. گانڌيڌام جي ميونسپل ڪارپوريشن جي سرڪاري تاريخ موجب، شهر جي ترقيءَ جي شروعات ورهاڱي کان پوءِ سنڌ مان آيل پناهگيرن لاءِ ڪئي وئي. شهر جي رٿابنديءَ ۾ ويڪريون گهٽيون، منظم شهري حصا ۽ عوامي سهولتون شامل هيون.<ref name="GandhidhamMunicipal">{{cite web |title=History of Gandhidham |url=https://www.gandhidhamcity.in/history |website=Gandhidham Municipal Corporation |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> === گانڌيڌام ۽ آديپور جا الڳ ڪردار === ڀائي پرتاپ جي منصوبي ۾ ٻن لاڳاپيل آبادين کي مختلف، پر هڪ ٻئي جي مددگار ڪردار ڏنا ويا. '''گانڌيڌام''' کي واپاري ۽ معاشي مرڪز طور ترقي ڏني وئي، جڏهن ته '''آديپور''' ۾ رهائش، تعليم، ثقافتي سرگرمين ۽ سماجي ادارن کي اهميت ڏني وئي.<ref name="SRCBiography"/> === شهري رٿابندي === ''انڊين انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي'' جي رسالي ''Sindhology Bulletin'' موجب، گانڌيڌام جي پهرين ماسٽر پلان جي تياري 1949ع ۾ اطالوي معمار '''ماريو باڪيوڪي''' (''Mario Baccheocci'') ڪئي. بعد ۾ آمريڪي شهري رٿابنديءَ واري صلاحڪار اداري ''Adams, Howard and Greeley'' طرفان وڌيڪ جامع ماسٽر پلان تيار ڪيو ويو.<ref name="SindhologyBulletin2013">{{cite journal |title=Sindhology Bulletin |date=2013 |issue=January–June |publisher=Indian Institute of Sindhology |url=https://www.sindhology.org/webfiles/SindhologyBulletin/PDF/jan-jun13.pdf |language=en }}</ref> == آبادڪاريءَ لاءِ مالي انتظام == ''Sindhology Bulletin'' ۾ ڇپيل بيان موجب، سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن ترقياتي ڪم لاءِ هڪ هزار رپيا في حصي جي حساب سان 10,235 حصا پيش ڪيا. حصيدارن لاءِ پلاٽ جي حاصلات جو انتظام رکيو ويو، جڏهن ته زمين جي ترقيءَ جا خرچ الڳ ادا ڪرڻا هئا. ساڳئي بيان موجب، ڀارت سرڪار پڻ ڪارپوريشن جي سرمائي ۾ حصيداري ڪئي.<ref name="SindhologyBulletin2013"/> اهي انگ شروعاتي مالي رٿ بابت آهن؛ انهن کي موجوده حصيداريءَ يا سرمائي جا انگ نه سمجهڻ گهرجي. == ڪنڊلا بندرگاهه سان لاڳاپو == [[فائل:Port of Kandla.jpg|thumb|260px|[[ڪنڊلا بندرگاهه]] جو جديد منظر. گانڌيڌام جي معاشي ترقيءَ ۾ هن بندرگاهه جو اهم ڪردار رهيو آهي.]] ورهاڱي کان اڳ [[ڪراچي بندرگاهه]] سنڌ ۽ اتر اولهه هندستان جي واپار جو هڪ اهم سامونڊي مرڪز هو. ورهاڱي کان پوءِ ڀارت ۾ اولهه سامونڊي ڪناري تي بندرگاهي سهولتن جي واڌ جي ضرورت وڌي. ڀائي پرتاپ گانڌيڌام ۽ آديپور جي ترقيءَ کي ڪنڊلا بندرگاهه سان معاشي طور ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي. سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن جي تاريخ موجب، شروعاتي زمين جي رٿ ۾ تبديليون ڪنڊلا بندرگاهه جي ترقيءَ سان پڻ لاڳاپيل هيون.<ref name="SRCHistory"/> === بندرگاهه ۽ روزگار === ڪنڊلا بندرگاهه جي ترقيءَ سان گانڌيڌام جي واپار، نقل و حمل ۽ روزگار جي موقعن ۾ واڌ ٿي. گانڌيڌام ميونسپل ڪارپوريشن موجب، بندرگاهه شهر جي معاشي ترقيءَ جو اهم سبب رهيو آهي.<ref name="GandhidhamMunicipal"/> بندرگاهه جي سرڪاري ترقي ۽ تعمير ۾ ڀارت سرڪار ۽ بندرگاهي ادارن جو ڪردار پڻ هو؛ ان کي رڳو ڀائي پرتاپ جي ذاتي تعمير قرار ڏيڻ مناسب نه آهي. == سماجي ۽ تعليمي ترقي == آديپور ۾ سنڌي ٻولي، تعليم ۽ ثقافتي ورثي جي تحفظ لاءِ مختلف ادارا قائم ٿيا. ڀائي پرتاپ جي آبادڪاريءَ واري تصور ۾ مستقل رهائش سان گڏ تعليم، سماجي گڏجاڻين ۽ ثقافتي سڃاڻپ کي اهميت حاصل هئي.<ref name="SRCBiography"/> گانڌيڌام ۽ آديپور اڳتي هلي سنڌي هندن جي ثقافتي ۽ سماجي سرگرمين جا اهم مرڪز بڻيا. == قانوني تڪرار ۽ آخري سال == ڀائي پرتاپ جي زندگيءَ جي آخري دور ۾ کيس قانوني تڪرارن ۽ عدالتي ڪارروائين کي منهن ڏيڻو پيو. سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن جي سوانحي بيان ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته 1960ع واري ڏهاڪي ۾ سندس خلاف الزام لڳايا ويا، جن بابت اداري جو موقف آهي ته اهي پوءِ غلط ثابت ٿيا ۽ کيس قانوني رليف مليو.<ref name="SRCBiography"/> انهن ڪارروائين جي قطعي قانوني نوعيت، عدالتي فيصلن ۽ تاريخن بابت وڌيڪ آزاد عدالتي دستاويزن جي ضرورت آهي. == وفات == ڀائي پرتاپ 30 آگسٽ 1967ع تي [[لنڊن]] ۾ وفات ڪئي. وفات وقت سندس عمر 59 سال هئي. سندس مڙهه ڀارت آندو ويو ۽ آديپور ۾ آخري رسمون ادا ڪيون ويون. سندس يادگار مهاتما گانڌيءَ جي سماڌيءَ جي ڀرسان قائم ڪئي وئي.<ref name="SRCBiography"/> == ورثو ۽ يادگيري == ڀائي پرتاپ جي اهميت سنڌي پناهگيرن لاءِ مستقل آبادڪاريءَ جي رٿ کي عملي صورت ڏيڻ سان لاڳاپيل آهي. سندس ڪوششن سان سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن قائم ٿي ۽ گانڌيڌام ۽ آديپور جي ترقيءَ جو بنياد پيو. سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن ۽ گانڌيڌام ميونسپل ڪارپوريشن پنهنجي تاريخي بيانن ۾ ڀائي پرتاپ جي ڪردار کي نمايان طور ياد ڪن ٿيون.<ref name="SRCHistory"/><ref name="GandhidhamMunicipal"/> سنڌي ادب ۽ تاريخ بابت موتي لال جوتواڻيءَ جي لغت ۾ پڻ سندس آبادڪاريءَ واري ڪم کي خاص اهميت ڏني وئي آهي.<ref name="Jotwani1996"/> == تاريخوار اهم واقعا == {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;border:1px solid #A7B8CA;" ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | سال يا تاريخ ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | واقعو |- | style="background:#E7F1FC;" | 14 اپريل 1908ع | حيدرآباد، سنڌ ۾ پيدائش |- | style="background:#EDF5EA;" | 1947ع | هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ سنڌي پناهگيرن جي مستقل آبادڪاريءَ لاءِ ڪوششون |- | style="background:#F2EAFB;" | 1948ع جي شروعات | ڪڇ جي مهارائوءَ سان زمين بابت رابطا ۽ آبادڪاريءَ جي رٿ |- | style="background:#FFF2E4;" | 12 فيبروري 1948ع | جوتواڻيءَ موجب سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن جو قيام |- | style="background:#E7F1FC;" | 1948ع | ڀائي پرتاپ ڪارپوريشن جو پهريون مئنيجنگ ڊائريڪٽر ٿيو |- | style="background:#EDF5EA;" | 1949ع | گانڌيڌام جي ابتدائي ماسٽر پلان جي تياري |- | style="background:#F2EAFB;" | 1955ع | ڪارپوريشن جي زمين بابت سرڪاري ليز جو اهم مرحلو |- | style="background:#FFF2E4;" | 1960ع وارو ڏهاڪو | قانوني تڪرار ۽ ڪارروائيون |- | style="background:#E7F1FC;" | 30 آگسٽ 1967ع | لنڊن ۾ وفات |} <ref name="Jotwani1996"/><ref name="SRCBiography"/><ref name="SRCHistory"/><ref name="SindhologyBulletin2013"/><ref name="SRCCitizenCharter">{{cite report |title=Citizen Charter |publisher=The Sindhu Resettlement Corporation Ltd. |url=https://sindhu-src.org/download/CITIZEN%20CHATERED%20SRC.pdf |language=en }}</ref> == پڻ ڏسو == * [[گانڌيڌام]] * [[آديپور]] * [[ڪنڊلا بندرگاهه]] * [[سنڌي هندو]] * [[ڀائيبند]] * [[هندستان جي ورهاڱي]] * [[مهاتما گانڌي]] * [[آچاريه ڪرپلاڻي]] * [[ڪڇ]] * [[سنڌي برادري]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.sindhu-src.org/about-bhai-pratap ڀائي پرتاپ جي سوانح — سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن] * [https://www.sindhu-src.org/our-history گانڌيڌام ۽ آديپور جي تاريخ — سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن] * [https://www.gandhidhamcity.in/history گانڌيڌام جي تاريخ — ميونسپل ڪارپوريشن] * [https://sindhstories.wordpress.com/2021/04/14/bhai-pratap-a-brief-glimpse-at-a-forgotten-legend/ ڀائي پرتاپ بابت ساز اگرواڙ جو مضمون] * [https://sindhcourier.com/stories-of-struggle-and-determination-for-resettlement-of-uprooted-sindhis/ سنڌي پناهگيرن جي آبادڪاريءَ جي تاريخ — سنڌ ڪوريئر] * [https://www.sindhology.org/webfiles/SindhologyBulletin/PDF/jan-jun13.pdf سنڌالاجي بليٽن — 2013ع] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Bhai_Pratap_with_Gandhiji.jpg ڀائي پرتاپ ۽ مهاتما گانڌي — وڪيميڊيا ڪامنز] {{DEFAULTSORT:پرتاپ، ڀائي}} [[زمرو:1908ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:1967ع ۾ وفات ڪيل]] [[زمرو:سنڌي شخصيتون]] [[زمرو:سنڌي واپاري]] [[زمرو:سنڌي سماجي اڳواڻ]] [[زمرو:سنڌي هندو]] [[زمرو:حيدرآباد، سنڌ جون شخصيتون]] [[زمرو:هندستان جي ورهاڱي]] [[زمرو:گانڌيڌام]] [[زمرو:ڪڇ جي تاريخ]] ryvdtm4r5963k4snl8bed6hqmpedejb 422493 422492 2026-10-17T19:27:48Z Intisar Ali 8681 422493 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌي واپاري، سماجي اڳواڻ، آزاديءَ جي تحريڪ جو ڪارڪن ۽ گانڌيڌام جو باني}} {{Infobox person | name = ڀائي پرتاپ | native_name = پرتاپ مولچند ديالداس | image = Bhai Pratap with Gandhiji.jpg | caption = ڀائي پرتاپ، [[مهاتما گانڌي]] سان ملاقات ڪندي | birth_date = {{Birth date|1908|4|14|df=yes}} | birth_place = [[حيدرآباد، سنڌ]]، [[برطانوي هندستان]] | death_date = {{Death date and age|1967|8|30|1908|4|14|df=yes}} | death_place = [[لنڊن]]، [[برطانيا]] | resting_place = [[آديپور]]، [[ڪڇ]] | other_names = ڀائي پرتاپ ديالداس، Bhai Pratap Dialdas | occupation = واپاري، سماجي اڳواڻ، انسان دوست، آزاديءَ جي تحريڪ جو ڪارڪن | known_for = [[گانڌيڌام]] ۽ [[آديپور]] جي آبادڪاري، سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن جو قيام | organization = سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن لميٽيڊ | title = پهريون مئنيجنگ ڊائريڪٽر | term = 1948ع کان }} '''ڀائي پرتاپ''' (انگريزي: ''Bhai Pratap Dialdas''؛ پورو نالو: '''پرتاپ مولچند ديالداس'''؛ 14 اپريل 1908ع – 30 آگسٽ 1967ع) سنڌ ۾ ڄاول واپاري، انسان دوست، سماجي اڳواڻ ۽ هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ سان لاڳاپيل شخصيت هو. هو خاص طور [[هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ سنڌ مان لڏي آيل هندو خاندانن جي آبادڪاريءَ لاءِ [[گجرات]] جي [[ڪڇ]] علائقي ۾ [[گانڌيڌام]] ۽ [[آديپور]] جي رٿابندي ۽ قيام جي ڪري مشهور آهي.<ref name="SRCBiography">{{cite web |title=Bhai Pratap Dialdas: The Architect of Hope (1908–1967) |url=https://www.sindhu-src.org/about-bhai-pratap |website=The Sindhu Resettlement Corporation |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref><ref name="SRCHistory">{{cite web |title=Our History: The Legacy of Gandhidham-Adipur |url=https://www.sindhu-src.org/our-history |website=The Sindhu Resettlement Corporation |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> موتي لال جوتواڻي پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ ڀائي پرتاپ کي سنڌي سماج جي هڪ اهم شخصيت طور ياد ڪيو آهي. سندس بيان موجب، 12 فيبروري 1948ع تي ''سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن لميٽيڊ'' قائم ڪئي وئي، جنهن جو ڀائي پرتاپ پهريون مئنيجنگ ڊائريڪٽر ٿيو. هن اداري ڪڇ جي مهارائوءَ طرفان مهيا ڪيل زمين تي سنڌي پناهگيرن لاءِ نئين آبادي قائم ڪرڻ جو ڪم شروع ڪيو.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> == ابتدائي زندگي == ڀائي پرتاپ 14 اپريل 1908ع تي [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۾ هڪ خوشحال سنڌي هندو [[ڀائيبند]] واپاري خاندان ۾ پيدا ٿيو. سندس پورو نالو پرتاپ مولچند ديالداس هو. هو نوجوانيءَ کان واپار سان لاڳاپيل رهيو ۽ اڳتي هلي هندستان توڙي ٻاهرين ملڪن ۾ ڪاروباري سرگرميون وڌايائين.<ref name="SRCBiography"/> === ڀائيبند خاندان سان تعلق === ڀائيبند سنڌي هندن جي تاريخي واپاري برادرين مان هڪ آهي. ورهاڱي کان اڳ حيدرآباد ۾ ڀائيبند خاندانن جا ڪاروباري ادارا، واپاري نيٽ ورڪ ۽ بين الاقوامي تجارتي لاڳاپا موجود هئا. ڀائي پرتاپ جو خاندان پڻ انهيءَ تجارتي پسمنظر سان لاڳاپيل هو.<ref name="SRCBiography"/> == واپاري سرگرميون == ڀائي پرتاپ نوجوانيءَ ۾ واپار ۽ بين الاقوامي ڪاروبار ذريعي معاشي حيثيت حاصل ڪئي. سندس رهائشگاهه ''پرتاپ محل'' حيدرآباد جي مشهور عمارتن مان هئي، جنهن ۾ ڪتابن جو وڏو ذخيرو پڻ موجود هو. سنڌ جي تاريخ بابت ليکڪا ساز اگرواڙ جي سوانحي مضمون ۾ ڀائي پرتاپ جي واپاري سرگرمين، سنڌ ۾ سماجي خدمتن ۽ ورهاڱي کان پوءِ آبادڪاريءَ جي ڪوششن جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="AggarwalPratap">{{cite web |last=Aggarwal |first=Saaz |title=Bhai Pratap: a brief glimpse of a forgotten legend |url=https://sindhstories.wordpress.com/2021/04/14/bhai-pratap-a-brief-glimpse-at-a-forgotten-legend/ |website=Sindh: Stories from a Vanished Homeland |date=2021-04-14 |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> == هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ == ڀائي پرتاپ برطانوي راڄ خلاف هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ سان لاڳاپيل هو. سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن جي سوانحي رڪارڊ موجب، سندس [[مهاتما گانڌي]]، [[جواهر لال نهرو]] ۽ [[ولڀ ڀائي پٽيل]] سان سياسي ۽ ذاتي رابطا هئا.<ref name="SRCBiography"/> سندس سماجي ۽ سياسي سرگرمين جو ذڪر ورهاڱي کان اڳ واري سنڌ جي تاريخي پسمنظر ۾ پڻ ملي ٿو. == هندستان جي ورهاڱي جا اثر == 1947ع ۾ برطانوي هندستان جي ورهاڱي سان سنڌ پاڪستان جو حصو بڻيو. ان کان پوءِ سنڌ مان وڏي تعداد ۾ هندو خاندان ڀارت ڏانهن لڏي ويا. ڪيترن ماڻهن کي پنهنجا گهر، ملڪيتون، ڪاروبار ۽ سماجي ادارا ڇڏڻا پيا. ڀائي پرتاپ پڻ پنهنجي خاندان سميت ڀارت ويو، جتي هن سنڌي پناهگيرن لاءِ مستقل رهائش، روزگار ۽ معاشي خودمختياريءَ جو منصوبو تيار ڪيو.<ref name="SRCBiography"/><ref name="AggarwalPratap"/> === مستقل آبادڪاريءَ جو تصور === ڀائي پرتاپ جو مقصد رڳو عارضي پناهگير ڪئمپون قائم ڪرڻ نه هو، پر اهڙو نئون شهر آباد ڪرڻ هو، جتي سنڌ مان لڏي آيل ماڻهو پنهنجي سماجي، معاشي ۽ ثقافتي زندگي نئين سر شروع ڪري سگهن. هن رٿ ۾ رهائش، واپار، تعليم، سماجي ادارن ۽ شهري سهولتن کي گڏيل اهميت ڏني وئي.<ref name="SRCHistory"/> == ڪڇ ۾ زمين جي حاصلات == === مهاتما گانڌيءَ سان صلاح مشورو === سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن جي تاريخ موجب، ڀائي پرتاپ سنڌي پناهگيرن جي آبادڪاريءَ لاءِ مهاتما گانڌيءَ کان رهنمائي حاصل ڪئي. گانڌيءَ ڪڇ جي علائقي کي سنڌ سان موسمي، جاگرافيائي ۽ ثقافتي مشابهت سبب مناسب سمجهيو. ان کان پوءِ ڀائي پرتاپ ڪڇ جي مهارائوءَ سان زمين بابت رابطو ڪيو.<ref name="SRCBiography"/> === ڪڇ جي مهارائوءَ جي مدد === ڪڇ جي مهارائو '''وجئراججي کنگهرجي جديجا''' (''Vijayaraji Khengarji Jadeja'') سنڌي پناهگيرن جي آبادڪاريءَ لاءِ زمين فراهم ڪرڻ ۾ مدد ڪئي. سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن جي رڪارڊ موجب، شروعاتي رٿ لاءِ 15,000 ايڪڙ زمين مختص ڪئي وئي، جڏهن ته بعد ۾ آباديءَ جي ترقيءَ لاءِ 2,600 ايڪڙ زمين اداري جي انتظام هيٺ آئي.<ref name="SRCHistory"/><ref name="SRCBiography"/> زمين جي ابتدائي آڇ، بعد واري انتظامي تخصيص ۽ سرڪاري ليز جي قانوني مرحلن کي الڳ سمجهڻ گهرجي. == سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن جو قيام == '''سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن لميٽيڊ''' (انگريزي: ''The Sindhu Resettlement Corporation Ltd.''؛ مختصر: ''SRC'') 1948ع ۾ سنڌ مان لڏي آيل ماڻهن جي مستقل آبادڪاريءَ لاءِ قائم ڪئي وئي. موتي لال جوتواڻي موجب، اداري جي قيام جي تاريخ '''12 فيبروري 1948ع''' هئي، جيڪا مهاتما گانڌيءَ جي وفات کان پوءِ ٻارهين ڏينهن جي ياد سان لاڳاپيل هئي.<ref name="Jotwani1996"/> اداري جي سرڪاري تاريخ موجب، [[آچاريه ڪرپلاڻي]] ان جو پهريون چيئرمين ۽ ڀائي پرتاپ پهريون مئنيجنگ ڊائريڪٽر هو.<ref name="SRCAbout">{{cite web |title=About SRC |url=https://www.sindhu-src.org/about-src |website=The Sindhu Resettlement Corporation |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> === ڪارپوريشن جا مقصد === سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن جي بنيادي مقصدن ۾ سنڌي پناهگيرن جي آبادڪاري، زمين جي انتظام، رهائشي پلاٽن جي ترقي، شهري سهولتن جي فراهمي ۽ سماجي ادارن جي قيام کي اهميت حاصل هئي. اداري جي موجوده بيان موجب، زمين جي وڪري ۽ انتظام مان حاصل ٿيندڙ آمدني شهري ترقيءَ ۽ عوامي ڀلائيءَ لاءِ استعمال ڪرڻ جو اصول اختيار ڪيو ويو.<ref name="SRCHistory"/> === ڪارپوريشن جي تنظيمي جوڙجڪ === سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن جي تاريخ موجب، شروعاتي انتظام ۾ گڏيل ڪاروباري ۽ سماجي تعاون تي زور ڏنو ويو. اداري ۾ حصيداريءَ جو تصور اختيار ڪيو ويو ته جيئن آبادڪاريءَ جي رٿ ۾ ڪيترن خاندانن جي شرڪت ممڪن ٿئي. ابتدائي ڊائريڪٽرن جي اعزازي خدمتن ۽ ذاتي نفعي بدران آبادڪاريءَ کي اوليت ڏيڻ جو ذڪر پڻ اداري جي تاريخ ۾ ملي ٿو.<ref name="SRCHistory"/> == گانڌيڌام جو قيام == '''[[گانڌيڌام]]''' ڀائي پرتاپ جي اڳواڻيءَ ۾ سنڌي پناهگيرن جي آبادڪاريءَ لاءِ رٿيل شهرن مان هڪ هو. هي شهر گجرات جي ڪڇ ضلعي ۾ واقع آهي. گانڌيڌام جي ميونسپل ڪارپوريشن جي سرڪاري تاريخ موجب، شهر جي ترقيءَ جي شروعات ورهاڱي کان پوءِ سنڌ مان آيل پناهگيرن لاءِ ڪئي وئي. شهر جي رٿابنديءَ ۾ ويڪريون گهٽيون، منظم شهري حصا ۽ عوامي سهولتون شامل هيون.<ref name="GandhidhamMunicipal">{{cite web |title=History of Gandhidham |url=https://www.gandhidhamcity.in/history |website=Gandhidham Municipal Corporation |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> === گانڌيڌام ۽ آديپور جا الڳ ڪردار === ڀائي پرتاپ جي منصوبي ۾ ٻن لاڳاپيل آبادين کي مختلف، پر هڪ ٻئي جي مددگار ڪردار ڏنا ويا. '''گانڌيڌام''' کي واپاري ۽ معاشي مرڪز طور ترقي ڏني وئي، جڏهن ته '''آديپور''' ۾ رهائش، تعليم، ثقافتي سرگرمين ۽ سماجي ادارن کي اهميت ڏني وئي.<ref name="SRCBiography"/> === شهري رٿابندي === ''انڊين انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي'' جي رسالي ''Sindhology Bulletin'' موجب، گانڌيڌام جي پهرين ماسٽر پلان جي تياري 1949ع ۾ اطالوي معمار '''ماريو باڪيوڪي''' (''Mario Baccheocci'') ڪئي. بعد ۾ آمريڪي شهري رٿابنديءَ واري صلاحڪار اداري ''Adams, Howard and Greeley'' طرفان وڌيڪ جامع ماسٽر پلان تيار ڪيو ويو.<ref name="SindhologyBulletin2013">{{cite journal |title=Sindhology Bulletin |date=2013 |issue=January–June |publisher=Indian Institute of Sindhology |url=https://www.sindhology.org/webfiles/SindhologyBulletin/PDF/jan-jun13.pdf |language=en }}</ref> == آبادڪاريءَ لاءِ مالي انتظام == ''Sindhology Bulletin'' ۾ ڇپيل بيان موجب، سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن ترقياتي ڪم لاءِ هڪ هزار رپيا في حصي جي حساب سان 10,235 حصا پيش ڪيا. حصيدارن لاءِ پلاٽ جي حاصلات جو انتظام رکيو ويو، جڏهن ته زمين جي ترقيءَ جا خرچ الڳ ادا ڪرڻا هئا. ساڳئي بيان موجب، ڀارت سرڪار پڻ ڪارپوريشن جي سرمائي ۾ حصيداري ڪئي.<ref name="SindhologyBulletin2013"/> اهي انگ شروعاتي مالي رٿ بابت آهن؛ انهن کي موجوده حصيداريءَ يا سرمائي جا انگ نه سمجهڻ گهرجي. == ڪنڊلا بندرگاهه سان لاڳاپو == [[فائل:Port of Kandla.jpg|thumb|260px|[[ڪنڊلا بندرگاهه]] جو جديد منظر. گانڌيڌام جي معاشي ترقيءَ ۾ هن بندرگاهه جو اهم ڪردار رهيو آهي.]] ورهاڱي کان اڳ [[ڪراچي بندرگاهه]] سنڌ ۽ اتر اولهه هندستان جي واپار جو هڪ اهم سامونڊي مرڪز هو. ورهاڱي کان پوءِ ڀارت ۾ اولهه سامونڊي ڪناري تي بندرگاهي سهولتن جي واڌ جي ضرورت وڌي. ڀائي پرتاپ گانڌيڌام ۽ آديپور جي ترقيءَ کي ڪنڊلا بندرگاهه سان معاشي طور ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي. سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن جي تاريخ موجب، شروعاتي زمين جي رٿ ۾ تبديليون ڪنڊلا بندرگاهه جي ترقيءَ سان پڻ لاڳاپيل هيون.<ref name="SRCHistory"/> === بندرگاهه ۽ روزگار === ڪنڊلا بندرگاهه جي ترقيءَ سان گانڌيڌام جي واپار، نقل و حمل ۽ روزگار جي موقعن ۾ واڌ ٿي. گانڌيڌام ميونسپل ڪارپوريشن موجب، بندرگاهه شهر جي معاشي ترقيءَ جو اهم سبب رهيو آهي.<ref name="GandhidhamMunicipal"/> بندرگاهه جي سرڪاري ترقي ۽ تعمير ۾ ڀارت سرڪار ۽ بندرگاهي ادارن جو ڪردار پڻ هو؛ ان کي رڳو ڀائي پرتاپ جي ذاتي تعمير قرار ڏيڻ مناسب نه آهي. == سماجي ۽ تعليمي ترقي == آديپور ۾ سنڌي ٻولي، تعليم ۽ ثقافتي ورثي جي تحفظ لاءِ مختلف ادارا قائم ٿيا. ڀائي پرتاپ جي آبادڪاريءَ واري تصور ۾ مستقل رهائش سان گڏ تعليم، سماجي گڏجاڻين ۽ ثقافتي سڃاڻپ کي اهميت حاصل هئي.<ref name="SRCBiography"/> گانڌيڌام ۽ آديپور اڳتي هلي سنڌي هندن جي ثقافتي ۽ سماجي سرگرمين جا اهم مرڪز بڻيا. == قانوني تڪرار ۽ آخري سال == ڀائي پرتاپ جي زندگيءَ جي آخري دور ۾ کيس قانوني تڪرارن ۽ عدالتي ڪارروائين کي منهن ڏيڻو پيو. سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن جي سوانحي بيان ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته 1960ع واري ڏهاڪي ۾ سندس خلاف الزام لڳايا ويا، جن بابت اداري جو موقف آهي ته اهي پوءِ غلط ثابت ٿيا ۽ کيس قانوني رليف مليو.<ref name="SRCBiography"/> انهن ڪارروائين جي قطعي قانوني نوعيت، عدالتي فيصلن ۽ تاريخن بابت وڌيڪ آزاد عدالتي دستاويزن جي ضرورت آهي. == وفات == ڀائي پرتاپ 30 آگسٽ 1967ع تي [[لنڊن]] ۾ وفات ڪئي. وفات وقت سندس عمر 59 سال هئي. سندس مڙهه ڀارت آندو ويو ۽ آديپور ۾ آخري رسمون ادا ڪيون ويون. سندس يادگار مهاتما گانڌيءَ جي سماڌيءَ جي ڀرسان قائم ڪئي وئي.<ref name="SRCBiography"/> == ورثو ۽ يادگيري == ڀائي پرتاپ جي اهميت سنڌي پناهگيرن لاءِ مستقل آبادڪاريءَ جي رٿ کي عملي صورت ڏيڻ سان لاڳاپيل آهي. سندس ڪوششن سان سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن قائم ٿي ۽ گانڌيڌام ۽ آديپور جي ترقيءَ جو بنياد پيو. سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن ۽ گانڌيڌام ميونسپل ڪارپوريشن پنهنجي تاريخي بيانن ۾ ڀائي پرتاپ جي ڪردار کي نمايان طور ياد ڪن ٿيون.<ref name="SRCHistory"/><ref name="GandhidhamMunicipal"/> سنڌي ادب ۽ تاريخ بابت موتي لال جوتواڻيءَ جي لغت ۾ پڻ سندس آبادڪاريءَ واري ڪم کي خاص اهميت ڏني وئي آهي.<ref name="Jotwani1996"/> == تاريخوار اهم واقعا == {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;border:1px solid #A7B8CA;" ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | سال يا تاريخ ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | واقعو |- | style="background:#E7F1FC;" | 14 اپريل 1908ع | حيدرآباد، سنڌ ۾ پيدائش |- | style="background:#EDF5EA;" | 1947ع | هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ سنڌي پناهگيرن جي مستقل آبادڪاريءَ لاءِ ڪوششون |- | style="background:#F2EAFB;" | 1948ع جي شروعات | ڪڇ جي مهارائوءَ سان زمين بابت رابطا ۽ آبادڪاريءَ جي رٿ |- | style="background:#FFF2E4;" | 12 فيبروري 1948ع | جوتواڻيءَ موجب سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن جو قيام |- | style="background:#E7F1FC;" | 1948ع | ڀائي پرتاپ ڪارپوريشن جو پهريون مئنيجنگ ڊائريڪٽر ٿيو |- | style="background:#EDF5EA;" | 1949ع | گانڌيڌام جي ابتدائي ماسٽر پلان جي تياري |- | style="background:#F2EAFB;" | 1955ع | ڪارپوريشن جي زمين بابت سرڪاري ليز جو اهم مرحلو |- | style="background:#FFF2E4;" | 1960ع وارو ڏهاڪو | قانوني تڪرار ۽ ڪارروائيون |- | style="background:#E7F1FC;" | 30 آگسٽ 1967ع | لنڊن ۾ وفات |} <ref name="Jotwani1996"/><ref name="SRCBiography"/><ref name="SRCHistory"/><ref name="SindhologyBulletin2013"/><ref name="SRCCitizenCharter">{{cite report |title=Citizen Charter |publisher=The Sindhu Resettlement Corporation Ltd. |url=https://sindhu-src.org/download/CITIZEN%20CHATERED%20SRC.pdf |language=en }}</ref> == پڻ ڏسو == * [[گانڌيڌام]] * [[آديپور]] * [[ڪنڊلا بندرگاهه]] * [[سنڌي هندو]] * [[ڀائيبند]] * [[هندستان جي ورهاڱي]] * [[مهاتما گانڌي]] * [[آچاريه ڪرپلاڻي]] * [[ڪڇ]] * [[سنڌي برادري]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.sindhu-src.org/about-bhai-pratap ڀائي پرتاپ جي سوانح — سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن] * [https://www.sindhu-src.org/our-history گانڌيڌام ۽ آديپور جي تاريخ — سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن] * [https://www.gandhidhamcity.in/history گانڌيڌام جي تاريخ — ميونسپل ڪارپوريشن] * [https://sindhstories.wordpress.com/2021/04/14/bhai-pratap-a-brief-glimpse-at-a-forgotten-legend/ ڀائي پرتاپ بابت ساز اگرواڙ جو مضمون] * [https://sindhcourier.com/stories-of-struggle-and-determination-for-resettlement-of-uprooted-sindhis/ سنڌي پناهگيرن جي آبادڪاريءَ جي تاريخ — سنڌ ڪوريئر] * [https://www.sindhology.org/webfiles/SindhologyBulletin/PDF/jan-jun13.pdf سنڌالاجي بليٽن — 2013ع] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Bhai_Pratap_with_Gandhiji.jpg ڀائي پرتاپ ۽ مهاتما گانڌي — وڪيميڊيا ڪامنز] {{DEFAULTSORT:پرتاپ، ڀائي}} [[زمرو:1908ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:1967ع ۾ وفات ڪيل]] [[زمرو:سنڌي شخصيتون]] [[زمرو:سنڌي واپاري]] [[زمرو:سنڌي سماجي اڳواڻ]] [[زمرو:سنڌي هندو]] [[زمرو:حيدرآباد، سنڌ جون شخصيتون]] [[زمرو:هندستان جي ورهاڱي]] [[زمرو:گانڌيڌام]] [[زمرو:ڪڇ جي تاريخ]] kyiuitcayacz5f3aga56jzmwdgdhj39 422494 422493 2026-10-17T19:28:07Z Intisar Ali 8681 422494 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌي واپاري، سماجي اڳواڻ، آزاديءَ جي تحريڪ جو ڪارڪن ۽ گانڌيڌام جو باني}} {{Infobox person | name = ڀائي پرتاپ | native_name = پرتاپ مولچند ديالداس | image = Bhai Pratap with Gandhiji.jpg | caption = ڀائي پرتاپ، [[مهاتما گانڌي]] سان ملاقات ڪندي | birth_date = {{Birth date|1908|4|14|df=yes}} | birth_place = [[حيدرآباد، سنڌ]]، [[برطانوي هندستان]] | death_date = {{Death date and age|1967|8|30|1908|4|14|df=yes}} | death_place = [[لنڊن]]، [[برطانيا]] | resting_place = [[آديپور]]، [[ڪڇ]] | other_names = ڀائي پرتاپ ديالداس، Bhai Pratap Dialdas | occupation = واپاري، سماجي اڳواڻ، انسان دوست، آزاديءَ جي تحريڪ جو ڪارڪن | known_for = [[گانڌيڌام]] ۽ [[آديپور]] جي آبادڪاري، سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن جو قيام | organization = سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن لميٽيڊ | title = پهريون مئنيجنگ ڊائريڪٽر | term = 1948ع کان }} '''ڀائي پرتاپ''' (انگريزي: ''Bhai Pratap Dialdas''؛ پورو نالو: '''پرتاپ مولچند ديالداس'''؛ 14 اپريل 1908ع – 30 آگسٽ 1967ع) سنڌ ۾ ڄاول واپاري، انسان دوست، سماجي اڳواڻ ۽ هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ سان لاڳاپيل شخصيت هو. هو خاص طور [[هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ سنڌ مان لڏي آيل هندو خاندانن جي آبادڪاريءَ لاءِ [[گجرات]] جي [[ڪڇ]] علائقي ۾ [[گانڌيڌام]] ۽ [[آديپور]] جي رٿابندي ۽ قيام جي ڪري مشهور آهي.<ref name="SRCBiography">{{cite web |title=Bhai Pratap Dialdas: The Architect of Hope (1908–1967) |url=https://www.sindhu-src.org/about-bhai-pratap |website=The Sindhu Resettlement Corporation |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref><ref name="SRCHistory">{{cite web |title=Our History: The Legacy of Gandhidham-Adipur |url=https://www.sindhu-src.org/our-history |website=The Sindhu Resettlement Corporation |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> موتي لال جوتواڻي پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ ڀائي پرتاپ کي سنڌي سماج جي هڪ اهم شخصيت طور ياد ڪيو آهي. سندس بيان موجب، 12 فيبروري 1948ع تي ''سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن لميٽيڊ'' قائم ڪئي وئي، جنهن جو ڀائي پرتاپ پهريون مئنيجنگ ڊائريڪٽر ٿيو. هن اداري ڪڇ جي مهارائوءَ طرفان مهيا ڪيل زمين تي سنڌي پناهگيرن لاءِ نئين آبادي قائم ڪرڻ جو ڪم شروع ڪيو.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> == ابتدائي زندگي == ڀائي پرتاپ 14 اپريل 1908ع تي [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۾ هڪ خوشحال سنڌي هندو [[ڀائيبند]] واپاري خاندان ۾ پيدا ٿيو. سندس پورو نالو پرتاپ مولچند ديالداس هو. هو نوجوانيءَ کان واپار سان لاڳاپيل رهيو ۽ اڳتي هلي هندستان توڙي ٻاهرين ملڪن ۾ ڪاروباري سرگرميون وڌايائين.<ref name="SRCBiography"/> === ڀائيبند خاندان سان تعلق === ڀائيبند سنڌي هندن جي تاريخي واپاري برادرين مان هڪ آهي. ورهاڱي کان اڳ حيدرآباد ۾ ڀائيبند خاندانن جا ڪاروباري ادارا، واپاري نيٽ ورڪ ۽ بين الاقوامي تجارتي لاڳاپا موجود هئا. ڀائي پرتاپ جو خاندان پڻ انهيءَ تجارتي پسمنظر سان لاڳاپيل هو.<ref name="SRCBiography"/> == واپاري سرگرميون == ڀائي پرتاپ نوجوانيءَ ۾ واپار ۽ بين الاقوامي ڪاروبار ذريعي معاشي حيثيت حاصل ڪئي. سندس رهائشگاهه ''پرتاپ محل'' حيدرآباد جي مشهور عمارتن مان هئي، جنهن ۾ ڪتابن جو وڏو ذخيرو پڻ موجود هو. سنڌ جي تاريخ بابت ليکڪا ساز اگرواڙ جي سوانحي مضمون ۾ ڀائي پرتاپ جي واپاري سرگرمين، سنڌ ۾ سماجي خدمتن ۽ ورهاڱي کان پوءِ آبادڪاريءَ جي ڪوششن جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="AggarwalPratap">{{cite web |last=Aggarwal |first=Saaz |title=Bhai Pratap: a brief glimpse of a forgotten legend |url=https://sindhstories.wordpress.com/2021/04/14/bhai-pratap-a-brief-glimpse-at-a-forgotten-legend/ |website=Sindh: Stories from a Vanished Homeland |date=2021-04-14 |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> == هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ == ڀائي پرتاپ برطانوي راڄ خلاف هندستان جي آزاديءَ جي تحريڪ سان لاڳاپيل هو. سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن جي سوانحي رڪارڊ موجب، سندس [[مهاتما گانڌي]]، [[جواهر لال نهرو]] ۽ [[ولڀ ڀائي پٽيل]] سان سياسي ۽ ذاتي رابطا هئا.<ref name="SRCBiography"/> سندس سماجي ۽ سياسي سرگرمين جو ذڪر ورهاڱي کان اڳ واري سنڌ جي تاريخي پسمنظر ۾ پڻ ملي ٿو. == هندستان جي ورهاڱي جا اثر == 1947ع ۾ برطانوي هندستان جي ورهاڱي سان سنڌ پاڪستان جو حصو بڻيو. ان کان پوءِ سنڌ مان وڏي تعداد ۾ هندو خاندان ڀارت ڏانهن لڏي ويا. ڪيترن ماڻهن کي پنهنجا گهر، ملڪيتون، ڪاروبار ۽ سماجي ادارا ڇڏڻا پيا. ڀائي پرتاپ پڻ پنهنجي خاندان سميت ڀارت ويو، جتي هن سنڌي پناهگيرن لاءِ مستقل رهائش، روزگار ۽ معاشي خودمختياريءَ جو منصوبو تيار ڪيو.<ref name="SRCBiography"/><ref name="AggarwalPratap"/> === مستقل آبادڪاريءَ جو تصور === ڀائي پرتاپ جو مقصد رڳو عارضي پناهگير ڪئمپون قائم ڪرڻ نه هو، پر اهڙو نئون شهر آباد ڪرڻ هو، جتي سنڌ مان لڏي آيل ماڻهو پنهنجي سماجي، معاشي ۽ ثقافتي زندگي نئين سر شروع ڪري سگهن. هن رٿ ۾ رهائش، واپار، تعليم، سماجي ادارن ۽ شهري سهولتن کي گڏيل اهميت ڏني وئي.<ref name="SRCHistory"/> == ڪڇ ۾ زمين جي حاصلات == === مهاتما گانڌيءَ سان صلاح مشورو === سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن جي تاريخ موجب، ڀائي پرتاپ سنڌي پناهگيرن جي آبادڪاريءَ لاءِ مهاتما گانڌيءَ کان رهنمائي حاصل ڪئي. گانڌيءَ ڪڇ جي علائقي کي سنڌ سان موسمي، جاگرافيائي ۽ ثقافتي مشابهت سبب مناسب سمجهيو. ان کان پوءِ ڀائي پرتاپ ڪڇ جي مهارائوءَ سان زمين بابت رابطو ڪيو.<ref name="SRCBiography"/> === ڪڇ جي مهارائوءَ جي مدد === ڪڇ جي مهارائو '''وجئراججي کنگهرجي جديجا''' (''Vijayaraji Khengarji Jadeja'') سنڌي پناهگيرن جي آبادڪاريءَ لاءِ زمين فراهم ڪرڻ ۾ مدد ڪئي. سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن جي رڪارڊ موجب، شروعاتي رٿ لاءِ 15,000 ايڪڙ زمين مختص ڪئي وئي، جڏهن ته بعد ۾ آباديءَ جي ترقيءَ لاءِ 2,600 ايڪڙ زمين اداري جي انتظام هيٺ آئي.<ref name="SRCHistory"/><ref name="SRCBiography"/> زمين جي ابتدائي آڇ، بعد واري انتظامي تخصيص ۽ سرڪاري ليز جي قانوني مرحلن کي الڳ سمجهڻ گهرجي. == سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن جو قيام == '''سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن لميٽيڊ''' (انگريزي: ''The Sindhu Resettlement Corporation Ltd.''؛ مختصر: ''SRC'') 1948ع ۾ سنڌ مان لڏي آيل ماڻهن جي مستقل آبادڪاريءَ لاءِ قائم ڪئي وئي. موتي لال جوتواڻي موجب، اداري جي قيام جي تاريخ '''12 فيبروري 1948ع''' هئي، جيڪا مهاتما گانڌيءَ جي وفات کان پوءِ ٻارهين ڏينهن جي ياد سان لاڳاپيل هئي.<ref name="Jotwani1996"/> اداري جي سرڪاري تاريخ موجب، [[آچاريه ڪرپلاڻي]] ان جو پهريون چيئرمين ۽ ڀائي پرتاپ پهريون مئنيجنگ ڊائريڪٽر هو.<ref name="SRCAbout">{{cite web |title=About SRC |url=https://www.sindhu-src.org/about-src |website=The Sindhu Resettlement Corporation |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> === ڪارپوريشن جا مقصد === سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن جي بنيادي مقصدن ۾ سنڌي پناهگيرن جي آبادڪاري، زمين جي انتظام، رهائشي پلاٽن جي ترقي، شهري سهولتن جي فراهمي ۽ سماجي ادارن جي قيام کي اهميت حاصل هئي. اداري جي موجوده بيان موجب، زمين جي وڪري ۽ انتظام مان حاصل ٿيندڙ آمدني شهري ترقيءَ ۽ عوامي ڀلائيءَ لاءِ استعمال ڪرڻ جو اصول اختيار ڪيو ويو.<ref name="SRCHistory"/> === ڪارپوريشن جي تنظيمي جوڙجڪ === سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن جي تاريخ موجب، شروعاتي انتظام ۾ گڏيل ڪاروباري ۽ سماجي تعاون تي زور ڏنو ويو. اداري ۾ حصيداريءَ جو تصور اختيار ڪيو ويو ته جيئن آبادڪاريءَ جي رٿ ۾ ڪيترن خاندانن جي شرڪت ممڪن ٿئي. ابتدائي ڊائريڪٽرن جي اعزازي خدمتن ۽ ذاتي نفعي بدران آبادڪاريءَ کي اوليت ڏيڻ جو ذڪر پڻ اداري جي تاريخ ۾ ملي ٿو.<ref name="SRCHistory"/> == گانڌيڌام جو قيام == '''[[گانڌيڌام]]''' ڀائي پرتاپ جي اڳواڻيءَ ۾ سنڌي پناهگيرن جي آبادڪاريءَ لاءِ رٿيل شهرن مان هڪ هو. هي شهر گجرات جي ڪڇ ضلعي ۾ واقع آهي. گانڌيڌام جي ميونسپل ڪارپوريشن جي سرڪاري تاريخ موجب، شهر جي ترقيءَ جي شروعات ورهاڱي کان پوءِ سنڌ مان آيل پناهگيرن لاءِ ڪئي وئي. شهر جي رٿابنديءَ ۾ ويڪريون گهٽيون، منظم شهري حصا ۽ عوامي سهولتون شامل هيون.<ref name="GandhidhamMunicipal">{{cite web |title=History of Gandhidham |url=https://www.gandhidhamcity.in/history |website=Gandhidham Municipal Corporation |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> === گانڌيڌام ۽ آديپور جا الڳ ڪردار === ڀائي پرتاپ جي منصوبي ۾ ٻن لاڳاپيل آبادين کي مختلف، پر هڪ ٻئي جي مددگار ڪردار ڏنا ويا. '''گانڌيڌام''' کي واپاري ۽ معاشي مرڪز طور ترقي ڏني وئي، جڏهن ته '''آديپور''' ۾ رهائش، تعليم، ثقافتي سرگرمين ۽ سماجي ادارن کي اهميت ڏني وئي.<ref name="SRCBiography"/> === شهري رٿابندي === ''انڊين انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي'' جي رسالي ''Sindhology Bulletin'' موجب، گانڌيڌام جي پهرين ماسٽر پلان جي تياري 1949ع ۾ اطالوي معمار '''ماريو باڪيوڪي''' (''Mario Baccheocci'') ڪئي. بعد ۾ آمريڪي شهري رٿابنديءَ واري صلاحڪار اداري ''Adams, Howard and Greeley'' طرفان وڌيڪ جامع ماسٽر پلان تيار ڪيو ويو.<ref name="SindhologyBulletin2013">{{cite journal |title=Sindhology Bulletin |date=2013 |issue=January–June |publisher=Indian Institute of Sindhology |url=https://www.sindhology.org/webfiles/SindhologyBulletin/PDF/jan-jun13.pdf |language=en }}</ref> == آبادڪاريءَ لاءِ مالي انتظام == ''Sindhology Bulletin'' ۾ ڇپيل بيان موجب، سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن ترقياتي ڪم لاءِ هڪ هزار رپيا في حصي جي حساب سان 10,235 حصا پيش ڪيا. حصيدارن لاءِ پلاٽ جي حاصلات جو انتظام رکيو ويو، جڏهن ته زمين جي ترقيءَ جا خرچ الڳ ادا ڪرڻا هئا. ساڳئي بيان موجب، ڀارت سرڪار پڻ ڪارپوريشن جي سرمائي ۾ حصيداري ڪئي.<ref name="SindhologyBulletin2013"/> اهي انگ شروعاتي مالي رٿ بابت آهن؛ انهن کي موجوده حصيداريءَ يا سرمائي جا انگ نه سمجهڻ گهرجي. == ڪنڊلا بندرگاهه سان لاڳاپو == [[فائل:Port of Kandla.jpg|thumb|260px|[[ڪنڊلا بندرگاهه]] جو جديد منظر. گانڌيڌام جي معاشي ترقيءَ ۾ هن بندرگاهه جو اهم ڪردار رهيو آهي.]] ورهاڱي کان اڳ [[ڪراچي بندرگاهه]] سنڌ ۽ اتر اولهه هندستان جي واپار جو هڪ اهم سامونڊي مرڪز هو. ورهاڱي کان پوءِ ڀارت ۾ اولهه سامونڊي ڪناري تي بندرگاهي سهولتن جي واڌ جي ضرورت وڌي. ڀائي پرتاپ گانڌيڌام ۽ آديپور جي ترقيءَ کي ڪنڊلا بندرگاهه سان معاشي طور ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي. سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن جي تاريخ موجب، شروعاتي زمين جي رٿ ۾ تبديليون ڪنڊلا بندرگاهه جي ترقيءَ سان پڻ لاڳاپيل هيون.<ref name="SRCHistory"/> === بندرگاهه ۽ روزگار === ڪنڊلا بندرگاهه جي ترقيءَ سان گانڌيڌام جي واپار، نقل و حمل ۽ روزگار جي موقعن ۾ واڌ ٿي. گانڌيڌام ميونسپل ڪارپوريشن موجب، بندرگاهه شهر جي معاشي ترقيءَ جو اهم سبب رهيو آهي.<ref name="GandhidhamMunicipal"/> بندرگاهه جي سرڪاري ترقي ۽ تعمير ۾ ڀارت سرڪار ۽ بندرگاهي ادارن جو ڪردار پڻ هو؛ ان کي رڳو ڀائي پرتاپ جي ذاتي تعمير قرار ڏيڻ مناسب نه آهي. == سماجي ۽ تعليمي ترقي == آديپور ۾ سنڌي ٻولي، تعليم ۽ ثقافتي ورثي جي تحفظ لاءِ مختلف ادارا قائم ٿيا. ڀائي پرتاپ جي آبادڪاريءَ واري تصور ۾ مستقل رهائش سان گڏ تعليم، سماجي گڏجاڻين ۽ ثقافتي سڃاڻپ کي اهميت حاصل هئي.<ref name="SRCBiography"/> گانڌيڌام ۽ آديپور اڳتي هلي سنڌي هندن جي ثقافتي ۽ سماجي سرگرمين جا اهم مرڪز بڻيا. == قانوني تڪرار ۽ آخري سال == ڀائي پرتاپ جي زندگيءَ جي آخري دور ۾ کيس قانوني تڪرارن ۽ عدالتي ڪارروائين کي منهن ڏيڻو پيو. سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن جي سوانحي بيان ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته 1960ع واري ڏهاڪي ۾ سندس خلاف الزام لڳايا ويا، جن بابت اداري جو موقف آهي ته اهي پوءِ غلط ثابت ٿيا ۽ کيس قانوني رليف مليو.<ref name="SRCBiography"/> انهن ڪارروائين جي قطعي قانوني نوعيت، عدالتي فيصلن ۽ تاريخن بابت وڌيڪ آزاد عدالتي دستاويزن جي ضرورت آهي. == وفات == ڀائي پرتاپ 30 آگسٽ 1967ع تي [[لنڊن]] ۾ وفات ڪئي. وفات وقت سندس عمر 59 سال هئي. سندس مڙهه ڀارت آندو ويو ۽ آديپور ۾ آخري رسمون ادا ڪيون ويون. سندس يادگار مهاتما گانڌيءَ جي سماڌيءَ جي ڀرسان قائم ڪئي وئي.<ref name="SRCBiography"/> == ورثو ۽ يادگيري == ڀائي پرتاپ جي اهميت سنڌي پناهگيرن لاءِ مستقل آبادڪاريءَ جي رٿ کي عملي صورت ڏيڻ سان لاڳاپيل آهي. سندس ڪوششن سان سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن قائم ٿي ۽ گانڌيڌام ۽ آديپور جي ترقيءَ جو بنياد پيو. سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن ۽ گانڌيڌام ميونسپل ڪارپوريشن پنهنجي تاريخي بيانن ۾ ڀائي پرتاپ جي ڪردار کي نمايان طور ياد ڪن ٿيون.<ref name="SRCHistory"/><ref name="GandhidhamMunicipal"/> سنڌي ادب ۽ تاريخ بابت موتي لال جوتواڻيءَ جي لغت ۾ پڻ سندس آبادڪاريءَ واري ڪم کي خاص اهميت ڏني وئي آهي.<ref name="Jotwani1996"/> == تاريخوار اهم واقعا == {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;border:1px solid #A7B8CA;" ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | سال يا تاريخ ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | واقعو |- | style="background:#E7F1FC;" | 14 اپريل 1908ع | حيدرآباد، سنڌ ۾ پيدائش |- | style="background:#EDF5EA;" | 1947ع | هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ سنڌي پناهگيرن جي مستقل آبادڪاريءَ لاءِ ڪوششون |- | style="background:#F2EAFB;" | 1948ع جي شروعات | ڪڇ جي مهارائوءَ سان زمين بابت رابطا ۽ آبادڪاريءَ جي رٿ |- | style="background:#FFF2E4;" | 12 فيبروري 1948ع | جوتواڻيءَ موجب سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن جو قيام |- | style="background:#E7F1FC;" | 1948ع | ڀائي پرتاپ ڪارپوريشن جو پهريون مئنيجنگ ڊائريڪٽر ٿيو |- | style="background:#EDF5EA;" | 1949ع | گانڌيڌام جي ابتدائي ماسٽر پلان جي تياري |- | style="background:#F2EAFB;" | 1955ع | ڪارپوريشن جي زمين بابت سرڪاري ليز جو اهم مرحلو |- | style="background:#FFF2E4;" | 1960ع وارو ڏهاڪو | قانوني تڪرار ۽ ڪارروائيون |- | style="background:#E7F1FC;" | 30 آگسٽ 1967ع | لنڊن ۾ وفات |} <ref name="Jotwani1996"/><ref name="SRCBiography"/><ref name="SRCHistory"/><ref name="SindhologyBulletin2013"/><ref name="SRCCitizenCharter">{{cite report |title=Citizen Charter |publisher=The Sindhu Resettlement Corporation Ltd. |url=https://sindhu-src.org/download/CITIZEN%20CHATERED%20SRC.pdf |language=en }}</ref> == پڻ ڏسو == * [[گانڌيڌام]] * [[آديپور]] * [[ڪنڊلا بندرگاهه]] * [[سنڌي هندو]] * [[ڀائيبند]] * [[هندستان جي ورهاڱي]] * [[مهاتما گانڌي]] * [[آچاريه ڪرپلاڻي]] * [[ڪڇ]] * [[سنڌي برادري]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.sindhu-src.org/about-bhai-pratap ڀائي پرتاپ جي سوانح — سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن] * [https://www.sindhu-src.org/our-history گانڌيڌام ۽ آديپور جي تاريخ — سنڌو ريسيٽلمينٽ ڪارپوريشن] * [https://www.gandhidhamcity.in/history گانڌيڌام جي تاريخ — ميونسپل ڪارپوريشن] * [https://sindhstories.wordpress.com/2021/04/14/bhai-pratap-a-brief-glimpse-at-a-forgotten-legend/ ڀائي پرتاپ بابت ساز اگرواڙ جو مضمون] * [https://sindhcourier.com/stories-of-struggle-and-determination-for-resettlement-of-uprooted-sindhis/ سنڌي پناهگيرن جي آبادڪاريءَ جي تاريخ — سنڌ ڪوريئر] * [https://www.sindhology.org/webfiles/SindhologyBulletin/PDF/jan-jun13.pdf سنڌالاجي بليٽن — 2013ع] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Bhai_Pratap_with_Gandhiji.jpg ڀائي پرتاپ ۽ مهاتما گانڌي — وڪيميڊيا ڪامنز] {{DEFAULTSORT:پرتاپ، ڀائي}} [[زمرو:1908ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:1967ع ۾ وفات ڪيل]] [[زمرو:سنڌي شخصيتون]] [[زمرو:سنڌي واپاري]] [[زمرو:سنڌي سماجي اڳواڻ]] [[زمرو:سنڌي هندو]] [[زمرو:حيدرآباد، سنڌ جون شخصيتون]] [[زمرو:هندستان جي ورهاڱي]] [[زمرو:گانڌيڌام]] [[زمرو:ڪڇ جي تاريخ]] a6q56z9qawk0wtn07tv5g6bsdhftucv 10 104415 422497 2026-10-17T19:44:51Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: <includeonly>{{Infobox | bodyclass = nowraplinks | bodystyle = width: 25em; max-width: 100%; border: 1px solid #A8B8D0; border-radius: 14px; overflow: hidden; background: #FFFFFF; box-shadow: 0 5px 15px rgba(31,58,96,0.20), inset 0 1px 0 rgba(255,255,255,0.90); font-family: inherit; font-size: 95%; | above = {{{name|{{PAGENAMEBASE}}}}} | abovestyle = padding: 13px 9px; font-size: 145%; font-weight: 800; text-align: center; color: {{Greater color contrast ratio|{{If empt... 422497 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Infobox | bodyclass = nowraplinks | bodystyle = width: 25em; max-width: 100%; border: 1px solid #A8B8D0; border-radius: 14px; overflow: hidden; background: #FFFFFF; box-shadow: 0 5px 15px rgba(31,58,96,0.20), inset 0 1px 0 rgba(255,255,255,0.90); font-family: inherit; font-size: 95%; | above = {{{name|{{PAGENAMEBASE}}}}} | abovestyle = padding: 13px 9px; font-size: 145%; font-weight: 800; text-align: center; color: {{Greater color contrast ratio|{{If empty|{{{bgcolor|}}}|{{{background|}}}|#284B86}}|black|white}}; background: linear-gradient(135deg, {{If empty|{{{bgcolor|}}}|{{{background|}}}|#284B86}} 0%, #739BD0 100%); border-bottom: 3px solid #D4AF37; text-shadow: 0 1px 1px rgba(0,0,0,0.14); | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage |image={{{image|}}} |size={{{image size|{{{image_size|{{{imagesize|}}}}}}}}} |alt={{{alt|}}} }} | imagestyle = padding: 12px 8px 5px; text-align: center; background: #F1F6FF; | caption = {{{caption|}}} | captionstyle = background: #F1F6FF; color: #42536A; text-align: center; font-size: 90%; padding: 5px 10px 12px; | headerstyle = padding: 8px 9px; text-align: center; font-weight: bold; color: #FFFFFF; background: linear-gradient(90deg, #284B86, #517EB6); border-top: 2px solid #D4AF37; border-bottom: 1px solid #A8B8D0; | labelstyle = width: 37%; font-weight: bold; color: #17365C; background: #E5EFFB; border-bottom: 1px solid #D7E3F0; padding: 7px 8px; vertical-align: top; text-align: right; | datastyle = background: #F7FAFF; color: #243247; border-bottom: 1px solid #D7E3F0; padding: 7px 9px; vertical-align: top; text-align: right; | label1 = اصل نالو | data1 = {{#if:{{{native_name|}}}|<div class="nickname" {{#if:{{{native_name_lang|}}}|lang="{{{native_name_lang}}}"}}>{{{native_name}}}</div>}} | label2 = نالي جي بڻ بڻياد | data2 = {{{etymology|}}} | label3 = ٻيا نالا | data3 = {{{other_names|}}} | class3 = hlist | label4 = موسيقيائي بنياد | data4 = {{{stylistic_origins|}}} | class4 = hlist | label5 = ثقافتي بڻ بڻياد | data5 = {{{cultural_origins|}}} | class5 = hlist | label6 = عام استعمال ٿيندڙ ساز | data6 = {{{instruments|}}} | class6 = hlist | label7 = نڪتل موسيقيائي صورتون | data7 = {{{derivatives|}}} | class7 = hlist | header8 = {{#if:{{{subgenres|}}}|ذيلي صنفون}} | data9 = {{{subgenres|}}}{{#if:{{{subgenrelist|}}}|{{#ifexist:{{{subgenrelist}}}|<br />([[{{{subgenrelist}}}|مڪمل فهرست]])}}}} | class9 = hlist | header10 = {{#if:{{{fusiongenres|}}}|گڏيل موسيقيائي صنفون}} | data11 = {{{fusiongenres|}}} | class11 = hlist | header12 = {{#if:{{{regional_scenes|}}}|علائقائي موسيقيائي روايتون}} | data13 = {{{regional_scenes|}}} | class13 = hlist | header14 = {{#if:{{{local_scenes|}}}|مقامي موسيقيائي روايتون}} | data15 = {{{local_scenes|}}} | class15 = hlist | header16 = {{#if:{{{other_topics|}}}|لاڳاپيل موضوع}} | data17 = {{{other_topics|}}} | class17 = hlist | belowstyle = padding: 9px; border-top: 3px solid #D4AF37; background: linear-gradient(90deg, #E5EFFB, #F8FBFF); color: #334B68; text-align: right; font-size: 90%; | below = {{{footnotes|}}}{{#ifeq:{{{current_year|}}}|yes|{{#if:{{{footnotes|}}}|<hr />}}[[File:Gnome globe current event.svg|30px|link=|alt=]] [[{{{current_year_override|{{#ifexist:{{CURRENTYEAR}} in {{{current_year_title|{{lcfirst:{{PAGENAME}}}}}}}|{{CURRENTYEAR}} in {{{current_year_title|{{lcfirst:{{PAGENAME}}}}}}}|{{#ifexist:{{#expr:{{CURRENTYEAR}} - 1}} in {{{current_year_title|{{lcfirst:{{PAGENAME}}}}}}}|{{#expr:{{CURRENTYEAR}} - 1}} in {{{current_year_title|{{lcfirst:{{PAGENAME}}}}}}}|{{CURRENTYEAR}} in {{{current_year_title|{{lcfirst:{{PAGENAME}}}}}}}}}}}}]]}} }}{{Main other|{{Ensure AA contrast ratio|base={{If empty|{{{bgcolor|}}}|{{{background|}}}|#284B86}}|category=[[زمرو:موسيقيائي معلوماتي خانن ۾ نامناسب رنگن جو استعمال]]}}}}</includeonly><noinclude> {{Documentation}} </noinclude> e57yg7qgwlwxzly5467jl7i5eavhgwo 422498 422497 2026-10-17T19:46:36Z Intisar Ali 8681 /* */ 422498 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Infobox | bodyclass = nowraplinks | bodystyle = width: 25em; max-width: 100%; border: 1px solid #A8B8D0; border-radius: 12px; background-color: #FFFFFF; font-size: 95%; | above = {{{name|{{PAGENAMEBASE}}}}} | abovestyle = padding: 12px 8px; font-size: 140%; font-weight: bold; text-align: center; background-color: {{If empty|{{{bgcolor|}}}|{{{background|}}}|#284B86}}; color: {{Greater color contrast ratio|{{If empty|{{{bgcolor|}}}|{{{background|}}}|#284B86}}|black|white}}; border-bottom: 3px solid #D4AF37; | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage |image={{{image|}}} |size={{{image size|{{{image_size|{{{imagesize|}}}}}}}}} |alt={{{alt|}}} }} | caption = {{{caption|}}} | headerstyle = background-color: #365F96; color: #FFFFFF; font-weight: bold; text-align: center; padding: 7px 8px; border-top: 2px solid #D4AF37; | labelstyle = width: 38%; font-weight: bold; color: #17365C; background-color: #E5EFFB; padding: 6px 8px; text-align: right; vertical-align: top; border-bottom: 1px solid #D7E3F0; | datastyle = background-color: #F7FAFF; color: #243247; padding: 6px 8px; text-align: right; vertical-align: top; border-bottom: 1px solid #D7E3F0; | label1 = اصل نالو | data1 = {{#if:{{{native_name|}}}|<span class="nickname" {{#if:{{{native_name_lang|}}}|lang="{{{native_name_lang}}}"}}>{{{native_name}}}</span>}} | label2 = نالي جي بڻ بڻياد | data2 = {{{etymology|}}} | label3 = ٻيا نالا | data3 = {{{other_names|}}} | class3 = hlist | label4 = موسيقيائي بنياد | data4 = {{{stylistic_origins|}}} | class4 = hlist | label5 = ثقافتي بڻ بڻياد | data5 = {{{cultural_origins|}}} | class5 = hlist | label6 = عام استعمال ٿيندڙ ساز | data6 = {{{instruments|}}} | class6 = hlist | label7 = نڪتل موسيقيائي صورتون | data7 = {{{derivatives|}}} | class7 = hlist | header8 = {{#if:{{{subgenres|}}}|ذيلي صنفون}} | data9 = {{{subgenres|}}}{{#if:{{{subgenrelist|}}}|{{#ifexist:{{{subgenrelist}}}| ([[{{{subgenrelist}}}|مڪمل فهرست]])}}}} | class9 = hlist | header10 = {{#if:{{{fusiongenres|}}}|گڏيل موسيقيائي صنفون}} | data11 = {{{fusiongenres|}}} | class11 = hlist | header12 = {{#if:{{{regional_scenes|}}}|علائقائي موسيقيائي روايتون}} | data13 = {{{regional_scenes|}}} | class13 = hlist | header14 = {{#if:{{{local_scenes|}}}|مقامي موسيقيائي روايتون}} | data15 = {{{local_scenes|}}} | class15 = hlist | header16 = {{#if:{{{other_topics|}}}|لاڳاپيل موضوع}} | data17 = {{{other_topics|}}} | class17 = hlist | belowstyle = border-top: 3px solid #D4AF37; background-color: #E5EFFB; color: #334B68; text-align: right; padding: 8px; | below = {{{footnotes|}}}{{#ifeq:{{{current_year|}}}|yes|{{#if:{{{footnotes|}}}|<hr />}}[[File:Gnome globe current event.svg|30px|link=|alt=]] [[{{{current_year_override|{{CURRENTYEAR}} in {{{current_year_title|{{lcfirst:{{PAGENAME}}}}}}}}}|هلندڙ سال بابت مضمون]]}} }}</includeonly><noinclude> {{Documentation}} </noinclude> 45bt38ttk7pczaii063thn9q2cgxjdn 0 104416 422500 2026-10-17T19:56:23Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|سوامي شانتي پرڪاش جو 1989ع ۾ شايع ٿيل روحاني ڀڄنن جو مجموعو}} {{Infobox book | name = ڀڄن بهار | title_orig = Bhajan Bahaar | author = [[سوامي شانتي پرڪاش]] | language = [[سنڌي ٻولي]] سان لاڳاپيل ڀڄن جي ادبي روايت | genre = [[ڀڄن]]، مذهبي شاعري، روحاني ادب | published = 1989ع | subject = روحاني عقيدت، گروءَ جي... 422500 wikitext text/x-wiki {{Short description|سوامي شانتي پرڪاش جو 1989ع ۾ شايع ٿيل روحاني ڀڄنن جو مجموعو}} {{Infobox book | name = ڀڄن بهار | title_orig = Bhajan Bahaar | author = [[سوامي شانتي پرڪاش]] | language = [[سنڌي ٻولي]] سان لاڳاپيل ڀڄن جي ادبي روايت | genre = [[ڀڄن]]، مذهبي شاعري، روحاني ادب | published = 1989ع | subject = روحاني عقيدت، گروءَ جي ياد | dedicated_to = [[سوامي ٽيئونرام]] }} '''ڀڄن بهار''' (انگريزي: ''Bhajan Bahaar''؛ متبادل رومن صورت: ''Bhajan Bahar'') سنڌي سنت ۽ روحاني شاعر '''[[سوامي شانتي پرڪاش]]''' جي ڀڄنن جو هڪ مجموعو آهي، جيڪو '''1989ع''' ۾ شايع ٿيو. ڪتاب ۾ شامل ڀڄن روحاني عقيدت تي ٻڌل آهن ۽ مصنف پنهنجي گرو '''[[سوامي ٽيئونرام]]''' جي ياد ۾ منسوب ڪيا آهن.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> ''ڀڄن بهار'' جو ذڪر موتي لال جوتواڻيءَ جي ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ هڪ الڳ ادبي داخلا طور ملي ٿو. ڪتاب جو عنوان [[پريم پرڪاش پنٿ]] جي سرڪاري ويب سائيٽ تي موجود اليڪٽرانڪ ڪتابن جي فهرست ۾ پڻ درج آهي.<ref name="PremPrakashEbooks">{{cite web |title=eBooks (Hindi) |url=https://www.premprakashpanth.com/e-books |website=Prem Prakash Panth |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> == ڪتاب جو تعارف == ''ڀڄن بهار'' مذهبي ۽ روحاني شاعريءَ جو مجموعو آهي. هن ڪتاب جي بنيادي سڃاڻپ ان جي عقيدتي ڀڄنن ۽ مصنف جي پنهنجي روحاني استاد سوامي ٽيئونرام سان وابستگيءَ مان ٿئي ٿي. جوتواڻيءَ موجب، مجموعي جا ڀڄن روحانيت تي ٻڌل آهن ۽ سوامي ٽيئونرام جي ياد ۾ وقف ڪيا ويا آهن.<ref name="Jotwani1996"/> === عنوان === ڪتاب جو عنوان ٻن لفظن تي مشتمل آهي: * '''ڀڄن:''' مذهبي عقيدت، عبادت ۽ روحاني محبت جو گيت. * '''بهار:''' خوشحالي، تازگي ۽ بهار جي موسم لاءِ استعمال ٿيندڙ لفظ. عنوان کي ادبي لحاظ کان عقيدتي گيتن جي مجموعي جي صورت ۾ سمجهي سگهجي ٿو. بهرحال، مصنف طرفان عنوان جي چونڊ بابت مخصوص وضاحت جي تصديق ٿيل ڄاڻ موجود نه آهي. == مصنف: سوامي شانتي پرڪاش == '''سوامي شانتي پرڪاش''' (1907ع–1992ع) سنڌ ۾ ڄاول مذهبي اڳواڻ، روحاني استاد ۽ پريم پرڪاش پنٿ سان لاڳاپيل شخصيت هو. پريم پرڪاش پنٿ جي سوانحي بيان موجب، سندس جنم سنڌ جي [[سکر ضلعو|سکر ضلعي]] جي '''چڪ''' ڳوٺ ۾ ٿيو. سندس والد جو نالو آسودومل ۽ والده جو نالو جگلديوي هو.<ref name="PremPrakashShanti">{{cite web |title=Satguru Swami Shanti Prakash Ji Maharaj |url=https://www.premprakashpanth.com/satguru-swami-shanti-prakash-ji-mah |website=Prem Prakash Panth |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> سوامي شانتي پرڪاش پنهنجي روحاني تعليم سوامي ٽيئونرام جي رهنمائيءَ ۾ حاصل ڪئي. هن مذهبي تعليم لاءِ هردوار، امرتسر ۽ ٻين هنڌن جو سفر پڻ ڪيو. ورهاڱي کان پوءِ سندس مذهبي ۽ سماجي سرگرمين جو اهم مرڪز [[الهه نگر]] (''Ulhasnagar'')، مهاراشٽر بڻيو.<ref name="PremPrakashShanti"/><ref name="SindhuWorldShanti">{{cite web |title=स्वामी शान्ती प्रकाश |url=https://thesindhuworld.com/swami-shanti-prakash-dev/ |website=The Sindhu World |language=hi |access-date=2026-10-18 }}</ref> === روحاني ۽ سماجي سرگرميون === سوامي شانتي پرڪاش پريم پرڪاش پنٿ جي مذهبي تعليم ۽ سماجي خدمتن سان لاڳاپيل رهيو. سندس سوانحي بيانن ۾ الهه نگر جي پريم پرڪاش آشرم، مذهبي گڏجاڻين، تعليمي ۽ سماجي خدمتن جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="SindhuWorldShanti"/> == سوامي ٽيئونرام سان تعلق == '''سوامي ٽيئونرام''' پريم پرڪاش پنٿ جو اهم مذهبي اڳواڻ ۽ سوامي شانتي پرڪاش جو گرو هو. پريم پرڪاش پنٿ جي سرڪاري سوانح موجب، سوامي شانتي پرڪاش سوامي ٽيئونرام جي رهنمائيءَ ۾ روحاني تعليم حاصل ڪئي ۽ سندس تعليمات کي اڳتي وڌائڻ لاءِ ڪم ڪيو.<ref name="PremPrakashShanti"/> ''ڀڄن بهار'' جو سوامي ٽيئونرام جي ياد ۾ انتساب انهيءَ گرو–شاگرد تعلق جي ادبي اظهار جو هڪ مثال آهي.<ref name="Jotwani1996"/> == ڪتاب جا موضوع == موتي لال جوتواڻيءَ هن ڪتاب جي ڀڄنن کي روحاني نوعيت جا گيت قرار ڏنو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> ڪتاب جي ڄاڻايل انتساب مان واضح ٿئي ٿو ته مصنف جي پنهنجي گروءَ سان عقيدت ان جي ادبي پسمنظر جو اهم حصو آهي. البت ڪتاب جي مڪمل متن جي تحقيقي ڇنڊڇاڻ کان سواءِ هر ڀڄن جي موضوع، عنوان، ترتيب، راڳ يا ڇند بابت حتمي بيان ڪرڻ مناسب نه آهي. == سنڌي ڀڄن جي ادبي روايت == '''[[ڀڄن]]''' ڏکڻ ايشيا جي مذهبي شاعريءَ ۽ موسيقيءَ جي هڪ صنف آهي، جنهن ۾ خدا، گرو يا روحاني حقيقت سان عقيدت ۽ محبت جو اظهار ڪيو ويندو آهي. سنڌي ادب ۾ ڀڄن جي روايت جو تعلق سنت شاعري، مذهبي گڏجاڻين ۽ روحاني تعليم سان رهيو آهي. موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي لغت ۾ ڀڄن جي معنيٰ ''devotional song(s)''، يعني عقيدت جا گيت، ڄاڻائي آهي.<ref name="Jotwani1996"/> ''ڀڄن بهار'' انهيءَ ادبي ۽ مذهبي روايت سان لاڳاپيل تصنيف آهي. == پريم پرڪاش پنٿ سان لاڳاپو == پريم پرڪاش پنٿ سنڌي هندن جي مذهبي روايتن مان هڪ آهي، جنهن سان سوامي ٽيئونرام ۽ سوامي شانتي پرڪاش جا نالا لاڳاپيل آهن. پنٿ جي سرڪاري ويب سائيٽ تي ''ڀڄن بهار'' کي اليڪٽرانڪ ڪتابن جي فهرست ۾ شامل ڪيو ويو آهي.<ref name="PremPrakashEbooks"/> انهيءَ فهرست ۾ ''ڀڄن آنند'' (''Bhajan Anand'')، ''گرو وندنا'' (''Guru Vandana'') ۽ ٻين مذهبي تصنيفن جا عنوان پڻ موجود آهن. فهرست ۾ گڏ درج ٿيڻ مان انهن سڀني ڪتابن جي هڪ ئي مصنف سان نسبت ثابت نه ٿي ٿئي.<ref name="PremPrakashEbooks"/> == اشاعت ۽ ببليوگرافي == {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;border:1px solid #A7B8CA;" ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | تفصيل ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | ڄاڻ |- | style="background:#E7F1FC;font-weight:bold;" | ڪتاب جو نالو | ڀڄن بهار |- | style="background:#EDF5EA;font-weight:bold;" | رومن عنوان | ''Bhajan Bahaar'' |- | style="background:#F2EAFB;font-weight:bold;" | مصنف | [[سوامي شانتي پرڪاش]] |- | style="background:#FFF2E4;font-weight:bold;" | صنف | [[ڀڄن]]، روحاني ۽ عقيدتي شاعري |- | style="background:#E7F1FC;font-weight:bold;" | اشاعت جو سال | 1989ع |- | style="background:#EDF5EA;font-weight:bold;" | انتساب | [[سوامي ٽيئونرام]] جي ياد ۾ |- | style="background:#F2EAFB;font-weight:bold;" | ڪتابي ذڪر | موتي لال جوتواڻيءَ جي ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع) ۾ |- | style="background:#FFF2E4;font-weight:bold;" | ڊجيٽل فهرست | پريم پرڪاش پنٿ جي اليڪٽرانڪ ڪتابن واري فهرست |} <ref name="Jotwani1996"/><ref name="PremPrakashEbooks"/> == مصنف جون ٻيون تصنيفون == سوامي شانتي پرڪاش جي نالي سان ٻيون مذهبي ۽ روحاني تصنيفون پڻ موجود آهن. ادبي ويب سائيٽ ''ريخته'' تي سندس نالي سان ''روحاني رهبر'' (''Ruhani Rehbar'') ۽ ''آريه سماج اور اس ڪي ضرورت'' (''Arya Samaj aur Uski Zaroorat'') جا ڪتاب درج آهن.<ref name="RekhtaShanti">{{cite web |title=Satguru Swami Shanti Prakash Maharaj |url=https://www.rekhta.org/authors/satguru-swami-shanti-prakash-maharaj/all |website=Rekhta |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> ''روحاني رهبر'' جو 1993ع وارو نسخو ريخته جي ڊجيٽل ڪتابي رڪارڊ ۾ موجود آهي. ان رڪارڊ موجب، ڪتاب جي اشاعت مسز ششي راجپال جي نالي سان درج آهي ۽ ان ۾ 242 صفحا آهن.<ref name="RekhtaRuhani">{{cite web |title=Ruhani Rehbar |url=https://www.rekhta.org/ebooks/detail/ruhani-rehbar-ebooks |website=Rekhta |year=1993 |language=ur |access-date=2026-10-18 }}</ref> == ادبي ۽ مذهبي اهميت == ''ڀڄن بهار'' سنڌي سنت شاعريءَ ۽ مذهبي ڀڄنن جي روايت سان لاڳاپيل هڪ تصنيف آهي. ان جي اهميت خاص طور سوامي شانتي پرڪاش جي روحاني شاعريءَ کي ڪتابي صورت ۾ گڏ ڪرڻ ۽ سوامي ٽيئونرام جي ياد سان منسوب ڪرڻ ۾ آهي.<ref name="Jotwani1996"/> ڪتاب جو پريم پرڪاش پنٿ جي اليڪٽرانڪ فهرست ۾ موجود هجڻ ان جي مذهبي روايت ۾ جاري دستيابيءَ جو ثبوت آهي.<ref name="PremPrakashEbooks"/> == پڻ ڏسو == * [[ڀڄن]] * [[سوامي شانتي پرڪاش]] * [[سوامي ٽيئونرام]] * [[ڀڳتي تحريڪ]] * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌي هندو]] * [[سنڌي مذهبي شاعري]] * [[الهه نگر]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.premprakashpanth.com/e-books پريم پرڪاش پنٿ جي اليڪٽرانڪ ڪتابن جي فهرست] * [https://www.premprakashpanth.com/satguru-swami-shanti-prakash-ji-mah سوامي شانتي پرڪاش جي سوانح — پريم پرڪاش پنٿ] * [https://thesindhuworld.com/swami-shanti-prakash-dev/ سوامي شانتي پرڪاش — دي سنڌو ورلڊ] * [https://www.rekhta.org/authors/satguru-swami-shanti-prakash-maharaj/all سوامي شانتي پرڪاش جون تصنيفون — ريخته] * [https://www.rekhta.org/ebooks/detail/ruhani-rehbar-ebooks روحاني رهبر — ريخته] {{DEFAULTSORT:ڀڄن بهار}} [[زمرو:1989ع جا ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي ادب]] [[زمرو:سنڌي مذهبي ادب]] [[زمرو:ڀڄن]] [[زمرو:هندو مذهبي ڪتاب]] 55b5ocneljfv51bdqrd4z6nqd2qyu3n 0 104417 422501 2026-10-17T20:00:09Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|سنڌي ليکڪ، ناٽڪ نويس، اسٽيج فنڪار ۽ موسيقيءَ بابت ڪتابن جو مصنف}} {{Infobox person | name = ارجن ڀمڀاڻي | native_name = ارجن ڀمڀاڻي | other_names = Arjan Bhambhani، Arjun Bhambhani | birth_date = 5 مئي 1941ع؛ ٻئي ماخذ موجب 1942ع | death_date = 15 مارچ 2012ع | occupation = ليکڪ، اداڪار، اسٽيج فنڪار، مرتب | language = سنڌي ٻ... 422501 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌي ليکڪ، ناٽڪ نويس، اسٽيج فنڪار ۽ موسيقيءَ بابت ڪتابن جو مصنف}} {{Infobox person | name = ارجن ڀمڀاڻي | native_name = ارجن ڀمڀاڻي | other_names = Arjan Bhambhani، Arjun Bhambhani | birth_date = 5 مئي 1941ع؛ ٻئي ماخذ موجب 1942ع | death_date = 15 مارچ 2012ع | occupation = ليکڪ، اداڪار، اسٽيج فنڪار، مرتب | language = [[سنڌي ٻولي]] | education = بي اي، قانون جي ڊگري | alma_mater = ايل. ڊي. آرٽس ڪاليج، احمد آباد | known_for = سنڌي ناٽڪ، اداڪاري ۽ موسيقيءَ بابت لکڻيون | notable_works = ''ناٽڪ ۽ اداڪاري'' (1982ع)، ''سنگيت آچاريه ماسٽر چندر'' (1989ع)، ''سنڌي فلمي دنيا ۾'' (2005ع) }} '''ارجن ڀمڀاڻي''' (انگريزي: ''Arjan Bhambhani'' يا ''Arjun Bhambhani''؛ ڄم: 5 مئي 1941ع يا 1942ع؛ وفات: 15 مارچ 2012ع) سنڌي ٻوليءَ جو ليکڪ، اسٽيج فنڪار، اداڪار ۽ مرتب هو. سندس ادبي ڪم جو اهم تعلق [[سنڌي ناٽڪ]]، اداڪاريءَ جي فن، سنڌي موسيقيءَ ۽ فلمي تاريخ سان هو.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref><ref name="SindhiKalakarArjan">{{cite web |title=Arjan Bhambhani's Profile, Bio-Data, Sindhi Artists, Sindhi Kalakar |url=https://sindhikalakar.com/artist/Arjan%20Bhambhani |website=Sindhi Kalakar |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> سندس اهم تصنيفن ۾ '''''ناٽڪ ۽ اداڪاري''''' (1982ع)، جيڪو مضمونن جو مجموعو آهي، ۽ '''''سنگيت آچاريه ماسٽر چندر''''' (1989ع)، جيڪو سنڌي راڳي [[ماسٽر چندر]] جي سوانح عمري آهي، شامل آهن. موتي لال جوتواڻيءَ موجب، اهي ٻئي ڪتاب پڙهڻ ۾ دلچسپ آهن ۽ انهن مان مصنف جي لاڳاپيل موضوعن سان سڌي واقفيت ظاهر ٿئي ٿي.<ref name="Jotwani1996"/> == زندگي ۽ تعليم == سنڌي فنڪارن بابت ويب سائيٽ ''سنڌي ڪلاڪار'' موجب، ارجن ڀمڀاڻي 5 مئي 1941ع تي ڄائو. هن احمد آباد جي ڪبير نگر واري مهاتما گانڌي هاءِ اسڪول ۾ تعليم حاصل ڪئي ۽ 1960ع ۾ مئٽرڪ پاس ڪئي. هن 1965ع ۾ احمد آباد جي ايل. ڊي. آرٽس ڪاليج مان بي اي جي ڊگري حاصل ڪئي ۽ 1968ع ۾ قانون جي ڊگري پڻ حاصل ڪيائين.<ref name="SindhiKalakarArjan"/> === ڄم جي سال بابت اختلاف === ارجن ڀمڀاڻيءَ جي ڄم جي سال بابت ماخذن ۾ اختلاف آهي. موتي لال جوتواڻيءَ جي ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع) ۾ سندس ڄم جو سال '''1942ع''' ڄاڻايل آهي، جڏهن ته ''سنڌي ڪلاڪار'' جي سوانحي رڪارڊ موجب سندس ڄم '''5 مئي 1941ع''' تي ٿيو.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="SindhiKalakarArjan"/> انهيءَ ڪري ٻنهي ڄاڻايل تاريخن کي ماخذن جي نسبت سان الڳ رکيو ويو آهي. == عملي زندگي == ارجن ڀمڀاڻيءَ ادبي ۽ اسٽيج سرگرمين سان گڏ سرڪاري ملازمت پڻ ڪئي. ''سنڌي ڪلاڪار'' جي سوانحي رڪارڊ موجب، هو احمد آباد ۾ سينيئر آڊٽ آفيسر طور ڪم ڪندو رهيو. انهيءَ رڪارڊ ۾ جون 1992ع کان سيپٽمبر 2002ع تائين سندس ملازمت جو عرصو ڄاڻايل آهي.<ref name="SindhiKalakarArjan"/> == ادبي ۽ فني سرگرميون == ارجن ڀمڀاڻيءَ جي لکڻين جو اهم موضوع سنڌي ناٽڪ، اسٽيج تي اداڪاري، موسيقي ۽ سنڌي فنڪارن جي زندگي هو. هو پاڻ اسٽيج فن سان لاڳاپيل هئڻ سبب اداڪاريءَ جي عملي پاسن سان واقف هو. جوتواڻيءَ سندس ڪتابن بابت لکيو آهي ته اهي مصنف جي موضوعن سان پهرين هٿ جي واقفيت ظاهر ڪن ٿا.<ref name="Jotwani1996"/> == تصنيفون == === ناٽڪ ۽ اداڪاري (1982ع) === '''''ناٽڪ ۽ اداڪاري''''' (انگريزي: ''Naatak ain Adaakaaree'') ارجن ڀمڀاڻيءَ جو مضمونن جو مجموعو آهي، جيڪو 1982ع ۾ شايع ٿيو. هن ڪتاب جو تعلق ناٽڪ ۽ اداڪاريءَ جي فن سان آهي. جوتواڻيءَ ان کي پڙهڻ لائق تصنيف قرار ڏنو آهي، جنهن مان مصنف جي اسٽيج ۽ اداڪاريءَ بابت عملي واقفيت ظاهر ٿئي ٿي.<ref name="Jotwani1996"/> === سنگيت آچاريه ماسٽر چندر (1989ع) === '''''سنگيت آچاريه ماسٽر چندر''''' (انگريزي: ''Sangeetaachaarya Master Chander'') ارجن ڀمڀاڻيءَ جي لکيل سوانحي تصنيف آهي، جيڪا 1989ع ۾ شايع ٿي. ڪتاب جو موضوع سنڌي موسيقيءَ جو مشهور راڳي ۽ موسيقار [[ماسٽر چندر]] آهي. موتي لال جوتواڻيءَ هن ڪتاب کي پڻ اهڙي تصنيف قرار ڏنو آهي، جنهن مان مصنف جي موضوع سان سڌي واقفيت ظاهر ٿئي ٿي.<ref name="Jotwani1996"/> === جيون گرسهاڻي: شخصيت ۽ فن (1987ع) === ارجن ڀمڀاڻي ۽ [[جيٺو لالواڻي]] گڏجي سنڌي اداڪار جيون گرسهاڻي بابت هڪ ڪتاب مرتب ڪيو. ڪتاب جو انگريزي ببليوگرافيائي عنوان ''Jivan Gursahani (Man & Artist)'' آهي. ڪتاب 1987ع ۾ احمد آباد مان ''Stage Quarterly'' طرفان شايع ٿيو. ڪتابي رڪارڊ موجب، هي تصنيف سنڌي ٻوليءَ جي عربي رسم الخط ۾ آهي ۽ ان ۾ 76 صفحا، ان کان پوءِ پنج اضافي صفحا، درج آهن.<ref name="AbeBooksGursahani">{{cite web |title=Jivan Gursahani (Man & Artist) |url=https://www.abebooks.com/servlet/BookDetailsPL?bi=68831401 |website=AbeBooks |publisher=Stage Quarterly |year=1987 |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> === سنڌي فلمي دنيا ۾ (2005ع) === '''''سنڌي فلمي دنيا ۾''''' (انگريزي: ''Sindhi Filmi Dunia Mein'' يا ''Sindhis in Film World'') ارجن ڀمڀاڻيءَ جي تصنيف آهي، جيڪا ڊسمبر 2005ع ۾ ڇپي. ڪتاب جو موضوع فلمي دنيا ۾ سنڌي فنڪارن جي خدمتن ۽ شرڪت جو احوال آهي.<ref name="MasterChanderBooks">{{cite web |title=Books on Master Chander and Family |url=https://masterchander.com/books/ |website=Master Chander |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref><ref name="SindhyatBooks">{{cite web |title=Books |url=https://sindhyat.com/database/Books |website=Sindhyat |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> === ڪلا جو ڪوهه نور: ماسٽر چندر === '''''ڪلا جو ڪوهه نور: ماسٽر چندر''''' (انگريزي: ''Kala Jo Kohinoor – Master Chander'') ماسٽر چندر جي زندگيءَ بابت ڪتاب آهي. هن ڪتاب جي ترتيب ۽ تدوين ۾ ڊاڪٽر جيٺو لالواڻيءَ سان گڏ ارجن ڀمڀاڻيءَ جو نالو درج آهي، جڏهن ته نرمَل گوپلاڻي ان جو جنرل ايڊيٽر ڄاڻايو ويو آهي. ڪتاب ماسٽر چندر جي 105هين جنم سالگرهه جي موقعي تي شايع ڪيو ويو. ان جو ناشر ''راشٽريه سنڌي ڀاشا وڪاس پريشد''، نئين دهلي، ڄاڻايل آهي.<ref name="MasterChanderBooks"/> هن ڪتاب کي 1989ع واري ''سنگيت آچاريه ماسٽر چندر'' کان الڳ تصنيف طور درج ڪيو ويو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ موجود ڪتابي رڪارڊن ۾ انهن جا عنوان ۽ اشاعتي تفصيل مختلف آهن. == تصنيفن جي فهرست == {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;border:1px solid #A7B8CA;" ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | سال ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | ڪتاب ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | صنف يا موضوع ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | ڪردار |- | style="background:#E7F1FC;" | 1982ع | ''ناٽڪ ۽ اداڪاري'' | ناٽڪ ۽ اداڪاريءَ بابت مضمون | مصنف |- | style="background:#EDF5EA;" | 1987ع | ''جيون گرسهاڻي: شخصيت ۽ فن'' | سنڌي اداڪار بابت ڪتاب | جيٺو لالواڻيءَ سان گڏ مرتب |- | style="background:#F2EAFB;" | 1989ع | ''سنگيت آچاريه ماسٽر چندر'' | [[ماسٽر چندر]] جي سوانح عمري | مصنف |- | style="background:#FFF2E4;" | 2005ع | ''سنڌي فلمي دنيا ۾'' | فلمي دنيا ۾ سنڌي فنڪارن جو احوال | مصنف |- | style="background:#E7F1FC;" | 2012ع جي لڳ ڀڳ | ''ڪلا جو ڪوهه نور: ماسٽر چندر'' | ماسٽر چندر جي زندگيءَ بابت ڪتاب | جيٺو لالواڻيءَ سان گڏ مرتب |} <ref name="Jotwani1996"/><ref name="AbeBooksGursahani"/><ref name="MasterChanderBooks"/><ref name="SindhyatBooks"/> == سنڌي ناٽڪ سان لاڳاپو == ارجن ڀمڀاڻيءَ جي ادبي سڃاڻپ جو هڪ اهم پاسو سنڌي ناٽڪ ۽ اسٽيج فن سان سندس تعلق هو. ''ناٽڪ ۽ اداڪاري'' جهڙي تصنيف سندس انهيءَ دلچسپيءَ جو مثال آهي. جوتواڻيءَ جي راءِ موجب، ڀمڀاڻيءَ جي لکڻين ۾ رڳو نظرياتي بحث نه، پر لاڳاپيل فنن سان عملي واقفيت پڻ نظر اچي ٿي.<ref name="Jotwani1996"/> == سنڌي موسيقيءَ جي تاريخ ۾ حصو == ارجن ڀمڀاڻيءَ سنڌي موسيقيءَ جي مشهور شخصيت ماسٽر چندر بابت سوانحي لکڻيون تيار ڪيون. 1989ع واري ''سنگيت آچاريه ماسٽر چندر'' ۽ بعد ۾ ''ڪلا جو ڪوهه نور: ماسٽر چندر'' جي تدوين سان سندس نالو سنڌي موسيقيءَ جي تاريخ بابت ڪتابي ڪم سان لاڳاپيل رهيو.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="MasterChanderBooks"/> ماسٽر چندر جي زندگيءَ ۽ موسيقيءَ بابت وڌيڪ معلومات سندس خاندان ۽ موسيقيائي ورثي سان لاڳاپيل ويب سائيٽ تي پڻ موجود آهي.<ref name="MasterChanderWebsite">{{cite web |title=Sangeet Acharya Master Chander |url=https://masterchander.com/ |website=Master Chander |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> == وفات == ''سنڌي ڪلاڪار'' جي سوانحي رڪارڊ موجب، ارجن ڀمڀاڻي 15 مارچ 2012ع تي دل جي شديد دوري سبب وفات ڪئي.<ref name="SindhiKalakarArjan"/> == ادبي اهميت == ارجن ڀمڀاڻيءَ جي لکڻين جو اهم پاسو سنڌي اسٽيج، اداڪاري، موسيقي ۽ فلمي دنيا بابت مواد کي ڪتابي صورت ۾ محفوظ ڪرڻ آهي. موتي لال جوتواڻيءَ سندس ٻن ڪتابن کي پڙهڻ لائق قرار ڏيندي انهن ۾ مصنف جي موضوعن سان سڌي واقفيت کي نمايان ڪيو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> == پڻ ڏسو == * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌي ناٽڪ]] * [[سنڌي موسيقي]] * [[ماسٽر چندر]] * [[جيٺو لالواڻي]] * [[سنڌي سئنيما]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://sindhikalakar.com/artist/Arjan%20Bhambhani ارجن ڀمڀاڻيءَ جي سوانح — سنڌي ڪلاڪار] * [https://masterchander.com/books/ ماسٽر چندر بابت ڪتابن جي فهرست] * [https://sindhyat.com/database/Books سنڌي ڪتابن جو ڊيٽابيس — سنڌيت] * [https://www.abebooks.com/servlet/BookDetailsPL?bi=68831401 جيون گرسهاڻي بابت ڪتاب جو ببليوگرافيائي رڪارڊ] {{DEFAULTSORT:ڀمڀاڻي، ارجن}} [[زمرو:1940ع واري ڏهاڪي ۾ ڄاول]] [[زمرو:2012ع ۾ وفات ڪيل]] [[زمرو:سنڌي ليکڪ]] [[زمرو:سنڌي اداڪار]] [[زمرو:سنڌي ناٽڪ]] [[زمرو:سنڌي ادب]] [[زمرو:سنڌي موسيقي]] 4pdv61wnxwoe8w1dxqawoosn4c530ap 0 104418 422502 2026-10-17T20:02:05Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|سنڌي مزاح نگار، طنز نويس، ڪهاڻيڪار، ناٽڪ نويس، اداڪار ۽ صحافي}} {{Infobox person | name = لڇمڻ ڀمڀاڻي | native_name = لڇمڻ اُڌارام ڀمڀاڻي | other_names = اشانت، امرڪانت، دلبر، دلدار جئپوري، جئپوري جل ڦٽاڪو | birth_date = 17 نومبر 1938ع؛ جوتواڻيءَ موجب 1937ع | birth_place = [[نوابشاهه]]، [[سنڌ]]،... 422502 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌي مزاح نگار، طنز نويس، ڪهاڻيڪار، ناٽڪ نويس، اداڪار ۽ صحافي}} {{Infobox person | name = لڇمڻ ڀمڀاڻي | native_name = لڇمڻ اُڌارام ڀمڀاڻي | other_names = اشانت، امرڪانت، دلبر، دلدار جئپوري، جئپوري جل ڦٽاڪو | birth_date = 17 نومبر 1938ع؛ جوتواڻيءَ موجب 1937ع | birth_place = [[نوابشاهه]]، [[سنڌ]]، برطانوي هندستان | death_date = نامعلوم | occupation = مزاح نگار، طنز نويس، ڪهاڻيڪار، ناٽڪ نويس، اداڪار، صحافي، مرتب | language = [[سنڌي ٻولي]] | education = گريجوئيٽ | residence = [[جئپور]]، [[راجسٿان]]، ڀارت | known_for = ''دلدار جي دريءَ مان''، سنڌي طنز ۽ مزاح، سنڌي ادبي صحافت | notable_works = ''سپنا ۽ سڏڪا''، ''راڳ کٽراڳ''، ''روشنيءَ جو رٿ''، ''ممتا جو موت''، ''سنڌي ايڪانڪي'' }} '''لڇمڻ ڀمڀاڻي''' (انگريزي: ''Lachman Bhambhani'' يا ''Lachhman Bhambhani'')، مڪمل نالو '''لڇمڻ اُڌارام ڀمڀاڻي'''، سنڌي ٻوليءَ جو مزاح نگار، طنز نويس، ڪهاڻيڪار، ناٽڪ نويس، اداڪار، صحافي ۽ مرتب هو. سندس جنم بابت ماخذن ۾ اختلاف آهي؛ موتي لال جوتواڻيءَ 1937ع ڄاڻايو آهي، جڏهن ته ٻين سوانحي ماخذن موجب هو 17 نومبر 1938ع تي [[نوابشاهه]]، سنڌ ۾ ڄائو.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref><ref name="SindhiSangatBhambhani">{{cite web |title=(Late) Lachman Bhambhani |url=https://www.sindhisangat.com/promoters/lachman-bhambhani/ |website=Sindhi Sangat |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref><ref name="SindhuWorldBhambhani">{{cite web |title=Lachman Bhambhani |url=https://thesindhuworld.com/lachman-bhambhani/ |website=The Sindhu World |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> ڀمڀاڻي سنڌي ادب ۾ طنز ۽ مزاح جي لکڻين سبب سڃاتو ويندو هو. هو مختلف رسالن ۾ '''اشانت'''، '''امرڪانت'''، '''دلبر'''، '''دلدار جئپوري''' ۽ '''جئپوري جل ڦٽاڪو''' جهڙن قلمي نالن سان لکندو رهيو. سندس طنزيه ۽ مزاحيه ڪالم '''«دلدار جي دريءَ مان»''' پنهنجي دور جي سماجي ڏيکاءَ، اجاين ريتن ۽ انساني ڪمزورين تي تنقيد ڪندو هو.<ref name="Jotwani1996"/> هن سنڌي ڪهاڻين، ناٽڪن، ٻاراڻي ادب ۽ ادبي صحافت ۾ پڻ ڪم ڪيو. جئپور ۾ سنڌي ٻوليءَ ۽ ادب جي واڌاري لاءِ سندس سرگرميون خاص اهميت رکن ٿيون.<ref name="SindhiSangatBhambhani"/><ref name="SindhuWorldBhambhani"/> == شروعاتي زندگي ۽ تعليم == ''سنڌي سنگت'' ۽ ''دي سنڌو ورلڊ'' جي سوانحي بيانن موجب، لڇمڻ اُڌارام ڀمڀاڻي 17 نومبر 1938ع تي نوابشاهه ۾ پيدا ٿيو. [[1947ع ۾ هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ سندس خاندان ڀارت منتقل ٿيو ۽ هو اڳتي هلي [[جئپور]] ۾ آباد ٿيو.<ref name="SindhiSangatBhambhani"/><ref name="SindhuWorldBhambhani"/> هن اعليٰ تعليم حاصل ڪئي ۽ گريجوئيشن مڪمل ڪئي. ''دي سنڌو ورلڊ'' موجب، هن راشٽر ڀاشا پرچار سميتي، ورڌا، جي ''ڪوود'' ۽ پنجاب يونيورسٽيءَ جي ''ساهتيه رتن'' جا امتحان پڻ پاس ڪيا.<ref name="SindhuWorldBhambhani"/> === ڄم جي سال بابت اختلاف === لڇمڻ ڀمڀاڻيءَ جي ڄم جي سال بابت مختلف ماخذن ۾ هي ڄاڻ ملي ٿي: {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | ماخذ ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | ڄم جي تاريخ |- | style="background:#E7F1FC;" | موتي لال جوتواڻي، ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع) | 1937ع |- | style="background:#EDF5EA;" | ''Sindhi Sangat'' | 17 نومبر 1938ع |- | style="background:#F2EAFB;" | ''The Sindhu World'' | 17 نومبر 1938ع |} <ref name="Jotwani1996"/><ref name="SindhiSangatBhambhani"/><ref name="SindhuWorldBhambhani"/> موجود ماخذن ۾ اختلاف سبب ڄم جو سال حتمي طور مقرر ڪرڻ بدران ٻنهي بيانن کي الڳ رکيو ويو آهي. == ملازمت ۽ عملي زندگي == لڇمڻ ڀمڀاڻي راجسٿان حڪومت جي ملازمت سان پڻ لاڳاپيل رهيو. ''سنڌي سنگت'' موجب، هن سرڪاري آفيسر جي حيثيت ۾ ڪم ڪيو ۽ ملازمت تان رٽائر ٿيو.<ref name="SindhiSangatBhambhani"/> ملازمت سان گڏ هو سنڌي ادب، صحافت، اسٽيج ۽ سماجي سرگرمين ۾ حصو وٺندو رهيو. == ادبي زندگي == لڇمڻ ڀمڀاڻيءَ جي ادبي ڪم ۾ طنز ۽ مزاح، ڪهاڻيون، ناٽڪ، ٻاراڻو ادب، ادبي صحافت ۽ سنڌي ادب جي واڌاري جون سرگرميون شامل آهن. موتي لال جوتواڻيءَ کيس سنڌي طنز ۽ مزاح جو سڃاتل ليکڪ قرار ڏنو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> === طنز ۽ مزاح === لڇمڻ ڀمڀاڻيءَ جي لکڻين جو هڪ نمايان پاسو طنزيه ۽ مزاحيه انداز هو. هو سماجي روين، اجاين رواجن، ڏيکاءَ ۽ روزمره جي انساني ڪمزورين کي طنز جو موضوع بڻائيندو هو. جوتواڻيءَ سندس مزاح کي بيباڪ ۽ روايتي پابندين کان آزاد انداز وارو قرار ڏنو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> === قلمي نالا === لڇمڻ ڀمڀاڻي مختلف رسالن ۽ ادبي اشاعتن ۾ ڪيترن قلمي نالن سان لکندو هو. جوتواڻيءَ سندس هيٺيان قلمي نالا درج ڪيا آهن: {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | قلمي نالو ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | رومن صورت |- | style="background:#E7F1FC;" | اشانت | Ashant |- | style="background:#EDF5EA;" | امرڪانت | Amarkant |- | style="background:#F2EAFB;" | دلبر | Dilbar |- | style="background:#FFF2E4;" | دلدار جئپوري | Dildar Jaipuri |- | style="background:#E7F1FC;" | جئپوري جل ڦٽاڪو | Jaipuri Jal Phatako |} <ref name="Jotwani1996"/> انهن قلمي نالن سان ڇپيل سڀني لکڻين جي مڪمل ببليوگرافي موجوده ماخذن مان مرتب نه ٿي سگهي آهي. == دلدار جي دريءَ مان == '''«دلدار جي دريءَ مان»''' (رومن صورت: ''Dildaar jee Daree-a Maan'') لڇمڻ ڀمڀاڻيءَ جو طنزيه ۽ مزاحيه ڪالم هو. موتي لال جوتواڻيءَ موجب، هن ڪالم ۾ ڀمڀاڻي پنهنجي دور جي ڪيترن سماجي رجحانن، اجاين فيشنن، ڏيکاءَ ۽ انساني ڪمزورين کي طنز جو نشانو بڻايو.<ref name="Jotwani1996"/> ڪالم جي عنوان ۾ ''دريءَ مان'' جي ترڪيب سماج کي مشاهدي هيٺ آڻڻ واري انداز ڏانهن اشارو ڪري ٿي. ڪالم ڪهڙي رسالي ۾ پهريون ڀيرو ڇپيو، ان جي اشاعت جي شروعات ۽ پڄاڻيءَ جا سال ڪهڙا هئا ۽ ان جون ڪيتريون قسطون شايع ٿيون، تنهن بابت وڌيڪ اصل رسالن جي تحقيق گهربل آهي. == ڪهاڻيڪاري == لڇمڻ ڀمڀاڻي سنڌي ڪهاڻيءَ جي صنف ۾ پڻ لکيو. سندس ڪهاڻين جا مجموعا ''سپنا ۽ سڏڪا''، ''انبوهه کان ٻاهر'' ۽ ''ممتا جو موت'' ڄاڻايا وڃن ٿا.<ref name="SindhiSangatBhambhani"/> === سپنا ۽ سڏڪا === '''''سپنا ۽ سڏڪا''''' (رومن صورت: ''Supna Ain Sudka'') لڇمڻ ڀمڀاڻيءَ جي ڪهاڻين جو مجموعو آهي. ''سنڌي سنچيه'' جي ڪتابي رڪارڊ موجب، هي ڪتاب 1964ع ۾ جئپور مان ''پشپ ڪمل پبليڪيشن'' طرفان شايع ٿيو. ڪتاب جو رڪارڊ يونيورسٽي آف شڪاگو جي لائبريريءَ جي مجموعي سان لاڳاپيل آهي.<ref name="SindhiSanchayaSupna">{{cite web |title=Supnā ʻain Sudika: Kahāṇiyuni Jo Majmūʻo |url=https://sindhisanchaya.online/books/52064 |website=Sindhi Sanchaya |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> ڊاڪٽر در محمد پٺاڻ جي سنڌي ڪهاڻيءَ بابت لکڻيءَ ۾ پڻ هن ڪتاب جو ذڪر ملي ٿو، پر اتي اشاعت جو سال 1968ع ڏنل آهي. انهيءَ اختلاف ۾ ڪتابي لائبريريءَ جو 1964ع وارو رڪارڊ وڌيڪ مخصوص ببليوگرافيائي ثبوت فراهم ڪري ٿو.<ref name="DurMuhammadStories">{{cite web |author=در محمد پٺاڻ |title=سنڌي افسانا ۽ ڪھاڻيون: سنڌ کان ٻاهر سنڌي ڪهاڻيءَ جي اوسر |url=https://sindhishortstories.blogspot.com/2022/01/blog-post_28.html |website=Sindhi Short Stories |date=2022-01-28 |language=sd |access-date=2026-10-18 }}</ref> === انبوهه کان ٻاهر === '''''انبوهه کان ٻاهر''''' (رومن صورت: ''Anboh Khan Bahir'') لڇمڻ ڀمڀاڻيءَ جي ڪهاڻين جو مجموعو آهي. ''سنڌي سنگت'' موجب، هي ڪتاب 1970ع ۾ شايع ٿيو.<ref name="SindhiSangatBhambhani"/> === ممتا جو موت === '''''ممتا جو موت''''' لڇمڻ ڀمڀاڻيءَ جو ڪهاڻين جو مجموعو آهي، جيڪو 1995ع ۾ شايع ٿيو. هن ڪتاب جو ذڪر ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' جي سنڌي ڪهاڻيءَ بابت داخلا ۾ پڻ موجود آهي.<ref name="SindhianaStory">{{cite web |title=سنڌي ڪهاڻي |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سنڌي%20ڪهاڻي |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |access-date=2026-10-18 }}</ref> == ناٽڪ ۽ اداڪاري == لڇمڻ ڀمڀاڻيءَ جو سنڌي ناٽڪ ۽ اسٽيج سان پڻ گهرو تعلق رهيو. ''سنڌي سنگت'' موجب، هن سنڌي ۽ هندي ٻولين جي 30 کان وڌيڪ اسٽيج ناٽڪن ۽ ريڊيو ۽ ٽيليويزن جي لڳ ڀڳ 25 ڊرامائي پيشڪشن ۾ اداڪاري ڪئي.<ref name="SindhiSangatBhambhani"/> ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' سنڌي ڊرامي جي تاريخ بابت پنهنجي داخلا ۾ ورهاڱي کان پوءِ ڀارت جي سنڌي ڊرامانگارن ۾ لڇمڻ ڀمڀاڻيءَ جو نالو پڻ درج ڪيو آهي.<ref name="SindhianaDrama">{{cite web |title=سنڌي ڊرامو |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سنڌي%20ڊرامو |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |access-date=2026-10-18 }}</ref> === ممي موٽي آءُ === '''''ممي موٽي آءُ''''' (رومن صورت: ''Mummy Moti Aau'') لڇمڻ ڀمڀاڻيءَ جي ناٽڪي تصنيف آهي. ''سنڌي سنگت'' جي سوانحي رڪارڊ موجب، هن ڪتاب کي ڀارت جي مرڪزي هندي ڊائريڪٽوريٽ طرفان قومي سطح تي انعام مليو.<ref name="SindhiSangatBhambhani"/> == سنڌي ايڪانڪي == '''''سنڌي ايڪانڪي''''' لڇمڻ ڀمڀاڻيءَ جو مرتب ڪيل سنڌي هڪ ائڪٽ وارن ناٽڪن جو مجموعو آهي. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب، هن ڪتاب ۾ 16 ناٽڪ نويسن جون تخليقون شامل آهن. انهن ۾ تيرٿ وسنت، ڪرشن کٽواڻي، ايم. ڪمل، لکمي کلاڻي، مدن جماڻي، واسديو نرمل، پريم پرڪاش، ايشور چندر، سندر اگناڻي، شيام جئسنگهاڻي، چمن شرما، جيٺو لالواڻي، لڇمڻ ڀمڀاڻي، ويڙهو رفيق، جگديش لڄاڻي ۽ وڪرم شهاڻي شامل آهن. ڪتاب ۾ سنڌي ناٽڪ جي هڪ سؤ سالن کان وڌيڪ عرصي جي تاريخ جو مختصر تعارف پڻ ڏنو ويو آهي. هي 315 صفحن جو ڪتاب [[ساهتيه اڪيڊمي]]، نئين دهلي، 2004ع ۾ شايع ڪيو ۽ ان جو ٻيو ڇاپو 2007ع ۾ پڌرو ٿيو.<ref name="SindhianaEkanki">{{cite web |title=سنڌي ايڪانڪي |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سنڌي%20ايڪانڪي |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |access-date=2026-10-18 }}</ref> == ٻاراڻو ادب == لڇمڻ ڀمڀاڻي ٻارن لاءِ پڻ ڪهاڻيون لکيون. سندس ٻاراڻي ادب جي تصنيف '''''روشنيءَ جو رٿ''''' (رومن صورت: ''Roshni Jo Rath'') 1994ع ۾ شايع ٿي. ''سنڌي سنگت'' موجب، هن ڪتاب کي ڀارت جي قومي تعليمي تحقيق ۽ تربيت واري اداري، اين سي اي آر ٽي (NCERT)، طرفان انعام مليو.<ref name="SindhiSangatBhambhani"/> == ادبي صحافت == لڇمڻ ڀمڀاڻي سنڌي ادبي صحافت سان سرگرم رهيو. هو جئپور مان نڪرندڙ سنڌي ادبي ماهوار رسالي '''''سوهڻي''''' سان لاڳاپيل هو ۽ ڏهن سالن کان وڌيڪ عرصي تائين ان جو گڏيل ايڊيٽر رهيو. هن هندي ٻوليءَ ۾ سنڌي ادب جي چونڊ ترجمن کي شايع ڪندڙ رسالي '''''سنڌي ساهتيه سُرڀي''''' جي چيف ايڊيٽر طور پڻ ڪم ڪيو. ''دي سنڌو ورلڊ'' موجب، هو ''ريحاڻ'' ۽ ''اندر ڌنوش'' جهڙين اشاعتن جي ادارت سان پڻ لاڳاپيل رهيو.<ref name="SindhiSangatBhambhani"/><ref name="SindhuWorldBhambhani"/> == سنڌيت جي تحريڪ == ورهاڱي کان پوءِ جئپور ۾ سنڌي ٻوليءَ ۽ ثقافت جي تحفظ لاءِ هلندڙ سرگرمين ۾ لڇمڻ ڀمڀاڻيءَ حصو ورتو. هو [[سندر اگناڻي]] ۽ واسديو سنڌو ڀارتي سان گڏ جئپور جي سنڌي ادبي حلقن ۾ سرگرم رهيو. انهن ٽنهي سنڌي ادب ۽ ثقافت جي واڌاري لاءِ گڏيل ڪوششون ڪيون ۽ ادبي رسالي ''سوهڻي'' جي شروعات سان لاڳاپيل رهيا.<ref name="SindhiSangatBhambhani"/><ref name="SindhuWorldBhambhani"/> سنڌي ٻوليءَ کي ڀارت جي آئين جي اٺين شيڊيول ۾ شامل ڪرائڻ واري تحريڪ ۾ پڻ سندس نالو سرگرم سنڌي اديبن ۾ ملي ٿو.<ref name="SindhiLanguageMovement">{{cite journal |title=سنڌي ٻوليءَ کي قومي زبان طور تسليم ڪرائڻ جي جدوجهد بابت مقالو |journal=سنڌي ٻولي |url=https://journal.sindhila.org/sindhi/libraries/pdf_journal/1588445238_PDF_BoliJournal2019-12-01.pdf |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |access-date=2026-10-18 }}</ref> == ادبي ۽ تنظيمي ذميواريون == لڇمڻ ڀمڀاڻي مختلف سنڌي ادبي ۽ ثقافتي ادارن سان لاڳاپيل رهيو. ''سنڌي سنگت'' موجب، هو راجسٿان سنڌي اڪيڊميءَ جو ميمبر ۽ ''اکل ڀارت سنڌي ٻولي ۽ ساهت سڀا'' جو جنرل سيڪريٽري پڻ رهيو.<ref name="SindhiSangatBhambhani"/> == تصنيفون == {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;border:1px solid #A7B8CA;" ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | سال ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | تصنيف ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | صنف |- | style="background:#E7F1FC;" | 1964ع | ''سپنا ۽ سڏڪا'' | ڪهاڻين جو مجموعو |- | style="background:#EDF5EA;" | 1970ع | ''انبوهه کان ٻاهر'' | ڪهاڻين جو مجموعو |- | style="background:#F2EAFB;" | 1993ع | ''راڳ کٽراڳ'' | طنزيه ۽ مزاحيه مضمون |- | style="background:#FFF2E4;" | 1994ع | ''روشنيءَ جو رٿ'' | ٻاراڻيون ڪهاڻيون |- | style="background:#E7F1FC;" | 1995ع | ''ممتا جو موت'' | ڪهاڻين جو مجموعو |- | style="background:#EDF5EA;" | سال جي تصديق گهربل | ''ممي موٽي آءُ'' | ناٽڪ |- | style="background:#F2EAFB;" | 2004ع | ''سنڌي ايڪانڪي'' | سنڌي هڪ ائڪٽ وارن ناٽڪن جو مرتب ڪيل مجموعو |- | style="background:#FFF2E4;" | سال جي تصديق گهربل | ''اڍائي اکر پريم جا'' | ناٽڪ سان لاڳاپيل ڪتابي رڪارڊ |} <ref name="SindhiSangatBhambhani"/><ref name="SindhiSanchayaSupna"/><ref name="SindhianaStory"/><ref name="SindhianaEkanki"/><ref name="SindhiSanchayaPrem">{{cite web |title=Aḍhāī Akhar Prem Ja |url=https://sindhisanchaya.in/books/998 |website=Sindhi Sanchaya |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> == انعام ۽ اعزاز == ''سنڌي سنگت'' جي سوانحي رڪارڊ موجب، لڇمڻ ڀمڀاڻيءَ کي مختلف ادبي ۽ ثقافتي ادارن طرفان اعزاز مليا. {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | تصنيف ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | انعام ڏيندڙ ادارو |- | style="background:#E7F1FC;" | ''ممي موٽي آءُ'' | مرڪزي هندي ڊائريڪٽوريٽ، ڀارت |- | style="background:#EDF5EA;" | ''روشنيءَ جو رٿ'' | قومي تعليمي تحقيق ۽ تربيت وارو ادارو (NCERT) |- | style="background:#F2EAFB;" | ''راڳ کٽراڳ'' | راجسٿان سنڌي اڪيڊمي |} <ref name="SindhiSangatBhambhani"/> انعامن جي سرڪاري اعلانن جا سال موجود ماخذن مان مڪمل طور تصديق نه ٿي سگهيا آهن. == سنڌي ادب ۾ اهميت == لڇمڻ ڀمڀاڻيءَ جو ادبي ڪم ڪيترين صنفن تي پکڙيل آهي. هو طنز ۽ مزاح سان گڏ ڪهاڻي، ناٽڪ، ٻاراڻي ادب، ادبي صحافت ۽ سنڌي ٻوليءَ جي ثقافتي سرگرمين سان لاڳاپيل رهيو. سندس ڪالم ''دلدار جي دريءَ مان'' سنڌي طنزيه نثر ۾ سماجي روين تي تنقيد جو مثال آهي، جڏهن ته ''سنڌي ايڪانڪي'' جهڙي ترتيب سنڌي ناٽڪن کي گڏ ڪرڻ ۽ محفوظ ڪرڻ جي ڪم سان لاڳاپيل آهي.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="SindhianaEkanki"/> == پڻ ڏسو == * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌي طنز ۽ مزاح]] * [[سنڌي ڪهاڻي]] * [[سنڌي ناٽڪ]] * [[سنڌي ايڪانڪي]] * [[سندر اگناڻي]] * [[سنڌي ٻولي]] * [[سنڌيت]] * [[جئپور]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.sindhisangat.com/promoters/lachman-bhambhani/ لڇمڻ ڀمڀاڻيءَ جي سوانح — سنڌي سنگت] * [https://thesindhuworld.com/lachman-bhambhani/ لڇمڻ ڀمڀاڻي — دي سنڌو ورلڊ] * [https://sindhisanchaya.online/books/52064 سپنا ۽ سڏڪا — سنڌي سنچيه] * [https://sindhisanchaya.in/books/998 اڍائي اکر پريم جا — سنڌي سنچيه] {{DEFAULTSORT:ڀمڀاڻي، لڇمڻ}} [[زمرو:1930ع واري ڏهاڪي ۾ ڄاول]] [[زمرو:سنڌي ليکڪ]] [[زمرو:سنڌي مزاح نگار]] [[زمرو:سنڌي ڪهاڻيڪار]] [[زمرو:سنڌي ناٽڪ نويس]] [[زمرو:سنڌي اداڪار]] [[زمرو:سنڌي صحافي]] [[زمرو:نوابشاهه جا ماڻهو]] [[زمرو:ڀارت جا سنڌي اديب]] cl7sepmfu69569qkx7nrxgfa7d2w4ac 0 104419 422503 2026-10-17T20:04:09Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|سنڌي ناول نگار، مضمون نويس، مترجم ۽ لطيفيات جو محقق}} {{Infobox person | name = نارائڻداس ميوارام ڀمڀاڻي | native_name = نارائڻداس ميوارام ڀمڀاڻي | other_names = پروفيسر نارائڻداس ڀمڀاڻي، Naraindas Mewaram Bhambhani | birth_date = 15 نومبر 1912ع | birth_place = [[پڊعيدن]]، [[سنڌ]]، برطانوي هندستان | death_date =... 422503 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌي ناول نگار، مضمون نويس، مترجم ۽ لطيفيات جو محقق}} {{Infobox person | name = نارائڻداس ميوارام ڀمڀاڻي | native_name = نارائڻداس ميوارام ڀمڀاڻي | other_names = پروفيسر نارائڻداس ڀمڀاڻي، Naraindas Mewaram Bhambhani | birth_date = 15 نومبر 1912ع | birth_place = [[پڊعيدن]]، [[سنڌ]]، برطانوي هندستان | death_date = 1976ع | occupation = ناول نگار، مضمون نويس، مترجم، استاد، ادبي نقاد | language = [[سنڌي ٻولي]] | education = ايم اي، انگريزي ادب | alma_mater = [[بمبئي يونيورسٽي]] | employer = [[ڊي جي سنڌ گورنمينٽ سائنس ڪاليج|ڊي جي سنڌ ڪاليج]]، ڪراچي | known_for = سنڌي سماجي ناول، ٿامس هارڊيءَ جي ناول جو روپانتر، لطيفيات | notable_works = ''پاپ ۽ پاڪيزگي''، ''مالهڻ''، ''وڌوا''، ''غريبن جو ورثو''، ''ادبي غنچو''، ''شاهه جون سورميون'' }} '''نارائڻداس ميوارام ڀمڀاڻي''' (انگريزي: ''Naraindas Mewaram Bhambhani''؛ 15 نومبر 1912ع – 1976ع) سنڌي ٻوليءَ جو ناول نگار، مضمون نويس، مترجم، ادبي نقاد ۽ استاد هو. سندس شمار ويهين صديءَ جي سنڌي سماجي ناول جي اهم ليکڪن ۾ ٿئي ٿو. هن پنهنجي ناولن ۾ غربت، طبقاتي فرق، عورتن جي سماجي حيثيت ۽ سماج جي روايتي رسمن کي موضوع بڻايو.<ref name="Allana1991">{{cite book |last=Allana |first=Ghulam Ali |title=An Introduction to Sindhi Literature |year=1991 |language=en |url=https://sindhiadabiboard.net/wp-content/uploads/2024/02/An_Introduction_To_Sindhi_Literature-Dr_Ghulam_Ali_Allana_1991_cs.pdf }}</ref> موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع) ۾ ڀمڀاڻيءَ کي ناول نگار ۽ مضمون نويس ڄاڻائيندي سندس تصنيفن ۾ ''پاپ ۽ پاڪيزگي'' (1940ع)، ''مالهڻ''، ''وڌوا''، ''ادبي غنچو'' (1945ع) ۽ ''شاهه جون سورميون'' شامل ڪيون آهن.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> == زندگي ۽ تعليم == هڪ سوانحي مضمون موجب، نارائڻداس ميوارام ڀمڀاڻي 15 نومبر 1912ع تي [[پڊعيدن]] ۾ ڄائو. سندس والد جو نالو ميوارام ڀمڀاڻي هو. هن بمبئي يونيورسٽيءَ مان انگريزي ادب ۾ ايم اي ڪئي ۽ پوءِ ڪراچيءَ جي ڊي جي سنڌ ڪاليج ۾ انگريزيءَ جو استاد مقرر ٿيو. اڳتي هلي پروفيسر جي عهدي تي ڪم ڪيائين. 1947ع ۾ هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ ڀارت منتقل ٿيو. سندس وفات 1976ع ۾ ٿي.<ref name="SindhiPeopleBhambhani">{{cite web |title=پروفيسر نارائڻ داس ڀمڀاڻي |url=https://sindhipeoples.blogspot.com/2025/11/blog-post_81.html |website=سنڌي شخصيتون |date=2025-11-09 |language=sd |access-date=2026-10-18 }}</ref> == ادبي زندگي == نارائڻداس ڀمڀاڻيءَ جو ادبي ڪم ناول، مضمون، ترجمي ۽ ادبي تنقيد تي مشتمل آهي. سنڌي ادب جي محقق ڊاڪٽر غلام علي الانا کيس سماجي اصلاح پسند ناول نگار قرار ڏنو آهي. الانا موجب، ڀمڀاڻيءَ پنهنجن ناولن ۾ هيٺين ۽ وچولي طبقي جي زندگيءَ کي تخليقي انداز ۾ پيش ڪيو. سندس ڪردارن ۾ انساني عادتن، ڪمزورين ۽ سماجي روين جي عڪاسي ملي ٿي.<ref name="Allana1991"/> === سماجي اصلاح ۽ حقيقت نگاري === ڀمڀاڻيءَ جي ناولن ۾ عام ماڻهن جي زندگي، غربت ۽ معاشرتي ناانصافيون نمايان موضوع آهن. ڊاڪٽر غلام علي الانا جي ادبي جائزي موجب، سندس ڪردار رڳو خيالي نمونا نه آهن، پر سماج مان مشاهدي ذريعي کنيل جيئرا جاڳندا انسان محسوس ٿين ٿا.<ref name="Allana1991"/> == ناول == === پاپ ۽ پاڪيزگي (1940ع) === '''''پاپ ۽ پاڪيزگي''''' (رومن صورت: ''Paapu ain Paakeezgee'') نارائڻداس ڀمڀاڻيءَ جو 1940ع ۾ شايع ٿيل سنڌي ناول آهي. هي ڪتاب انگريزي ناول نگار [[ٿامس هارڊي]] جي ناول ''[[Tess of the d'Urbervilles]]'' جو سنڌي روپانتر آهي.<ref name="Jotwani1996"/> هارڊيءَ جو اصل ناول عورت جي سماجي حيثيت، اخلاقي ٻٽي معيار ۽ انساني الميي بابت آهي. ڀمڀاڻيءَ جي ڪتاب کي جوتواڻيءَ ترجمي بدران ''adaptation''، يعني روپانتر، قرار ڏنو آهي؛ تنهنڪري ان کي اصل انگريزي ناول جو لفظي ترجمو چوڻ مناسب نه آهي. === مالهڻ === '''''مالهڻ''''' نارائڻداس ڀمڀاڻيءَ جو سنڌي سماجي ناول آهي. ڊاڪٽر پروين موسيٰ ميمڻ جي ادبي جائزي موجب، هي ناول 1943ع ۾ شايع ٿيو. هن ڪتاب ۾ غربت ۽ سماجي طبقاتي فرق جهڙن موضوعن جي عڪاسي ڪئي وئي آهي.<ref name="SindhiPeopleBhambhani"/> === وڌوا === '''''وڌوا''''' (رومن صورت: ''Vidhavaa'' يا ''Vidhwa'') نارائڻداس ڀمڀاڻيءَ جو سنڌي ناول آهي. ڊاڪٽر پروين موسيٰ ميمڻ جي جائزي موجب، هي ناول 1943ع ۾ شايع ٿيو.<ref name="SindhiPeopleBhambhani"/> ڀارت جي دهلي يونيورسٽيءَ جي سنڌي ادب بابت نصابي دستاويز ۾ پڻ ''Vidhwa'' کي نارائڻداس ڀمڀاڻيءَ جي تصنيف طور درج ڪيو ويو آهي.<ref name="DelhiUniversityVidhwa">{{cite web |title=Department of Sindhi: Course Syllabus |url=https://www.du.ac.in/uploads/Administration/AC/10072015/Annexure/10072015_Annexure-13.pdf |website=University of Delhi |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> === غريبن جو ورثو === '''''غريبن جو ورثو''''' نارائڻداس ڀمڀاڻيءَ جو سنڌي سماجي ناول آهي. ڊاڪٽر پروين موسيٰ ميمڻ جي جائزي موجب، هن ناول جي اصل اشاعت 1946ع ۾ ٿي. ان ۾ غربت، طبقاتي فرق ۽ انساني ڪردار جا سماجي پاسا پيش ڪيا ويا آهن.<ref name="SindhiPeopleBhambhani"/> سنڌي ادبي بورڊ جي ڊجيٽل ڪتابي فهرست ۾ هن ناول جو 2004ع وارو ڇاپو درج آهي. انهيءَ ڪري 2004ع کي اصل اشاعت جو سال نه، پر بعد واري ڇاپي جو سال سمجهڻ گهرجي.<ref name="SindhBoardBooks">{{cite web |title=Books by Prof. Naraindas Mevaram Bhambhani |url=https://lib.sindh.org/kitaab?keyword=author&title=Prof.+Naraindas+Mevaram+Bhambhani |website=Sindhi Adabi Board Digital Library |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> == مضمون نويسي == === ادبي غنچو (1945ع) === '''''ادبي غنچو''''' (رومن صورت: ''Adabee Ghuncho'') نارائڻداس ڀمڀاڻيءَ ۽ [[رام پنجواڻي]] جي گڏيل لکيل مضمونن جو مجموعو آهي، جيڪو 1945ع ۾ شايع ٿيو.<ref name="Jotwani1996"/> هي ڪتاب سنڌي مضمون نويسيءَ جي تاريخ ۾ ٻن ليکڪن جي گڏيل ادبي ڪم جو مثال آهي. === ادبي گلشن === نارائڻداس ڀمڀاڻيءَ جي مضمونن جا مجموعا ''ادبي گلشن'' جي عنوان سان ٽن ڀاڱن ۾ شايع ٿيڻ جو ذڪر پڻ ملي ٿو.<ref name="SindhiPeopleBhambhani"/> ''ادبي غنچو'' ۽ ''ادبي گلشن'' جا عنوان الڳ هجڻ سبب انهن کي بنا وڌيڪ ببليوگرافيائي ثبوت جي هڪ ئي تصنيف قرار نه ڏنو ويو آهي. == شاهه جون سورميون == '''''شاهه جون سورميون''''' نارائڻداس ڀمڀاڻيءَ جي لطيفيات بابت تنقيدي تصنيف آهي، جنهن ۾ [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] جي شاعريءَ ۾ آيل عورت ڪردارن جو ادبي ۽ نفسياتي جائزو پيش ڪيو ويو آهي. سنڌي نثر جي مؤرخ منگهارام ملڪاڻيءَ جي حوالي سان ڊاڪٽر پروين موسيٰ ميمڻ لکي ٿي ته هي ڪتاب 1944ع ۾ شايع ٿيو.<ref name="SindhiPeopleBhambhani"/> سنڌي ادبي بورڊ جي ڊجيٽل ڪتابي فهرست ۾ ان جو 1994ع وارو ڇاپو پڻ درج آهي.<ref name="SindhBoardBooks"/> === سورمين جي ڪردار نگاري === ڀمڀاڻيءَ شاهه جي شاعريءَ ۾ آيل عورت ڪردارن کي سندن انفرادي سيرت، همت، وفاداري، قرباني، محبت ۽ اخلاقي قدرن جي روشنيءَ ۾ پرکيو. سندس تنقيدي جائزي ۾ خاص طور هي ڪردار شامل آهن: * [[مارئي]] * [[سسئي]] * [[سهڻي]] * [[نوري]] * [[مومل]] * [[ليلا]] * [[سورٺ]] ڊاڪٽر پروين موسيٰ ميمڻ موجب، ڀمڀاڻيءَ انهن سورمين جي سيرتن کي هڪ ٻئي سان ڀيٽي سندن گڏيل ۽ انفرادي خوبين کي نمايان ڪيو.<ref name="SindhiPeopleBhambhani"/> === مارئي بابت نظريو === ڀمڀاڻيءَ مارئيءَ کي مضبوط ارادي، وفاداري ۽ سچائيءَ واري سورمي طور پيش ڪيو. سندس جائزي موجب، مارئيءَ جي ڪردار ۾ غربت باوجود اخلاقي عظمت ۽ پنهنجي وطن ۽ ماڻهن سان محبت نمايان آهي.<ref name="SindhiPeopleBhambhani"/> === سسئي ۽ سهڻيءَ جو تقابلي جائزو === ڀمڀاڻيءَ سسئي ۽ سهڻيءَ جي محبت، قرباني ۽ روحاني جدوجهد جو تقابلي جائزو پيش ڪيو. هن ٻنهي ڪردارن ۾ ظاهري مشابهت سان گڏ سندن حالتن ۽ شخصيتن جا فرق پڻ بيان ڪيا.<ref name="SindhiPeopleBhambhani"/> === نوري، ليلا ۽ مومل === ڀمڀاڻيءَ نوريءَ جي عاجزي ۽ نياز کي ليلا ۽ مومل جي ڪردارن سان ڀيٽي پيش ڪيو. هن جي تنقيدي پڙهڻيءَ ۾ نوريءَ جي سادگي ۽ انڪساريءَ کي خاص اهميت حاصل آهي.<ref name="SindhiPeopleBhambhani"/> === سورٺ بابت تنقيد === ڀمڀاڻيءَ ''سر سورٺ'' جي ادبي جائزي ۾ سورٺ جي شخصيت ۽ قربانيءَ کي اهميت ڏني. هن سورٺ کي رڳو تمثيلي مفهوم تائين محدود ڪرڻ بدران سندس انساني ۽ اخلاقي ڪردار کي پڻ سامهون آندو.<ref name="SindhiPeopleBhambhani"/> == تصنيفن جي فهرست == {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;border:1px solid #A7B8CA;" ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | سال ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | تصنيف ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | صنف ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | تفصيل |- | style="background:#E7F1FC;" | 1940ع | ''پاپ ۽ پاڪيزگي'' | ناول جو روپانتر | ٿامس هارڊيءَ جي ''Tess of the d'Urbervilles'' تان |- | style="background:#EDF5EA;" | 1943ع | ''مالهڻ'' | ناول | سماجي موضوع |- | style="background:#F2EAFB;" | 1943ع | ''وڌوا'' | ناول | سماجي موضوع |- | style="background:#FFF2E4;" | 1944ع | ''شاهه جون سورميون'' | ادبي تنقيد، لطيفيات | شاهه جي عورت ڪردارن جو جائزو |- | style="background:#E7F1FC;" | 1945ع | ''ادبي غنچو'' | مضمون | رام پنجواڻيءَ سان گڏيل تصنيف |- | style="background:#EDF5EA;" | 1946ع | ''غريبن جو ورثو'' | ناول | سماجي حقيقت نگاري |- | style="background:#F2EAFB;" | سال جي وڌيڪ تصديق گهربل | ''ادبي گلشن'' | مضمون | ٽن ڀاڱن ۾ |} <ref name="Jotwani1996"/><ref name="SindhiPeopleBhambhani"/><ref name="SindhBoardBooks"/> == ادبي اهميت == نارائڻداس ڀمڀاڻيءَ جي ادبي اهميت جا ٻه نمايان پاسا آهن: سنڌي سماجي ناول جي ترقي ۽ شاهه عبداللطيف جي عورت ڪردارن بابت تنقيدي اڀياس. ڊاڪٽر غلام علي الانا پنهنجي ڪتاب ''An Introduction to Sindhi Literature'' ۾ ڀمڀاڻيءَ جي ڪردار نگاريءَ، سماجي مشاهدي ۽ حقيقت نگاريءَ جي ساراهه ڪئي آهي.<ref name="Allana1991"/> ڊاڪٽر پروين موسيٰ ميمڻ موجب، ''شاهه جون سورميون'' لطيفيات جي اوائلي اهم ڪتابن مان آهي، جنهن شاهه جي عورت ڪردارن جي ادبي اڀياس لاءِ نوان رخ پيش ڪيا.<ref name="SindhiPeopleBhambhani"/> == پڻ ڏسو == * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌي ناول]] * [[رام پنجواڻي]] * [[ٿامس هارڊي]] * [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] * [[شاهه جون سورميون]] * [[لطيفيات]] * [[پڊعيدن]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://lib.sindh.org/kitaab?keyword=author&title=Prof.+Naraindas+Mevaram+Bhambhani سنڌي ادبي بورڊ: نارائڻداس ڀمڀاڻيءَ جا ڪتاب] * [https://sindhisanchaya.in/books/58916 سنڌي سنچيه: غريبن جو ورثو] * [https://sindhiadabiboard.net/wp-content/uploads/2024/02/An_Introduction_To_Sindhi_Literature-Dr_Ghulam_Ali_Allana_1991_cs.pdf ڊاڪٽر غلام علي الانا: سنڌي ادب جو تعارف] * [https://sindhipeoples.blogspot.com/2025/11/blog-post_81.html نارائڻداس ڀمڀاڻيءَ جي سوانح ۽ لطيف شناسي] {{DEFAULTSORT:ڀمڀاڻي، نارائڻداس ميوارام}} [[زمرو:1912ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:1976ع ۾ وفات ڪيل]] [[زمرو:سنڌي ناول نگار]] [[زمرو:سنڌي مضمون نويس]] [[زمرو:سنڌي مترجم]] [[زمرو:سنڌي ادبي نقاد]] [[زمرو:لطيفيات]] [[زمرو:سنڌي ادب]] p9densqig1272xajo7zexsjcl292g2z 0 104420 422504 2026-10-17T20:05:50Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|سنسڪرت شعريات جي لفظي صنعت، جنهن ۾ لفظ کي ٽوڙي ٻي معنيٰ پيدا ڪئي وڃي ٿي}} '''ڀنگپد شليش وڪروڪتي''' (سنسڪرت: '''भंगपद श्लेष वक्रोक्ति'''؛ انگريزي: ''Bhangapada-slesa-vakrokti''؛ علمي رومن صورت: ''Bhaṅgapada-śleṣa-vakrokti'') [[علم بديع]] ۽ [[سنسڪرت ادب|سنسڪرت شعريات]] جي هڪ لف... 422504 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنسڪرت شعريات جي لفظي صنعت، جنهن ۾ لفظ کي ٽوڙي ٻي معنيٰ پيدا ڪئي وڃي ٿي}} '''ڀنگپد شليش وڪروڪتي''' (سنسڪرت: '''भंगपद श्लेष वक्रोक्ति'''؛ انگريزي: ''Bhangapada-slesa-vakrokti''؛ علمي رومن صورت: ''Bhaṅgapada-śleṣa-vakrokti'') [[علم بديع]] ۽ [[سنسڪرت ادب|سنسڪرت شعريات]] جي هڪ لفظي صنعت آهي. هن صنعت ۾ ڪنهن لفظ يا اصطلاح کي ان جي مڪمل صورت ۾ هڪ معنيٰ سان استعمال ڪيو ويندو آهي، پر ان کي حصن ۾ ورهائڻ سان ٻي معنيٰ پيدا ٿيندي آهي. انهيءَ لفظي ورهاست ۽ معنوي ڦيرڦار مان ادبي حسن، طنز، ظرافت يا وڪڙيل اظهار پيدا ٿيندو آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref><ref name="AlankarChandrika">{{cite book |title=अलंकारचंद्रिका |language=hi |url=https://hi.wikisource.org/wiki/पृष्ठ:अलंकारचंद्रिका.djvu/१९ |via=وڪي ذريعو }}</ref> موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ هن اصطلاح کي '''شبدالنڪار''' (''śabdālaṅkāra'')، يعني لفظي صنعت، جي هڪ صورت قرار ڏنو آهي، جنهن ۾ لفظ پنهنجي مڪمل صورت ۽ حصن ۾ ورهائجڻ سان ادبي سينگار پيدا ڪري ٿو.<ref name="Jotwani1996"/> == اصطلاح جي معنيٰ == هي اصطلاح ٽن بنيادي لفظن مان ٺهيل آهي: * '''ڀنگپد''' (''Bhaṅgapada''): اهڙو لفظ يا پد، جنهن کي ٽوڙي حصن ۾ ورهايو وڃي. * '''شليش''' (''Śleṣa''): لفظي يا معنوي ٻٽي معنيٰ، جنهن کي ادبي اصطلاح ۾ جناس يا لفظي ايهام سان ڀيٽي سگهجي ٿو. * '''وڪروڪتي''' (''Vakrokti''): سڌي اظهار بدران وڪڙيل، اڻسڌي يا خاص ادبي انداز ۾ ڪيل ڳالهه. انهن ٽنهي جي گڏيل مفهوم موجب، ڀنگپد شليش وڪروڪتي اهڙي صنعت آهي، جنهن ۾ لفظ جي ڀڃ ڊاهه ذريعي ٻي معنيٰ پيدا ڪري ڳالهه کي خاص ادبي انداز ۾ پيش ڪيو ويندو آهي.<ref name="ClassicalSanskritRhetoric">{{cite book |title=Handbook of Classical Sanskrit Rhetoric |chapter=Śleṣaḥ |url=https://www.ambuda.org/proofing/handbook-of-classical-sanskrit-rhetoric/229/ |language=en }}</ref> == شعريات ۾ مقام == سنسڪرت شعريات ۾ ادبي صنعتن کي عام طور لفظ ۽ معنيٰ جي بنياد تي مختلف قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي. '''شبدالنڪار''' ۾ لفظن جي آواز، ترتيب يا خاص بناوت سان حسن پيدا ٿيندو آهي، جڏهن ته '''ارٿالنڪار''' ۾ معنوي تعلق ۽ خيال کي وڌيڪ اهميت حاصل هوندي آهي. شليش جي درجي بنديءَ بابت سنسڪرت جي شعري عالمن ۾ اختلاف پڻ رهيو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ آواز ۽ معنيٰ ٻئي ڪم ڪندا آهن.<ref name="ClassicalSanskritRhetoric"/> ڀنگپد شليش وڪروڪتيءَ ۾ لفظ جي مخصوص صورت کي ٽوڙي ٻي معنيٰ پيدا ڪرڻ بنيادي شرط آهي. == شليش وڪروڪتيءَ جا قسم == شليش وڪروڪتيءَ جا ٻه اهم قسم بيان ڪيا ويندا آهن: {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | قسم ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | سنسڪرت يا هندي نالو ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | وضاحت |- | style="background:#E7F1FC;font-weight:bold;" | ڀنگپد شليش وڪروڪتي | भंगपद श्लेषवक्रोक्ति | لفظ کي حصن ۾ ورهائي ٻي معنيٰ پيدا ڪرڻ |- | style="background:#EDF5EA;font-weight:bold;" | اڀنگپد شليش وڪروڪتي | अभंगपद श्लेषवक्रोक्ति | لفظ کي ٽوڙڻ کان سواءِ ان مان ٻي معنيٰ وٺڻ |} <ref name="AlankarChandrika"/><ref name="CVRUniversity">{{cite web |title=हिंदी भाषा और साहित्य का इतिहास – काव्यांग विवेचन |url=https://cvru.ac.in/PDFDoc/IODE/study-materials/BA/Sem-4/4BA3%20हिंदी%20भाषा%20%20और%20साहित्य%20का%20इतिहास%20-%20काव्यांग%20विवेचन.pdf |publisher=Dr. C. V. Raman University |language=hi }}</ref> == ڀنگپد شليش وڪروڪتيءَ جو مثال == هندي علمِ بديع جي ڪتاب ''الانڪار چندريڪا'' ۾ هن صنعت جي وضاحت لاءِ '''گوروشالني''' (''गौरवशालिनी'') جو مثال ڏنو ويو آهي.<ref name="AlankarChandrika"/> عام استعمال ۾ ''گوروشالني'' جو مطلب عزت، شان يا وقار واري عورت آهي. پر مثال ۾ ساڳئي لفظ کي مختلف حصن ۾ ورهايو وڃي ٿو: {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | لفظ يا حصو ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | مفهوم |- | style="background:#E7F1FC;" | गौरवशालिनी | عزت ۽ وقار واري عورت |- | style="background:#EDF5EA;" | गौः | ڳئون |- | style="background:#F2EAFB;" | अवशा | بيوس يا لاچار |- | style="background:#FFF2E4;" | अलिनी | ڀونري يا ماکيءَ جي مک سان لاڳاپيل لفظ |} اهڙيءَ طرح هڪ ساراهه واري لفظ کي ٽوڙي ٻئي، طنزيه مفهوم ۾ استعمال ڪيو وڃي ٿو. اصل ادبي مثال ۾ مخاطب عورت انهيءَ لفظ جي نئين ورهاست ذريعي ڳالهائيندڙ جي ساراهه کي طنزيه جواب ڏئي ٿي.<ref name="AlankarChandrika"/><ref name="HindiGrammarAlankar">{{cite web |title=अलंकार (Figure of Speech) |url=https://hindigrammar.in/alankar.html |website=Hindi Grammar |language=hi }}</ref> == اڀنگپد سان فرق == اڀنگپد شليش وڪروڪتيءَ ۾ لفظ کي ٽوڙڻ جي ضرورت نه هوندي آهي. مثال طور هندي شعريات ۾ '''اَپر''' (''अपर'') جو لفظ هڪ هنڌ ''ٻيو'' جي معنيٰ ۾ استعمال ٿئي ٿو، پر ٻڌندڙ ان کي ''پرن کان سواءِ'' جي معنيٰ ۾ وٺي جواب ڏئي ٿو. هتي لفظ جي صورت برقرار رهي ٿي؛ صرف معنيٰ بدلجي ٿي. انهيءَ ڪري ان کي اڀنگپد شليش وڪروڪتي چيو ويندو آهي.<ref name="HindiGrammarAlankar"/> == ٻين لفظي صنعتن سان تعلق == ڀنگپد شليش وڪروڪتيءَ جو تعلق جناس، ايهام ۽ لفظي راند سان آهي، پر اهي سڀ اصطلاح مڪمل طور هڪجهڙا نه آهن. جناس ۾ لفظن جي آواز يا صورت جي مشابهت اهم هوندي آهي، جڏهن ته ايهام ۾ هڪ لفظ مان هڪ کان وڌيڪ معنائون سمجهڻ جو امڪان هوندو آهي. ڀنگپد شليش وڪروڪتيءَ جي خاص سڃاڻپ اها آهي ته لفظ جي '''ورهاست''' ذريعي نئون مفهوم پيدا ڪيو وڃي ٿو. == ادبي استعمال == هي صنعت شاعريءَ ۽ ادبي گفتگوءَ ۾ لفظي ظرافت، طنز، معنوي حيرت ۽ غيرمتوقع جواب پيدا ڪرڻ لاءِ استعمال ٿي سگهي ٿي. خاص طور اهڙي ادبي گفتگوءَ ۾، جتي هڪ ڳالهائيندڙ لفظ کي هڪ معنيٰ ۾ استعمال ڪري ۽ ٻيو ڳالهائيندڙ ان کي ٽوڙي ٻي معنيٰ ۾ وٺي، ڀنگپد شليش وڪروڪتيءَ جو اثر نمايان ٿيندو آهي.<ref name="AlankarChandrika"/><ref name="CVRUniversity"/> == پڻ ڏسو == * [[علم بديع]] * [[جناس]] * [[ايهام]] * [[لفظي صنعت]] * [[سنسڪرت ادب]] * [[شعريات]] * [[وڪروڪتي]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://hi.wikisource.org/wiki/पृष्ठ:अलंकारचंद्रिका.djvu/१९ الانڪار چندريڪا — اصل ڪتاب جو صفحو] * [https://www.ambuda.org/proofing/handbook-of-classical-sanskrit-rhetoric/229/ Handbook of Classical Sanskrit Rhetoric — شليش بابت بحث] * [https://hindigrammar.in/alankar.html هندي علمِ بديع ۾ شليش وڪروڪتيءَ جا مثال] {{DEFAULTSORT:ڀنگپد شليش وڪروڪتي}} [[زمرو:علم بديع]] [[زمرو:ادبي اصطلاح]] [[زمرو:شعريات]] [[زمرو:سنسڪرت ادب]] [[زمرو:لفظي صنعتون]] p0hu7anjuc5ft9xk9zx0bd02zi4sjb4 422505 422504 2026-10-17T20:06:31Z Intisar Ali 8681 422505 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنسڪرت شعريات جي لفظي صنعت، جنهن ۾ لفظ کي ٽوڙي ٻي معنيٰ پيدا ڪئي وڃي ٿي}} '''ڀنگپد شليش وڪروڪتي''' (سنسڪرت: '''भंगपद श्लेष वक्रोक्ति'''؛ انگريزي: ''Bhangapada-slesa-vakrokti''؛ علمي رومن صورت: ''Bhaṅgapada-śleṣa-vakrokti'') [[علم بديع]] ۽ [[سنسڪرت ادب|سنسڪرت شعريات]] جي هڪ لفظي صنعت آهي. هن صنعت ۾ ڪنهن لفظ يا اصطلاح کي ان جي مڪمل صورت ۾ هڪ معنيٰ سان استعمال ڪيو ويندو آهي، پر ان کي حصن ۾ ورهائڻ سان ٻي معنيٰ پيدا ٿيندي آهي. انهيءَ لفظي ورهاست ۽ معنوي ڦيرڦار مان ادبي حسن، طنز، ظرافت يا وڪڙيل اظهار پيدا ٿيندو آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref><ref name="AlankarChandrika">{{cite book |title=अलंकारचंद्रिका |language=hi |url=https://hi.wikisource.org/wiki/पृष्ठ:अलंकारचंद्रिका.djvu/१९ |via=وڪي ذريعو }}</ref> موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ هن اصطلاح کي '''شبدالنڪار''' (''śabdālaṅkāra'')، يعني لفظي صنعت، جي هڪ صورت قرار ڏنو آهي، جنهن ۾ لفظ پنهنجي مڪمل صورت ۽ حصن ۾ ورهائجڻ سان ادبي سينگار پيدا ڪري ٿو.<ref name="Jotwani1996"/> == اصطلاح جي معنيٰ == هي اصطلاح ٽن بنيادي لفظن مان ٺهيل آهي: * '''ڀنگپد''' (''Bhaṅgapada''): اهڙو لفظ يا پد، جنهن کي ٽوڙي حصن ۾ ورهايو وڃي. * '''شليش''' (''Śleṣa''): لفظي يا معنوي ٻٽي معنيٰ، جنهن کي ادبي اصطلاح ۾ جناس يا لفظي ايهام سان ڀيٽي سگهجي ٿو. * '''وڪروڪتي''' (''Vakrokti''): سڌي اظهار بدران وڪڙيل، اڻسڌي يا خاص ادبي انداز ۾ ڪيل ڳالهه. انهن ٽنهي جي گڏيل مفهوم موجب، ڀنگپد شليش وڪروڪتي اهڙي صنعت آهي، جنهن ۾ لفظ جي ڀڃ ڊاهه ذريعي ٻي معنيٰ پيدا ڪري ڳالهه کي خاص ادبي انداز ۾ پيش ڪيو ويندو آهي.<ref name="ClassicalSanskritRhetoric">{{cite book |title=Handbook of Classical Sanskrit Rhetoric |chapter=Śleṣaḥ |url=https://www.ambuda.org/proofing/handbook-of-classical-sanskrit-rhetoric/229/ |language=en }}</ref> == شعريات ۾ مقام == سنسڪرت شعريات ۾ ادبي صنعتن کي عام طور لفظ ۽ معنيٰ جي بنياد تي مختلف قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي. '''شبدالنڪار''' ۾ لفظن جي آواز، ترتيب يا خاص بناوت سان حسن پيدا ٿيندو آهي، جڏهن ته '''ارٿالنڪار''' ۾ معنوي تعلق ۽ خيال کي وڌيڪ اهميت حاصل هوندي آهي. شليش جي درجي بنديءَ بابت سنسڪرت جي شعري عالمن ۾ اختلاف پڻ رهيو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ آواز ۽ معنيٰ ٻئي ڪم ڪندا آهن.<ref name="ClassicalSanskritRhetoric"/> ڀنگپد شليش وڪروڪتيءَ ۾ لفظ جي مخصوص صورت کي ٽوڙي ٻي معنيٰ پيدا ڪرڻ بنيادي شرط آهي. == شليش وڪروڪتيءَ جا قسم == شليش وڪروڪتيءَ جا ٻه اهم قسم بيان ڪيا ويندا آهن: {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | قسم ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | سنسڪرت يا هندي نالو ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | وضاحت |- | style="background:#E7F1FC;font-weight:bold;" | ڀنگپد شليش وڪروڪتي | भंगपद श्लेषवक्रोक्ति | لفظ کي حصن ۾ ورهائي ٻي معنيٰ پيدا ڪرڻ |- | style="background:#EDF5EA;font-weight:bold;" | اڀنگپد شليش وڪروڪتي | अभंगपद श्लेषवक्रोक्ति | لفظ کي ٽوڙڻ کان سواءِ ان مان ٻي معنيٰ وٺڻ |} <ref name="AlankarChandrika"/><ref name="CVRUniversity">{{cite web |title=हिंदी भाषा और साहित्य का इतिहास – काव्यांग विवेचन |url=https://cvru.ac.in/PDFDoc/IODE/study-materials/BA/Sem-4/4BA3%20हिंदी%20भाषा%20%20और%20साहित्य%20का%20इतिहास%20-%20काव्यांग%20विवेचन.pdf |publisher=Dr. C. V. Raman University |language=hi }}</ref> == ڀنگپد شليش وڪروڪتيءَ جو مثال == هندي علمِ بديع جي ڪتاب ''الانڪار چندريڪا'' ۾ هن صنعت جي وضاحت لاءِ '''گوروشالني''' (''गौरवशालिनी'') جو مثال ڏنو ويو آهي.<ref name="AlankarChandrika"/> عام استعمال ۾ ''گوروشالني'' جو مطلب عزت، شان يا وقار واري عورت آهي. پر مثال ۾ ساڳئي لفظ کي مختلف حصن ۾ ورهايو وڃي ٿو: {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | لفظ يا حصو ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | مفهوم |- | style="background:#E7F1FC;" | गौरवशालिनी | عزت ۽ وقار واري عورت |- | style="background:#EDF5EA;" | गौः | ڳئون |- | style="background:#F2EAFB;" | अवशा | بيوس يا لاچار |- | style="background:#FFF2E4;" | अलिनी | ڀونري يا ماکيءَ جي مک سان لاڳاپيل لفظ |} اهڙيءَ طرح هڪ ساراهه واري لفظ کي ٽوڙي ٻئي، طنزيه مفهوم ۾ استعمال ڪيو وڃي ٿو. اصل ادبي مثال ۾ مخاطب عورت انهيءَ لفظ جي نئين ورهاست ذريعي ڳالهائيندڙ جي ساراهه کي طنزيه جواب ڏئي ٿي.<ref name="AlankarChandrika"/><ref name="HindiGrammarAlankar">{{cite web |title=अलंकार (Figure of Speech) |url=https://hindigrammar.in/alankar.html |website=Hindi Grammar |language=hi }}</ref> == اڀنگپد سان فرق == اڀنگپد شليش وڪروڪتيءَ ۾ لفظ کي ٽوڙڻ جي ضرورت نه هوندي آهي. مثال طور هندي شعريات ۾ '''اَپر''' (''अपर'') جو لفظ هڪ هنڌ ''ٻيو'' جي معنيٰ ۾ استعمال ٿئي ٿو، پر ٻڌندڙ ان کي ''پرن کان سواءِ'' جي معنيٰ ۾ وٺي جواب ڏئي ٿو. هتي لفظ جي صورت برقرار رهي ٿي؛ صرف معنيٰ بدلجي ٿي. انهيءَ ڪري ان کي اڀنگپد شليش وڪروڪتي چيو ويندو آهي.<ref name="HindiGrammarAlankar"/> == ٻين لفظي صنعتن سان تعلق == ڀنگپد شليش وڪروڪتيءَ جو تعلق جناس، ايهام ۽ لفظي راند سان آهي، پر اهي سڀ اصطلاح مڪمل طور هڪجهڙا نه آهن. جناس ۾ لفظن جي آواز يا صورت جي مشابهت اهم هوندي آهي، جڏهن ته ايهام ۾ هڪ لفظ مان هڪ کان وڌيڪ معنائون سمجهڻ جو امڪان هوندو آهي. ڀنگپد شليش وڪروڪتيءَ جي خاص سڃاڻپ اها آهي ته لفظ جي '''ورهاست''' ذريعي نئون مفهوم پيدا ڪيو وڃي ٿو. == ادبي استعمال == هي صنعت شاعريءَ ۽ ادبي گفتگوءَ ۾ لفظي ظرافت، طنز، معنوي حيرت ۽ غيرمتوقع جواب پيدا ڪرڻ لاءِ استعمال ٿي سگهي ٿي. خاص طور اهڙي ادبي گفتگوءَ ۾، جتي هڪ ڳالهائيندڙ لفظ کي هڪ معنيٰ ۾ استعمال ڪري ۽ ٻيو ڳالهائيندڙ ان کي ٽوڙي ٻي معنيٰ ۾ وٺي، ڀنگپد شليش وڪروڪتيءَ جو اثر نمايان ٿيندو آهي.<ref name="AlankarChandrika"/><ref name="CVRUniversity"/> == پڻ ڏسو == * [[علم بديع]] * [[جناس]] * [[ايهام]] * [[لفظي صنعت]] * [[سنسڪرت ادب]] * [[شعريات]] * [[وڪروڪتي]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://hi.wikisource.org/wiki/पृष्ठ:अलंकारचंद्रिका.djvu/१९ الانڪار چندريڪا — اصل ڪتاب جو صفحو] * [https://www.ambuda.org/proofing/handbook-of-classical-sanskrit-rhetoric/229/ Handbook of Classical Sanskrit Rhetoric — شليش بابت بحث] * [https://hindigrammar.in/alankar.html هندي علمِ بديع ۾ شليش وڪروڪتيءَ جا مثال] {{DEFAULTSORT:ڀنگپد شليش وڪروڪتي}} [[زمرو:علم بديع]] [[زمرو:ادبي اصطلاح]] [[زمرو:شعريات]] [[زمرو:سنسڪرت ادب]] [[زمرو:لفظي صنعتون]] f6anszap9zlmc7u7dxu8breo649qt4x 422506 422505 2026-10-17T20:06:46Z Intisar Ali 8681 422506 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنسڪرت شعريات جي لفظي صنعت، جنهن ۾ لفظ کي ٽوڙي ٻي معنيٰ پيدا ڪئي وڃي ٿي}} '''ڀنگپد شليش وڪروڪتي''' (سنسڪرت: '''भंगपद श्लेष वक्रोक्ति'''؛ انگريزي: ''Bhangapada-slesa-vakrokti''؛ علمي رومن صورت: ''Bhaṅgapada-śleṣa-vakrokti'') [[علم بديع]] ۽ [[سنسڪرت ادب|سنسڪرت شعريات]] جي هڪ لفظي صنعت آهي. هن صنعت ۾ ڪنهن لفظ يا اصطلاح کي ان جي مڪمل صورت ۾ هڪ معنيٰ سان استعمال ڪيو ويندو آهي، پر ان کي حصن ۾ ورهائڻ سان ٻي معنيٰ پيدا ٿيندي آهي. انهيءَ لفظي ورهاست ۽ معنوي ڦيرڦار مان ادبي حسن، طنز، ظرافت يا وڪڙيل اظهار پيدا ٿيندو آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref><ref name="AlankarChandrika">{{cite book |title=अलंकारचंद्रिका |language=hi |url=https://hi.wikisource.org/wiki/पृष्ठ:अलंकारचंद्रिका.djvu/१९ |via=وڪي ذريعو }}</ref> موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ هن اصطلاح کي '''شبدالنڪار''' (''śabdālaṅkāra'')، يعني لفظي صنعت، جي هڪ صورت قرار ڏنو آهي، جنهن ۾ لفظ پنهنجي مڪمل صورت ۽ حصن ۾ ورهائجڻ سان ادبي سينگار پيدا ڪري ٿو.<ref name="Jotwani1996"/> == اصطلاح جي معنيٰ == هي اصطلاح ٽن بنيادي لفظن مان ٺهيل آهي: * '''ڀنگپد''' (''Bhaṅgapada''): اهڙو لفظ يا پد، جنهن کي ٽوڙي حصن ۾ ورهايو وڃي. * '''شليش''' (''Śleṣa''): لفظي يا معنوي ٻٽي معنيٰ، جنهن کي ادبي اصطلاح ۾ جناس يا لفظي ايهام سان ڀيٽي سگهجي ٿو. * '''وڪروڪتي''' (''Vakrokti''): سڌي اظهار بدران وڪڙيل، اڻسڌي يا خاص ادبي انداز ۾ ڪيل ڳالهه. انهن ٽنهي جي گڏيل مفهوم موجب، ڀنگپد شليش وڪروڪتي اهڙي صنعت آهي، جنهن ۾ لفظ جي ڀڃ ڊاهه ذريعي ٻي معنيٰ پيدا ڪري ڳالهه کي خاص ادبي انداز ۾ پيش ڪيو ويندو آهي.<ref name="ClassicalSanskritRhetoric">{{cite book |title=Handbook of Classical Sanskrit Rhetoric |chapter=Śleṣaḥ |url=https://www.ambuda.org/proofing/handbook-of-classical-sanskrit-rhetoric/229/ |language=en }}</ref> == شعريات ۾ مقام == سنسڪرت شعريات ۾ ادبي صنعتن کي عام طور لفظ ۽ معنيٰ جي بنياد تي مختلف قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي. '''شبدالنڪار''' ۾ لفظن جي آواز، ترتيب يا خاص بناوت سان حسن پيدا ٿيندو آهي، جڏهن ته '''ارٿالنڪار''' ۾ معنوي تعلق ۽ خيال کي وڌيڪ اهميت حاصل هوندي آهي. شليش جي درجي بنديءَ بابت سنسڪرت جي شعري عالمن ۾ اختلاف پڻ رهيو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ آواز ۽ معنيٰ ٻئي ڪم ڪندا آهن.<ref name="ClassicalSanskritRhetoric"/> ڀنگپد شليش وڪروڪتيءَ ۾ لفظ جي مخصوص صورت کي ٽوڙي ٻي معنيٰ پيدا ڪرڻ بنيادي شرط آهي. == شليش وڪروڪتيءَ جا قسم == شليش وڪروڪتيءَ جا ٻه اهم قسم بيان ڪيا ويندا آهن: {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | قسم ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | سنسڪرت يا هندي نالو ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | وضاحت |- | style="background:#E7F1FC;font-weight:bold;" | ڀنگپد شليش وڪروڪتي | भंगपद श्लेषवक्रोक्ति | لفظ کي حصن ۾ ورهائي ٻي معنيٰ پيدا ڪرڻ |- | style="background:#EDF5EA;font-weight:bold;" | اڀنگپد شليش وڪروڪتي | अभंगपद श्लेषवक्रोक्ति | لفظ کي ٽوڙڻ کان سواءِ ان مان ٻي معنيٰ وٺڻ |} <ref name="AlankarChandrika"/><ref name="CVRUniversity">{{cite web |title=हिंदी भाषा और साहित्य का इतिहास – काव्यांग विवेचन |url=https://cvru.ac.in/PDFDoc/IODE/study-materials/BA/Sem-4/4BA3%20हिंदी%20भाषा%20%20और%20साहित्य%20का%20इतिहास%20-%20काव्यांग%20विवेचन.pdf |publisher=Dr. C. V. Raman University |language=hi }}</ref> == ڀنگپد شليش وڪروڪتيءَ جو مثال == هندي علمِ بديع جي ڪتاب ''الانڪار چندريڪا'' ۾ هن صنعت جي وضاحت لاءِ '''گوروشالني''' (''गौरवशालिनी'') جو مثال ڏنو ويو آهي.<ref name="AlankarChandrika"/> عام استعمال ۾ ''گوروشالني'' جو مطلب عزت، شان يا وقار واري عورت آهي. پر مثال ۾ ساڳئي لفظ کي مختلف حصن ۾ ورهايو وڃي ٿو: {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | لفظ يا حصو ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | مفهوم |- | style="background:#E7F1FC;" | गौरवशालिनी | عزت ۽ وقار واري عورت |- | style="background:#EDF5EA;" | गौः | ڳئون |- | style="background:#F2EAFB;" | अवशा | بيوس يا لاچار |- | style="background:#FFF2E4;" | अलिनी | ڀونري يا ماکيءَ جي مک سان لاڳاپيل لفظ |} اهڙيءَ طرح هڪ ساراهه واري لفظ کي ٽوڙي ٻئي، طنزيه مفهوم ۾ استعمال ڪيو وڃي ٿو. اصل ادبي مثال ۾ مخاطب عورت انهيءَ لفظ جي نئين ورهاست ذريعي ڳالهائيندڙ جي ساراهه کي طنزيه جواب ڏئي ٿي.<ref name="AlankarChandrika"/><ref name="HindiGrammarAlankar">{{cite web |title=अलंकार (Figure of Speech) |url=https://hindigrammar.in/alankar.html |website=Hindi Grammar |language=hi }}</ref> == اڀنگپد سان فرق == اڀنگپد شليش وڪروڪتيءَ ۾ لفظ کي ٽوڙڻ جي ضرورت نه هوندي آهي. مثال طور هندي شعريات ۾ '''اَپر''' (''अपर'') جو لفظ هڪ هنڌ ''ٻيو'' جي معنيٰ ۾ استعمال ٿئي ٿو، پر ٻڌندڙ ان کي ''پرن کان سواءِ'' جي معنيٰ ۾ وٺي جواب ڏئي ٿو. هتي لفظ جي صورت برقرار رهي ٿي؛ صرف معنيٰ بدلجي ٿي. انهيءَ ڪري ان کي اڀنگپد شليش وڪروڪتي چيو ويندو آهي.<ref name="HindiGrammarAlankar"/> == ٻين لفظي صنعتن سان تعلق == ڀنگپد شليش وڪروڪتيءَ جو تعلق جناس، ايهام ۽ لفظي راند سان آهي، پر اهي سڀ اصطلاح مڪمل طور هڪجهڙا نه آهن. جناس ۾ لفظن جي آواز يا صورت جي مشابهت اهم هوندي آهي، جڏهن ته ايهام ۾ هڪ لفظ مان هڪ کان وڌيڪ معنائون سمجهڻ جو امڪان هوندو آهي. ڀنگپد شليش وڪروڪتيءَ جي خاص سڃاڻپ اها آهي ته لفظ جي '''ورهاست''' ذريعي نئون مفهوم پيدا ڪيو وڃي ٿو. == ادبي استعمال == هي صنعت شاعريءَ ۽ ادبي گفتگوءَ ۾ لفظي ظرافت، طنز، معنوي حيرت ۽ غيرمتوقع جواب پيدا ڪرڻ لاءِ استعمال ٿي سگهي ٿي. خاص طور اهڙي ادبي گفتگوءَ ۾، جتي هڪ ڳالهائيندڙ لفظ کي هڪ معنيٰ ۾ استعمال ڪري ۽ ٻيو ڳالهائيندڙ ان کي ٽوڙي ٻي معنيٰ ۾ وٺي، ڀنگپد شليش وڪروڪتيءَ جو اثر نمايان ٿيندو آهي.<ref name="AlankarChandrika"/><ref name="CVRUniversity"/> == پڻ ڏسو == * [[علم بديع]] * [[جناس]] * [[ايهام]] * [[لفظي صنعت]] * [[سنسڪرت ادب]] * [[شعريات]] * [[وڪروڪتي]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://hi.wikisource.org/wiki/पृष्ठ:अलंकारचंद्रिका.djvu/१९ الانڪار چندريڪا — اصل ڪتاب جو صفحو] * [https://www.ambuda.org/proofing/handbook-of-classical-sanskrit-rhetoric/229/ Handbook of Classical Sanskrit Rhetoric — شليش بابت بحث] * [https://hindigrammar.in/alankar.html هندي علمِ بديع ۾ شليش وڪروڪتيءَ جا مثال] {{DEFAULTSORT:ڀنگپد شليش وڪروڪتي}} [[زمرو:علم بديع]] [[زمرو:ادبي اصطلاح]] [[زمرو:شعريات]] [[زمرو:سنسڪرت ادب]] [[زمرو:لفظي صنعتون]] jc7ippnynkjdwdy9iy8ozeusc4v1fa9 0 104421 422507 2026-10-17T20:09:02Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|سنڌي لوڪ ادب، موسيقيءَ جي سازن ۽ ثقافتي روايتن بابت ليکڪ}} {{Infobox person | name = پرڪاش ڀاردواج | native_name = پرڪاش ڀاردواج | other_names = Prakash Bharadwaj، Prakash Bhardwaj | birth_date = 1940ع | occupation = ليکڪ، ثقافتي موضوعن جو محقق | language = [[سنڌي ٻولي]] سان لاڳاپيل تحقيقي موضوع | known_for = سنڌي لوڪ ڪ... 422507 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌي لوڪ ادب، موسيقيءَ جي سازن ۽ ثقافتي روايتن بابت ليکڪ}} {{Infobox person | name = پرڪاش ڀاردواج | native_name = پرڪاش ڀاردواج | other_names = Prakash Bharadwaj، Prakash Bhardwaj | birth_date = 1940ع | occupation = ليکڪ، ثقافتي موضوعن جو محقق | language = [[سنڌي ٻولي]] سان لاڳاپيل تحقيقي موضوع | known_for = سنڌي لوڪ ڪهاڻين، موسيقيءَ جي سازن، رسم و رواج، تهوارن ۽ لوڪ ويساهن بابت لکڻيون }} '''پرڪاش ڀاردواج''' (انگريزي: ''Prakash Bharadwaj''؛ متبادل هجي: ''Prakash Bhardwaj''؛ ڄم: 1940ع) سنڌيات جي موضوعن تي لکندڙ ليکڪ آهي. سندس لکڻين جا اهم موضوع [[سنڌي لوڪ ڪهاڻيون]]، [[سنڌي موسيقي]] جا ساز، رسم و رواج، تهوار ۽ لوڪ ويساهه آهن.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع) ۾ ڀاردواج کي سنڌيات سان لاڳاپيل انهن موضوعن تي لکندڙ شخص طور متعارف ڪرايو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> == ادبي ۽ تحقيقي ڪم == پرڪاش ڀاردواج جي لکڻين جو تعلق سنڌ جي لوڪ ادب ۽ ثقافتي زندگيءَ سان آهي. جوتواڻيءَ موجب سندس دلچسپيءَ جا پنج اهم موضوع سنڌي لوڪ ڪهاڻيون، موسيقيءَ جا ساز، رسم و رواج، تهوار ۽ لوڪ ويساهه هئا.<ref name="Jotwani1996"/> === سنڌي لوڪ ڪهاڻيون === سنڌي لوڪ ڪهاڻيون سنڌ جي زباني ادب جو اهم حصو آهن. انهن ۾ افسانوي قصا، عوامي روايتون، اخلاقي سبق، محبت جا داستان ۽ تاريخي يادگيرين سان لاڳاپيل روايتون شامل آهن. سنڌي ادبي بورڊ جي لوڪ ادب واري منصوبي تحت ڊاڪٽر [[نبي بخش خان بلوچ]] جي نگرانيءَ ۾ لوڪ ڪهاڻين جا ڪيترائي مجموعا ترتيب ڏنا ويا. انهن ۾ مختلف قسمن جي روايتي ڪهاڻين کي گڏ ڪيو ويو.<ref name="FarooqiFolktales">{{cite web |last=Farooqi |first=Musharraf Ali |title=The Folktales of Sindh: An Introduction |url=https://sindhcourier.com/the-folktales-of-sindh-an-introduction/ |website=Sindh Courier |date=2021-11-15 |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> جوتواڻيءَ جي ڄاڻ موجب سنڌي لوڪ ڪهاڻيون پرڪاش ڀاردواج جي لکڻين جي موضوعن مان هڪ هيون؛ تنهن هوندي به سندس ڪنهن مخصوص ڪهاڻيءَ جي ترتيب يا تصنيف جي تصديق ٿيل فهرست دستياب نه آهي.<ref name="Jotwani1996"/> === سنڌي موسيقيءَ جا ساز === سنڌي روايتي موسيقيءَ ۾ [[تنبورو]]، [[يڪتارو]]، [[الگوزو]]، [[سرندو]]، [[بانسري]] ۽ [[ڍولڪ]] جهڙا ساز استعمال ٿيندا رهيا آهن. سنڌ يونيورسٽيءَ جي انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجيءَ جي موسيقيءَ بابت ڄاڻ موجب، سنڌ جي ڳوٺن مان لوڪ گيت، سازن جون ڌنون ۽ موسيقيءَ جون روايتون گڏ ڪرڻ ۽ محفوظ ڪرڻ لاءِ ميداني ڪم ڪيو ويو آهي.<ref name="SindhologyMusic">{{cite web |title=Sindhology: Music |url=https://usindh.edu.pk/page/102 |website=University of Sindh |publisher=Institute of Sindhology |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> موسيقيءَ جا ساز ڀاردواج جي ڄاڻايل تحقيقي موضوعن مان هڪ هئا، پر سندس لکيل مخصوص مضمونن جا عنوان جوتواڻيءَ جي مختصر داخلا ۾ درج نه آهن.<ref name="Jotwani1996"/> === رسم و رواج ۽ تهوار === سنڌ جي ثقافتي روايتن ۾ شاديءَ جون رسمون، موسمي ميلائون، مذهبي تهوار، لوڪ گيت ۽ سماجي تقريبون شامل آهن. اهي موضوع سنڌيات جي سماجي ۽ ثقافتي اڀياس جو حصو آهن. جوتواڻيءَ موجب، پرڪاش ڀاردواج رسم و رواج ۽ تهوارن بابت پڻ لکندو هو.<ref name="Jotwani1996"/> === لوڪ ويساهه === لوڪ ويساهه انهن روايتي عقيدن، تصورن ۽ ريتن کي چيو وڃي ٿو، جيڪي ڪنهن سماج ۾ زباني روايتن ۽ سماجي تجربي وسيلي نسل در نسل منتقل ٿين ٿا. سنڌي لوڪ ادب جي مطالعي ۾ اهڙن ويساهن جو ذڪر ڪهاڻين، ڏندڪٿائن، رسم و رواج ۽ عوامي روايتن سان گڏ ڪيو ويندو آهي. ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جي لوڪ ادب واري منصوبي ۾ پڻ لوڪ رسمون ۽ ويساهه هڪ الڳ تحقيقي موضوع طور شامل هئا.<ref name="BalochFolklore">{{cite book |last=Baloch |first=Nabi Bakhsh Khan |title=Folklore of Sindh: Anthology of Prefaces |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/Folklore_of_Sindh-Dr_N_A_Baloch-2014-cs.pdf |language=en }}</ref> جوتواڻيءَ جي داخلا موجب لوڪ ويساهه ڀاردواج جي لکڻين جي موضوعن مان هڪ هئا.<ref name="Jotwani1996"/> == تحقيقي موضوعن جو خلاصو == {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | موضوع ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | تحقيقي دائرو |- | style="background:#E7F1FC;font-weight:bold;" | لوڪ ڪهاڻيون | زباني ادب، عوامي قصا ۽ روايتي ڪهاڻيون |- | style="background:#EDF5EA;font-weight:bold;" | موسيقيءَ جا ساز | روايتي ساز ۽ لوڪ موسيقي |- | style="background:#F2EAFB;font-weight:bold;" | رسم و رواج | سماجي تقريبون ۽ ثقافتي روايتون |- | style="background:#FFF2E4;font-weight:bold;" | تهوار | مذهبي، موسمي ۽ ثقافتي جشن |- | style="background:#E7F1FC;font-weight:bold;" | لوڪ ويساهه | روايتي عقيدا ۽ عوامي تصور |} <ref name="Jotwani1996"/> == ساڳئي نالي سان ڪتابن جو مرتب == پرڪاش ڀاردواج جي نالي سان سنڌين جي عالمي آبادڪاريءَ ۽ تاريخ بابت ڪتابن جا ببليوگرافيائي رڪارڊ پڻ ملن ٿا. فرانس جي علمي رسالي ''Bulletin de l'École française d'Extrême-Orient'' ۾ 1997ع ۾ شايع ٿيل پيئر لاشيي جي تبصري موجب، ''Prakash Bharadwaj'' نالي هڪ مرتب هيٺين اشاعتن سان لاڳاپيل هو: * ''Directory of the Sindhis'' (1974ع) * ''Sindhis Through the Ages'' (1987ع) * ''Sindhis Through the Ages (Far East and South East)'' (1988ع) * ''Sindhis' International Year Book: Glimpses of Sindhis, 1841–1990'' (1990ع) اهي ڪتاب سنڌين جي مختلف ملڪن ۾ آبادڪاريءَ، سماجي زندگيءَ ۽ تاريخي پسمنظر بابت آهن.<ref name="Lachaier1997">{{cite journal |last=Lachaier |first=Pierre |title=Prakash Bharadwaj, (éd.) : Sindhis Through The Ages (Far East and South East), vol. I et II |journal=Bulletin de l'École française d'Extrême-Orient |volume=84 |year=1997 |pages=456–458 |url=https://www.persee.fr/doc/befeo_0336-1519_1997_num_84_1_2513 |language=fr }}</ref> بهرحال، موجود ماخذن مان اهو حتمي طور ثابت نه ٿيو آهي ته انهن ڪتابن جو مرتب ۽ جوتواڻيءَ جي لغت ۾ 1940ع ۾ ڄاول سنڌيات جو ليکڪ ساڳيو شخص آهن. تنهنڪري انهن ڪتابن کي هن مضمون جي موضوع جي تصديق ٿيل تصنيفن طور شمار نه ڪيو ويو آهي. == سنڌيات سان تعلق == [[سنڌيات]] سنڌ جي تاريخ، ٻولي، ادب، ثقافت، لوڪ روايتن ۽ سماجي زندگيءَ جي مطالعي جو شعبو آهي. سنڌ يونيورسٽيءَ جو انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي سنڌ جي موسيقي، لوڪ ادب ۽ ثقافتي ورثي جي دستاويزبنديءَ لاءِ ڪم ڪندو رهيو آهي.<ref name="SindhologyMusic"/> پرڪاش ڀاردواج جا جوتواڻيءَ طرفان ڄاڻايل موضوع سنڌيات جي انهيءَ وسيع دائري سان تعلق رکن ٿا.<ref name="Jotwani1996"/> == پڻ ڏسو == * [[سنڌيات]] * [[سنڌي لوڪ ادب]] * [[سنڌي لوڪ ڪهاڻيون]] * [[سنڌي موسيقي]] * [[سنڌي ثقافت]] * [[نبي بخش خان بلوچ]] * [[انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.persee.fr/doc/befeo_0336-1519_1997_num_84_1_2513 پرڪاش ڀاردواج جي نالي سان مرتب ٿيل ڪتابن جو علمي تبصرو] * [https://usindh.edu.pk/page/102 انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي: موسيقي] * [https://sindhcourier.com/the-folktales-of-sindh-an-introduction/ سنڌ جي لوڪ ڪهاڻين جو تعارف] * [https://sindhology.org/books/ انڊين انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي: ڪتابن جي فهرست] {{DEFAULTSORT:ڀاردواج، پرڪاش}} [[زمرو:1940ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:سنڌي ليکڪ]] [[زمرو:سنڌيات]] [[زمرو:سنڌي لوڪ ادب]] kvxuj0udedjvmbjmq3291fdbeskw7ep 0 104422 422508 2026-10-17T20:12:41Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|قديم هندستاني ناٽڪ، رقص ۽ موسيقيءَ جي تصنيف ناٽيه شاستر جو روايتي مصنف}} {{Infobox person | name = ڀرت مني | native_name = भरतमुनि | native_name_lang = sa | image = Bharata Muni at IGNCA, Delhi.jpg | caption = دهليءَ جي اندرا گانڌي نيشنل سينٽر فار دي آرٽس ۾ ڀرت منيءَ جي نمائشي تصوير | birth_date = نامعلوم | d... 422508 wikitext text/x-wiki {{Short description|قديم هندستاني ناٽڪ، رقص ۽ موسيقيءَ جي تصنيف ناٽيه شاستر جو روايتي مصنف}} {{Infobox person | name = ڀرت مني | native_name = भरतमुनि | native_name_lang = sa | image = Bharata Muni at IGNCA, Delhi.jpg | caption = دهليءَ جي اندرا گانڌي نيشنل سينٽر فار دي آرٽس ۾ ڀرت منيءَ جي نمائشي تصوير | birth_date = نامعلوم | death_date = نامعلوم | era = قديم هندستان؛ روايتي نسبت موجب ٻي صديءَ جي آس پاس | occupation = ناٽڪ ۽ موسيقيءَ جو نظريه دان، شعريات سان منسوب عالم | language = [[سنسڪرت]] | known_for = [[ناٽيه شاستر]]، رس جو نظريو، ناٽڪ ۽ ٻولين جي درجي بندي | notable_works = ''ناٽيه شاستر'' (روايتي نسبت) }} '''ڀرت مني''' (سنسڪرت: '''भरतमुनि'''؛ انگريزي: ''Bharata Muni'' يا ''Bharat Muni'') قديم هندستاني ناٽڪ، رقص، موسيقي ۽ شعريات جي مشهور سنسڪرت تصنيف '''''[[ناٽيه شاستر]]''''' (''Nāṭyaśāstra'') جو روايتي مصنف آهي. هن تصنيف ۾ اسٽيج، اداڪاري، ناٽڪ جي بناوت، موسيقي، رقص، جمالياتي احساس ۽ ڊرامن ۾ مختلف ٻولين جي استعمال بابت تفصيلي بحث ملي ٿو.<ref name="Lidova2014">{{cite encyclopedia |last=Lidova |first=Natalia |title=Natyashastra |encyclopedia=Oxford Bibliographies in Hinduism |publisher=Oxford University Press |date=2014-09-29 |doi=10.1093/obo/9780195399318-0071 |url=https://academic.oup.com/reference/62357/reference-article-abstract/554512180 |language=en }}</ref> سنڌي ادب ۽ ٻوليءَ جي تاريخ ۾ ڀرت منيءَ جو ذڪر خاص طور ''ناٽيه شاستر'' جي ارڙهين باب ۾ سنڌو ۽ سووير علائقن جي ٻوليءَ بابت ڪيل بيان سبب اهميت رکي ٿو. موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع) ۾ لکيو آهي ته ڀرت جي راءِ موجب هماليه کان سنڌو–سووير تائين جي ٻولين ۾ ''اُ'' (''u'') آواز جي گهڻائي هئي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> == تاريخي سڃاڻپ ۽ زمانو == ڀرت منيءَ جي ذاتي زندگيءَ، جنم، وفات ۽ تاريخي سڃاڻپ بابت قطعي معلومات موجود نه آهي. ''ناٽيه شاستر'' روايتي طور سندس نالي سان منسوب آهي، پر جديد محققن ۾ ان ڳالهه تي اختلاف آهي ته ڀرت هڪ تاريخي شخص هو، ڪيترن استادن جي روايت جو نمائندو هو يا ڪتاب سان لاڳاپيل روايتي مصنف جو نالو هو.<ref name="GhoshAuthorship">{{cite book |last=Ghosh |first=Manomohan |title=The Natyasastra: A Treatise on Ancient Indian Dramaturgy and Histrionics |volume=1 |publisher=The Royal Asiatic Society of Bengal |location=Calcutta |year=1951 |language=en |url=https://www.wisdomlib.org/hinduism/book/the-natyashastra/d/doc202324.html }}</ref> === زماني بابت اختلاف === موتي لال جوتواڻيءَ ڀرت کي ٻي صديءَ سان منسوب ڪيو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> تنهن هوندي به ''ناٽيه شاستر'' جي تصنيف ۽ ترتيب جو زمانو علمي بحث جو موضوع آهي. ناتاليا ليدووا جي ''Oxford Bibliographies'' ۾ ڏنل جائزي موجب، مختلف محققن ڪتاب جي تاريخ پنجين صدي قبل مسيح کان ستين يا اٺين صدي عيسويءَ تائين ڄاڻائي آهي، پر موجوده صورت غالباً ٻي صدي قبل مسيح کان ٻي صدي عيسويءَ جي وچ ۾ ٺهي.<ref name="Lidova2014"/> منموهن گهوش پڻ ڪتاب جي مختلف روايتن ۽ ان جي ترتيب جي تاريخ بابت بحث ڪيو آهي.<ref name="GhoshDate">{{cite book |last=Ghosh |first=Manomohan |title=The Natyasastra |volume=1 |year=1951 |chapter=The Date of the Nāṭyaśāstra |url=https://www.wisdomlib.org/hinduism/book/the-natyashastra/d/doc202327.html |language=en }}</ref> انهيءَ ڪري ڀرت منيءَ کي يقيني طور ٻي صدي عيسويءَ جو شخص قرار ڏيڻ بدران کيس قديم هندستاني شعريات جي روايتي شخصيت طور بيان ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي. == ناٽيه شاستر == [[فائل:Natya Shastra (1898).jpg|thumb|left|220px|''ناٽيه شاستر'' جي 1898ع واري سنسڪرت تنقيدي ڇاپي جو عنواني صفحو.]] '''''ناٽيه شاستر''''' سنسڪرت ٻوليءَ ۾ ناٽڪ ۽ پيشڪاريءَ جي فن بابت هڪ بنيادي تصنيف آهي. ڪتاب جي موجوده نسخن ۾ عام طور 36 يا 37 باب ملن ٿا، جن ۾ لڳ ڀڳ ڇهه هزار شلوڪ شامل آهن.<ref name="Lidova2014"/> هن تصنيف جا اهم موضوع هي آهن: * ناٽڪ جي ابتدا ۽ مقصد؛ * اسٽيج جي تعمير ۽ ترتيب؛ * اداڪاري ۽ ڪردارن جي پيشڪاري؛ * رس ۽ ڀاوَ جا جمالياتي نظريا؛ * رقص ۽ جسماني حرڪتون؛ * موسيقي ۽ ساز؛ * ڊرامن ۾ ٻولين ۽ لهجن جو استعمال. === رس ۽ ڀاوَ جو نظريو === ''ناٽيه شاستر'' ۾ '''رس''' (''rasa'') ۽ '''ڀاوَ''' (''bhāva'') کي ناٽڪ جي جمالياتي تجربي سان لاڳاپيل بنيادي اصطلاح طور بيان ڪيو ويو آهي. رس مان مراد اهو جمالياتي تاثر يا احساس آهي، جيڪو ناٽڪ، شاعري يا ٻين فنن جي پيشڪاريءَ سان ڏسندڙ يا ٻڌندڙ ۾ پيدا ٿئي ٿو. ڀاوَ مان مراد ڪردار جي جذباتي حالت ۽ ان جي اظهار سان لاڳاپيل تصور آهي.<ref name="Lidova2014"/> == ناٽيه شاستر ۾ ٻولين جو بيان == ''ناٽيه شاستر'' جو ارڙهون باب ڊرامن ۾ استعمال ٿيندڙ ٻولين ۽ علائقائي لهجن بابت آهي. هن باب ۾ سنسڪرت ۽ پراڪرت جي استعمال سان گڏ مختلف سماجي طبقن، ڪردارن ۽ علائقن جي ٻولين بابت هدايتون ڏنيون ويون آهن.<ref name="GhoshChapter18">{{cite book |author=Bharata |translator-last=Ghosh |translator-first=Manomohan |title=The Natyasastra |chapter=Rules on the Use of Languages |volume=2 |at=باب 18، شلوڪ 25–61 |url=https://www.wisdomlib.org/hinduism/book/the-natyashastra/d/doc210088.html |language=en }}</ref> === ٻولين جي درجي بندي === ارڙهين باب ۾ ڊرامي لاءِ ٻولين جا چار قسم بيان ڪيا ويا آهن: {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | قسم ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | سنسڪرت اصطلاح ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | استعمال |- | style="background:#E7F1FC;" | مافوق الفطرت ٻولي | ''Atibhāṣā'' | ديوتائن سان لاڳاپيل ڪردار |- | style="background:#EDF5EA;" | آريا ٻولي | ''Āryabhāṣā'' | بادشاهن ۽ اعليٰ ڪردارن لاءِ |- | style="background:#F2EAFB;" | عام ماڻهن جي ٻولي | ''Jātibhāṣā'' | عام سماجي ڪردارن لاءِ |- | style="background:#FFF2E4;" | ٻين جاندارن جي ٻولي | ''Yonyantarī bhāṣā'' | پکين ۽ جانورن جي ڪردارن لاءِ |} <ref name="GhoshChapter18"/> هيءَ درجي بندي ناٽڪ جي پيشڪاريءَ جي حوالي سان ڏنل آهي؛ ان کي جديد لسانيات جي ٻولين جي خانداني درجي بنديءَ سان هڪجهڙو نه سمجهڻ گهرجي. == سنڌو ۽ سووير جي ٻوليءَ بابت بيان == '''سنڌ جي لساني تاريخ لاءِ ڀرت منيءَ سان منسوب سڀ کان اهم بيان ''ناٽيه شاستر'' جي ارڙهين باب، شلوڪ 59 ۾ ملي ٿو.''' منموهن گهوش جي انگريزي ترجمي موجب، هماليه، سنڌو ۽ سووير علائقن جي ماڻهن لاءِ اهڙي ٻولي استعمال ڪرڻ جي هدايت ڪئي وئي آهي، جنهن ۾ '''''u'' آواز جي گهڻائي''' هجي.<ref name="GhoshChapter18"/> جوتواڻيءَ هن خاصيت کي '''اُڪارانت''' (''ukārānta'') جي اصطلاح سان بيان ڪيو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> === اُڪارانت جو مفهوم === ''اُڪارانت'' سنسڪرت لساني اصطلاح آهي، جيڪو ''اُ'' (''u'') تي ختم ٿيندڙ لفظ يا صورت لاءِ استعمال ٿيندو آهي. سنڌي ٻوليءَ ۾ لفظن جي آخر ۾ ننڍڙي ''اُ'' جي آواز سان ختم ٿيندڙ صورتن جا مثال ملن ٿا، پر ڀرت جي بيان کي سمجهڻ وقت ٻه ڳالهيون ڌيان ۾ رکڻ گهرجن: # اصل متن ۾ ''u'' آواز جي گهڻائيءَ جو ذڪر ڊرامي ۾ علائقائي ٻوليءَ جي استعمال بابت آهي. # هن بيان مان جديد سنڌي ٻوليءَ جي هر لفظ يا هر تاريخي دور بابت ڪو قطعي قاعدو ثابت نٿو ٿئي. منموهن گهوش پنهنجي ترجمي جي حاشيي ۾ اهو امڪان پڻ بيان ڪيو آهي ته هتي ''u'' مان مراد ''o'' آواز جو نسبتاً بند اچار هجي.<ref name="GhoshChapter18"/> === سنڌو ۽ سووير === ''سنڌو'' ۽ ''سووير'' قديم هندستاني جاگرافيءَ ۾ ذڪر ٿيندڙ علائقائي نالا آهن. ''ناٽيه شاستر'' ۾ انهن کي هماليه سان گڏ علائقائي لهجن جي بحث ۾ آندو ويو آهي. انهيءَ مان ظاهر ٿئي ٿو ته متن جي روايت ۾ سنڌو ۽ سووير جي ماڻهن جي ٻوليءَ کي مخصوص صوتياتي خاصيت سان سڃاتو ويو هو.<ref name="GhoshChapter18"/> === سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ ۾ اهميت === هي بيان سنڌ ۽ ان جي ڀرپاسي جي قديم ٻولين بابت هڪ ادبي ۽ لساني شاهدي طور اهم آهي. ان جي اهميت خاص طور هن ڳالهه ۾ آهي ته هڪ قديم سنسڪرت تصنيف ۾ سنڌو–سووير جي علائقي سان لاڳاپيل ٻوليءَ جي صوتياتي سڃاڻپ جو ذڪر ملي ٿو. بهرحال، ان کي جديد سنڌي ٻوليءَ جي سڌي ۽ مڪمل لساني وضاحت قرار ڏيڻ درست نه ٿيندو، ڇاڪاڻ⁠تہ قديم علائقائي ٻولين ۽ موجوده سنڌيءَ جي وچ ۾ تاريخي تبديليءَ جا ڪيترائي مرحلا آهن. == علائقائي لهجن جي صوتياتي خاصيتون == ''ناٽيه شاستر'' جي ارڙهين باب، شلوڪ 56 کان 60 تائين، مختلف علائقن لاءِ آواز جي گهڻائيءَ جون هدايتون ملن ٿيون. {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | شلوڪ ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | علائقو ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | ڄاڻايل آواز |- | style="background:#E7F1FC;" | 56 | گنگا ۽ سمنڊ جي وچ وارو علائقو | ''e'' |- | style="background:#EDF5EA;" | 57 | ونڌيا جبلن ۽ سمنڊ جي وچ وارو علائقو | ''na'' يا ''ta''، نسخي موجب |- | style="background:#F2EAFB;" | 58 | سوراشٽر ۽ اونتي | ''ca'' |- | style="background:#FFF2E4;font-weight:bold;" | 59 | هماليه، سنڌو ۽ سووير | '''''u''''' |- | style="background:#E7F1FC;" | 60 | چرمڻوتي نديءَ ۽ اربد جبل جو علائقو | ''o'' يا ''ta''، نسخي موجب |} <ref name="GhoshChapter18"/> اهي خاصيتون قديم ڊرامائي ٻوليءَ جي روايت کي ظاهر ڪن ٿيون. مختلف نسخن ۽ ترجمن ۾ ڪن لفظن ۽ آوازن جي پڙهڻيءَ بابت اختلاف پڻ موجود آهن. == ڀرت مني ۽ هندستاني فنون == ڀرت منيءَ سان منسوب ''ناٽيه شاستر'' جو اثر هندستاني ناٽڪ، ڪلاسيڪي رقص، موسيقي ۽ ادبي تنقيد جي روايتن تي رهيو آهي. هن تصنيف ۾ ناٽڪ کي هڪ گڏيل فن طور پيش ڪيو ويو آهي، جنهن ۾ لفظ، آواز، موسيقي، حرڪت، لباس ۽ جذباتي اظهار هڪ ٻئي سان لاڳاپيل آهن.<ref name="Lidova2014"/> == تاريخي ۽ علمي اهميت == ڀرت منيءَ سان منسوب روايت جي اهميت رڳو ناٽڪ ۽ رقص تائين محدود نه آهي. ''ناٽيه شاستر'' ۾ قديم هندستان جي سماجي زندگيءَ، ڪردارن، ٻولين، موسيقيءَ ۽ علائقائي روايتن بابت پڻ معلومات ملي ٿي. سنڌي ادب جي حوالي سان ارڙهين باب جو شلوڪ 59 خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو سنڌو–سووير جي علائقي کي قديم ٻولين جي بحث ۾ واضح طور شامل ڪري ٿو.<ref name="GhoshChapter18"/><ref name="Jotwani1996"/> == پڻ ڏسو == * [[ناٽيه شاستر]] * [[سنڌي ٻولي]] * [[سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ]] * [[سنڌو]] * [[سووير]] * [[سنسڪرت]] * [[پراڪرت]] * [[علم عروض]] * [[هندستاني ڪلاسيڪي موسيقي]] * [[هندستاني ڪلاسيڪي رقص]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.wisdomlib.org/hinduism/book/the-natyashastra/d/doc210088.html ناٽيه شاستر، باب 18: ٻولين جي استعمال جا اصول] * [https://cdn.angkordatabase.asia/libs/docs/natyashastra-english-manomohan-ghosh-2vol-ADB-red.pdf ناٽيه شاستر: منموهن گهوش جو انگريزي ترجمو] * [https://academic.oup.com/reference/62357/reference-article-abstract/554512180 آڪسفرڊ ببليوگرافيز: ناٽيه شاستر] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Bharata_Muni_at_IGNCA,_Delhi.jpg ڀرت منيءَ جي نمائشي تصوير — وڪيميڊيا ڪامنز] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Natya_Shastra_(1898).jpg ناٽيه شاستر جو 1898ع وارو عنواني صفحو — وڪيميڊيا ڪامنز] {{DEFAULTSORT:ڀرت مني}} [[زمرو:قديم هندستاني عالم]] [[زمرو:سنسڪرت ادب]] [[زمرو:هندستاني ناٽڪ]] [[زمرو:شعريات]] [[زمرو:موسيقيءَ جا نظريه دان]] [[زمرو:سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ]] 1bparzm53doqooq1vvxzekxipgfm0la 422509 422508 2026-10-17T20:13:12Z Intisar Ali 8681 422509 wikitext text/x-wiki {{Short description|قديم هندستاني ناٽڪ، رقص ۽ موسيقيءَ جي تصنيف ناٽيه شاستر جو روايتي مصنف}} {{Infobox person | name = ڀرت مني | native_name = भरतमुनि | native_name_lang = sa | image = Bharata Muni at IGNCA, Delhi.jpg | caption = دهليءَ جي اندرا گانڌي نيشنل سينٽر فار دي آرٽس ۾ ڀرت منيءَ جي نمائشي تصوير | birth_date = نامعلوم | death_date = نامعلوم | era = قديم هندستان؛ روايتي نسبت موجب ٻي صديءَ جي آس پاس | occupation = ناٽڪ ۽ موسيقيءَ جو نظريه دان، شعريات سان منسوب عالم | language = [[سنسڪرت]] | known_for = [[ناٽيه شاستر]]، رس جو نظريو، ناٽڪ ۽ ٻولين جي درجي بندي | notable_works = ''ناٽيه شاستر'' (روايتي نسبت) }} '''ڀرت مني''' (سنسڪرت: '''भरतमुनि'''؛ انگريزي: ''Bharata Muni'' يا ''Bharat Muni'') قديم هندستاني ناٽڪ، رقص، موسيقي ۽ شعريات جي مشهور سنسڪرت تصنيف '''''[[ناٽيه شاستر]]''''' (''Nāṭyaśāstra'') جو روايتي مصنف آهي. هن تصنيف ۾ اسٽيج، اداڪاري، ناٽڪ جي بناوت، موسيقي، رقص، جمالياتي احساس ۽ ڊرامن ۾ مختلف ٻولين جي استعمال بابت تفصيلي بحث ملي ٿو.<ref name="Lidova2014">{{cite encyclopedia |last=Lidova |first=Natalia |title=Natyashastra |encyclopedia=Oxford Bibliographies in Hinduism |publisher=Oxford University Press |date=2014-09-29 |doi=10.1093/obo/9780195399318-0071 |url=https://academic.oup.com/reference/62357/reference-article-abstract/554512180 |language=en }}</ref> سنڌي ادب ۽ ٻوليءَ جي تاريخ ۾ ڀرت منيءَ جو ذڪر خاص طور ''ناٽيه شاستر'' جي ارڙهين باب ۾ سنڌو ۽ سووير علائقن جي ٻوليءَ بابت ڪيل بيان سبب اهميت رکي ٿو. موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع) ۾ لکيو آهي ته ڀرت جي راءِ موجب هماليه کان سنڌو–سووير تائين جي ٻولين ۾ ''اُ'' (''u'') آواز جي گهڻائي هئي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> == تاريخي سڃاڻپ ۽ زمانو == ڀرت منيءَ جي ذاتي زندگيءَ، جنم، وفات ۽ تاريخي سڃاڻپ بابت قطعي معلومات موجود نه آهي. ''ناٽيه شاستر'' روايتي طور سندس نالي سان منسوب آهي، پر جديد محققن ۾ ان ڳالهه تي اختلاف آهي ته ڀرت هڪ تاريخي شخص هو، ڪيترن استادن جي روايت جو نمائندو هو يا ڪتاب سان لاڳاپيل روايتي مصنف جو نالو هو.<ref name="GhoshAuthorship">{{cite book |last=Ghosh |first=Manomohan |title=The Natyasastra: A Treatise on Ancient Indian Dramaturgy and Histrionics |volume=1 |publisher=The Royal Asiatic Society of Bengal |location=Calcutta |year=1951 |language=en |url=https://www.wisdomlib.org/hinduism/book/the-natyashastra/d/doc202324.html }}</ref> === زماني بابت اختلاف === موتي لال جوتواڻيءَ ڀرت کي ٻي صديءَ سان منسوب ڪيو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> تنهن هوندي به ''ناٽيه شاستر'' جي تصنيف ۽ ترتيب جو زمانو علمي بحث جو موضوع آهي. ناتاليا ليدووا جي ''Oxford Bibliographies'' ۾ ڏنل جائزي موجب، مختلف محققن ڪتاب جي تاريخ پنجين صدي قبل مسيح کان ستين يا اٺين صدي عيسويءَ تائين ڄاڻائي آهي، پر موجوده صورت غالباً ٻي صدي قبل مسيح کان ٻي صدي عيسويءَ جي وچ ۾ ٺهي.<ref name="Lidova2014"/> منموهن گهوش پڻ ڪتاب جي مختلف روايتن ۽ ان جي ترتيب جي تاريخ بابت بحث ڪيو آهي.<ref name="GhoshDate">{{cite book |last=Ghosh |first=Manomohan |title=The Natyasastra |volume=1 |year=1951 |chapter=The Date of the Nāṭyaśāstra |url=https://www.wisdomlib.org/hinduism/book/the-natyashastra/d/doc202327.html |language=en }}</ref> انهيءَ ڪري ڀرت منيءَ کي يقيني طور ٻي صدي عيسويءَ جو شخص قرار ڏيڻ بدران کيس قديم هندستاني شعريات جي روايتي شخصيت طور بيان ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي. == ناٽيه شاستر == [[فائل:Natya Shastra (1898).jpg|thumb|left|220px|''ناٽيه شاستر'' جي 1898ع واري سنسڪرت تنقيدي ڇاپي جو عنواني صفحو.]] '''''[[ناٽيه شاستر]]''''' سنسڪرت ٻوليءَ ۾ ناٽڪ ۽ پيشڪاريءَ جي فن بابت هڪ بنيادي تصنيف آهي. ڪتاب جي موجوده نسخن ۾ عام طور 36 يا 37 باب ملن ٿا، جن ۾ لڳ ڀڳ ڇهه هزار شلوڪ شامل آهن.<ref name="Lidova2014"/> هن تصنيف جا اهم موضوع هي آهن: * ناٽڪ جي ابتدا ۽ مقصد؛ * اسٽيج جي تعمير ۽ ترتيب؛ * اداڪاري ۽ ڪردارن جي پيشڪاري؛ * رس ۽ ڀاوَ جا جمالياتي نظريا؛ * رقص ۽ جسماني حرڪتون؛ * موسيقي ۽ ساز؛ * ڊرامن ۾ ٻولين ۽ لهجن جو استعمال. === رس ۽ ڀاوَ جو نظريو === ''ناٽيه شاستر'' ۾ '''رس''' (''rasa'') ۽ '''ڀاوَ''' (''bhāva'') کي ناٽڪ جي جمالياتي تجربي سان لاڳاپيل بنيادي اصطلاح طور بيان ڪيو ويو آهي. رس مان مراد اهو جمالياتي تاثر يا احساس آهي، جيڪو ناٽڪ، شاعري يا ٻين فنن جي پيشڪاريءَ سان ڏسندڙ يا ٻڌندڙ ۾ پيدا ٿئي ٿو. ڀاوَ مان مراد ڪردار جي جذباتي حالت ۽ ان جي اظهار سان لاڳاپيل تصور آهي.<ref name="Lidova2014"/> == ناٽيه شاستر ۾ ٻولين جو بيان == ''ناٽيه شاستر'' جو ارڙهون باب ڊرامن ۾ استعمال ٿيندڙ ٻولين ۽ علائقائي لهجن بابت آهي. هن باب ۾ سنسڪرت ۽ پراڪرت جي استعمال سان گڏ مختلف سماجي طبقن، ڪردارن ۽ علائقن جي ٻولين بابت هدايتون ڏنيون ويون آهن.<ref name="GhoshChapter18">{{cite book |author=Bharata |translator-last=Ghosh |translator-first=Manomohan |title=The Natyasastra |chapter=Rules on the Use of Languages |volume=2 |at=باب 18، شلوڪ 25–61 |url=https://www.wisdomlib.org/hinduism/book/the-natyashastra/d/doc210088.html |language=en }}</ref> === ٻولين جي درجي بندي === ارڙهين باب ۾ ڊرامي لاءِ ٻولين جا چار قسم بيان ڪيا ويا آهن: {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | قسم ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | سنسڪرت اصطلاح ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | استعمال |- | style="background:#E7F1FC;" | مافوق الفطرت ٻولي | ''Atibhāṣā'' | ديوتائن سان لاڳاپيل ڪردار |- | style="background:#EDF5EA;" | آريا ٻولي | ''Āryabhāṣā'' | بادشاهن ۽ اعليٰ ڪردارن لاءِ |- | style="background:#F2EAFB;" | عام ماڻهن جي ٻولي | ''Jātibhāṣā'' | عام سماجي ڪردارن لاءِ |- | style="background:#FFF2E4;" | ٻين جاندارن جي ٻولي | ''Yonyantarī bhāṣā'' | پکين ۽ جانورن جي ڪردارن لاءِ |} <ref name="GhoshChapter18"/> هيءَ درجي بندي ناٽڪ جي پيشڪاريءَ جي حوالي سان ڏنل آهي؛ ان کي جديد لسانيات جي ٻولين جي خانداني درجي بنديءَ سان هڪجهڙو نه سمجهڻ گهرجي. == سنڌو ۽ سووير جي ٻوليءَ بابت بيان == '''سنڌ جي لساني تاريخ لاءِ ڀرت منيءَ سان منسوب سڀ کان اهم بيان ''ناٽيه شاستر'' جي ارڙهين باب، شلوڪ 59 ۾ ملي ٿو.''' منموهن گهوش جي انگريزي ترجمي موجب، هماليه، سنڌو ۽ سووير علائقن جي ماڻهن لاءِ اهڙي ٻولي استعمال ڪرڻ جي هدايت ڪئي وئي آهي، جنهن ۾ '''''u'' آواز جي گهڻائي''' هجي.<ref name="GhoshChapter18"/> جوتواڻيءَ هن خاصيت کي '''اُڪارانت''' (''ukārānta'') جي اصطلاح سان بيان ڪيو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> === اُڪارانت جو مفهوم === ''اُڪارانت'' سنسڪرت لساني اصطلاح آهي، جيڪو ''اُ'' (''u'') تي ختم ٿيندڙ لفظ يا صورت لاءِ استعمال ٿيندو آهي. سنڌي ٻوليءَ ۾ لفظن جي آخر ۾ ننڍڙي ''اُ'' جي آواز سان ختم ٿيندڙ صورتن جا مثال ملن ٿا، پر ڀرت جي بيان کي سمجهڻ وقت ٻه ڳالهيون ڌيان ۾ رکڻ گهرجن: # اصل متن ۾ ''u'' آواز جي گهڻائيءَ جو ذڪر ڊرامي ۾ علائقائي ٻوليءَ جي استعمال بابت آهي. # هن بيان مان جديد سنڌي ٻوليءَ جي هر لفظ يا هر تاريخي دور بابت ڪو قطعي قاعدو ثابت نٿو ٿئي. منموهن گهوش پنهنجي ترجمي جي حاشيي ۾ اهو امڪان پڻ بيان ڪيو آهي ته هتي ''u'' مان مراد ''o'' آواز جو نسبتاً بند اچار هجي.<ref name="GhoshChapter18"/> === سنڌو ۽ سووير === ''سنڌو'' ۽ ''سووير'' قديم هندستاني جاگرافيءَ ۾ ذڪر ٿيندڙ علائقائي نالا آهن. ''ناٽيه شاستر'' ۾ انهن کي هماليه سان گڏ علائقائي لهجن جي بحث ۾ آندو ويو آهي. انهيءَ مان ظاهر ٿئي ٿو ته متن جي روايت ۾ سنڌو ۽ سووير جي ماڻهن جي ٻوليءَ کي مخصوص صوتياتي خاصيت سان سڃاتو ويو هو.<ref name="GhoshChapter18"/> === سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ ۾ اهميت === هي بيان سنڌ ۽ ان جي ڀرپاسي جي قديم ٻولين بابت هڪ ادبي ۽ لساني شاهدي طور اهم آهي. ان جي اهميت خاص طور هن ڳالهه ۾ آهي ته هڪ قديم سنسڪرت تصنيف ۾ سنڌو–سووير جي علائقي سان لاڳاپيل ٻوليءَ جي صوتياتي سڃاڻپ جو ذڪر ملي ٿو. بهرحال، ان کي جديد سنڌي ٻوليءَ جي سڌي ۽ مڪمل لساني وضاحت قرار ڏيڻ درست نه ٿيندو، ڇاڪاڻ⁠تہ قديم علائقائي ٻولين ۽ موجوده سنڌيءَ جي وچ ۾ تاريخي تبديليءَ جا ڪيترائي مرحلا آهن. == علائقائي لهجن جي صوتياتي خاصيتون == ''ناٽيه شاستر'' جي ارڙهين باب، شلوڪ 56 کان 60 تائين، مختلف علائقن لاءِ آواز جي گهڻائيءَ جون هدايتون ملن ٿيون. {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | شلوڪ ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | علائقو ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | ڄاڻايل آواز |- | style="background:#E7F1FC;" | 56 | گنگا ۽ سمنڊ جي وچ وارو علائقو | ''e'' |- | style="background:#EDF5EA;" | 57 | ونڌيا جبلن ۽ سمنڊ جي وچ وارو علائقو | ''na'' يا ''ta''، نسخي موجب |- | style="background:#F2EAFB;" | 58 | سوراشٽر ۽ اونتي | ''ca'' |- | style="background:#FFF2E4;font-weight:bold;" | 59 | هماليه، سنڌو ۽ سووير | '''''u''''' |- | style="background:#E7F1FC;" | 60 | چرمڻوتي نديءَ ۽ اربد جبل جو علائقو | ''o'' يا ''ta''، نسخي موجب |} <ref name="GhoshChapter18"/> اهي خاصيتون قديم ڊرامائي ٻوليءَ جي روايت کي ظاهر ڪن ٿيون. مختلف نسخن ۽ ترجمن ۾ ڪن لفظن ۽ آوازن جي پڙهڻيءَ بابت اختلاف پڻ موجود آهن. == ڀرت مني ۽ هندستاني فنون == ڀرت منيءَ سان منسوب ''ناٽيه شاستر'' جو اثر هندستاني ناٽڪ، ڪلاسيڪي رقص، موسيقي ۽ ادبي تنقيد جي روايتن تي رهيو آهي. هن تصنيف ۾ ناٽڪ کي هڪ گڏيل فن طور پيش ڪيو ويو آهي، جنهن ۾ لفظ، آواز، موسيقي، حرڪت، لباس ۽ جذباتي اظهار هڪ ٻئي سان لاڳاپيل آهن.<ref name="Lidova2014"/> == تاريخي ۽ علمي اهميت == ڀرت منيءَ سان منسوب روايت جي اهميت رڳو ناٽڪ ۽ رقص تائين محدود نه آهي. ''ناٽيه شاستر'' ۾ قديم هندستان جي سماجي زندگيءَ، ڪردارن، ٻولين، موسيقيءَ ۽ علائقائي روايتن بابت پڻ معلومات ملي ٿي. سنڌي ادب جي حوالي سان ارڙهين باب جو شلوڪ 59 خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو سنڌو–سووير جي علائقي کي قديم ٻولين جي بحث ۾ واضح طور شامل ڪري ٿو.<ref name="GhoshChapter18"/><ref name="Jotwani1996"/> == پڻ ڏسو == * [[ناٽيه شاستر]] * [[سنڌي ٻولي]] * [[سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ]] * [[سنڌو]] * [[سووير]] * [[سنسڪرت]] * [[پراڪرت]] * [[علم عروض]] * [[هندستاني ڪلاسيڪي موسيقي]] * [[هندستاني ڪلاسيڪي رقص]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.wisdomlib.org/hinduism/book/the-natyashastra/d/doc210088.html ناٽيه شاستر، باب 18: ٻولين جي استعمال جا اصول] * [https://cdn.angkordatabase.asia/libs/docs/natyashastra-english-manomohan-ghosh-2vol-ADB-red.pdf ناٽيه شاستر: منموهن گهوش جو انگريزي ترجمو] * [https://academic.oup.com/reference/62357/reference-article-abstract/554512180 آڪسفرڊ ببليوگرافيز: ناٽيه شاستر] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Bharata_Muni_at_IGNCA,_Delhi.jpg ڀرت منيءَ جي نمائشي تصوير — وڪيميڊيا ڪامنز] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Natya_Shastra_(1898).jpg ناٽيه شاستر جو 1898ع وارو عنواني صفحو — وڪيميڊيا ڪامنز] {{DEFAULTSORT:ڀرت مني}} [[زمرو:قديم هندستاني عالم]] [[زمرو:سنسڪرت ادب]] [[زمرو:هندستاني ناٽڪ]] [[زمرو:شعريات]] [[زمرو:موسيقيءَ جا نظريه دان]] [[زمرو:سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ]] 9op24nf4brlx9izpirca2w0havduc4r 0 104423 422510 2026-10-17T20:15:19Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|سنڌي ڪهاڻيڪار، ناول نگار ۽ 2019ع جي ساهتيه اڪيڊمي انعام جو ماڻيندڙ}} {{Infobox person | name = ايشور ڀارتي مورجاڻي | native_name = ايشور لالچند مورجاڻي | other_names = ايشور ڀارتي، ايشور مورجاڻي، Ishwar Bharati Moorjani | birth_date = {{birth date|1942|7|17|df=yes}} | birth_place = [[ٽنڊو آدم]]، [[سنڌ]]، برطانوي هندست... 422510 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌي ڪهاڻيڪار، ناول نگار ۽ 2019ع جي ساهتيه اڪيڊمي انعام جو ماڻيندڙ}} {{Infobox person | name = ايشور ڀارتي مورجاڻي | native_name = ايشور لالچند مورجاڻي | other_names = ايشور ڀارتي، ايشور مورجاڻي، Ishwar Bharati Moorjani | birth_date = {{birth date|1942|7|17|df=yes}} | birth_place = [[ٽنڊو آدم]]، [[سنڌ]]، برطانوي هندستان | occupation = ڪهاڻيڪار، ناول نگار، مضمون نويس | language = [[سنڌي ٻولي]]، هندي، انگريزي | education = بي اي | residence = [[احمد آباد]]، [[گجرات]]، ڀارت | known_for = سنڌي ڪهاڻي، ''ديوارون''، ''زهر''، ''جيجل'' | notable_works = ''ديوارون''، ''زهر''، ''دشمن''، ''پهاڙ''، ''گردش''، ''جهِرڪيون''، ''جيجل'' | awards = [[ساهتيه اڪيڊمي انعام]] (2019ع) }} '''ايشور ڀارتي مورجاڻي''' (انگريزي: ''Ishwar Bharati Moorjani''؛ ڄم: 17 جولاءِ 1942ع)، جنهن کي '''ايشور ڀارتي''' ۽ '''ايشور مورجاڻي''' جي نالن سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، سنڌي ٻوليءَ جو ڪهاڻيڪار، ناول نگار ۽ مضمون نويس آهي. هن سنڌي ڪهاڻيءَ جي صنف ۾ ڪيترائي مجموعا شايع ڪيا آهن. سندس ڪهاڻين جي مجموعي '''''جيجل''''' تي کيس 2019ع جو [[ساهتيه اڪيڊمي انعام]] مليو.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref><ref name="SindhuWorldIshwar">{{cite web |title=Ishwar Moorjani |url=https://thesindhuworld.com/ishwar-moorjani/ |website=The Sindhu World |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref><ref name="PIB2019">{{cite web |title=Sahitya Akademi announces annual Sahitya Akademi Awards in 23 languages today |url=https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1596893 |website=Press Information Bureau |publisher=Ministry of Culture, Government of India |date=2019-12-18 |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ کيس ''ايشور ڀارتي'' جي نالي سان درج ڪيو آهي ۽ سندس ناول ''ديوارون'' (1974ع) ۽ ڪهاڻين جي مجموعي ''زهر'' (1978ع) کي نمايان تصنيفون ڄاڻايو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> ''سنڌي سنچيه'' جي ڪتابي رڪارڊ ۾ ''ديوارون'' جي مصنف جو نالو ''ايشور ڀارتي مورجاڻي'' درج آهي، جنهن مان سندس ادبي نالي ۽ خانداني نالي جو تعلق واضح ٿئي ٿو.<ref name="SindhiSanchayaDeewar">{{cite web |title=Kirandar Dīwārūn |url=https://sindhisanchaya.in/books/61729 |website=Sindhi Sanchaya |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> == شروعاتي زندگي == ''دي سنڌو ورلڊ'' جي سوانحي رڪارڊ موجب، ايشور مورجاڻي 17 جولاءِ 1942ع تي [[ٽنڊو آدم]]، سنڌ ۾ ڄائو. سندس والد جو نالو لالچند مورجاڻي هو.<ref name="SindhuWorldIshwar"/> 1947ع ۾ هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ سندس خاندان سنڌ ڇڏي ڀارت منتقل ٿيو. پهرين [[الور]]، پوءِ جئپور ڀرسان سانگانير ۾ رهائش اختيار ڪيائين. 1951ع ۾ مورجاڻي خاندان [[احمد آباد]] منتقل ٿيو، جتي سنڌي ٻوليءَ جي اخبارن ۽ ادبي سرگرمين سان ايشور جو واسطو وڌيو.<ref name="SindhuWorldIshwar"/> == تعليم ۽ ادبي دلچسپي == ايشور مورجاڻيءَ بي اي تائين تعليم حاصل ڪئي. شاگرديءَ واري زماني ۾ کيس سنڌي ادب پڙهڻ ۽ ادبي پروگرامن ۾ شرڪت ڪرڻ جو شوق پيدا ٿيو. ''دي سنڌو ورلڊ'' موجب، [[گوبند مالهي]] جي ڪهاڻي ''شرنارٿي'' مٿس گهرو اثر ڇڏيو. انهيءَ اثر سبب هن سنڌي ڪهاڻيءَ ڏانهن خاص ڌيان ڏنو.<ref name="SindhuWorldIshwar"/> == ادبي زندگي == ايشور ڀارتي مورجاڻيءَ جي ادبي ڪم ۾ ڪهاڻيون، ناول ۽ مضمون شامل آهن. موتي لال جوتواڻيءَ موجب، سندس شروعاتي تصنيفن ''ديوارون'' ۽ ''زهر'' کيس سنڌي افسانوي ادب ۾ سڃاڻپ ڏياري.<ref name="Jotwani1996"/> بعد ۾ سندس ڪيترائي ڪهاڻين جا مجموعا شايع ٿيا ۽ 2019ع ۾ ''جيجل'' تي ساهتيه اڪيڊمي انعام ملڻ سان سندس ادبي خدمتن کي قومي سطح تي مڃتا ملي.<ref name="PIB2019"/> === ڪهاڻيڪاري === ايشور مورجاڻي سنڌي ڪهاڻيءَ کي پنهنجي ادبي ڪم جو اهم مرڪز بڻايو. سندس ڪهاڻين جي مجموعن ۾ ''زهر''، ''دشمن''، ''پهاڙ''، ''خوشيرام جي ڳولا ۾''، ''گردش''، ''جهرڪيون''، ''شارٽ ڪٽ'' ۽ ''جيجل'' شامل آهن.<ref name="SindhuWorldIshwar"/> سندس ڪهاڻيڪاريءَ بابت ''دي سنڌو ورلڊ'' جي جائزي ۾ ٻوليءَ جي استعمال، انساني زندگيءَ جي مسئلن ۽ فلسفياڻي پسمنظر کي نمايان خصوصيتون ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="SindhuWorldIshwar"/> == ديوارون == '''''ديوارون''''' (رومن صورت: ''Deevaaroon'' يا ''Dīwārūn'') ايشور ڀارتي مورجاڻيءَ جو سنڌي ناول آهي. موتي لال جوتواڻيءَ موجب، هي ناول 1974ع ۾ شايع ٿيو.<ref name="Jotwani1996"/> ''سنڌي سنچيه'' جي ڪتابي رڪارڊ ۾ هن ناول جي مصنف جو نالو ''ايشور ڀارتي مورجاڻي'' ڄاڻايل آهي.<ref name="SindhiSanchayaDeewar"/> هن ناول کي [[سندري اتمچنداڻي]] جي ''ڪرندڙ ديوارون'' سان نه ملائڻ گهرجي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي ٻن مختلف ليکڪن جون تصنيفون آهن. == زهر == '''''زهر''''' (رومن صورت: ''Zahar'') ايشور ڀارتيءَ جي ڪهاڻين جو مجموعو آهي. موتي لال جوتواڻيءَ هن ڪتاب جي اشاعت جو سال 1978ع ڄاڻايو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> ٻئي طرف ''دي سنڌو ورلڊ'' ۾ مورجاڻيءَ جي پهرئين ڪهاڻي مجموعي جو عنوان ''Zahir'' ۽ اشاعت جو سال 1972ع ڏنل آهي.<ref name="SindhuWorldIshwar"/> ٻنهي ماخذن ۾ عنوان جي رومن صورت ۽ سال بابت اختلاف آهي. اصل ڪتاب جي عنواني صفحي يا لائبريريءَ جي مڪمل ببليوگرافيائي رڪارڊ جي مقابلي کان سواءِ ان اختلاف کي حتمي طور حل نٿو ڪري سگهجي. == جيجل == '''''جيجل''''' ايشور مورجاڻيءَ جي سنڌي ڪهاڻين جو مجموعو آهي. ''دي سنڌو ورلڊ'' موجب، هي مجموعو 2018ع ۾ شايع ٿيو، جڏهن ته ساهتيه اڪيڊميءَ کيس انهيءَ تصنيف تي 2019ع جو سنڌي ٻوليءَ وارو ادبي انعام ڏنو.<ref name="SindhuWorldIshwar"/><ref name="PIB2019"/> ''جيجل'' سنڌي ٻوليءَ ۾ ماءُ لاءِ محبت ۽ احترام سان استعمال ٿيندڙ لفظ آهي. == ٻيون تصنيفون == ايشور مورجاڻيءَ جي تصنيفن بابت موجود سوانحي ماخذن ۾ هي ڪتاب درج آهن: {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | تصنيف ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | صنف ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | سال يا وضاحت |- | style="background:#E7F1FC;" | ''زهر'' | ڪهاڻين جو مجموعو | جوتواڻيءَ موجب 1978ع؛ ٻي سوانح موجب 1972ع |- | style="background:#EDF5EA;" | ''ديوارون'' | ناول | 1974ع |- | style="background:#F2EAFB;" | ''دشمن'' | ڪهاڻين جو مجموعو | سال جي تصديق گهربل |- | style="background:#FFF2E4;" | ''پهاڙ'' | ڪهاڻين جو مجموعو | سال جي تصديق گهربل |- | style="background:#E7F1FC;" | ''خوشيرام جي ڳولا ۾'' | ڪهاڻين جو مجموعو | سال جي تصديق گهربل |- | style="background:#EDF5EA;" | ''گردش'' | ڪهاڻين جو مجموعو | سال جي تصديق گهربل |- | style="background:#F2EAFB;" | ''جهرڪيون'' | ڪهاڻين جو مجموعو | سال جي تصديق گهربل |- | style="background:#FFF2E4;" | ''شارٽ ڪٽ'' | ڪهاڻين جو مجموعو | سال جي تصديق گهربل |- | style="background:#E7F1FC;" | ''جيجل'' | ڪهاڻين جو مجموعو | 2018ع، ساهتيه اڪيڊمي انعام 2019ع |- | style="background:#EDF5EA;" | ''سنڌي ڪهاڻي'' | ادبي مضمون | سال جي تصديق گهربل |- | style="background:#F2EAFB;" | ''بند'' | هندي ڪهاڻيون | سال جي تصديق گهربل |- | style="background:#FFF2E4;" | ''I Take the Baby'' | انگريزي ناول | سال جي تصديق گهربل |} <ref name="Jotwani1996"/><ref name="SindhuWorldIshwar"/> == انعام ۽ اعزاز == === ساهتيه اڪيڊمي انعام، 2019ع === ڀارت جي [[ساهتيه اڪيڊمي]] 18 ڊسمبر 2019ع تي پنهنجي سالياني انعامن جو اعلان ڪيو. ان اعلان موجب، سنڌي ٻوليءَ جي ڪهاڻين واري صنف ۾ ايشور مورجاڻيءَ کي انعام لاءِ چونڊيو ويو.<ref name="PIB2019"/> انعام يافته تصنيف ''جيجل'' هئي.<ref name="Akademi2019">{{cite web |title=Sahitya Akademi Awards 2019 |url=https://sahitya-akademi.gov.in/pdf/sahityaakademiawards2019.pdf |website=Sahitya Akademi |publisher=Sahitya Akademi |date=2019-12-18 |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> === ٻيا اعزاز === ''دي سنڌو ورلڊ'' موجب، ايشور مورجاڻيءَ کي قومي سنڌي ٻوليءَ جي ترقيءَ واري ڪائونسل (NCPSL) طرفان ٻه ڀيرا اعزاز ڏنو ويو. گجرات سنڌي اڪيڊميءَ طرفان کيس ''ساهتيه گورو پرسڪار'' سان پڻ نوازيو ويو.<ref name="SindhuWorldIshwar"/> == سنڌي ادب ۾ اهميت == ايشور ڀارتي مورجاڻي سنڌي افسانوي ادب جي انهن ليکڪن مان آهي، جن ورهاڱي کان پوءِ ڀارت ۾ سنڌي ڪهاڻيءَ جي تخليقي سلسلي کي جاري رکيو. جوتواڻيءَ سندس شروعاتي تصنيفن کي ادبي سڃاڻپ جو سبب ڄاڻايو، جڏهن ته ''جيجل'' تي 2019ع جو ساهتيه اڪيڊمي انعام سندس ڪهاڻيڪاريءَ جي ادبي مڃتا جو اهم مثال آهي.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="PIB2019"/> == پڻ ڏسو == * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌي ڪهاڻي]] * [[سنڌي ناول]] * [[ساهتيه اڪيڊمي انعام]] * [[گوبند مالهي]] * [[سندري اتمچنداڻي]] * [[ٽنڊو آدم]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://thesindhuworld.com/ishwar-moorjani/ ايشور مورجاڻيءَ جي سوانح — دي سنڌو ورلڊ] * [https://sindhisanchaya.in/books/61729 سنڌي سنچيه: ديوارون جو ڪتابي رڪارڊ] * [https://sahitya-akademi.gov.in/pdf/sahityaakademiawards2019.pdf ساهتيه اڪيڊمي انعام 2019ع جو سرڪاري اعلان] * [https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1596893 ڀارت جي ثقافت واري وزارت جي پڌرائي] {{DEFAULTSORT:مورجاڻي، ايشور ڀارتي}} [[زمرو:1942ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:سنڌي ڪهاڻيڪار]] [[زمرو:سنڌي ناول نگار]] [[زمرو:سنڌي ليکڪ]] [[زمرو:ساهتيه اڪيڊمي انعام ماڻيندڙ]] [[زمرو:ٽنڊو آدم جا ماڻهو]] [[زمرو:ڀارت جا سنڌي اديب]] kpborbq1veqdtks22txdb290o1uw025 0 104424 422511 2026-10-17T20:17:45Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|سنڌي شاعر، گيتڪار، ناٽڪ نويس ۽ 1990ع جي ساهتيه اڪيڊمي انعام جو ماڻيندڙ}} {{Infobox person | name = گوورڌن محبوباڻِي ڀارتي | native_name = گوورڌن آسومل محبوباڻِي | other_names = گوورڌن ڀارتي، گردھاري، Goverdhan Mahboobani Bharati | birth_date = {{birth date|1929|1|13|df=yes}} | birth_place = آرازي، [[سنڌ]]، برطانوي هند... 422511 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌي شاعر، گيتڪار، ناٽڪ نويس ۽ 1990ع جي ساهتيه اڪيڊمي انعام جو ماڻيندڙ}} {{Infobox person | name = گوورڌن محبوباڻِي ڀارتي | native_name = گوورڌن آسومل محبوباڻِي | other_names = گوورڌن ڀارتي، گردھاري، Goverdhan Mahboobani Bharati | birth_date = {{birth date|1929|1|13|df=yes}} | birth_place = آرازي، [[سنڌ]]، برطانوي هندستان | death_date = {{death date and age|2010|6|22|1929|1|13|df=yes}} | occupation = شاعر، گيتڪار، ناٽڪ نويس، ڪهاڻيڪار، اداڪار، هدايتڪار | language = [[سنڌي ٻولي]] | education = بي اي؛ پرڀاڪر | alma_mater = آگرا يونيورسٽي؛ پنجاب يونيورسٽي | known_for = سنڌي شاعري، سنڌي ناٽڪ، فلمي گيت، سنڌي ثقافتي سرگرميون | notable_works = ''شيشي جا گهر''، ''گل ۽ پنکڙيون''، ''تنهائيءَ جو ڪڙو دونهون''، ''بگڙيل گهر''، ''طوفاني رات'' | awards = [[ساهتيه اڪيڊمي انعام]] (1990ع)، اتم ساهت ايوارڊ (2010ع) }} '''گوورڌن آسومل محبوباڻِي «ڀارتي»''' (انگريزي: ''Goverdhan Assumal Mahboobani Bharati''؛ 13 جنوري 1929ع – 22 جون 2010ع) سنڌي ٻوليءَ جو شاعر، گيتڪار، ناٽڪ نويس، ڪهاڻيڪار، اداڪار ۽ هدايتڪار هو. هن سنڌي شاعري، رنگمنچ، فلمي گيتن ۽ ثقافتي سرگرمين ۾ ڪم ڪيو. سندس شاعريءَ جي مجموعي '''''شيشي جا گهر''''' تي کيس 1990ع جو [[ساهتيه اڪيڊمي انعام]] مليو.<ref name="AkademiAwards">{{cite web |title=Akademi Awards |url=https://sahitya-akademi.gov.in/awards/akademi%20samman_suchi.jsp |website=Sahitya Akademi |publisher=Sahitya Akademi |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref><ref name="SindhuWorldBharti">{{cite web |title=Goverdhan Bharti |url=https://thesindhuworld.com/goverdhan-bharti/ |website=The Sindhu World |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع) ۾ کيس شاعر، ناٽڪ نويس ۽ ڪهاڻيڪار قرار ڏنو آهي. جوتواڻيءَ سندس تصنيفن ۾ ''گل ۽ پنکڙيون''، ''تنهائي ۽ ڪڙو دونهون''، ''بگڙيل گهر''، ''طوفاني رات'' ۽ ''پيلي چنڊ تي داغ'' جو ذڪر ڪيو آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> == شروعاتي زندگي == گوورڌن محبوباڻِي 13 جنوري 1929ع تي سنڌ جي ڳوٺ آرازيءَ ۾ ڄائو. سندس والد آسومل محبوباڻِي هڪ استاد هو. خانداني روايت موجب، سندس ڄم وقت نالو ''گردھاري'' رکيو ويو، پر اسڪولي رڪارڊ ۽ پوءِ ادبي زندگيءَ ۾ هو ''گوورڌن'' جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref name="SindhuWorldBharti"/> ننڍپڻ کان سندس گهر ۾ موسيقيءَ ۽ ناٽڪ جو ماحول هو. اسڪولي زماني ۾ هن ڳائڻ ۽ اداڪاريءَ ۾ دلچسپي ورتي. حيدرآباد، سنڌ ۾ پڙهائيءَ دوران پڻ ناٽڪن ۾ حصو وٺندو رهيو.<ref name="SindhuWorldBharti"/> == تعليم == مئٽرڪ کان پوءِ گوورڌن ناٽڪ ۽ رقص جي تربيت حاصل ڪرڻ لاءِ حيدرآباد ۾ داخل ٿيو، پر صحت جي مسئلن سبب اها تربيت جاري نه رکي سگهيو. بيماريءَ دوران لاهور ۾ پنهنجي ڀاءُ وٽ رهندي هن رابندرناٿ ٽئگور، منشي پريمچند ۽ ٻين ليکڪن جو مطالعو ڪيو. بعد ۾ هن ملازمت سان گڏ تعليم جاري رکي ۽ 1953ع ۾ آگرا يونيورسٽيءَ مان بي اي ڪئي. هن پنجاب يونيورسٽيءَ مان ''پرڀاڪر'' جو امتحان پڻ پاس ڪيو.<ref name="SindhuWorldBharti"/> == ادبي زندگي == گوورڌن ڀارتيءَ جي ادبي ڪم ۾ شاعري، گيت، ڪهاڻيون، ناٽڪ، فلمي گيت ۽ اسڪرپٽ نويسي شامل آهن. سنڌي ادبي حلقن ۾ هو خاص طور شاعر ۽ گيتڪار طور سڃاتو ويندو هو. سندس گيت سنڌي موسيقيءَ ۽ فلمن ۾ پڻ استعمال ٿيا.<ref name="SindhuWorldBharti"/> === شاعري === ڀارتيءَ جي شاعريءَ ۾ گيت، نظم ۽ ٻيون شعري صورتون شامل آهن. سندس شاعريءَ جا مشهور مجموعا ''گل ۽ پنکڙيون''، ''تنهائيءَ جو ڪڙو دونهون'' ۽ ''شيشي جا گهر'' آهن.<ref name="Jotwani1996"/> ==== گل ۽ پنکڙيون ==== '''''گل ۽ پنکڙيون''''' (رومن صورت: ''Gula ain Mukhriyoon''؛ ٻين ماخذن ۾ ''Gul Ain Pankhidiyun'') ڀارتيءَ جي شاعريءَ جو مجموعو آهي. موتي لال جوتواڻيءَ هن ڪتاب کي سندس اهم شعري تصنيفن ۾ شامل ڪيو آهي. جوتواڻيءَ جي دستياب متن ۾ اشاعت جو سال اڻپورو آهي؛ تنهنڪري ان جو حتمي سال ڄاڻائڻ لاءِ اصل ڪتابي رڪارڊ جي تصديق ضروري آهي.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="SindhuWorldBharti"/> ==== تنهائيءَ جو ڪڙو دونهون ==== '''''تنهائيءَ جو ڪڙو دونهون''''' (رومن صورت: ''Tanhaaee ain Kaudo Doonhon'' يا ''Tanhayi Jo Kavdo Dhunaon'') ڀارتيءَ جو شعري مجموعو آهي. جوتواڻيءَ موجب، هي ڪتاب 1980ع ۾ شايع ٿيو.<ref name="Jotwani1996"/> ==== شيشي جا گهر ==== '''''شيشي جا گهر''''' (رومن صورت: ''Shishe Ja Ghar'') ڀارتيءَ جو شاعريءَ جو مجموعو آهي. هن ڪتاب تي کيس 1990ع جو ساهتيه اڪيڊمي انعام مليو. اڪيڊميءَ جي سرڪاري انعامي فهرست ۾ ڪتاب جو نالو ''Shishe-Ja-Ghar''، صنف ''Poetry'' ۽ مصنف جو نالو ''Goverdhan Mahboobani'' درج آهي.<ref name="AkademiAwards"/> == ناٽڪ نويسي ۽ رنگمنچ == گوورڌن ڀارتيءَ سنڌي ناٽڪ نويسي، اداڪاري ۽ هدايتڪاريءَ ۾ پڻ ڪم ڪيو. سندس ناٽڪن ۾ ''بگڙيل گهر''، ''طوفاني رات''، ''عمر مارئي'' ۽ ''عزت'' شامل آهن. سوانحي ماخذن موجب، هن سنڌي ۽ هنديءَ جي ويهن کان وڌيڪ ناٽڪن جي هدايتڪاري ڪئي ۽ ڪيترن ناٽڪن ۾ اداڪاري پڻ ڪئي.<ref name="SindhuWorldBharti"/> === بگڙيل گهر === '''''بگڙيل گهر''''' (رومن صورت: ''Bigriyalu Gharu'' يا ''Bigrial Ghar'') گوورڌن ڀارتيءَ جو سنڌي ناٽڪ آهي. ساهتيه اڪيڊميءَ جي 2015–2016ع واري سالياني رپورٽ ۾ سنڌي ناٽڪ جي تاريخ بابت هڪ ادبي اجلاس جي ڪارروائي درج آهي. ان ۾ سريش ٻاٻلاڻيءَ جي بيان موجب، ''بگڙيل گهر'' 1960ع ۾ لکيو ويو ۽ دهليءَ ۾ اسٽيج تي پيش ٿيو.<ref name="AkademiAnnual2015">{{cite report |title=Annual Report 2015–2016 |publisher=Sahitya Akademi |year=2016 |url=https://sahitya-akademi.gov.in/aboutus/pdf/AR-2015-16%281%29.pdf |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> ڀارتيءَ جي سوانحي رڪارڊ ۾ پڻ هن ناٽڪ کي سندس اهم رنگمنچي ڪم طور ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="SindhuWorldBharti"/> === طوفاني رات === '''''طوفاني رات''''' (رومن صورت: ''Toofaanee Raati'') ڀارتيءَ جو هڪ ائڪٽ وارو ناٽڪ آهي. جوتواڻيءَ موجب، هي ناٽڪ 1962ع ۾ شايع ٿيو.<ref name="Jotwani1996"/> === عمر مارئي === '''''عمر مارئي''''' سنڌ جي مشهور لوڪ داستان [[عمر مارئي]] تي ٻڌل ڀارتيءَ جي ناٽڪي پيشڪش آهي. ڀارتيءَ سنڌ جي هن تاريخي ۽ لوڪ روايتي داستان کي اسٽيج جي صورت ۾ پيش ڪيو.<ref name="SindhuWorldBharti"/> == ڪهاڻيڪاري == ڀارتيءَ ڪهاڻيءَ جي صنف ۾ پڻ لکيو. سندس ڪهاڻين جو مجموعو '''''پيلي چنڊ تي داغ''''' (رومن صورت: ''Peelo Chandu Laa Daagh'') 1966ع ۾ شايع ٿيو.<ref name="Jotwani1996"/> هن مجموعي جي ڪهاڻين جا عنوان ۽ مڪمل ببليوگرافيائي تفصيل اصل ڪتاب جي تصديق کان پوءِ شامل ڪرڻ گهرجن. == سنڌي فلمون ۽ گيتڪاري == گوورڌن ڀارتيءَ سنڌي فلمن لاءِ گيت لکيا ۽ ڪجهه فلمن ۾ اداڪاري پڻ ڪئي. ''سنڌي سنگت'' جي ادبي اعزاز واري سوانحي صفحي موجب، هن نَوَ سنڌي فلمن لاءِ گيت لکيا ۽ سنڌي فلمي موسيقار سي. ارجن سان گڏ ڪم ڪيو.<ref name="UttamAwardBharti">{{cite web |title=Shri Goverdhan Mahaboobani Bharati |url=https://ajuttam.sindhisangat.com/bharti.php |website=Uttam Sahit Award |publisher=Sindhi Sangat |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> سندس فلمي ڪم سان لاڳاپيل فلمن ۾ هي نالا ملن ٿا: * ''هوجمالو'' * ''شل ڌيئر نه ڄمن'' انهن فلمن ۾ هن اداڪاري پڻ ڪئي.<ref name="SindhuWorldBharti"/> سنڌي لوڪ موسيقيءَ جي مشهور فنڪارن ڀڳونتي ناواڻي ۽ سترام روهڙا جي ڳايل گيتن ۾ پڻ سندس لکيل گيت شامل هجڻ جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="SindhuWorldBharti"/> == سنڌي ٻوليءَ ۽ ثقافت لاءِ خدمتون == گوورڌن ڀارتيءَ ڀارت ۾ سنڌي ٻولي ۽ ثقافت جي واڌاري لاءِ سرگرميون ڪيون. ''سنڌي سنگت'' جي سوانحي بيان موجب، هن اجمير ۾ سنڌي ثقافتي سرگرمين کي منظم ڪرڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو ۽ مختلف شهرن ۾ سنڌي ثقافتي پروگرام پيش ڪيا.<ref name="UttamAwardBharti"/> هو ساهتيه اڪيڊميءَ جي سنڌي صلاحڪار بورڊ ۽ راجسٿان سنڌي اڪيڊميءَ سان پڻ لاڳاپيل رهيو.<ref name="SindhuWorldBharti"/> == درسي ڪتابن جي ترتيب == گوورڌن ڀارتيءَ جو نالو سنڌي درسي ڪتابن جي ترتيب سان پڻ لاڳاپيل آهي. ڀارت جي ثانوي تعليم جي هڪ نصابي دستاويز ۾ ''Sindhi Ratanmala''، ڀاڱو ٽيون، 1998ع واري ديوناگري ڇاپي جا مرتب ديپچند ترلوڪچند ۽ گوورڌن محبوباڻِي ڀارتي ڄاڻايل آهن.<ref name="CBSESindhi">{{cite report |title=Secondary School Curriculum 2009, Volume II |publisher=Central Board of Secondary Education |year=2009 |url=https://www.cse.iitb.ac.in/~sharat/misc/kviitb/syllabus/cbse/SecSchoolVolII-2009.pdf |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> == تصنيفون == {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;border:1px solid #A7B8CA;" ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | تصنيف ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | صنف ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | سال |- | style="background:#E7F1FC;" | ''گل ۽ پنکڙيون'' | شاعري | تصديق گهربل |- | style="background:#EDF5EA;" | ''بگڙيل گهر'' | ناٽڪ | 1960ع، لکجڻ ۽ اسٽيج تي پيش ٿيڻ جو حوالو |- | style="background:#F2EAFB;" | ''طوفاني رات'' | هڪ ائڪٽ وارو ناٽڪ | 1962ع |- | style="background:#FFF2E4;" | ''پيلي چنڊ تي داغ'' | ڪهاڻين جو مجموعو | 1966ع |- | style="background:#E7F1FC;" | ''تنهائيءَ جو ڪڙو دونهون'' | شاعري | 1980ع |- | style="background:#EDF5EA;" | ''شيشي جا گهر'' | شاعري | 1990ع جو ساهتيه اڪيڊمي انعام |- | style="background:#F2EAFB;" | ''عمر مارئي'' | ناٽڪ | تصديق گهربل |- | style="background:#FFF2E4;" | ''عزت'' | هڪ ائڪٽ وارو ناٽڪ | تصديق گهربل |} <ref name="Jotwani1996"/><ref name="AkademiAnnual2015"/><ref name="SindhuWorldBharti"/><ref name="AkademiAwards"/> === ٻين ڪتابن جا عنوان === ''دي سنڌو ورلڊ'' جي سوانحي فهرست ۾ ڀارتيءَ جي هيٺين ٻين تصنيفن جا عنوان پڻ ملن ٿا: * ''آءُ ڪنن ۾ ڪاهه'' * ''اڳڙين جو اڳواڻ'' * ''ڪاڻو به اگهانو'' * ''ڪٿا اڏيري لال جي'' * ''لاتيون'' * ''لاڏو لاڏي آڻيندو'' * ''لاٽري لکن جي'' * ''او راما پير'' * ''پيڪي هلي وينديسانءِ'' * ''سنتن جو سردار: ڪنور'' * ''سون جهڙي مڇلي'' * ''اڏر پکي البيلو'' * ''اُٿيا مينهن ملير'' <ref name="SindhuWorldBharti"/> انهن ڪتابن جي اصل اشاعت جا سال، ناشر ۽ صنفي درجي بندي وڌيڪ ڪتابي تحقيق جا محتاج آهن. == انعام ۽ اعزاز == === ساهتيه اڪيڊمي انعام، 1990ع === [[ساهتيه اڪيڊمي]] 1990ع ۾ سنڌي ٻوليءَ جو ادبي انعام گوورڌن محبوباڻِيءَ کي سندس شاعريءَ جي مجموعي ''شيشي جا گهر'' تي ڏنو. هي اعزاز ڀارت جي قومي ادبي انعامن مان هڪ آهي.<ref name="AkademiAwards"/> === اتم ساهت ايوارڊ، 2010ع === ''سنڌي سنگت'' جي اتم ساهت ايوارڊ واري رڪارڊ ۾ گوورڌن محبوباڻِي ڀارتيءَ جو نالو 2010ع جي اعزاز ماڻيندڙ طور درج آهي.<ref name="UttamAwardBharti"/> == وفات == گوورڌن ڀارتي 22 جون 2010ع تي وفات ڪئي. وفات وقت سندس عمر 81 سال هئي.<ref name="SindhuWorldBharti"/> == ادبي اهميت == گوورڌن ڀارتيءَ جو ادبي ڪردار شاعري، گيتڪاري، ناٽڪ نويسي، ڪهاڻيڪاري، اداڪاري ۽ سنڌي ثقافتي سرگرمين تائين پکڙيل هو. سندس ''شيشي جا گهر'' تي ساهتيه اڪيڊمي انعام حاصل ڪرڻ شاعريءَ ۾ سندس مڃتا جو اهم ثبوت آهي، جڏهن ته ''بگڙيل گهر'' ۽ ٻين ناٽڪن سان سندس تعلق ورهاڱي کان پوءِ سنڌي رنگمنچ جي تاريخ ۾ اهميت رکي ٿو.<ref name="AkademiAwards"/><ref name="AkademiAnnual2015"/> == پڻ ڏسو == * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌي شاعري]] * [[سنڌي ناٽڪ]] * [[سنڌي فلم]] * [[ساهتيه اڪيڊمي انعام]] * [[عمر مارئي]] * [[اجمير]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://sahitya-akademi.gov.in/awards/akademi%20samman_suchi.jsp ساهتيه اڪيڊميءَ جي سرڪاري انعامي فهرست] * [https://thesindhuworld.com/goverdhan-bharti/ گوورڌن ڀارتيءَ جي سوانح — دي سنڌو ورلڊ] * [https://ajuttam.sindhisangat.com/bharti.php اتم ساهت ايوارڊ: گوورڌن محبوباڻِي ڀارتي] * [https://sahitya-akademi.gov.in/aboutus/pdf/AR-2015-16%281%29.pdf ساهتيه اڪيڊميءَ جي 2015–2016ع واري سالياني رپورٽ] {{DEFAULTSORT:محبوباڻِي، گوورڌن ڀارتي}} [[زمرو:1929ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:2010ع ۾ وفات ڪيل]] [[زمرو:سنڌي شاعر]] [[زمرو:سنڌي گيتڪار]] [[زمرو:سنڌي ناٽڪ نويس]] [[زمرو:سنڌي ڪهاڻيڪار]] [[زمرو:سنڌي اداڪار]] [[زمرو:ساهتيه اڪيڊمي انعام ماڻيندڙ]] [[زمرو:ڀارت جا سنڌي اديب]] j8idbn4883xamgcto74h48lfx2v6bnq 0 104425 422512 2026-10-17T20:20:37Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|سنڌي لوڪ ادب جو محقق، ڪهاڻيڪار، صحافي ۽ سنڌي ٽائيمس جو ايڊيٽر}} {{Infobox person | name = نارائڻ ڀارتي | native_name = نارائڻ پرياڻي | other_names = نارائڻ ڀارتي پرياڻي، ڊاڪٽر نارائڻ ڀارتي، Narayan Paryani | birth_date = {{birth date|1932|10|1|df=yes}} | birth_place = [[قمبر]]، [[لاڙڪاڻو ضلعو]]، [[سنڌ]]، برطانوي هن... 422512 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌي لوڪ ادب جو محقق، ڪهاڻيڪار، صحافي ۽ سنڌي ٽائيمس جو ايڊيٽر}} {{Infobox person | name = نارائڻ ڀارتي | native_name = نارائڻ پرياڻي | other_names = نارائڻ ڀارتي پرياڻي، ڊاڪٽر نارائڻ ڀارتي، Narayan Paryani | birth_date = {{birth date|1932|10|1|df=yes}} | birth_place = [[قمبر]]، [[لاڙڪاڻو ضلعو]]، [[سنڌ]]، برطانوي هندستان | death_date = | occupation = ليکڪ، محقق، صحافي، ڪهاڻيڪار، ايڊيٽر | language = [[سنڌي ٻولي]] | education = ايم اي، پي ايڇ ڊي | alma_mater = [[ممبئي يونيورسٽي]] (پي ايڇ ڊي تحقيق) | residence = [[الهاس نگر]]، [[مهاراشٽر]]، ڀارت | known_for = سنڌي لوڪ ادب، لوڪ گيتن جي تحقيق، ''سنڌي ٽائيمس'' | notable_works = ''هو جمالو''، ''سنڌي لوڪ ڪهاڻيون''، ''سنڌي لوڪ ساهت''، ''دستاويز''، ''سنڌي لوڪ گيتن ۾ سماجي پسمنظر''، ''سرءُ جا پن'' }} '''ڊاڪٽر نارائڻ پرياڻي «ڀارتي»''' (انگريزي: ''Narayan Paryani Bharati''؛ ڄم: 1 آڪٽوبر 1932ع) سنڌي ٻوليءَ جو محقق، لوڪ ادب جو ماهر، ڪهاڻيڪار ۽ صحافي آهي. سندس ادبي سڃاڻپ جو اهم سبب سنڌي لوڪ گيتن، لوڪ ڪهاڻين، لوڪ ڪلا ۽ سنڌي سماج جي روايتي زندگيءَ بابت تحقيقي ڪم آهي. هو هفتيوار اخبار ''سنڌي ٽائيمس'' جو چيف ايڊيٽر پڻ رهيو آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref><ref name="SindhiSangatNarayan">{{cite web |title=Narayan Paryani |url=https://sindhisangat.com/promoters/narayan-paryani/ |website=Sindhi Sangat |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> ڀارتيءَ جي ڪتابن ۾ ''هو جمالو'' (1961ع)، ''سنڌي لوڪ ڪهاڻيون'' (1961ع)، ''سنڌي لوڪ ساهتيه'' (1972ع)، ''هڪڙو هو سوداگر'' (1972ع)، ''دستاويز'' (1962ع)، ''سنڌي لوڪ گيتن ۾ سماجي پسمنظر'' ۽ ''سرءُ جا پن'' (1995ع) شامل آهن.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="SindhiBhagatResearch">{{cite journal |title=Sindhi bhagat songs associated with Kanvar Ram |url=https://citeseerx.ist.psu.edu/document?doi=b68b03050b2e216164ff45219e44d42163a93628&repid=rep1&type=pdf |language=en |at=ببليوگرافي، ص 51 }}</ref> == شروعاتي زندگي ۽ تعليم == نارائڻ پرياڻي 1 آڪٽوبر 1932ع تي سنڌ جي شهر [[قمبر]] ۾ ڄائو. ان وقت قمبر لاڙڪاڻي ضلعي جو حصو هو. هن اعليٰ تعليم حاصل ڪئي ۽ ايم اي ۽ پي ايڇ ڊي جون ڊگريون ورتيون. سندس رهائش بعد ۾ مهاراشٽر جي شهر الهاس نگر ۾ رهي.<ref name="SindhiSangatNarayan"/> سندس پي ايڇ ڊي تحقيق جو موضوع سنڌي لوڪ گيتن جو سماجي پسمنظر هو. سنڌي ڀڳت گيتن بابت هڪ علمي مقالي جي ببليوگرافيءَ موجب، هيءَ تحقيق 1977ع ۾ بمبئي يونيورسٽيءَ سان لاڳاپيل هئي، جيڪا پوءِ 1991ع ۾ ڪتابي صورت ۾ شايع ٿي.<ref name="SindhiBhagatResearch"/> == ادبي ۽ تحقيقي زندگي == نارائڻ ڀارتيءَ سنڌي لوڪ ادب جي مطالعي کي پنهنجي ادبي ڪم جو اهم مرڪز بڻايو. سندس تحقيق ۾ سنڌي لوڪ گيت، روايتي ڪهاڻيون، سماجي رسمون، لوڪ ڪلا ۽ عوامي ثقافت شامل آهن. موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ادبي لغت ۾ کيس سنڌي لوڪ ادب جو محقق، صحافي ۽ ڪهاڻيڪار قرار ڏنو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> === سنڌي لوڪ ادب بابت تحقيق === ڀارتيءَ جو تحقيقي ڪم سنڌي سماج جي زباني روايتن ۽ لوڪ گيتن جي مطالعي سان لاڳاپيل آهي. سنڌي لوڪ ادب ۾ گيت، ڪهاڻيون، قصا، چوڻيون، روايتي رسمون ۽ ٻين صنفن جا نمونا شامل آهن. ڀارتيءَ جي اهميت سندس انهيءَ ڪم ۾ آهي، جنهن ذريعي هن لوڪ ادب کي صرف تفريح جو ذريعو نه، پر سماجي ۽ ثقافتي مطالعي جو موضوع بڻايو. سندس ڪتاب ''سنڌي لوڪ گيتن ۾ سماجي پسمنظر'' انهيءَ تحقيقي رخ جي نمائندگي ڪري ٿو.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="SindhiBhagatResearch"/> == هو جمالو == [[فائل:Urban Sindhis Dancing Ho Jamalo.jpg|thumb|left|260px|''هو جمالو'' جي اجتماعي ناچ جي هڪ جديد پيشڪش. نارائڻ ڀارتيءَ هن نالي سان سنڌي لوڪ گيتن بابت ڪتاب شايع ڪيو.]] '''''هو جمالو''''' (رومن صورت: ''Ho Jamaalo'' يا ''Hojamalo'') نارائڻ ڀارتيءَ جو سنڌي لوڪ گيتن بابت ڪتاب آهي. جوتواڻيءَ موجب، هي ڪتاب 1961ع ۾ شايع ٿيو. سنڌي ڀڳت گيتن بابت علمي مقالي جي ببليوگرافيءَ ۾ پڻ ''Hojamalo'' جو سال 1961ع ۽ ناشر ''Lok Sahitya Prakash''، الهاس نگر، درج آهي.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="SindhiBhagatResearch"/> ''هو جمالو'' سنڌ جو مشهور اجتماعي لوڪ گيت ۽ ناچ آهي، جيڪو خوشيءَ، ڪاميابيءَ ۽ جشن جي موقعي تي ڳايو ۽ پيش ڪيو ويندو آهي. ڀارتيءَ جي ڪتاب کي انهيءَ لوڪ روايت سان لاڳاپيل ادبي ۽ ثقافتي مطالعي جي حصي طور ڏٺو وڃي ٿو. == سنڌي لوڪ ڪهاڻيون == '''''سنڌي لوڪ ڪهاڻيون''''' (رومن صورت: ''Sindhi Loka Kahaaniyoon'') ڀارتيءَ جي لوڪ ادب بابت تصنيف آهي. هي ڪتاب 1961ع ۾ الهاس نگر جي ''لوڪ ساهتيه پرڪاش'' طرفان شايع ٿيو.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="SindhiBhagatResearch"/> سنڌي لوڪ ڪهاڻيون سنڌ جي زباني ادبي روايت جو حصو آهن، جن ۾ سماجي زندگيءَ، انساني رشتن، عوامي تصورن ۽ روايتي قصن جا مختلف نمونا ملن ٿا. == سنڌي لوڪ ساهتيه == '''''سنڌي لوڪ ساهتيه''''' (رومن صورت: ''Sindhi Loka Saahitya'') ڀارتيءَ جي سنڌي لوڪ ادب بابت تحقيقي تصنيف آهي. جوتواڻيءَ موجب، هي ڪتاب 1972ع ۾ شايع ٿيو. هڪ علمي ببليوگرافيءَ ۾ پڻ انهيءَ سال ۽ الهاس نگر جي ''لوڪ ساهتيه پرڪاش'' جو ذڪر آهي.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="SindhiBhagatResearch"/> بعد ۾ ''سنڌي لوڪ ساهت'' نالي سان 1988ع واري اشاعت جو رڪارڊ پڻ ملي ٿو. ''سنڌي سنگت'' جي سوانحي ڪتاب ۾ ''Sindhi Lok Sahit'' لاءِ 1991ع درج آهي؛ تنهنڪري مختلف ڇاپن ۽ عنوانن جي سڃاڻپ لاءِ اصل ڪتابن جي مقابلي جي ضرورت آهي.<ref name="SindhiBhagatResearch"/><ref name="SindhiSangatNarayan"/> == هڪڙو هو سوداگر == '''''هڪڙو هو سوداگر''''' (رومن صورت: ''Hikaro Ho Saudaagar'') نارائڻ ڀارتيءَ جي تصنيف آهي. جوتواڻيءَ موجب، هي ڪتاب 1972ع ۾ شايع ٿيو. تحقيقي ببليوگرافيءَ ۾ پڻ ڪتاب جو سال 1972ع ۽ ناشر ''لوڪ ساهتيه پرڪاش''، الهاس نگر، درج آهي.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="SindhiBhagatResearch"/> == سنڌي لوڪ گيتن ۾ سماجي پسمنظر == '''''سنڌي لوڪ گيتن ۾ سماجي پسمنظر''''' (رومن صورت: ''Sindhi Loka Geetani Mein Samaajik Pas-manzar'') نارائڻ ڀارتيءَ جو اهم تحقيقي ڪم آهي. هن ڪتاب ۾ سنڌي لوڪ گيتن کي سندن سماجي ۽ ثقافتي پسمنظر ۾ ڏسڻ جو موضوع اختيار ڪيو ويو آهي. علمي ببليوگرافيءَ موجب، هيءُ ڪم 1977ع ۾ بمبئي يونيورسٽيءَ ۾ پي ايڇ ڊي تحقيق سان لاڳاپيل هو ۽ 1991ع ۾ ''سنڌي ٽائيمس پبليڪيشن''، الهاس نگر، طرفان شايع ٿيو.<ref name="SindhiBhagatResearch"/> === يونيورسٽيءَ جي نصاب ۾ شموليت === ممبئي يونيورسٽيءَ جي ايم اي سنڌي نصاب ۾ ''سنڌي لوڪ ساهتيه'' ۽ ''سنڌي لوڪ گيتن ۾ سماجي پسمنظر'' کي سفارش ڪيل ڪتابن ۾ شامل ڪيو ويو آهي. نصاب ۾ ٻنهي ڪتابن جي مصنف طور ڊاڪٽر نارائڻ ڀارتيءَ جو نالو درج آهي.<ref name="MumbaiUniversitySyllabus">{{cite web |title=M.A. Sindhi (Semester I to IV) Syllabus |url=https://archive.mu.ac.in/syllabus/4.53%20M.A.%20Sindhi%20_Sem%20I%20to%20IV_.pdf |publisher=University of Mumbai |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> هيءَ شموليت سندس لوڪ ادب بابت ڪم جي تدريسي اهميت کي ظاهر ڪري ٿي. == سنڌي لوڪ ڪلا == '''''سنڌي لوڪ ڪلا''''' (رومن صورت: ''Sindhi Lok Kala'') نارائڻ ڀارتيءَ جي سنڌي ثقافت ۽ لوڪ فن بابت تصنيف آهي. ريخته جي ڊجيٽل ڪتابي رڪارڊ موجب، ڪتاب جو 1996ع وارو ڇاپو 113 صفحن تي مشتمل آهي ۽ ان جو ناشر ''سريش پرياڻي سنڌي ٽائيمس پبليڪيشن'' آهي.<ref name="RekhtaLokKala">{{cite web |title=سنڌي لوڪ ڪلا |url=https://www.rekhta.org/ebooks/detail/sindhi-lok-kala-ebooks-1?lang=ur |website=Rekhta |publisher=Rekhta Foundation |language=sd |access-date=2026-10-18 }}</ref> == ڪهاڻيڪاري == نارائڻ ڀارتيءَ لوڪ ادب جي تحقيق سان گڏ سنڌي ڪهاڻيون پڻ لکيون. سندس ڪهاڻين جي مجموعي ''دستاويز'' کي ادبي حلقن ۾ مڃتا ملي.<ref name="Jotwani1996"/> === دستاويز === '''''دستاويز''''' (رومن صورت: ''Dastaavez'') نارائڻ ڀارتيءَ جي ڪهاڻين جو مجموعو آهي. جوتواڻيءَ موجب، هي ڪتاب 1962ع ۾ شايع ٿيو. هڪ علمي ببليوگرافيءَ ۾ پڻ ساڳيو سال ۽ ناشر ''لوڪ ساهتيه پرڪاش'' درج آهي.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="SindhiBhagatResearch"/> ٻئي طرف ''سنڌي سنگت'' جي سوانحي ڪتاب ۾ ''Dastavez'' جو سال 1991ع ڄاڻايو ويو آهي. اهو ممڪن آهي ته 1991ع ٻي اشاعت سان لاڳاپيل هجي، پر ان جي تصديق لاءِ اصل ڇاپن جو مقابلو ضروري آهي.<ref name="SindhiSangatNarayan"/> === ورهاڱي کان پوءِ جي ڪهاڻين ۾ مقام === ''سهاپيڊيا'' تي شايع ٿيل سنڌي ڪهاڻيءَ جي تاريخي جائزي ۾ نارائڻ ڀارتيءَ جي ''دي ڪليم'' (''The Claim'') ۽ ''دستاويز'' (''The Document'') کي ورهاڱي کان پوءِ سنڌين جي بي گهر ٿيڻ، وڃايل وطن ۽ يادگيرين جي احساس سان لاڳاپيل ڪهاڻين طور ياد ڪيو ويو آهي.<ref name="SahapediaStories">{{cite web |title=The Post-Partition Sindhi Short Story |url=https://www.sahapedia.org/the-post-partition-sindhi-short-story |website=Sahapedia |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> == سرءُ جا پن == '''''سرءُ جا پن''''' (رومن صورت: ''Sarau Jaa Pana'') نارائڻ ڀارتيءَ جي تصنيف آهي. جوتواڻيءَ موجب، هي ڪتاب 1995ع ۾ شايع ٿيو. سنڌي ڀڳت گيتن بابت تحقيقي مقالي جي ببليوگرافيءَ ۾ پڻ 1995ع ۽ ''لوڪ ساهتيه پرڪاش''، الهاس نگر، درج آهي.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="SindhiBhagatResearch"/> ''سنڌي سنگت'' جي سوانحي رڪارڊ ۾ هن ڪتاب جو سال 1996ع ڏنل آهي، تنهنڪري ڇاپن جي فرق کي نظر ۾ رکڻ گهرجي.<ref name="SindhiSangatNarayan"/> == صحافت == نارائڻ ڀارتيءَ سنڌي صحافت ۾ پڻ اهم ڪم ڪيو. هو الهاس نگر مان شايع ٿيندڙ هفتيوار اخبار '''''سنڌي ٽائيمس''''' (''Sindhi Times'') جو چيف ايڊيٽر رهيو. ''سنڌي سنگت'' جي سوانحي بيان موجب، هن اخبار ۾ ادبي مواد سان گڏ سماجي ۽ تحقيقي رپورٽون پڻ شايع ٿينديون هيون. هن ''هندستان'' اخبار ۾ '''گشتي کاتو''' (''Gashti Khatu'') جي قلمي نالي سان به لکيو.<ref name="SindhiSangatNarayan"/> سنڌي ٻوليءَ جي صحافت ۽ لوڪ ادب جي تحقيق سندس ادبي زندگيءَ جا ٻه اهم شعبا رهيا. == ساهتيه اڪيڊميءَ ۾ لوڪ ادب بابت ليڪچر == ڀارت جي [[ساهتيه اڪيڊمي]] جي سرڪاري رڪارڊ موجب، نارائڻ ڀارتيءَ 12 سيپٽمبر 1998ع تي سنڌي لوڪ ادب بابت ليڪچر ڏنو. ان موقعي تي سنڌي لوڪ گيتن جي عملي پيشڪش پڻ ٿي.<ref name="AkademiLoka">{{cite web |title=Loka: Programmes on Folk Literature |url=https://www.sahitya-akademi.gov.in/literaray-activities/loka.jsp |website=Sahitya Akademi |publisher=Sahitya Akademi |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> هيءَ سرگرمي سندس سنڌي لوڪ ادب جي ماهر طور اداري واري سڃاڻپ جو ثبوت آهي. == تصنيفن جي فهرست == {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | ڪتاب ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | موضوع يا صنف ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | اشاعت جو سال ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | وضاحت |- | style="background:#E7F1FC;" | ''هو جمالو'' | سنڌي لوڪ گيت | 1961ع | هڪ سوانحي رڪارڊ ۾ 1960ع |- | style="background:#EDF5EA;" | ''سنڌي لوڪ ڪهاڻيون'' | لوڪ ڪهاڻيون | 1961ع | لوڪ ساهتيه پرڪاش، الهاس نگر |- | style="background:#F2EAFB;" | ''سنڌڙي ٿي ڳائي'' | لوڪ گيت | 1961ع | ببليوگرافيءَ ۾ درج |- | style="background:#FFF2E4;" | ''مهنديون رتڙا هٿڙا'' | لوڪ ادب | 1962ع | ببليوگرافيءَ ۾ درج |- | style="background:#E7F1FC;" | ''دستاويز'' | ڪهاڻيون | 1962ع | هڪ سوانحي رڪارڊ ۾ 1991ع |- | style="background:#EDF5EA;" | ''سنڌي لوڪ ساهتيه'' | لوڪ ادب | 1972ع | بعد ۾ ''سنڌي لوڪ ساهت'' نالي اشاعت جو رڪارڊ |- | style="background:#F2EAFB;" | ''هڪڙو هو سوداگر'' | ادبي تصنيف | 1972ع | لوڪ ساهتيه پرڪاش، الهاس نگر |- | style="background:#FFF2E4;" | ''سنڌي لوڪ ساهت'' | لوڪ ادب | 1988ع | سنڌي ٽائيمس پبليڪيشن |- | style="background:#E7F1FC;" | ''سنڌي لوڪ گيتن ۾ سماجي پسمنظر'' | تحقيق | 1991ع | پي ايڇ ڊي تحقيق سان لاڳاپيل |- | style="background:#EDF5EA;" | ''سنڌي لوڪ گيت'' | لوڪ گيت | 1992ع | گجرات سنڌي اڪيڊمي |- | style="background:#F2EAFB;" | ''سرءُ جا پن'' | ادبي تصنيف | 1995ع | هڪ سوانحي رڪارڊ ۾ 1996ع |- | style="background:#FFF2E4;" | ''سنڌي لوڪ ڪلا'' | لوڪ فن | 1996ع | ريخته موجب 113 صفحا |- | style="background:#E7F1FC;" | ''سيمينار'' | ادبي مضمون | 2001ع | سوانحي رڪارڊ موجب |} <ref name="SindhiBhagatResearch"/><ref name="Jotwani1996"/><ref name="SindhiSangatNarayan"/><ref name="RekhtaLokKala"/> == اعزاز ۽ مڃتا == ''سنڌي سنگت'' جي سوانحي رڪارڊ موجب، نارائڻ ڀارتيءَ کي هي اعزاز مليا: {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | سال ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | اعزاز يا مڃتا ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | ادارو |- | style="background:#E7F1FC;" | 1996ع | ادبي خدمتن جي مڃتا | سنڌي ساهتيه اڪيڊمي، نئين دهلي |- | style="background:#EDF5EA;" | 1997ع | ادبي خدمتن جي مڃتا | اکل ڀارت سنڌي ٻولي ۽ ساهت سڀا، ممبئي |- | style="background:#F2EAFB;" | 1998ع | ''سرءُ جا پن'' تي اعزاز | سنڌي وڪاس پريشد، نئين دهلي |- | style="background:#FFF2E4;" | 2001ع | ادبي خدمتن تي سونو تمغو | سهيوگ فائونڊيشن، ممبئي |} <ref name="SindhiSangatNarayan"/> == سنڌي لوڪ ادب ۾ اهميت == نارائڻ ڀارتيءَ جي اهميت سنڌي لوڪ ادب جي گڏ ڪرڻ، ترتيب ڏيڻ ۽ سماجي پسمنظر ۾ مطالعي ڪرڻ واري ڪم سان لاڳاپيل آهي. سندس ڪتاب ''سنڌي لوڪ گيتن ۾ سماجي پسمنظر'' جو ممبئي يونيورسٽيءَ جي نصاب ۾ شامل ٿيڻ ۽ ساهتيه اڪيڊميءَ طرفان لوڪ ادب بابت ليڪچر لاءِ دعوت ملڻ سندس علمي ڪم جي مڃتا جا اهم مثال آهن.<ref name="MumbaiUniversitySyllabus"/><ref name="AkademiLoka"/> سنڌي ڪهاڻيءَ جي تاريخ ۾ پڻ سندس ڪهاڻين ''دستاويز'' ۽ ''دي ڪليم'' جو ذڪر ورهاڱي کان پوءِ سنڌي سماج جي تجربن سان لاڳاپيل ادب جي حوالي سان ملي ٿو.<ref name="SahapediaStories"/> == پڻ ڏسو == * [[سنڌي لوڪ ادب]] * [[سنڌي لوڪ ڪهاڻيون]] * [[سنڌي لوڪ گيت]] * [[هو جمالو]] * [[سنڌي ڪهاڻي]] * [[سنڌي صحافت]] * [[سنڌي ٽائيمس]] * [[قمبر]] * [[الهاس نگر]] * [[نبي بخش خان بلوچ]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://sindhisangat.com/promoters/narayan-paryani/ نارائڻ پرياڻيءَ جي سوانح — سنڌي سنگت] * [https://www.sindhisangat.com/images/promotersebook.pdf Promoters and Preservers of Sindhyat — سوانحي ڪتاب] * [https://www.sahitya-akademi.gov.in/literaray-activities/loka.jsp ساهتيه اڪيڊميءَ جو لوڪ ادب بابت پروگرام] * [https://archive.mu.ac.in/syllabus/4.53%20M.A.%20Sindhi%20_Sem%20I%20to%20IV_.pdf ممبئي يونيورسٽيءَ جو ايم اي سنڌي نصاب] * [https://www.rekhta.org/ebooks/detail/sindhi-lok-kala-ebooks-1?lang=ur سنڌي لوڪ ڪلا — ريخته] * [https://www.sahapedia.org/the-post-partition-sindhi-short-story ورهاڱي کان پوءِ سنڌي ڪهاڻي — سهاپيڊيا] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Urban_Sindhis_Dancing_Ho_Jamalo.jpg هو جمالو جي تصوير — وڪيميڊيا ڪامنز] {{DEFAULTSORT:پرياڻي، نارائڻ ڀارتي}} [[زمرو:1932ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:سنڌي ليکڪ]] [[زمرو:سنڌي ڪهاڻيڪار]] [[زمرو:سنڌي صحافي]] [[زمرو:سنڌي لوڪ ادب جا محقق]] [[زمرو:سنڌي ادب]] [[زمرو:قمبر جا ماڻهو]] [[زمرو:ڀارت جا سنڌي اديب]] c1v58fczrpple5y7tomi464s4ge0yyj 0 104426 422513 2026-10-17T20:23:16Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|ڄيٺانند ڀاونداس لالواڻيءَ جو 1932ع ۾ قائم ڪيل سنڌي اشاعتي ادارو}} {{Infobox publisher | name = ڀارت جيون | native_name = ڀارت جيون | image = | image_size = | parent = | status = تاريخي اشاعتي ادارو | founded = 1932ع | founder = [[ڄيٺانند ڀاونداس لالواڻي]] | country = برطانوي هندستان؛ بعد ۾ ڀارت | headquarters = ممبئ... 422513 wikitext text/x-wiki {{Short description|ڄيٺانند ڀاونداس لالواڻيءَ جو 1932ع ۾ قائم ڪيل سنڌي اشاعتي ادارو}} {{Infobox publisher | name = ڀارت جيون | native_name = ڀارت جيون | image = | image_size = | parent = | status = تاريخي اشاعتي ادارو | founded = 1932ع | founder = [[ڄيٺانند ڀاونداس لالواڻي]] | country = برطانوي هندستان؛ بعد ۾ ڀارت | headquarters = [[ممبئي]] (بعد واري اشاعتي ۽ صحافتي سرگرمي) | publications = ڪتاب، رسالا، هفتيوار اخبار | topics = سنڌي ادب، ناول، ڪهاڻيون، ترجما، سوانح، مذهبي ادب }} '''ڀارت جيون''' (انگريزي: ''Bharat Jeevan'' يا ''Bharat Jivan'') سنڌي ٻوليءَ جو هڪ اشاعتي ادارو هو، جنهن جو بنياد سنڌي اديب، صحافي ۽ ناشر '''[[ڄيٺانند ڀاونداس لالواڻي]]''' 1932ع ۾ وڌو. هن اداري جو نالو سنڌي ڪتابن، رسالن ۽ اخبارن جي اشاعت سان لاڳاپيل رهيو آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref><ref name="RekhtaBharat1946">{{cite web |title=Bharat Jeevan |url=https://www.rekhta.org/ebooks/detail/bharat-jeevan-ebooks |website=Rekhta |publisher=Rekhta Foundation |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> اداري جي اشاعتي نالن ۾ ''Bharat Jeevan''، ''Bharat Jivan Publications'' ۽ ''Bharat Jeevan Sahitya Mandal'' ملن ٿا. سنڌي ڪتابن جي مختلف ڪتابي فهرستن ۾ انهن نالن سان اشاعتون درج آهن.<ref name="SindhiSanchayaShadi">{{cite web |title=Shādīa Jā Gujh |url=https://sindhisanchaya.online/books/8506 |website=Sindhi Sanchaya |publisher=Indian Institute of Sindhology |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref><ref name="RekhtaKabir">{{cite web |title=Bhagat Kabir Jeevan Joon Dilchasp Vaartaaoon |url=https://rekhta.org/ebooks/detail/bhagat-kabir-jeevan-joon-dilchasp-vaartaaoon-ebooks |website=Rekhta |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> == قيام ۽ باني == موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ ڄاڻايو آهي ته ''ڀارت جيون'' اشاعتي ادارو 1932ع ۾ ڄيٺانند لالواڻيءَ قائم ڪيو هو.<ref name="Jotwani1996"/> ڄيٺانند ڀاونداس لالواڻي سنڌي ادب، صحافت ۽ ڪتابن جي اشاعت سان لاڳاپيل هو. سندس نالي سان ڪيترن ڪتابن جا مصنف، مترجم، مرتب، ناشر يا ايڊيٽر طور رڪارڊ موجود آهن.<ref name="RekhtaAuthor">{{cite web |title=Jethanand Bhavandas Lalwani |url=https://www.rekhta.org/authors/jethanand-bhavandas-lalwani/ebooks |website=Rekhta |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> ڀارت جيون جي شروعاتي آفيس، پهرئين ڇاپخاني ۽ 1932ع واري پهرين اشاعت بابت وڌيڪ بنيادي دستاويزن جي ضرورت آهي. == سنڌي رسالي جي اشاعت == ''ڀارت جيون'' جي نالي سان سنڌي رسالو پڻ شايع ٿيندو هو. سنڌ آرڪائيوز جي سرڪاري ڪتابي فهرست ۾ 1944ع جي ''ڀارت جيون'' رسالي جو رڪارڊ موجود آهي، جنهن سان ڄيٺانند ڀاونداس لالواڻيءَ جو نالو درج آهي.<ref name="SindhArchives">{{cite web |title=List of Sindhi Books in Library Collection |url=https://archives.sindhculture.gov.pk/list-of-sindhi-books-in-library-collection/ |website=Sindh Archives |publisher=Government of Sindh |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> ريخته جي ڊجيٽل لائبريريءَ ۾ 1946ع جو ''ڀارت جيون'' پڻ موجود آهي. ان ڪتابي رڪارڊ موجب: * مصنف ۽ ايڊيٽر: ڄيٺانند ڀاونداس لالواڻي؛ * ناشر: ڀارت جيون؛ * اشاعت جو سال: 1946ع؛ * صفحا: 104؛ * نسخي جو فراهم ڪندڙ ادارو: سنڌو يوٿ سرڪل، ليکراج عزيز لائبريري اينڊ ريسرچ سينٽر.<ref name="RekhtaBharat1946"/> اهي ٻئي رڪارڊ ظاهر ڪن ٿا ته 1940ع واري ڏهاڪي ۾ ''ڀارت جيون'' جي نالي سان رسالي جون اشاعتون موجود هيون. == ڀارت جيون هفتيوار اخبار == ڀارت جي پريس رجسٽرار جنرل جي سرڪاري رڪارڊ ۾ ''BHARAT JIVAN'' نالي سنڌي هفتيوار اخبار درج آهي. هن اخبار جي رجسٽريشن 30 جولاءِ 1962ع تي ممبئيءَ ۾ ٿي. سرڪاري رڪارڊ موجب، ان جو مالڪ ''J. B. Lalwani'' ۽ ناشر توڙي ايڊيٽر ''Jethanand B. Lalwani'' هو.<ref name="PRGIBharat">{{cite web |title=Registered Title: BHARAT JIVAN |url=https://prgi.gov.in/registration-title-details-data/28359988-e74b-11ee-ab0e-00155d022d0b |website=Press Registrar General of India |publisher=Government of India |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> === رجسٽريشن جا تفصيل === {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | تفصيل ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | سرڪاري رڪارڊ |- | style="background:#E7F1FC;font-weight:bold;" | عنوان | BHARAT JIVAN |- | style="background:#EDF5EA;font-weight:bold;" | رجسٽريشن نمبر | 6370 |- | style="background:#F2EAFB;font-weight:bold;" | ٻولي | سنڌي |- | style="background:#FFF2E4;font-weight:bold;" | اشاعت جو قسم | هفتيوار |- | style="background:#E7F1FC;font-weight:bold;" | رجسٽريشن جي تاريخ | 30 جولاءِ 1962ع |- | style="background:#EDF5EA;font-weight:bold;" | مالڪ | J. B. Lalwani |- | style="background:#F2EAFB;font-weight:bold;" | ناشر ۽ ايڊيٽر | Jethanand B. Lalwani |- | style="background:#FFF2E4;font-weight:bold;" | اشاعت جو شهر | ممبئي |- | style="background:#E7F1FC;font-weight:bold;" | ڇاپخانو | Raj Printing Press |- | style="background:#EDF5EA;font-weight:bold;" | ڇاپخاني جو پتو | 163، ڊونگري اسٽريٽ، ممبئي |} <ref name="PRGIBharat"/> 1962ع واري رجسٽريشن کي اداري جي اصل قيام جي تاريخ نه سمجهڻ گهرجي، ڇاڪاڻ⁠تہ جوتواڻيءَ موجب ادارو 1932ع ۾ قائم ٿيو هو ۽ 1940ع واري ڏهاڪي جا رسالا پڻ موجود آهن.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="SindhArchives"/> == ڪتابن جي اشاعت == ''ڀارت جيون'' ۽ ان سان لاڳاپيل اشاعتي نالن سان سنڌي ناول، ڪهاڻيون، ترجما، مذهبي ڪتاب ۽ سماجي موضوعن بابت تصنيفون شايع ٿيون. === راما === '''''راما''''' (''Ramaa'') بنگالي ليکڪ [[شرت چندر چٽوپاڌيايا]] جي تصنيف جو سنڌي ترجمو آهي. ريخته جي ڪتابي رڪارڊ موجب، ڄيٺانند ڀاونداس لالواڻي هن ڪتاب جو ترجمو ڪيو ۽ ''ڀارت جيون'' 1954ع ۾ شايع ڪيو. ڪتاب 119 صفحن تي مشتمل آهي.<ref name="RekhtaRamaa">{{cite web |title=Ramaa |url=https://www.rekhta.org/ebooks/detail/ramaa-ebooks |website=Rekhta |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> === وچتر واقعا === '''''وچتر واقعا''''' (''Vichitra Vāqiʻā'') [[رام پنجواڻي]] جي تصنيف آهي. انڊين انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجيءَ جي ڪتابي رڪارڊ ۾ هن ڪتاب جو ناشر ''Bharat Jeevan Sahitya Mandal'' درج آهي.<ref name="SindhiSanchayaVichitra">{{cite web |title=Vichitra Vāqiʻā |url=https://sindhisanchaya.in/books/5727 |website=Sindhi Sanchaya |publisher=Indian Institute of Sindhology |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> === شاديءَ جا ڳجهه === '''''شاديءَ جا ڳجهه''''' (''Shādīa Jā Gujh'') ڄيٺانند ڀاونداس لالواڻيءَ جي تصنيف آهي. سنڌي سنچيه جي رڪارڊ موجب، هن ڪتاب جو ناشر ''Bharat Jeevan Sahitya Mandal'' آهي. ڪتاب انڊين انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجيءَ جي لائبريريءَ ۾ محفوظ آهي.<ref name="SindhiSanchayaShadi"/> === راڄ سنگهه === '''''راڄ سنگهه''''' (''Rāj Singh'') بنگالي ناول نگار [[بنڪم چندر چٽوپاڌيايا]] سان لاڳاپيل تصنيف آهي. سنڌي سنچيه جي ڪتابي رڪارڊ ۾ هن ڪتاب جو ناشر ''Bharat Jeevan Sahitya Mandal'' درج آهي.<ref name="SindhiSanchayaRaj">{{cite web |title=Rāj Singh |url=https://sindhisanchaya.online/books/5150 |website=Sindhi Sanchaya |publisher=Indian Institute of Sindhology |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> === ڀڳت ڪنوررام صاحب === '''''ڀڳت ڪنوررام صاحب''''' ڄيٺانند ڀاونداس لالواڻيءَ جي تصنيف آهي. ريخته جي رڪارڊ موجب، هي ڪتاب 1981ع ۾ ''Bharat Jeevan Sahitya Jeevan'' جي نالي سان درج ناشر طرفان شايع ٿيو ۽ 115 صفحن تي مشتمل آهي.<ref name="RekhtaKanwar">{{cite web |title=Bhagat Kanwaram Sahib |url=https://www.rekhta.org/ebooks/detail/bhagat-kanwaram-sahib-ebooks |website=Rekhta |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> هن ڪتاب جو موضوع سنڌي صوفي راڳي ۽ ڀڳت [[ڀڳت ڪنور رام]] جي زندگي آهي. === ڀڳت ڪبير جيون جون دلچسپ وارتائون === '''''ڀڳت ڪبير جيون جون دلچسپ وارتائون''''' (''Bhagat Kabir Jeevan Joon Dilchasp Vaartaaoon'') جهونو جوڳيءَ جي تصنيف آهي. ريخته جي رڪارڊ موجب، ڪتاب 1982ع ۾ ''Bharat Jeevan Sahitya Mandal'' طرفان شايع ٿيو ۽ 140 صفحن تي مشتمل آهي.<ref name="RekhtaKabir"/> == چونڊ اشاعتون == {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | ڪتاب يا رسالو ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | مصنف يا ايڊيٽر ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | سال ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | ڪتابي ثبوت |- | style="background:#E7F1FC;" | ''ڀارت جيون'' | ڄيٺانند ڀاونداس لالواڻي | 1944ع | سنڌ آرڪائيوز |- | style="background:#EDF5EA;" | ''ڀارت جيون'' | ڄيٺانند ڀاونداس لالواڻي | 1946ع | ريخته، 104 صفحا |- | style="background:#F2EAFB;" | ''راما'' | شرت چندر؛ مترجم ڄيٺانند لالواڻي | 1954ع | ريخته، 119 صفحا |- | style="background:#FFF2E4;" | ''وچتر واقعا'' | رام پنجواڻي | اڻتصديق ٿيل | سنڌي سنچيه |- | style="background:#E7F1FC;" | ''شاديءَ جا ڳجهه'' | ڄيٺانند ڀاونداس لالواڻي | اڻتصديق ٿيل | سنڌي سنچيه |- | style="background:#EDF5EA;" | ''راڄ سنگهه'' | بنڪم چندر چٽوپاڌيايا | اڻتصديق ٿيل | سنڌي سنچيه |- | style="background:#F2EAFB;" | ''ڀڳت ڪنوررام صاحب'' | ڄيٺانند ڀاونداس لالواڻي | 1981ع | ريخته، 115 صفحا |- | style="background:#FFF2E4;" | ''ڀڳت ڪبير جيون جون دلچسپ وارتائون'' | جهونو جوڳي | 1982ع | ريخته، 140 صفحا |} <ref name="SindhArchives"/><ref name="RekhtaBharat1946"/><ref name="RekhtaRamaa"/><ref name="SindhiSanchayaVichitra"/><ref name="SindhiSanchayaShadi"/><ref name="SindhiSanchayaRaj"/><ref name="RekhtaKanwar"/><ref name="RekhtaKabir"/> == سنڌي ادب ۽ صحافت ۾ ڪردار == ڀارت جيون جي اشاعتي رڪارڊن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اداري سنڌي ٻوليءَ ۾ مختلف صنفن جا ڪتاب شايع ڪيا. انهن ۾ سنڌي ليکڪن جون اصل تصنيفون، ٻين هندستاني ٻولين مان ترجما، مذهبي سوانح ۽ سماجي موضوعن بابت ڪتاب شامل هئا. 1944ع ۽ 1946ع جي رسالن جا محفوظ رڪارڊ ۽ 1962ع واري هفتيوار اخبار جي رجسٽريشن سنڌي صحافت سان اداري جي تعلق جا دستاويزي ثبوت آهن.<ref name="SindhArchives"/><ref name="RekhtaBharat1946"/><ref name="PRGIBharat"/> اداري جي آخري اشاعت يا رسمي بندش جي تاريخ بابت مستند ثبوت دستياب نه آهي. == ساڳئي نالي جي ٻين ادارن کان فرق == ''ڀارت جيون'' نالي سان هندستان جي ٻين شهرن ۾ پڻ اشاعتي ادارا ۽ رسالا رهيا آهن. مثال طور ڪاشيءَ ۾ ''Bharat Jeevan Press'' نالي ڇاپخاني جو رڪارڊ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ ملي ٿو. اهو ادارو ڄيٺانند لالواڻيءَ جي 1932ع واري سنڌي اشاعتي اداري کان الڳ آهي. ساڳيءَ طرح ٻين علائقن ۾ ''Bharat Jeevan'' نالي سان رجسٽر ٿيل هندي اخبارن کي سنڌي ''ڀارت جيون'' سان نه ملائڻ گهرجي. == پڻ ڏسو == * [[ڄيٺانند ڀاونداس لالواڻي]] * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌي صحافت]] * [[سنڌي رسالا]] * [[سنڌي ڪتاب]] * [[رام پنجواڻي]] * [[ڀڳت ڪنور رام]] * [[سنڌي ٻولي]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.rekhta.org/ebooks/detail/bharat-jeevan-ebooks ڀارت جيون، 1946ع جو شمارو — ريخته] * [https://archives.sindhculture.gov.pk/list-of-sindhi-books-in-library-collection/ سنڌ آرڪائيوز جي ڪتابي فهرست] * [https://prgi.gov.in/registration-title-details-data/28359988-e74b-11ee-ab0e-00155d022d0b ڀارت جيون جي 1962ع واري سرڪاري رجسٽريشن] * [https://www.rekhta.org/authors/jethanand-bhavandas-lalwani/ebooks ڄيٺانند لالواڻيءَ جي ڪتابن جي فهرست] * [https://sindhisanchaya.online/books/8506 شاديءَ جا ڳجهه — سنڌي سنچيه] * [https://sindhisanchaya.in/books/5727 وچتر واقعا — سنڌي سنچيه] {{DEFAULTSORT:ڀارت جيون}} [[زمرو:1932ع ۾ قائم ٿيل ادارا]] [[زمرو:سنڌي اشاعتي ادارا]] [[زمرو:سنڌي ادب]] [[زمرو:سنڌي صحافت]] [[زمرو:سنڌي رسالا]] l0jol8eu565my2htsiv7u2bql3uc6gl 0 104427 422514 2026-10-17T20:30:37Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|سنڌي عالم، استاد، صوفي ادب جو محقق ۽ شاعرانه نثر جو ليکڪ}} {{Infobox person | name = پروفيسر جهامنداس ڀاٽيا | native_name = جهامنداس ڀاٽيا | other_names = جهامنداس ڀاٽيه، Jhamandas Bhatia | birth_date = 1898ع يا 1878ع (ماخذن ۾ اختلاف) | birth_place = [[شڪارپور]]، [[سنڌ]]، برطانوي هندستان | death_date = {{death date|196... 422514 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌي عالم، استاد، صوفي ادب جو محقق ۽ شاعرانه نثر جو ليکڪ}} {{Infobox person | name = پروفيسر جهامنداس ڀاٽيا | native_name = جهامنداس ڀاٽيا | other_names = جهامنداس ڀاٽيه، Jhamandas Bhatia | birth_date = 1898ع يا 1878ع (ماخذن ۾ اختلاف) | birth_place = [[شڪارپور]]، [[سنڌ]]، برطانوي هندستان | death_date = {{death date|1965|12|30|df=yes}} | death_place = شڪارپور، سنڌ | occupation = استاد، پروفيسر، محقق، نثر نويس، صوفي ادب جو اڀياس ڪندڙ | language = [[سنڌي ٻولي]]، انگريزي | education = بي اي (1919ع) | alma_mater = [[ڊي جي سنڌ ڪاليج]]، ڪراچي | known_for = ''سائين قطب شاهه جهانيان پوٽو''؛ ''ادب لطيف'' | notable_works = ''سائين قطب شاهه''، ''مرڪندڙ مکڙيون''، ''سائين ايسرداس'' }} '''پروفيسر جهامنداس ڀاٽيا''' (انگريزي: ''Jhamandas Bhatia''؛ وفات: 30 ڊسمبر 1965ع) سنڌ جو عالم، استاد، صوفي ادب جو محقق، مضمون نگار ۽ شاعرانه نثر جو ليکڪ هو. سندس ڪتاب '''''سائين قطب شاهه جهانيان پوٽو''''' (1947ع) سنڌ جي صوفي بزرگ [[قطب شاهه جهانيان پوٽو]] جي سوانح ۽ ڪلام بابت هڪ اهم تصنيف آهي. هن ٽماهي ''[[مهراڻ (رسالو)|مهراڻ]]'' ۾ '''ادب لطيف''' جي عنوان هيٺ ڪيترائي نثري مضمون پڻ لکيا.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref><ref name="SindhianaBhatia">{{cite web |title=ڀاٽيا جهامنداس پروفيسر |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ڀاٽيا%20جهامنداس%20پروفيسر |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |access-date=2026-10-18 }}</ref> سنڌي ادبي تنقيد ۾ جهامنداس ڀاٽيا جي اهم سڃاڻپ سندس صوفياڻي فڪر، تصوف ۽ ويدانت جي موضوعن سان دلچسپي ۽ نثر ۾ شاعراڻي اظهار سبب آهي.<ref name="GramiBhatia">{{cite book |last=گرامي |first=غلام محمد |title=وياسي وينجهار |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=1977 |pages=205–210 |language=sd }}</ref> == جنم ۽ ابتدائي زندگي == پروفيسر جهامنداس ڀاٽيا سنڌ جي تاريخي شهر [[شڪارپور]] ۾ پيدا ٿيو. سندس جنم جي سال بابت ماخذن ۾ اختلاف موجود آهي: * موتي لال جوتواڻيءَ جي ''A Dictionary of Sindhi Literature'' موجب سندس جنم 1898ع ۾ ٿيو.<ref name="Jotwani1996"/> * ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' سندس جنم جو سال 1878ع ڄاڻايو آهي.<ref name="SindhianaBhatia"/> * گنگارام گرگ جي ''International Encyclopaedia of Indian Literature'' جي حوالي سان هڪ سوانحي مضمون ۾ 1902ع پڻ ڄاڻايل آهي.<ref name="BhatiaStudy">{{cite web |title=پروفيسر جهامنداس ڀاٽيه |url=https://sindhipeoples.blogspot.com/2019/08/blog-post_31.html |website=سنڌي شخصيتون |language=sd |access-date=2026-10-18 }}</ref> انهن متضاد تاريخن جي ڪري سندس جنم جو قطعي سال وڌيڪ تصديق جو محتاج آهي. غلام محمد گراميءَ جي سوانحي بيان موجب، ڀاٽيا جو تعلق شڪارپور جي هڪ خوشحال خاندان سان هو. ننڍپڻ ۾ سندس ماءُ وفات ڪئي. صوفين، سامين، درويشن ۽ جوڳين جي صحبت سندس فڪري تربيت تي اثرانداز ٿي.<ref name="GramiBhatia"/> == تعليم == ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب، ڀاٽيا شڪارپور جي اڪيڊمي هاءِ اسڪول ۾ تعليم حاصل ڪئي. هن 1913ع ۾ بمبئي يونيورسٽيءَ مان مئٽرڪ پاس ڪئي ۽ 1919ع ۾ ڪراچيءَ جي [[ڊي جي سنڌ ڪاليج]] مان بي اي جي ڊگري حاصل ڪئي.<ref name="SindhianaBhatia"/> اهي تعليمي تاريخون سندس جنم جي سال بابت موجود اختلاف جي وڌيڪ تحقيق لاءِ پڻ اهم آهن. == تدريسي خدمتون == پروفيسر جهامنداس ڀاٽيا پنهنجي پيشورانه زندگيءَ جو وڏو حصو تعليم جي شعبي ۾ گذاريو. سنڌيانا موجب، سندس تدريسي خدمتن جو سلسلو هن ريت رهيو: * 1921ع ۾ نيشنل هاءِ اسڪول، شڪارپور، جو هيڊماستر مقرر ٿيو. * 1923ع کان 1924ع تائين برهمچاري هاءِ اسڪول، شڪارپور، جو هيڊماستر رهيو. * 1924ع کان 1945ع تائين ڪنڊياري جي هاءِ اسڪول ۾ وائيس پرنسپال رهيو. * شڪارپور ۾ سي اينڊ ايس ڪاليج قائم ٿيڻ کان پوءِ اتي انگريزيءَ جي پروفيسر طور ڪم ڪيائين.<ref name="SindhianaBhatia"/> === علمي ادارن سان وابستگي === سنڌيانا موجب، جهامنداس ڀاٽيا ڪجهه وقت بمبئي يونيورسٽيءَ جي سنڌي شعبي جو ممتحن پڻ رهيو. هو سنڌ يونيورسٽيءَ جي ''Board of Studies for Religion'' ۽ ''Philosophical Congress of Pakistan'' سان به لاڳاپيل رهيو. سندس مضمون ''سڌارٿ'' هڪ وقت مئٽرڪ جي نصاب ۾ شامل هو.<ref name="SindhianaBhatia"/> == ادبي زندگي == جهامنداس ڀاٽيا جي ادبي دلچسپيءَ جو اهم مرڪز تصوف، ويدانت، روحاني شخصيتون ۽ انساني زندگيءَ جا فلسفياڻا سوال هئا. غلام محمد گراميءَ جي سوانحي جائزي موجب، سندس لکڻين جو هڪ اهم دور 1946ع ڌاري ''مهراڻ'' رسالي سان شروع ٿيو. 1947ع ۾ سندس ڪتاب ''سائين قطب شاهه جهانيان پوٽو'' شايع ٿيو، جنهن سندس صوفي ادب بابت تحقيق کي نمايان ڪيو.<ref name="GramiBhatia"/> == سائين قطب شاهه جهانيان پوٽو == '''''سائين قطب شاهه جهانيان پوٽو''''' (انگريزي: ''Sain Qutub Shah'') پروفيسر جهامنداس ڀاٽيا جو صوفي بزرگ قطب شاهه جي زندگيءَ، فڪر ۽ ڪلام بابت ڪتاب آهي. هي ڪتاب 1947ع ۾ شڪارپور جي '''خوبچند اينڊ سنس''' ڪتاب فروش ۽ ناشر طرفان شايع ٿيو. هڪ تفصيلي سوانحي ۽ ڪتابي جائزي موجب، هي ڪتاب ڪرائون سائيز جي 90 صفحن تي مشتمل هو.<ref name="BhatiaStudy"/> === ڪتاب جو موضوع === ڪتاب ۾ قطب شاهه جي سوانح، ساڻس لاڳاپيل روايتون، روحاني تعليمات ۽ ڪلام جو مطالعو شامل آهي. پروفيسر [[منگهارام ملڪاڻي]] پنهنجي ڪتاب ''سنڌي نثر جي تاريخ'' ۾ ڀاٽيا جي هن تصنيف جو ذڪر ڪيو آهي. ملڪاڻيءَ موجب، مصنف قطب شاهه جي ڪلام کي شاهه، سامي، سچل ۽ بيدل جهڙن صوفي شاعرن جي ڪلام سان ڀيٽي ڏٺو آهي.<ref name="Malkani1977">{{cite book |last=ملڪاڻي |first=منگهارام |title=سنڌي نثر جي تاريخ |publisher=زيب ادبي مرڪز |location=حيدرآباد |year=1977 |page=408 |language=sd }}</ref> === ڪتاب بابت ادبي رايا === ڪتاب جي مهاڳ ۾ پروفيسر [[لالسنگهه اجواڻي]] ڀاٽيا جي صوفي بزرگ جي سوانح ۽ ڪلام کي گڏ ڪرڻ واري محنت کي ساراهيو. اجواڻيءَ سندس نثر ۾ نظم ۽ نثر جي گڏيل اسلوب جو پڻ ذڪر ڪيو. ڪتاب بابت [[لطف الله بدوي]] جو رايو پڻ شامل هو.<ref name="BhatiaStudy"/> == مهراڻ رسالو ۽ ادب لطيف == 1955ع ۾ جڏهن [[سنڌي ادبي بورڊ]] جي ٽماهي ''مهراڻ'' جو نئون دور شروع ٿيو، تڏهن پروفيسر جهامنداس ڀاٽيا '''ادب لطيف''' جي عنوان هيٺ نثري مضمون لکڻ شروع ڪيا.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="GramiBhatia"/> === ادب لطيف جو مفهوم === ''ادب لطيف'' اهڙي نثر کي چيو ويندو آهي، جنهن ۾ فڪري، جمالياتي ۽ جذباتي اظهار کي شاعرانه انداز ۾ پيش ڪيو وڃي. ڀاٽيا جي لکڻين ۾ تصوف، روحانيت، انساني زندگي، اخلاق، فڪر ۽ فلسفي جا موضوع ملن ٿا. غلام محمد گراميءَ موجب، ڀاٽيا پنهنجي ''ادب لطيف'' جي مضمونن ۾ زندگيءَ جي مسئلن کي اهڙي اسلوب سان پيش ڪندو هو، جنهن ۾ [[رابندرناٿ ٽئگور]] ۽ [[خليل جبران]] جي نثري انداز سان مشابهت ڏسڻ ۾ ايندي هئي.<ref name="GramiBhatia"/> === نثري اسلوب === ڀاٽيا جي نثر ۾ رواني، جذباتي اظهار، لئه، قافيي جي استعمال ۽ شاعرانه تصويرڪشيءَ جون خاصيتون ملن ٿيون. منگهارام ملڪاڻيءَ سندس نثر کي جذباتي، لئه ڀريو ۽ قافيه دار قرار ڏنو آهي.<ref name="Malkani1977"/> ڊاڪٽر [[عبدالجبار جوڻيجو]] پڻ پنهنجي ادبي تاريخ ۾ سندس شاعرانه نثر ۽ صوفياڻي تحريرن جو ذڪر ڪيو آهي.<ref name="Junejo1983">{{cite book |last=جوڻيجو |first=عبدالجبار |title=سنڌي ادب جي مختصر تاريخ |publisher=زيب ادبي مرڪز |location=حيدرآباد |year=1983 |page=183 |language=sd }}</ref> === جرمن ٻوليءَ ۾ ترجمو === غلام محمد گراميءَ جي سوانحي بيان موجب، ڀاٽيا جي ''ادب لطيف'' وارن ڪن نثري ٽڪرن جو جرمن ٻوليءَ ۾ ترجمو ٿيو ۽ اهي جرمنيءَ جي ريڊيو تان پڻ نشر ٿيا.<ref name="GramiBhatia"/> گنگارام گرگ جي ادبي انسائيڪلوپيڊيا جي حوالي سان پڻ سندس شاعرانه نثر جي جرمن ترجمن جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="BhatiaStudy"/> انهن ترجمن جي مڪمل عنوانن، مترجمن ۽ نشرياتي تاريخن جي الڳ تصديق اڃا گهربل آهي. == ٻيون تصنيفون == === مرڪندڙ مکڙيون === '''''مرڪندڙ مکڙيون''''' ڀاٽيا جي نثري لکڻين جو مجموعو آهي. هڪ ڪتابي جائزي موجب، هي ڪتاب 1945ع ۾ شايع ٿيو ۽ 34 صفحن تي مشتمل هو. ان ۾ نون نثري ٽڪرن کي ''مکڙيون'' جي عنوان سان پيش ڪيو ويو هو.<ref name="BhatiaStudy"/> === سائين ايسرداس === '''''سائين ايسرداس''''' ڀاٽيا جي صوفياڻي ۽ روحاني شخصيتن بابت لکيل تصنيفن مان هڪ آهي. ڊاڪٽر عبدالجبار جوڻيجو ۽ ٻين ادبي ماخذن جي حوالي سان هن ڪتاب جو ذڪر ملي ٿو، پر ان جي اشاعت جي سال ۽ ناشر بابت وڌيڪ تصديق ضروري آهي.<ref name="Junejo1983"/><ref name="BhatiaStudy"/> === ڪؤڙومل === '''''ڪؤڙومل''''' نالي تصنيف جو ذڪر گنگارام گرگ جي ادبي انسائيڪلوپيڊيا جي حوالي سان ملي ٿو. ڪتاب جي نوعيت، مڪمل عنوان ۽ اشاعتي تفصيل وڌيڪ تحقيق جا محتاج آهن.<ref name="BhatiaStudy"/> === ساميءَ جا سلوڪ === ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب، پروفيسر جهامنداس ڀاٽيا ''ساميءَ جا سلوڪ'' نالي ڪتاب ترتيب ڏنو هو. سنڌيانا جي داخلا لکجڻ وقت هي ڪتاب سنڌي ادبي بورڊ وٽ اشاعت جو منتظر ڄاڻايو ويو هو. هن ڪتاب جي بعد واري اشاعت بابت وڌيڪ ڪتابي تصديق گهربل آهي.<ref name="SindhianaBhatia"/> == تصنيفن ۽ ادبي ڪم جي فهرست == {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | تصنيف يا ڪم ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | صنف ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | سال ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | وضاحت |- | style="background:#E7F1FC;" | ''مرڪندڙ مکڙيون'' | شاعرانه نثر | 1945ع | 34 صفحا؛ نَوَ نثري ٽڪرا |- | style="background:#EDF5EA;" | ''سائين قطب شاهه جهانيان پوٽو'' | سوانح ۽ صوفي ادب جي تحقيق | 1947ع | خوبچند اينڊ سنس، شڪارپور؛ 90 صفحا |- | style="background:#F2EAFB;" | ''ادب لطيف'' | شاعرانه نثر جا مضمون | 1955ع کان | ٽماهي ''مهراڻ'' |- | style="background:#FFF2E4;" | ''سائين ايسرداس'' | صوفي شخصيت بابت تصنيف | اڻتصديق ٿيل | ادبي تاريخن ۾ ذڪر |- | style="background:#E7F1FC;" | ''ڪؤڙومل'' | ادبي تصنيف | اڻتصديق ٿيل | ادبي انسائيڪلوپيڊيا ۾ ذڪر |- | style="background:#EDF5EA;" | ''ساميءَ جا سلوڪ'' | ترتيب ۽ تحقيق | اڻتصديق ٿيل | سنڌيانا موجب اشاعت جو منتظر |} <ref name="BhatiaStudy"/><ref name="Jotwani1996"/><ref name="SindhianaBhatia"/> == مهراڻ ۾ شايع ٿيل مضمون == جهامنداس ڀاٽيا جا مضمون ''مهراڻ'' رسالي جي مختلف شمارن ۾ شايع ٿيا. هڪ سوانحي تحقيقي مضمون ۾ هيٺيان حوالا ڏنل آهن: {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | مضمون ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | رسالو ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | شمارو |- | style="background:#E7F1FC;" | ''زندگي'' | ''مهراڻ'' | 2/1956ع |- | style="background:#EDF5EA;" | ''حسن'' | ''مهراڻ'' | 2/1958ع |} <ref name="BhatiaStudy"/> انهن مضمونن جا اصل متن ۽ مڪمل صفحا ''مهراڻ'' جي لاڳاپيل شمارن سان ڀيٽي وڌيڪ تفصيل شامل ڪري سگهجن ٿا. == علمي ۽ فڪري اهميت == پروفيسر جهامنداس ڀاٽيا جي ادبي ڪم جا ٻه اهم رخ هئا: * سنڌ جي صوفي بزرگن جي سوانح، ڪلام ۽ فڪر جو مطالعو؛ * فلسفياڻي ۽ روحاني موضوعن کي شاعرانه نثر ۾ پيش ڪرڻ. ''سائين قطب شاهه'' جهڙي ڪتاب سان هن صوفي ادب جي تحقيقي روايت ۾ حصو ورتو، جڏهن ته ''ادب لطيف'' جي مضمونن سان سنڌي نثر جي جمالياتي اظهار ۾ پنهنجو مقام پيدا ڪيو.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="Malkani1977"/><ref name="GramiBhatia"/> == وفات == پروفيسر جهامنداس ڀاٽيا 30 ڊسمبر 1965ع تي شڪارپور ۾ وفات ڪئي.<ref name="SindhianaBhatia"/><ref name="GramiBhatia"/> سندس وفات کان پوءِ غلام محمد گراميءَ سندس زندگيءَ ۽ ادبي خدمتن بابت سوانحي مضمون لکيو، جيڪو پوءِ ''وياسي وينجهار'' ۾ شامل ٿيو.<ref name="GramiBhatia"/> سنڌيانا موجب، سندس پٽ پروفيسر لجپت گانڌي پنهنجي والد جي منتشر مضمونن ۽ مقالن کي گڏ ڪرڻ لاءِ ڪوششون ڪيون.<ref name="SindhianaBhatia"/> == پڻ ڏسو == * [[قطب شاهه جهانيان پوٽو]] * [[سنڌي صوفي ادب]] * [[سنڌي نثر]] * [[سنڌي ادبي بورڊ]] * [[مهراڻ (رسالو)]] * [[شڪارپور]] * [[غلام محمد گرامي]] * [[منگهارام ملڪاڻي]] * [[عبدالجبار جوڻيجو]] * [[سامي]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ڀاٽيا%20جهامنداس%20پروفيسر پروفيسر جهامنداس ڀاٽيا — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا] * [https://sindhipeoples.blogspot.com/2011/12/blog-post_7227.html پروفيسر جهامنداس ڀاٽيا — غلام محمد گرامي] * [https://sindhipeoples.blogspot.com/2019/08/blog-post_31.html پروفيسر جهامنداس ڀاٽيه — سوانحي ۽ ڪتابي جائزو] * [https://www.sindhiadabiboard.org/ سنڌي ادبي بورڊ جي آن لائين لائبريري] {{DEFAULTSORT:ڀاٽيا، جهامنداس}} [[زمرو:1965ع ۾ وفات ڪيل]] [[زمرو:سنڌي ليکڪ]] [[زمرو:سنڌي نثر نويس]] [[زمرو:سنڌي محقق]] [[زمرو:سنڌي صوفي ادب]] [[زمرو:سنڌ جا استاد]] [[زمرو:شڪارپور جا ماڻهو]] bzk7xsjx65asq8pje6mgg17erl3htrz 0 104428 422515 2026-10-17T20:41:01Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|سنڌي ڪهاڻيڪار، ناول نگار، صحافي ۽ ادبي نقاد (1941ع–2011ع)}} {{Infobox person | name = وشنو ڀاٽيا | native_name = وشنو ڀاٽيا | other_names = Vishnu Bhatia | birth_date = {{birth date|1941|4|21|df=yes}} | birth_place = [[ڪراچي]]، [[سنڌ]]، برطانوي هندستان | death_date = {{death date and age|2011|9|15|1941|4|21|df=yes}} | death_place = [[ممبئي]]، [[مهاراشٽر]]... 422515 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌي ڪهاڻيڪار، ناول نگار، صحافي ۽ ادبي نقاد (1941ع–2011ع)}} {{Infobox person | name = وشنو ڀاٽيا | native_name = وشنو ڀاٽيا | other_names = Vishnu Bhatia | birth_date = {{birth date|1941|4|21|df=yes}} | birth_place = [[ڪراچي]]، [[سنڌ]]، برطانوي هندستان | death_date = {{death date and age|2011|9|15|1941|4|21|df=yes}} | death_place = [[ممبئي]]، [[مهاراشٽر]]، ڀارت | occupation = ڪهاڻيڪار، ناول نگار، صحافي، ادبي نقاد، ناٽڪ نويس | language = [[سنڌي ٻولي]] | education = انٽر آرٽس؛ رتن (هندي)؛ ڪوويد (سنسڪرت) | known_for = سنڌي نئين ڪهاڻي، ادبي تنقيد، صحافت | notable_works = ''دل جي بستي''، ''چندر مکي''، ''سمرتين جو صبح''، ''سوال''، ''دي گيم''، ''رشتن جو انت'' | awards = لائيف ٽائيم اچيومينٽ ايوارڊ (1995ع) }} '''وشنو ڀاٽيا''' (انگريزي: ''Vishnu Bhatia''؛ 21 اپريل 1941ع – 15 سيپٽمبر 2011ع) سنڌي ٻوليءَ جو ڪهاڻيڪار، ناول نگار، ادبي نقاد، صحافي ۽ ريڊيو ناٽڪن جو ليکڪ هو. هو ورهاڱي کان پوءِ ڀارت ۾ سنڌي نئين ڪهاڻيءَ جي تخليقي ۽ تنقيدي تحريڪ سان لاڳاپيل رهيو. سندس ڪهاڻين جا ڪيترائي مجموعا، ناول، مضمونن جا ڪتاب ۽ ريڊيو ناٽڪ شايع ۽ پيش ٿيا.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref><ref name="SindhianaVishnu">{{cite web |title=ڀاٽيا وشنو |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ڀاٽيا%20وشنو |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |access-date=2026-10-18 }}</ref><ref name="SindhiSangatVishnu">{{cite web |title=Vishnu Bhatia |url=https://sindhisangat.com/promoters/vishnu-bhatia/ |website=Sindhi Sangat |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> موتي لال جوتواڻيءَ موجب، وشنو ڀاٽيا جي ادبي ڪم ۾ ڏهه ڪهاڻين جا مجموعا، چار ناول، مضمونن جو ڪتاب ۽ اداڪار رام لهيجا جي سوانح شامل هئا. جوتواڻيءَ سندس ڪهاڻين جي مجموعي ''اڏام'' ۽ 1966ع واري تصنيف ''سمرتين جو صبح'' جو خاص ذڪر ڪيو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> == شروعاتي زندگي == وشنو ڀاٽيا 21 اپريل 1941ع تي ڪراچيءَ ۾ ڄائو. 1947ع ۾ هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ هو پنهنجي خاندان سان گڏ سنڌ مان لڏي ڀارت ويو ۽ ممبئيءَ ۾ آباد ٿيو.<ref name="SindhianaVishnu"/> هن انٽر آرٽس تائين تعليم حاصل ڪئي. هندي ٻوليءَ ۾ ''رتن'' ۽ سنسڪرت ۾ ''ڪوويد'' جون تعليمي سندون پڻ حاصل ڪيائين.<ref name="SindhiSangatVishnu"/> == ادبي زندگي == وشنو ڀاٽيا ڪهاڻيءَ جي صنف کان سواءِ ناول، ادبي تنقيد، مضمون ۽ ريڊيو ناٽڪ پڻ لکيا. سندس ڪهاڻين ۾ انساني رشتن، سماجي روين، ذاتي تجربن ۽ جديد زندگيءَ جي نفسياتي مسئلن کي موضوع بڻايو ويو. ادبي نقاد تاج جويي موجب، وشنو ڀاٽيا سنڌي نئين ڪهاڻيءَ جي انهن ليکڪن مان هو، جن روايتي ڪهاڻيءَ کان هٽي نوان موضوع ۽ اظهار جا تجربا ڪيا.<ref name="TajJoyoVishnu">{{cite web |last=جويو |first=تاج |title=وشنو ڀاٽيا |url=https://sindhipeoples.blogspot.com/2011/09/blog-post_8574.html |website=سنڌي شخصيتون |date=2011-09 |language=sd |access-date=2026-10-18 }}</ref> === سنڌي نئين ڪهاڻي === وشنو ڀاٽيا جو تعلق هندستان ۾ سنڌي جديد ڪهاڻيءَ جي ان ادبي ماحول سان هو، جنهن ۾ [[موهن ڪلپنا]]، [[گني سامتاڻي]]، [[لعل پشپ]] ۽ ٻين ليکڪن سنڌي افسانوي ادب ۾ نوان تجربا ڪيا. سندس ڪهاڻين بابت نقادن موضوعن جي نواڻ، نفسياتي پيچيدگين ۽ بيباڪ اظهار جو ذڪر ڪيو آهي.<ref name="TajJoyoVishnu"/> ''دي گيم'' جي مهاڳ ۾ هري موٽواڻيءَ وشنو ڀاٽيا جي ڪهاڻين ۾ موضوعاتي گوناگونيت ۽ نئين ڪهاڻيءَ کان ''اَڪهاڻي'' تائين سندس تجربن جو جائزو ورتو آهي.<ref name="SindhianaGame">{{cite web |title=دي گيم |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=دي%20گيم |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |access-date=2026-10-18 }}</ref> == ڪهاڻين جا مجموعا == وشنو ڀاٽيا جي ڪهاڻين جا ڪيترائي مجموعا شايع ٿيا. جوتواڻيءَ پنهنجي 1996ع واري لغت ۾ سندس ڏهن ڪهاڻي مجموعن جو ذڪر ڪيو آهي، جڏهن ته ''Promoters & Preservers of Sindhyat'' جي سوانحي رڪارڊ ۾ يارهن مجموعن جو انگ ڏنل آهي.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="SindhiSangatBook">{{cite book |title=Promoters & Preservers of Sindhyat |url=https://www.sindhisangat.com/images/promotersebook.pdf |publisher=Sindhi Sangat |pages=211–212 |language=en }}</ref> === دل جي بستي === '''''دل جي بستي''''' وشنو ڀاٽيا جي ڪهاڻين جو مجموعو آهي. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب، هي ڪتاب 1965ع ۾ شايع ٿيو.<ref name="SindhianaVishnu"/> === چندر مکي === '''''چندر مکي''''' وشنو ڀاٽيا جي ڪهاڻين جو مجموعو آهي. هي ڪتاب پڻ 1965ع ۾ شايع ٿيو.<ref name="SindhianaVishnu"/> === سمرتين جو صبح === '''''سمرتين جو صبح''''' (رومن صورت: ''Smrityun Jo Subah'') وشنو ڀاٽيا جي ادبي تصنيف آهي. موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي لغت ۾ ان کي 1966ع جو ناول ڄاڻايو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> جڏهن ته تاج جويي جي ادبي جائزي ۾ ''سمرتين جو صبح'' ڪهاڻين جي مجموعن واري فهرست ۾ شامل آهي.<ref name="TajJoyoVishnu"/> اصل ڪتاب جي عنواني صفحي، فهرست ۽ ببليوگرافيائي رڪارڊ جي تصديق کان سواءِ هن اختلاف کي قطعي طور حل نٿو ڪري سگهجي. === سج جا ٽڪرا === '''''سج جا ٽڪرا''''' وشنو ڀاٽيا جي ڪهاڻين جو مجموعو آهي. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ ان جي اشاعت جو سال 1973ع ڄاڻايل آهي، جڏهن ته تاج جويي جي مضمون ۾ 1972ع ڏنل آهي.<ref name="SindhianaVishnu"/><ref name="TajJoyoVishnu"/> === ديوار ۽ تاس جا پتا === '''''ديوار ۽ تاس جا پتا''''' وشنو ڀاٽيا جي ڪهاڻين جو مجموعو آهي، جيڪو 1977ع ۾ شايع ٿيو.<ref name="SindhianaVishnu"/> === دي گيم === '''''دي گيم''''' (انگريزي: ''The Game'') وشنو ڀاٽيا جي ڪهاڻين جو مجموعو آهي. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب، هي ڪتاب ٻماهي ''ڪونج'' جي نومبر–ڊسمبر 1982ع واري ديوالي پرچي طور شايع ٿيو. ڪتاب ۾ پنج ڪهاڻيون شامل آهن: # ''دي گيم'' # ''پروفيشنلس'' # ''ننگائپ جو احساس'' # ''پردن ۽ عڪسن جي وچ مان'' # ''وقت جي وڇوٽي ۽ زندگيءَ جو قيد'' هن ڪتاب ۾ هري موٽواڻيءَ جو تعارفي مضمون پڻ شامل آهي. ڪتاب 92 صفحن تي مشتمل هو ۽ ان جو سرورق ڀڳوان ڪپور ٺاهيو هو.<ref name="SindhianaGame"/> === رشتن جو انت === '''''رشتن جو انت''''' وشنو ڀاٽيا جي ڪهاڻين جو مجموعو آهي. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' جي ڪتابي داخلا موجب، هن مجموعي ۾ يارهن ڪهاڻيون شامل آهن ۽ ان کي هري موٽواڻيءَ ترتيب ڏنو. هي ڪتاب اپريل 2002ع ۾ ''ڪونج پبليڪيشن''، بمبئيءَ طرفان شايع ٿيو ۽ 92 صفحن تي مشتمل آهي.<ref name="SindhianaRishtan">{{cite web |title=رشتن جو انت |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=رشتن%20جو%20انت |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |access-date=2026-10-18 }}</ref> ٻين سوانحي فهرستن ۾ هن ڪتاب جو سال 2001ع ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="SindhiSangatBook"/> === اڏام === '''''اڏام''''' (رومن صورت: ''Ud'aam'') وشنو ڀاٽيا جي ڪهاڻين جي مجموعن مان هڪ آهي. موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ادبي لغت ۾ هن ڪتاب جو خاص ذڪر ڪيو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> ڪتاب جي اشاعت جو سال، ناشر ۽ ڪهاڻين جي مڪمل فهرست اصل ڪتابي رڪارڊ سان تصديق ڪرڻ جي ضرورت آهي. == ناول نگاري == وشنو ڀاٽيا سنڌي ناول جي صنف ۾ پڻ ڪم ڪيو. سندس ناولن ۾ ''دردن ماري دل''، ''زندگيءَ جا ڪنارا''، ''سوال''، ''راڻي ڊارلنگ'' ۽ ''پيار جو آئينو'' جا عنوان مختلف ادبي ماخذن ۾ ملن ٿا. === دردن ماري دل === '''''دردن ماري دل''''' (رومن صورت: ''Dardan Mari Dil'') وشنو ڀاٽيا جو ناول آهي، جيڪو 1963ع ۾ شايع ٿيو.<ref name="TajJoyoVishnu"/> === زندگيءَ جا ڪنارا === '''''زندگيءَ جا ڪنارا''''' وشنو ڀاٽيا جو ناول آهي. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب، هي ڪتاب 1969ع ۾ شايع ٿيو.<ref name="SindhianaVishnu"/> === سوال === '''''سوال''''' وشنو ڀاٽيا جو ناول آهي، جيڪو 1976ع ۾ شايع ٿيو.<ref name="SindhianaVishnu"/> === پيار جو آئينو === '''''پيار جو آئينو''''' وشنو ڀاٽيا جو ناول آهي. تاج جويي موجب، هي ناول 1981ع ۾ شايع ٿيو ۽ ان جو ٻيو ڇاپو 1991ع ۾ حيدرآباد، سنڌ جي ''ناري پبليڪيشن'' طرفان شايع ڪيو ويو.<ref name="TajJoyoVishnu"/> == ادبي تنقيد ۽ مضمون == وشنو ڀاٽيا ڪهاڻين ۽ ناولن کان سواءِ ادبي تنقيد ۾ پڻ حصو ورتو. سندس مضمونن جو ڪتاب '''''نئين ساهت جا سوال''''' 1976ع ۾ شايع ٿيو.<ref name="TajJoyoVishnu"/> هن جديد سنڌي ادب، ڪهاڻيءَ جي نون رجحانن ۽ ادبي اظهار بابت مضمون لکيا. == رام لهيجا جي سوانح == وشنو ڀاٽيا سنڌي اداڪار '''[[رام لهيجا]]''' جي زندگيءَ بابت '''''ائڪٽر''''' نالي سوانحي ڪتاب پڻ لکيو. جوتواڻيءَ پنهنجي ادبي لغت ۾ رام لهيجا جي سوانح کي ڀاٽيا جي تصنيفن ۾ شمار ڪيو آهي، جڏهن ته تاج جويي جي مضمون ۾ ڪتاب جو عنوان ''ائڪٽر'' ڄاڻايل آهي.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="TajJoyoVishnu"/> == ريڊيو ناٽڪ == وشنو ڀاٽيا ريڊيو لاءِ پڻ ناٽڪ لکيا. ''Promoters & Preservers of Sindhyat'' موجب، سندس ريڊيو ناٽڪن ۾ هي عنوان شامل آهن: * ''بيبو او بيبو'' * ''اک ڦڙڪي، دل ڌڙڪي'' * ''انعام'' * ''ننڊ نه ڪر نندن'' اهي ناٽڪ سندس ادبي ڪم جي هڪ الڳ صنف جي نمائندگي ڪن ٿا.<ref name="SindhiSangatBook"/> == صحافتي زندگي == وشنو ڀاٽيا سنڌي صحافت سان گهڻي عرصي تائين لاڳاپيل رهيو. ''سنڌي سنگت'' جي سوانحي رڪارڊ موجب، هن 1970ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري روزاني ''هندستان'' سان صحافتي ڪم شروع ڪيو. هو سنڌي اخبار ''هندستان'' ۽ هفتيوار ''هندواسي'' سان سينئر سب ايڊيٽر طور لاڳاپيل رهيو.<ref name="SindhiSangatVishnu"/> هن جا ڪالم، ڪهاڻيون ۽ مضمون ''سنڌو سماچار''، ''سنڌو سنسار''، ''جهولي لال''، ''يگ ڌارا''، ''ڪونج''، ''سپون'' ۽ ''رچنا'' جهڙن رسالن ۾ شايع ٿيندا رهيا.<ref name="SindhianaVishnu"/> === مشهور ڪالم === سندس صحافتي ڪالمن ۾: * ''دنيا رنگ رنگيلي'' * ''هفتيوار پوتاميل'' شامل هئا.<ref name="TajJoyoVishnu"/> == ڪونج رسالي سان لاڳاپو == وشنو ڀاٽيا سنڌي ادبي رسالي ''ڪونج'' سان به لاڳاپيل رهيو. تاج جويي موجب، هن 1970ع واري ڏهاڪي ۾ ڪجهه عرصو ''ڪونج'' جي سب ايڊيٽر طور ڪم ڪيو. جوتواڻيءَ موجب، ''ڪونج'' جو ڊسمبر 1992ع وارو خاص شمارو وشنو ڀاٽيا جي ادبي ڪم جي تنقيدي جائزي لاءِ وقف ڪيو ويو هو.<ref name="TajJoyoVishnu"/><ref name="Jotwani1996"/> 1982ع ۾ ''ڪونج'' جو ديوالي پرچو سندس ڪهاڻين جي مجموعي ''دي گيم'' طور شايع ٿيو هو.<ref name="SindhianaGame"/> == ٻين ٻولين ۾ ترجما == وشنو ڀاٽيا جون ڪهاڻيون ڪيترين هندستاني ٻولين ۾ ترجمو ٿيون. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب، سندس لکڻين جا هندي، انگريزي، گجراتي، مراٺي، مليالم، ڪنڙ ۽ تيلگو ٻولين ۾ ترجما ٿيا.<ref name="SindhianaVishnu"/> ''سنڌي سنگت'' جي سوانحي رڪارڊ ۾ اردو ۽ تامل ٻولين جو پڻ ذڪر آهي.<ref name="SindhiSangatVishnu"/> ترجمن جي مڪمل ڪتابي فهرست، مترجمن جا نالا ۽ اشاعتي سال وڌيڪ تحقيق جا محتاج آهن. == تصنيفن جي فهرست == {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | تصنيف ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | صنف ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | سال ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | وضاحت |- | style="background:#E7F1FC;" | ''دردن ماري دل'' | ناول | 1963ع | تاج جويي جي فهرست موجب |- | style="background:#EDF5EA;" | ''دل جي بستي'' | ڪهاڻيون | 1965ع | سنڌيانا موجب |- | style="background:#F2EAFB;" | ''چندر مکي'' | ڪهاڻيون | 1965ع | سنڌيانا موجب |- | style="background:#FFF2E4;" | ''سمرتين جو صبح'' | صنف بابت اختلاف | 1966ع | جوتواڻيءَ موجب ناول؛ تاج جويي موجب ڪهاڻيون |- | style="background:#E7F1FC;" | ''زندگيءَ جا ڪنارا'' | ناول | 1969ع | سنڌيانا موجب |- | style="background:#EDF5EA;" | ''سج جا ٽڪرا'' | ڪهاڻيون | 1972ع يا 1973ع | ماخذن ۾ اختلاف |- | style="background:#F2EAFB;" | ''سوال'' | ناول | 1976ع | سنڌيانا موجب |- | style="background:#FFF2E4;" | ''نئين ساهت جا سوال'' | ادبي مضمون | 1976ع | تاج جويي موجب |- | style="background:#E7F1FC;" | ''ديوار ۽ تاس جا پتا'' | ڪهاڻيون | 1977ع | سنڌيانا موجب |- | style="background:#EDF5EA;" | ''پيار جو آئينو'' | ناول | 1981ع | ٻيو ڇاپو 1991ع |- | style="background:#F2EAFB;" | ''دي گيم'' | ڪهاڻيون | 1982ع | ڪونج جو ديوالي پرچو |- | style="background:#FFF2E4;" | ''رشتن جو انت'' | ڪهاڻيون | 2001ع يا 2002ع | سنڌيانا موجب 2002ع |- | style="background:#E7F1FC;" | ''اڏام'' | ڪهاڻيون | اڻتصديق ٿيل | جوتواڻيءَ جي لغت ۾ ذڪر |- | style="background:#EDF5EA;" | ''راڻي ڊارلنگ'' | ناول | اڻتصديق ٿيل | تاج جويي جي فهرست موجب |- | style="background:#F2EAFB;" | ''ائڪٽر'' | سوانح | اڻتصديق ٿيل | رام لهيجا جي زندگي |- | style="background:#FFF2E4;" | ''احساسن جي انڊلٺ'' | ڪهاڻيون | اڻتصديق ٿيل | تاج جويي جي فهرست موجب |- | style="background:#E7F1FC;" | ''پيار ۽ پڇتاءُ'' | ڪهاڻيون | اڻتصديق ٿيل | تاج جويي جي فهرست موجب |- | style="background:#EDF5EA;" | ''ڏٺل عڪسن جو جوڙو'' | ڪهاڻيون | اڻتصديق ٿيل | تاج جويي جي فهرست موجب |} <ref name="Jotwani1996"/><ref name="SindhianaVishnu"/><ref name="TajJoyoVishnu"/><ref name="SindhianaGame"/><ref name="SindhianaRishtan"/> == ادبي تنظيمن سان وابستگي == وشنو ڀاٽيا 1974ع کان 1978ع تائين ''اکل ڀارت سنڌي ٻولي ۽ ساهت سڀا'' جو سيڪريٽري رهيو.<ref name="SindhianaVishnu"/> هو ''نئين سنڌي ليکڪ منچ'' سان پڻ لاڳاپيل رهيو.<ref name="TajJoyoVishnu"/> == انعام ۽ اعزاز == === لائيف ٽائيم اچيومينٽ ايوارڊ، 1995ع === وشنو ڀاٽيا کي 1995ع ۾ ممبئيءَ ۾ ''اکل ڀارت سنڌي ٻولي ۽ ساهت سڀا'' طرفان سندس ادبي خدمتن جي مڃتا ۾ لائيف ٽائيم اچيومينٽ ايوارڊ ڏنو ويو.<ref name="SindhiSangatVishnu"/><ref name="SindhianaVishnu"/> === اتم ساهت ايوارڊ، 2011ع === ''سنڌي سنگت'' جي اتم ساهت ايوارڊ واري رڪارڊ ۾ وشنو ڀاٽيا جو نالو 2011ع جي اعزاز ماڻيندڙ طور درج آهي.<ref name="UttamVishnu">{{cite web |title=Shri Vishnu Bhatia |url=https://ajuttam.sindhisangat.com/vishnu.php |website=Uttam Sahit Award |publisher=Sindhi Sangat |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> == وفات == وشنو ڀاٽيا 15 سيپٽمبر 2011ع تي ممبئيءَ جي ملنڊ واري علائقي ۾ وفات ڪئي. سندس وفات جي خبر 16 سيپٽمبر 2011ع تي شايع ٿي.<ref name="VishnuObituary">{{cite news |title=Renowned Sindhi story writer Vishnu Bhatia passes away |url=https://iaoj.wordpress.com/2011/09/16/ |work=Indus Asia Online Journal |date=2011-09-16 |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> == ادبي اهميت == وشنو ڀاٽيا سنڌي جديد ڪهاڻيءَ جي انهن ليکڪن مان هو، جن ڪهاڻيءَ ۾ روايتي بيان کان هٽي نوان موضوع، نفسياتي پيچيدگيون ۽ سماجي حقيقتون پيش ڪيون. هري موٽواڻي، ايشور آنچل، شيام جئسنگهاڻي ۽ تاج جويي سندس ڪهاڻين بابت تنقيدي رايا ڏنا آهن. ''ڪونج'' جي 1992ع واري خاص شماري جو سندس ادبي ڪم جي جائزي لاءِ وقف ٿيڻ سندس ادبي مڃتا جو هڪ اهم مثال آهي.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="SindhianaRishtan"/><ref name="TajJoyoVishnu"/> == پڻ ڏسو == * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌي ڪهاڻي]] * [[سنڌي ناول]] * [[سنڌي صحافت]] * [[موهن ڪلپنا]] * [[گني سامتاڻي]] * [[لعل پشپ]] * [[هري موٽواڻي]] * [[رام لهيجا]] * [[ڪونج (رسالو)]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ڀاٽيا%20وشنو وشنو ڀاٽيا — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا] * [https://sindhisangat.com/promoters/vishnu-bhatia/ وشنو ڀاٽيا — سنڌي سنگت] * [https://www.sindhisangat.com/images/promotersebook.pdf Promoters & Preservers of Sindhyat] * [https://sindhipeoples.blogspot.com/2011/09/blog-post_8574.html وشنو ڀاٽيا — تاج جويو] * [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=دي%20گيم دي گيم — سنڌيانا] * [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=رشتن%20جو%20انت رشتن جو انت — سنڌيانا] {{DEFAULTSORT:ڀاٽيا، وشنو}} [[زمرو:1941ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:2011ع ۾ وفات ڪيل]] [[زمرو:سنڌي ڪهاڻيڪار]] [[زمرو:سنڌي ناول نگار]] [[زمرو:سنڌي صحافي]] [[زمرو:سنڌي ادبي نقاد]] [[زمرو:سنڌي ناٽڪ نويس]] [[زمرو:ڪراچي جا ماڻهو]] [[زمرو:ڀارت جا سنڌي اديب]] j3ldfpd13c3ouqxpyyml1q5dfi0nwbp 0 104429 422516 2026-10-17T20:43:09Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|سنڌي مولود گو شاعر ۽ عالم (1682ع–تقريباً 1752ع/1753ع)}} {{Infobox person | name = مخدوم عبدالرؤف ڀٽي | native_name = مخدوم عبدالرؤف بن محمد عمر ڀٽي | other_names = عبدالرئوف ڀٽي، عبدالرؤف عاصي | birth_date = 1682ع | birth_place = [[هالا پراڻا]]، [[سنڌ]]، مغل سلطنت | death_date = 1752ع يا 1753ع (ماخذن ۾ اختلاف) | dea... 422516 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌي مولود گو شاعر ۽ عالم (1682ع–تقريباً 1752ع/1753ع)}} {{Infobox person | name = مخدوم عبدالرؤف ڀٽي | native_name = مخدوم عبدالرؤف بن محمد عمر ڀٽي | other_names = عبدالرئوف ڀٽي، عبدالرؤف عاصي | birth_date = 1682ع | birth_place = [[هالا پراڻا]]، [[سنڌ]]، مغل سلطنت | death_date = 1752ع يا 1753ع (ماخذن ۾ اختلاف) | death_place = [[مدينو]]، حجاز (روايت موجب) | resting_place = مدينو (روايت موجب) | occupation = عالم، صوفي شاعر، مولود گو | language = [[سنڌي ٻولي]] | era = ڪلهوڙن جو دور | known_for = سنڌي مولودن ۾ علم عروض جو استعمال | notable_works = ''منارا مير مرسل جا'' ۽ ٻيا مولود | movement = سنڌي مذهبي شاعري، صوفي ادب }} '''مخدوم عبدالرؤف بن محمد عمر ڀٽي''' (انگريزي: ''Makhdoom Abdur Rauf Bhatti''؛ 1682ع – تقريباً 1752ع يا 1753ع)، جنهن کي '''عبدالرئوف ڀٽي''' ۽ '''عبدالرؤف عاصي''' پڻ لکيو ويو آهي، [[هالا پراڻا|هالا پراڻن]] جو سنڌي عالم، صوفي شاعر ۽ [[مولود]] گو هو. هن [[محمد|حضرت محمد ﷺ]] جي ثنا، مديني جي زيارت جي تمنا ۽ اسلامي تاريخ جي واقعن بابت سنڌي مولود چيا. سندس شاعريءَ جي اهم خصوصيت عربي–فارسي [[علم عروض]] جي بحر ۽ وزن جو استعمال هو.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref><ref name="MemonHistory">{{cite book |last=ميمڻ |first=محمد صديق |title=سنڌ جي ادبي تاريخ |volume=1 |language=sd }}</ref><ref name="Allana1991">{{cite book |last=Allana |first=Ghulam Ali |title=An Introduction to Sindhi Literature |year=1991 |publisher=Sindhi Adabi Board |language=en |url=https://sindhiadabiboard.net/wp-content/uploads/2024/02/An_Introduction_To_Sindhi_Literature-Dr_Ghulam_Ali_Allana_1991_cs.pdf }}</ref> مخدوم عبدالرؤف ڀٽي سنڌ جي مشهور شاعر [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] جو همعصر هو. سنڌي مولود جي تاريخ ۾ کيس خاص مقام حاصل آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هن مولود جي موضوعن، فني سٽاءَ، ترنم ۽ عروضي وزنن ۾ نمايان اضافا ڪيا.<ref name="SanaiResearch">{{cite journal |last=سنائي |first=محمد حبيب |title=شاهه عبداللطيف ڀٽائي: هالا ڪنڊي ۽ اتي رهندڙ سندس همعصر مشاهير |journal=سنڌي ٻولي |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |url=https://sindhila.org/sindhi_boli_journal/sindhi/article-50-shah-adul-latif-bhittai-halakandi-and-his-contemporaries-of-halakandi }}</ref> == جنم ۽ خاندان == مخدوم عبدالرؤف ڀٽي 1682ع ۾ هالا پراڻا ۾ ڄائو. سندس والد جو نالو محمد عمر ڀٽي هو. سندس خاندان جو تعلق هالا جي ڀٽي عالمن ۽ بزرگن سان هو. سنڌ جي تاريخي ماخذن موجب، هي خاندان اڳئين دور کان مذهبي تعليم ۽ روحاني سرگرمين سان لاڳاپيل رهيو هو.<ref name="SanaiResearch"/> هن ابتدائي ديني تعليم پنهنجي خاندان جي عالمن ۽ بزرگن وٽان حاصل ڪئي. سندس زندگيءَ بابت سوانحي روايتن ۾ عبادت، رياضت ۽ تصوف سان وابستگيءَ جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="DadaSindhi">{{cite book |last=دادا سنڌي |title=سنڌ جا عوامي ڪردار |language=sd |url=https://books.sindhsalamat.com/index.php/book/101/read/3387 }}</ref> == ڪلهوڙن جي دور سان تعلق == مخدوم عبدالرؤف ڀٽي جي زندگيءَ جو وڏو حصو سنڌ ۾ [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙن]] جي سياسي عروج واري دور سان لاڳاپيل هو. مولانا [[دين محمد وفائي]] جي حوالي سان لکيل هڪ تحقيقي مقالي موجب، [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] مخدوم عبدالرؤف جي عزت ڪندو هو ۽ سندس خرچن ۾ مدد ڪندو هو. انهيءَ مقالي ۾ هڪ اهڙي خط جو ذڪر پڻ ملي ٿو، جنهن تي ميان نور محمد ڪلهوڙي جي مهر هئي ۽ جنهن ۾ مخدوم جي پوک تي ڍل نه وٺڻ بابت هدايت ڄاڻايل هئي.<ref name="SanaiResearch"/> مير [[علي شير قانع]] جي ''تحفة الڪرام'' ۾ پڻ ميان نور محمد ڪلهوڙي ۽ مخدوم عبدالرؤف جي لاڳاپن جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="TuhfatKiram">{{cite book |last=قانع |first=مير علي شير |title=تحفة الڪرام |language=fa }}</ref><ref name="SanaiResearch"/> == سنڌي مولود جي تاريخ ۾ ڪردار == [[مولود]] سنڌي مذهبي شاعريءَ جي اها صنف آهي، جنهن ۾ نبي ڪريم ﷺ جي ولادت، سيرت، فضيلتن، معجزن ۽ ساڻن عقيدت جو اظهار ڪيو ويندو آهي. مخدوم عبدالرؤف ڀٽيءَ کان اڳ به سنڌي مولود موجود هئا. ڊاڪٽر [[نبي بخش خان بلوچ]] جي تحقيق موجب، کيس مولود جو پهريون شاعر يا صنف جو اصل موجد سمجهڻ تاريخي طور درست نه آهي. تنهن هوندي به، مخدوم عبدالرؤف انهن آڳاٽن شاعرن مان هو، جن جا وڏي تعداد ۾ مولود محفوظ رهيا آهن. هن مولودن جي موضوعاتي دائري ۽ فني سٽاءَ ۾ اهم واڌارو ڪيو.<ref name="SanaiResearch"/><ref name="DadaSindhi"/> === مولودن جا موضوع === مخدوم عبدالرؤف جي مولودن ۾ هي موضوع ملن ٿا: * حضرت محمد ﷺ جي ولادت ۽ ثنا؛ * نبي ڪريم ﷺ جي سيرت ۽ معجزا؛ * مديني منوره جي زيارت جي تمنا؛ * حج ۽ حجاز ڏانهن سفر؛ * شفاعت جي اميد ۽ دعا؛ * اهل بيت ۽ صحابه ڪرام جي ساراھ؛ * هجرت ۽ معراج جا واقعا؛ * بيبي خديجه سان شاديءَ جا واقعا؛ * نبي ڪريم ﷺ جي وفات بابت ڏک ۽ عقيدت. ڊاڪٽر بلوچ جي تحقيق تي ٻڌل دادا سنڌيءَ جي جائزي موجب، عبدالرؤف ڀٽيءَ مولود کي صرف ولادت جي بيان تائين محدود نه رکيو، پر اسلامي تاريخ، سيرت ۽ روحاني عقيدت جي مختلف موضوعن تائين وڌايو.<ref name="DadaSindhi"/> == علم عروض جو استعمال == مخدوم عبدالرؤف ڀٽيءَ جي شاعريءَ جو اهم فني پهلو عربي ۽ فارسي شاعريءَ جي وزنن، يعني [[علم عروض]]، جو سنڌي مولودن ۾ استعمال آهي. ڊاڪٽر غلام علي الانا پنهنجي ڪتاب ''An Introduction to Sindhi Literature'' ۾ کيس سنڌي مولود جي اهم آڳاٽي شاعر طور ياد ڪري ٿو ۽ ڄاڻائي ٿو ته هن فارسي وزنن تي مولود چيا.<ref name="Allana1991"/> جرمن محققه [[اينميري شمل]] پڻ سنڌي ادب جي تاريخ بابت پنهنجي مطالعي ۾ لکيو آهي ته عبدالرؤف ڀٽيءَ عربي–فارسي عروضي نظام ۾ مولود لکڻ جا تجربا ڪيا.<ref name="SchimmelSindhi">{{cite book |last=Schimmel |first=Annemarie |author-link=اينميري شمل |title=Sindhi Literature |series=A History of Indian Literature |publisher=Otto Harrassowitz |location=Wiesbaden |language=en }}</ref> === عروضي بحر === محمد صديق ميمڻ پنهنجي ڪتاب ''سنڌ جي ادبي تاريخ'' ۾ عبدالرؤف ڀٽيءَ جي مولودن جا عروضي مثال ڏنا آهن. {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | مولود جي سڃاڻپ ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | بحر ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | فني خصوصيت |- | style="background:#E7F1FC;" | ''منارا مير مرسل جا'' | بحر هزج مثمن سالم | مقرر عروضي وزن |- | style="background:#EDF5EA;" | ''محمد ڏسي من ٺاريان'' | بحر رجز مثمن سالم | عروضي سٽاءُ |- | style="background:#F2EAFB;" | ''دل کسي وئين دوست دلبر'' | بحر رمل مثمن محذوف | فارسي–عربي بحر جو استعمال |} <ref name="MemonHistory"/> == مشهور مولود == === منارا مير مرسل جا === مخدوم عبدالرؤف ڀٽيءَ جو مشهور مولود '''''منارا مير مرسل جا''''' سنڌي مذهبي شاعريءَ جي سڃاتل تخليقن مان آهي. ان جو شروعاتي مصرعو هن ريت آهي: <blockquote> منارا مير مرسل جا، ڏسان شل ڏيهه سڀ ڏوري. </blockquote> هن مولود ۾ شاعر مديني جي زيارت جي خواهش ظاهر ڪري ٿو ۽ پنهنجي وطن کان حجاز تائين سفر جي تصور کي شاعرانه انداز ۾ پيش ڪري ٿو. مولود ۾ هالا، مٽياريون، مانجهند، ڪراچي ۽ ٻين ماڳن جا نالا پڻ اچن ٿا، جيڪي ان کي سنڌ جي تاريخي جاگرافيءَ سان ڳنڍين ٿا.<ref name="MemonHistory"/><ref name="HalaNaat">{{cite web |title=تاريخ ۾ جهاتي: هالا جي نعتيه شاعري |url=https://books.sindhsalamat.com/book/636/read/34093 |website=سنڌسلامت ڪتاب گهر |language=sd }}</ref> == مولود ۽ ڪافيءَ ۾ فرق == محمد صديق ميمڻ موجب، مولود ۽ [[ڪافي]] جي بناوت ۾ ڪجهه مشابهت آهي، پر ٻنهي جي موضوعن ۽ ڳائڻ جي انداز ۾ فرق آهي. {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | خصوصيت ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | مولود ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | ڪافي |- | style="background:#E7F1FC;" | بنيادي موضوع | نبي ڪريم ﷺ جي ثنا، سيرت ۽ عقيدت | صوفيانه ۽ عشقيه موضوع |- | style="background:#EDF5EA;" | ادائيگي | مخصوص مذهبي انداز ۾ پڙهڻ | راڳ ۽ موسيقيءَ جي روايت سان لاڳاپيل |- | style="background:#F2EAFB;" | ساز | روايتي طور ساز کان سواءِ | سازن سان پڻ ڳائبي |- | style="background:#FFF2E4;" | اجتماعي صورت | گهڻو ڪري جماعت جي صورت ۾ | اڪيلي يا گڏيل ادائيگي |} <ref name="MemonHistory"/> هي فرق روايتي ادائيگيءَ جي عام صورتن بابت آهي؛ سڀني دورن ۽ علائقن جي ادائيگيءَ لاءِ قطعي قاعدو نه آهي. == شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ سان همعصري == مخدوم عبدالرؤف ڀٽي ۽ [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] هڪ ئي دور جا شاعر هئا ۽ سندن تعلق سنڌ جي هالا واري خطي سان هو. ٻنهي جي شاعريءَ ۾ روحاني محبت اهم موضوع آهي، پر سندن شعري اظهار ۽ صنفن ۾ فرق هو. شاهه عبداللطيف جي شاعريءَ ۾ وائي، بيت ۽ لوڪ داستانن جي تمثيلي صورت نمايان آهي، جڏهن ته عبدالرؤف ڀٽيءَ جي محفوظ ڪلام ۾ مولود ۽ مداح جو غلبو آهي.<ref name="MemonHistory"/><ref name="SanaiResearch"/> === اختلاف بابت هڪ روايت === مير عبدالحسين سانگيءَ جي ''لطائف لطيفي'' ۾ شاهه عبداللطيف ۽ هالا جي ڀٽي بزرگن جي لاڳاپن بابت هڪ تڪراري روايت ملي ٿي. ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ انهيءَ روايت کي ضعيف ۽ غير معتبر قرار ڏنو آهي. تنهنڪري ان روايت کي ثابت ٿيل تاريخي واقعو نه، پر هڪ اختلاف واري ادبي روايت طور ڏسڻ گهرجي.<ref name="SanaiResearch"/> == حج ۽ وفات == محمد صديق ميمڻ جي ''سنڌ جي ادبي تاريخ'' موجب، مخدوم عبدالرؤف ڀٽي هڪ ڀيرو حج ڪري سنڌ موٽي آيو ۽ ٻئي سفر دوران مديني منوره ۾ وفات ڪيائين.<ref name="MemonHistory"/> سندس وفات جي تاريخ بابت ماخذن ۾ اختلاف آهي. {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | ماخذ ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | ڄاڻايل وفات |- | style="background:#E7F1FC;" | موتي لال جوتواڻي | 1753ع |- | style="background:#EDF5EA;" | اينميري شمل | 1753ع |- | style="background:#F2EAFB;" | محمد صديق ميمڻ | 1752ع (ساڳئي بيان ۾ هجري سال جي نسبت بابت اڻبرابري) |- | style="background:#FFF2E4;" | سنڌي ٻوليءَ جي بااختيار اداري جو تحقيقي مقالو | 1752ع |} <ref name="Jotwani1996"/><ref name="SchimmelSindhi"/><ref name="MemonHistory"/><ref name="SanaiResearch"/> هجري سالن 1165هه ۽ 1166هه جا حوالا پڻ مختلف ماخذن ۾ ملن ٿا. اصل تاريخ جي تصديق کان سواءِ ڪنهن هڪ هجري سال کي قطعي قرار ڏيڻ مناسب نه آهي. == سنڌي ادب ۾ اهميت == مخدوم عبدالرؤف ڀٽيءَ سنڌي مولود کي فني ۽ موضوعاتي لحاظ کان وسعت ڏني. سندس اهم ادبي خدمتون هي آهن: * مولودن ۾ علم عروض جي مقرر وزنن جو استعمال؛ * مولود جي موضوعن ۾ سيرت، معجزن، حج، مديني جي زيارت ۽ روحاني عقيدت جو اضافو؛ * سنڌي مقامي جاگرافيءَ ۽ مذهبي جذبن کي هڪ ئي شعري اظهار ۾ پيش ڪرڻ؛ * سنڌي مذهبي شاعريءَ جي اهڙي روايت ۾ حصو وٺڻ، جيڪا پوءِ جي شاعرن تائين جاري رهي. ڊاڪٽر بلوچ جي تحقيق ۽ سنڌي ادب جي تاريخن ۾ عبدالرؤف ڀٽيءَ کي مولود جي فني ارتقا جو اهم شاعر تسليم ڪيو ويو آهي.<ref name="DadaSindhi"/><ref name="SanaiResearch"/><ref name="Allana1991"/> == پڻ ڏسو == * [[مولود]] * [[علم عروض]] * [[سنڌي شاعري]] * [[سنڌي صوفي ادب]] * [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] * [[هالا پراڻا]] * [[ڪلهوڙا خاندان]] * [[نبي بخش خان بلوچ]] * [[محمد صديق ميمڻ]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://books.sindhsalamat.com/index.php/book/101/read/3387 مخدوم عبدالرؤف ڀٽي — سنڌ جا عوامي ڪردار] * [https://books.sindhsalamat.com/index.php/book/2119/read/66088 محمد صديق ميمڻ: سنڌ جو پهريون موزون ڪلام وارو شاعر] * [https://sindhila.org/sindhi_boli_journal/sindhi/article-50-shah-adul-latif-bhittai-halakandi-and-his-contemporaries-of-halakandi هالا ڪنڊي ۽ شاهه عبداللطيف جا همعصر — تحقيقي مقالو] * [https://sindhiadabiboard.net/wp-content/uploads/2024/02/An_Introduction_To_Sindhi_Literature-Dr_Ghulam_Ali_Allana_1991_cs.pdf ڊاڪٽر غلام علي الانا: An Introduction to Sindhi Literature] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Hala_sindh.jpg هالا ۽ ڀٽ شاهه جي خطي سان لاڳاپيل تصوير — وڪيميڊيا ڪامنز] {{DEFAULTSORT:ڀٽي، عبدالرؤف}} [[زمرو:1682ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:18هين صديءَ جا سنڌي شاعر]] [[زمرو:سنڌي صوفي شاعر]] [[زمرو:سنڌي مولود گو شاعر]] [[زمرو:سنڌي مذهبي شاعري]] [[زمرو:هالا جا ماڻهو]] ddrf3z3cdal4ds0vvoglrbta5tvclxe 0 104430 422517 2026-10-17T20:45:37Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|گجراتي نسل جو سنڌي صحافي ۽ اخبارن جو ايڊيٽر (1910ع–1986ع)}} {{Infobox person | name = نربهي راءِ ڀاٽ | native_name = نربهي راءِ ڀاٽ | other_names = Nirbhai Rai Bhait، Nirbhairai Bhait | birth_date = 1910ع | birth_place = | death_date = 1986ع | death_place = | occupation = صحافي، اخبارن جو ايڊيٽر | language = [[سنڌي ٻولي]]، [[گجراتي ٻولي]] | know... 422517 wikitext text/x-wiki {{Short description|گجراتي نسل جو سنڌي صحافي ۽ اخبارن جو ايڊيٽر (1910ع–1986ع)}} {{Infobox person | name = نربهي راءِ ڀاٽ | native_name = نربهي راءِ ڀاٽ | other_names = Nirbhai Rai Bhait، Nirbhairai Bhait | birth_date = 1910ع | birth_place = | death_date = 1986ع | death_place = | occupation = صحافي، اخبارن جو ايڊيٽر | language = [[سنڌي ٻولي]]، [[گجراتي ٻولي]] | known_for = سنڌي صحافت ۽ ''نيو سنسار سماچار'' جي ادارت | notable_works = ''قرباني''، ''هندو جاتي''، ''هندو سماچار''، ''نيو سنسار سماچار'' }} '''نربهي راءِ ڀاٽ''' (انگريزي: ''Nirbhai Rai Bhait''؛ 1910ع–1986ع) گجراتي پسمنظر رکندڙ سنڌي صحافي ۽ اخبارن جو ايڊيٽر هو. هن سنڌ ۾ رهندي سنڌي ٻولي سکي ۽ ورهاڱي کان اڳ شڪارپور، حيدرآباد ۽ ڪراچيءَ جي مختلف اخبارن جي ادارتي شعبن ۾ ڪم ڪيو. 1947ع جي [[هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ بمبئيءَ ۾ سنڌي اخبار ''نيو سنسار سماچار'' جي ادارت سان لاڳاپيل رهيو.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> == ابتدائي زندگي == نربهي راءِ ڀاٽ 1910ع ۾ ڄائو. موتي لال جوتواڻيءَ موجب، هو اصل گجراتي هو، پر سنڌ ۾ رهائش دوران هن سنڌي ٻولي سکي ۽ سنڌي صحافت کي پنهنجي پيشورانه زندگيءَ جو شعبو بڻايو.<ref name="Jotwani1996"/> سندس جنم جي هنڌ، والدين، ابتدائي تعليم ۽ سنڌ اچڻ جي تاريخ بابت مستند تفصيل دستياب نه آهن. == سنڌ ۾ صحافتي زندگي == نربهي راءِ ڀاٽ ورهاڱي کان اڳ سنڌ جي ٽن اهم شهرن جي اخبارن سان لاڳاپيل رهيو. جوتواڻيءَ موجب، هن هيٺين اخبارن جي ادارتي شعبن ۾ ڪم ڪيو: * ''قرباني''، شڪارپور؛ * ''هندو جاتي''، حيدرآباد؛ * ''هندو سماچار''، ڪراچي.<ref name="Jotwani1996"/> انهن ادارن ۾ سندس ملازمت جا صحيح سال ۽ عهدن جا تفصيل اڃا تصديق طلب آهن. === قرباني، شڪارپور === '''''قرباني''''' سنڌ جي تاريخي اخبارن مان هڪ هئي، جنهن جي شروعاتي اشاعت شڪارپور سان لاڳاپيل هئي. جوتواڻيءَ موجب، نربهي راءِ ڀاٽ هن اخبار جي ادارتي شعبي ۾ ڪم ڪيو.<ref name="Jotwani1996"/> ڊاڪٽر در محمد پٺاڻ جي سنڌي اخبارن واري فهرست ۾ ''قرباني'' جو نالو شڪارپور سان لاڳاپيل ملي ٿو.<ref name="PathanIndex">{{cite web |last=Pathan |first=Dur Muhammad |title=Index of Newspapers, Journals and Periodicals |url=https://drpathan.com/index-of-newspapers-journals-and-periodicals/ |website=Dr Pathan |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> سنڌي صحافت جي تاريخ بابت هڪ تحقيقي مقالي موجب، ''قرباني'' بعد ۾ ڪراچيءَ مان پڻ شايع ٿي. مقالي ۾ مولانا عبدالڪريم چشتي، جي. ايم. سيد ۽ پير علي محمد راشديءَ سان اخبار جي مختلف دورن جي وابستگيءَ جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="MediaHistory">{{cite journal |title=Journal of Media & Communication |volume=1 |issue=2 |year=2020 |url=https://ojs.ilmauniversity.edu.pk/index.php/jmc/article/download/266/112 |publisher=Ilma University |language=en }}</ref> انهن بعد وارن واقعن کي نربهي راءِ ڀاٽ جي ذاتي خدمتن سان سڌو ڳنڍڻ لاءِ وڌيڪ ثبوت ضروري آهن. === هندو جاتي، حيدرآباد === '''''هندو جاتي''''' حيدرآباد، سنڌ جي هڪ اخبار هئي. موتي لال جوتواڻيءَ موجب، نربهي راءِ ڀاٽ هن اخبار جي ادارتي شعبي ۾ پڻ ڪم ڪيو.<ref name="Jotwani1996"/> هن اخبار جي باني، اشاعت جي شروعاتي سال، بندش ۽ ڀاٽ جي ملازمت جي عرصي بابت وڌيڪ اصل دستاويزن جي ضرورت آهي. === هندو سماچار، ڪراچي === '''''هندو سماچار''''' سنڌي صحافت سان لاڳاپيل اخبارن مان هڪ هئي. جوتواڻيءَ موجب، نربهي راءِ ڀاٽ ڪراچيءَ ۾ هن اخبار جي ادارتي شعبي سان وابسته رهيو.<ref name="Jotwani1996"/> سنڌ جي صحافتي تاريخ بابت ڊاڪٽر در محمد پٺاڻ جي مرتب ڪيل 1942ع جي واقعن ۾ ''هندو سماچار'' نالي هڪ سنڌي هفتيوار اخبار جو ذڪر ملي ٿو، جنهن جو شهر نوابشاهه ڄاڻايل آهي.<ref name="Pathan1942">{{cite web |last=Pathan |first=Dur Muhammad |title=Sindh in 1942 |url=https://drpathan.com/sindh-in-1942/ |website=Dr Pathan |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> جوتواڻيءَ جي ڪراچيءَ واري اخبار ۽ 1942ع جي نوابشاهه واري هفتيوار اخبار جي هڪ ئي اداري سان تعلق جي تصديق نه ٿي آهي. تنهنڪري ٻنهي کي بنا ثبوت هڪ ئي اخبار قرار نٿو ڏئي سگهجي. == ورهاڱي کان پوءِ صحافت == 1947ع ۾ هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ نربهي راءِ ڀاٽ بمبئيءَ ۾ سنڌي صحافت سان لاڳاپيل رهيو. موتي لال جوتواڻيءَ موجب، هن هندراج داس جي اخبار '''''نيو سنسار سماچار''''' (''New Sansar Samachar'') جي ادارت ڪئي.<ref name="Jotwani1996"/> === نيو سنسار سماچار === '''''نيو سنسار سماچار''''' بمبئيءَ مان شايع ٿيندڙ سنڌي اخبار هئي. ''Promoters & Preservers of Sindhyat'' موجب، هيءَ اخبار سنڌي صحافي ۽ طنزنگار [[هندراج ايسرداس چوگ]]، المعروف ''خرخبيتو''، قائم ڪئي هئي. ساڳئي سوانحي ماخذ موجب، هندراج داس ان کان اڳ ''سنسار سماچار'' سان لاڳاپيل رهيو ۽ ورهاڱي کان پوءِ ٺاڪر داس اگناڻيءَ سان گڏ بمبئيءَ ۾ اخبار جي اشاعت شروع ڪئي. بعد ۾ هن ''نيو سنسار سماچار'' نالي پنهنجي اخبار جاري ڪئي.<ref name="SindhiSangatHundraj">{{cite web |title=Hundraj Issandas Chugh |url=https://sindhisangat.com/promoters/hundraj-issandas-chugh/ |website=Sindhi Sangat |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> هندراج داس 1959ع ۾ وفات ڪئي. سوانحي رڪارڊ موجب، سندس وفات کان پوءِ سندس پٽ راجا داس اخبار جي ادارت سنڀالي.<ref name="SindhiSangatBook">{{cite book |title=Promoters & Preservers of Sindhyat |url=https://www.sindhisangat.com/images/promotersebook.pdf |publisher=Sindhi Sangat |page=197 |language=en }}</ref> نربهي راءِ ڀاٽ جي ادارت جو صحيح عرصو معلوم نه آهي. جوتواڻيءَ جي بيان ۽ هندراج داس جي سوانحي رڪارڊ کي گڏ پڙهڻ سان اخبار جي مختلف ادارتي دورن جي نشاندهي ٿئي ٿي، پر انهن جي مڪمل ترتيب جي تصديق لاءِ اصل شمارن جي ضرورت آهي. == صحافتي وابستگين جو خلاصو == {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | اخبار ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | شهر ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | دور ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | وابستگي |- | style="background:#E7F1FC;" | ''قرباني'' | [[شڪارپور]] | 1947ع کان اڳ | ادارتي شعبو |- | style="background:#EDF5EA;" | ''هندو جاتي'' | [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] | 1947ع کان اڳ | ادارتي شعبو |- | style="background:#F2EAFB;" | ''هندو سماچار'' | [[ڪراچي]] | 1947ع کان اڳ | ادارتي شعبو |- | style="background:#FFF2E4;" | ''نيو سنسار سماچار'' | [[ممبئي|بمبئي]] | 1947ع کان پوءِ | ايڊيٽر |} <ref name="Jotwani1996"/> == سنڌي صحافت جي تاريخ ۾ مقام == نربهي راءِ ڀاٽ جي سوانح سنڌي صحافت جي ٻن دورن سان لاڳاپيل آهي: ورهاڱي کان اڳ سنڌ ۾ اخبارن جي اشاعت ۽ ورهاڱي کان پوءِ ڀارت ۾ سنڌي اخبارن جي سرگرمي. سندس گجراتي پسمنظر ۽ سنڌي ٻولي سکڻ وارو تجربو سنڌ جي گهڻ ٻوليائي صحافتي ماحول جو هڪ مثال آهي.<ref name="Jotwani1996"/> سنڌي صحافت جي تاريخي مطالعي ۾ شڪارپور، حيدرآباد ۽ ڪراچيءَ کي اخبارن جي اشاعت جا اهم مرڪز ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="MediaHistory"/> ورهاي کان پوءِ بمبئيءَ ۾ سنڌي اخبارن جي اشاعت لڏي ويل سنڌي آباديءَ جي ٻولي ۽ سماجي رابطن سان لاڳاپيل رهي. ''نيو سنسار سماچار'' پڻ انهيءَ صحافتي پسمنظر جو حصو هئي.<ref name="SindhiSangatBook"/> == وفات == موتي لال جوتواڻيءَ موجب، نربهي راءِ ڀاٽ 1986ع ۾ وفات ڪئي.<ref name="Jotwani1996"/> سندس وفات جي ڏينهن، مهيني ۽ هنڌ بابت وڌيڪ مستند معلومات دستياب نه آهي. == پڻ ڏسو == * [[سنڌي صحافت]] * [[سنڌي اخبارون]] * [[قرباني (اخبار)]] * [[سنسار سماچار]] * [[هندراج ايسرداس چوگ]] * [[شڪارپور]] * [[حيدرآباد، سنڌ]] * [[ڪراچي]] * [[ممبئي]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://drpathan.com/index-of-newspapers-journals-and-periodicals/ سنڌ جي تاريخي اخبارن ۽ رسالن جي فهرست — ڊاڪٽر در محمد پٺاڻ] * [https://drpathan.com/sindh-in-1942/ سنڌ ۾ 1942ع جون صحافتي سرگرميون] * [https://sindhisangat.com/promoters/hundraj-issandas-chugh/ هندراج ايسرداس چوگ — سنڌي سنگت] * [https://www.sindhisangat.com/images/promotersebook.pdf Promoters & Preservers of Sindhyat] * [https://ojs.ilmauniversity.edu.pk/index.php/jmc/article/download/266/112 سنڌي صحافت جي تاريخ بابت تحقيقي مقالو] {{DEFAULTSORT:ڀاٽ، نربهي راءِ}} [[زمرو:1910ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:1986ع ۾ وفات ڪيل]] [[زمرو:سنڌي صحافي]] [[زمرو:سنڌي اخبارن جا ايڊيٽر]] [[زمرو:سنڌي صحافت]] h5w74n55nxrbvf26kekmdoz3hksbfi2 0 104431 422518 2026-10-17T20:49:54Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|سنڌي ادب، ڇند وديا، علم عروض ۽ ادبي تنقيد جو محقق (1905ع–1984ع)}} {{Infobox person | name = جهمٽمل خوبچند ڀاوناڻي | native_name = جهمٽمل خوبچند ڀاوناڻي | other_names = Jhamatmal Khubchand Bhavnani، Jhamatmal K. Bhavnani | birth_date = 1905ع | death_date = 1984ع | occupation = عالم، محقق، ادبي نقاد، مصنف | language = [[سنڌي ٻولي]] | known... 422518 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌي ادب، ڇند وديا، علم عروض ۽ ادبي تنقيد جو محقق (1905ع–1984ع)}} {{Infobox person | name = جهمٽمل خوبچند ڀاوناڻي | native_name = جهمٽمل خوبچند ڀاوناڻي | other_names = Jhamatmal Khubchand Bhavnani، Jhamatmal K. Bhavnani | birth_date = 1905ع | death_date = 1984ع | occupation = عالم، محقق، ادبي نقاد، مصنف | language = [[سنڌي ٻولي]] | known_for = سنڌي ڇند وديا، علم عروض ۽ ڀارتي ادبي اصولن جو مطالعو | notable_works = ''سنڌي شاعر''، ''ڇند سوڳنڌ''، ''عطر عروض''، ''ڍولا مارو''، ''سوامي دادو ديال''، ''پنج گنجه'' }} '''جهمٽمل خوبچند ڀاوناڻي''' (انگريزي: ''Jhamatmal Khubchand Bhavnani''؛ 1905ع–1984ع) سنڌي ٻوليءَ جو عالم، محقق، مصنف ۽ ادبي نقاد هو. هن سنڌي شاعريءَ جي وزنن، [[ڇند وديا]]، [[علم عروض]]، هندستاني ادبي اصولن ۽ سنڌي ادب جي ٻين ٻولين سان لاڳاپن بابت ڪتاب لکيا. سندس مشهور تصنيفن ۾ ''سنڌي شاعر'' جا ٻه جلد، ''ڍولا مارو''، ''سوامي دادو ديال'' ۽ ''پنج گنجه'' شامل آهن.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> سندس ڪتاب ''سنڌي شاعر'' جا ٻئي جلد [[ممبئي يونيورسٽي]] جي سنڌي نصاب ۾ شاعريءَ جي فني اصولن جي مطالعي لاءِ سفارش ڪيل ڪتابن ۾ شامل آهن.<ref name="MumbaiTYBA">{{cite web |title=T.Y.B.A. in Sindhi, Semesters V and VI |url=https://mu.ac.in/wp-content/uploads/2021/09/5.45-T.Y.B.A.-in-Sindhi-Sem-V-VI-CBCS.pdf |publisher=University of Mumbai |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> == زندگي ۽ علمي سرگرميون == موتي لال جوتواڻيءَ موجب، جهمٽمل ڀاوناڻي 1905ع ۾ ڄائو ۽ 1984ع ۾ وفات ڪيائين.<ref name="Jotwani1996"/> سندس والد جو نالو خوبچند هو، جيڪو سنڌي سنچيه جي ڪتابي فهرستن ۾ سندس مڪمل نالي ''Jhamatmal Khubchand Bhavnani'' مان ظاهر ٿئي ٿو.<ref name="SindhiSanchayaAuthor">{{cite web |title=Jhamatmal Khubchand Bhāvnānī |url=https://sindhisanchaya.in/authors/Jhamatmal%20Khubchand%20Bh%C4%81vn%C4%81n%C4%AB |website=Sindhi Sanchaya |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> سندس جنم جي شهر، ابتدائي تعليم، پيشورانه عهدن ۽ وفات جي هنڌ بابت وڌيڪ مستند سوانحي معلومات گهربل آهي. ڀاوناڻيءَ جي تحقيق جو مرڪز سنڌي شاعريءَ جي فني جوڙجڪ ۽ ان جي هندستاني توڙي عربي–فارسي شعري روايتن سان لاڳاپن جو مطالعو هو. == سنڌي شاعر == '''''سنڌي شاعر''''' (''Sindhi Shair'') جهمٽمل ڀاوناڻيءَ جي ٻن جلدن تي مشتمل تصنيف آهي. موتي لال جوتواڻيءَ موجب، پهريون جلد 1953ع ۽ ٻيو جلد 1954ع ۾ شايع ٿيو. پهريون جلد '''''ڇند سوڳنڌ''''' جي عنوان سان هندستاني ڇند وديا بابت آهي، جڏهن ته ٻيو جلد '''''عطر عروض''''' عربي–فارسي عروضي وزنن جي مطالعي سان تعلق رکي ٿو.<ref name="Jotwani1996"/> === پهريون جلد: ڇند سوڳنڌ === '''''ڇند سوڳنڌ''''' (''Chhand Sugandh'') سنڌي شاعريءَ ۾ هندستاني ڇندن ۽ وزنن جي اصولن بابت ڪتاب آهي. ڇند وديا هندستاني شاعريءَ ۾ ماترائن، اکرن، لئه ۽ مقرر شعري بناوتن جي مطالعي جو علم آهي. ڀاوناڻيءَ هن ڪتاب ذريعي سنڌي شاعريءَ ۾ رائج هندستاني وزنن کي ادبي تحقيق جي موضوع طور پيش ڪيو. سنڌي سنچيه جي گڏيل ڪتابي فهرست ۾ ''Sindhi Shair (Chhand Sugandh)'' جا ٻه ڪتابي رڪارڊ موجود آهن، جيڪي مختلف لائبريرين ۾ محفوظ نسخن سان لاڳاپيل آهن.<ref name="SindhiSanchayaAuthor"/> ڊاڪٽر غلام علي الانا جي مرتب ڪيل ''Selections from the Risalo'' جي ببليوگرافيءَ ۾ پڻ ڀاوناڻيءَ جي ''Sindhi Sh'ir (Chanda Vidya)'' جو حوالو 1953ع، اجمير سان ڏنو ويو آهي.<ref name="AllanaRisalo">{{cite book |last=Allana |first=Ghulam Ali |title=Selections from the Risalo |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/Selections_from_the_Risalo-G_Allana-2012-Cs.pdf |year=2012 |language=en }}</ref> === ٻيو جلد: عطر عروض === '''''عطر عروض''''' (''Atur Urooz'') سنڌي شاعريءَ ۾ عربي–فارسي [[علم عروض]] جي اصولن بابت ڪتاب آهي. علم عروض ۾ شاعريءَ جي بحر، رڪن، وزن ۽ تقطيع جو مطالعو ڪيو ويندو آهي. سنڌي شاعريءَ ۾ غزل، نظم، رباعي ۽ ٻين صنفن جي فني مطالعي لاءِ عربي–فارسي عروض اهم آهي. ممبئي يونيورسٽيءَ جي ايم اي سنڌي نصاب ۾ ''Atur Urooz'' ۽ ''Chhand-Sughandh'' ٻئي ڀاوناڻيءَ جي نالي سان سفارش ڪيل ڪتابن ۾ شامل آهن.<ref name="MumbaiMASindhi">{{cite web |title=M.A. in Sindhi |url=https://old.mu.ac.in/wp-content/uploads/2016/06/4.28-M.A.-in-Sindhi.pdf |publisher=University of Mumbai |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> == ڍولا مارو == '''''ڍولا مارو''''' (''Dhola Maroo'') جهمٽمل ڀاوناڻيءَ جو 1956ع ۾ شايع ٿيل ڪتاب آهي. هي ڪتاب سنڌي ۽ هندي شاعريءَ ۾ مشهور ''ڍولا مارو'' جي دوهن، انهن جي ٻوليءَ، فني بناوت ۽ ادبي روايت بابت آهي.<ref name="Jotwani1996"/> ''ڍولا مارو'' راجسٿاني ۽ اتر هندستاني لوڪ ادب جي مشهور عشقيه داستانن مان آهي، جنهن جو تعلق سنڌي شاعريءَ جي پراڻين روايتن سان پڻ بحث هيٺ آيو آهي. ڊاڪٽر غلام علي الانا پنهنجي ڪتاب ''Sindhi Language & Literature at a Glance'' ۾ ڀاوناڻيءَ جي ''ڍولا مارو'' (1956ع) جو حوالو ڏنو آهي. الانا ڪتاب جي صفحي 77 تي ڄاڻايل هڪ پراڻي دوهي جي تاريخي نسبت جو ذڪر ڪري ٿو.<ref name="AllanaGlance">{{cite book |last=Allana |first=Ghulam Ali |title=Sindhi Language & Literature at a Glance |url=https://www.sindhilanguagelibrary.com/assets/documents/pdf/63eb5466aa9c2.pdf |language=en }}</ref> انهيءَ ببليوگرافيءَ ۾ ڪتاب جو ناشر ''Hindustan Sahitya Mala'' ۽ اشاعت جو شهر بمبئي ڄاڻايل آهي. البت مصنف جي نالي جي صورت ''Jhamatmal Vaswani'' لکيل آهي، جيڪا ٻين ماخذن ۾ ڏنل ''Bhavnani'' سان نٿي ملي؛ ان کي ڪتابي غلطي يا مختلف مصنف هجڻ جي امڪان جي حوالي سان وڌيڪ جاچڻ ضروري آهي.<ref name="AllanaGlance"/> === شاهه عبداللطيف جي شاعريءَ سان لاڳاپو === ''Sindh Quarterly'' جي 1994ع واري هڪ تحقيقي مضمون ۾ جهمٽمل خوبچند ڀاوناڻيءَ جي 1956ع واري ''ڍولا مارو'' جو ذڪر [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] جي شاعريءَ بابت تحقيق جي سلسلي ۾ ملي ٿو.<ref name="SindhQuarterly1994">{{cite journal |title=Sindh Quarterly |volume=22 |issue=1 |year=1994 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/Sindh_Quarterly_%28Vol_22_No_1%29-Sayid_Ghulam_Mustafa_Shah-1994-cs.pdf |language=en }}</ref> ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته سندس تحقيق سنڌي شاعريءَ جي وزنن سان گڏ پراڻن دوهن ۽ شاهه جي شاعريءَ جي تاريخي پسمنظر تائين پڻ پکڙيل هئي. == سوامي دادو ديال == '''''سوامي دادو ديال''''' (''Swami Dadu Dayal'') جهمٽمل ڀاوناڻيءَ جي 1980ع واري تصنيف آهي. هي ڪتاب ڀڳتي تحريڪ جي سنت ۽ شاعر [[دادو ديال]] جي ڪلام، خاص ڪري سندس سنڌي بيتن، بابت آهي.<ref name="Jotwani1996"/> دادو ديال (1544ع–1603ع) اتر هندستان جي ڀڳتي تحريڪ جو مشهور سنت شاعر هو، جنهن جي شاعريءَ ۾ نرگڻ ڀڳتي، روحاني برابري ۽ مذهبي ظاهرداريءَ جي تنقيد جهڙا موضوع ملن ٿا. سنڌي سنچيه جي ڪتابي فهرست ۾ ''Swami Dadu Dayal'' جهمٽمل خوبچند ڀاوناڻيءَ جي تصنيف طور درج آهي.<ref name="SindhiSanchayaAuthor"/> هڪ هندستاني اسڪول جي لائبريريءَ جي فهرست ۾ پڻ ''Swami Dadu Dayal''، مصنف جهمٽمل خوبچند ڀاوناڻي، ناشر ''National Book Trust''، نئين دهلي، ۽ سال 1992ع درج آهي. هي رڪارڊ ممڪن طور ڪنهن بعد واري ڇاپي يا مختلف اشاعتي صورت سان لاڳاپيل آهي؛ ان جي 1980ع واري ڪتاب سان هڪجهڙائيءَ جي وڌيڪ تصديق ضروري آهي.<ref name="SummerFieldsLibrary">{{cite web |title=Summer Fields School Books Library |url=https://sfsdlf.com/wp-content/uploads/2024/08/SUMMER-FIELDS-SCHOOL-Books-Library-2.pdf |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> == پنج گنجه == '''''پنج گنجه''''' (''Panja Ganja'') ڀاوناڻيءَ جي 1981ع ۾ شايع ٿيل تصنيف آهي، جنهن ۾ هندستاني ادبي اصولن ۽ نظرياتي مباحثن جو مطالعو ڪيو ويو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> سنڌي سنچيه ۾ ''Panja Ganja'' ۽ ''Panhinja Ganja (Bhāratī Sāhitya Siddhānt)'' جا ڪتابي رڪارڊ موجود آهن. ''پنهنجا گنج (ڀارتي ساهتيه سڌانت)'' جو نسخو انڊين انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي، آديپور، ڪڇ جي لائبريريءَ ۾ محفوظ ڄاڻايو ويو آهي. ان جو ناشر ''Mohanlal J. Shahani'' درج آهي.<ref name="SindhiSanchayaPanhinja">{{cite web |title=Panhinja Ganja (Bhāratī Sāhitya Siddhānt) |url=https://sindhisanchaya.in/books/4536 |website=Sindhi Sanchaya |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> ''پنج گنجه'' جو هڪ ٻيو ڪتابي رڪارڊ دهليءَ جي سنڌي اڪيڊميءَ ۾ محفوظ نسخي بابت آهي.<ref name="SindhiSanchayaPanja">{{cite web |title=Pan̄ja Gan̄ja |url=https://sindhisanchaya.in/books/10587 |website=Sindhi Sanchaya |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> ممبئي يونيورسٽيءَ جي ايم اي سنڌي نصاب ۾ پڻ ''Panj Ganj'' ڀاوناڻيءَ جي تصنيف طور سفارش ڪيل ڪتابن ۾ شامل آهي.<ref name="MumbaiMASindhi"/> == ٻيون تصنيفون == سنڌي سنچيه جي ڪتابي فهرست ۾ ڀاوناڻيءَ جون ڪجهه ٻيون تصنيفون پڻ درج آهن. === سنڌي ساهت منٿلي ناٽڪ === '''''سنڌي ساهت منٿلي ناٽڪ''''' (''Sindhi Sāhat Monthly Nāṭak'') نالي تصنيف سندس ڪتابي فهرست ۾ موجود آهي. سنڌي سنچيه موجب، هن عنوان جو هڪ نسخو آن لائين موجود آهي.<ref name="SindhiSanchayaAuthor"/> === سنڌيءَ لاءِ مقرر ديوناگري سرشتو ۽ ان جي ضرورت === '''''سنڌيءَ لاءِ مقرر ديوناگري سرشتو ۽ ان جي ضرورت''''' (''Sindhīa Lai Muqarrar Devanāgirī Sirishto Ain Un Jī Zarūrat'') سندس نالي سان درج تصنيف آهي. هن ڪتاب جي عنوان مان ظاهر ٿئي ٿو ته ان جو موضوع سنڌي ٻوليءَ لاءِ ديوناگري رسم الخط جي سرشتي ۽ ان جي ضرورت بابت بحث آهي. ڪتاب جي اصل متن کان سواءِ مصنف جي مخصوص موقف بابت ڪا قطعي راءِ قائم نٿي ڪري سگهجي.<ref name="SindhiSanchayaAuthor"/> == تصنيفن جو خلاصو == {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | تصنيف ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | سال ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | موضوع ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | ثبوت |- | style="background:#E7F1FC;" | ''سنڌي شاعر: ڇند سوڳنڌ'' | 1953ع | هندستاني ڇند وديا | جوتواڻي؛ ممبئي يونيورسٽي؛ سنڌي سنچيه |- | style="background:#EDF5EA;" | ''سنڌي شاعر: عطر عروض'' | 1954ع | عربي–فارسي علم عروض | جوتواڻي؛ ممبئي يونيورسٽي |- | style="background:#F2EAFB;" | ''ڍولا مارو'' | 1956ع | سنڌي ۽ هندي دوها | جوتواڻي؛ سنڌ ڪوارٽرلي |- | style="background:#FFF2E4;" | ''سوامي دادو ديال'' | 1980ع | دادو ديال جا سنڌي بيت | جوتواڻي؛ سنڌي سنچيه |- | style="background:#E7F1FC;" | ''پنج گنجه'' | 1981ع | ڀارتي ادبي اصول | جوتواڻي؛ سنڌي سنچيه؛ ممبئي يونيورسٽي |- | style="background:#EDF5EA;" | ''سنڌي ساهت منٿلي ناٽڪ'' | اڻتصديق ٿيل | ادبي تصنيف | سنڌي سنچيه |- | style="background:#F2EAFB;" | ''سنڌيءَ لاءِ مقرر ديوناگري سرشتو ۽ ان جي ضرورت'' | اڻتصديق ٿيل | سنڌي رسم الخط | سنڌي سنچيه |} <ref name="Jotwani1996"/><ref name="SindhiSanchayaAuthor"/><ref name="MumbaiMASindhi"/> == سنڌي ادب جي تدريس ۾ اهميت == ڀاوناڻيءَ جي تصنيفن کي ممبئي يونيورسٽيءَ جي سنڌي نصاب ۾ جاءِ ملي آهي. يونيورسٽيءَ جي ٽي واءِ بي اي سنڌي نصاب ۾ ''Principles of Poetry and Poetics'' جي مطالعي لاءِ سندس ''سنڌي شاعر'' جا ٻئي جلد سفارش ڪيا ويا آهن. انهيءَ مضمون ۾ علم عروض، ڇند وديا، غزل، رباعي، نظم، ڪافي ۽ ٻين شعري صنفن جي فني اصولن جو مطالعو شامل آهي.<ref name="MumbaiTYBA"/> يونيورسٽيءَ جي ايم اي سنڌي نصاب ۾ پڻ ''ڇند سوڳنڌ''، ''عطر عروض'' ۽ ''پنج گنجه'' ادبي تنقيد ۽ شعري اصولن جي حوالاتي ڪتابن ۾ شامل آهن.<ref name="MumbaiMASindhi"/> اهڙيءَ طرح ڀاوناڻيءَ جو علمي ڪم سنڌي شاعريءَ جي تاريخي مطالعي سان گڏ يونيورسٽيءَ جي تدريسي سرگرمين ۾ پڻ استعمال ٿيندو رهيو آهي. == علمي اهميت == جهمٽمل ڀاوناڻيءَ جي تحقيق سنڌي ادب جي ٻن اهم فني روايتن کي گڏ سمجهڻ ۾ مدد ڪري ٿي: * هندستاني ڇند وديا ۽ ماترائن تي ٻڌل شعري وزن؛ * عربي–فارسي علم عروض ۽ بحر تي ٻڌل شعري وزن. سندس ٻين ڪتابن ۾ سنڌي شاعريءَ جي هندستاني لوڪ روايتن، سنت شاعريءَ ۽ ادبي نظريي سان لاڳاپن جو مطالعو ملي ٿو. ''The Cultural Heritage of India'' جي پنجين جلد ۾ پڻ جهمٽمل ڀاوناڻيءَ جو ذڪر سنڌي ادب ۽ ٻوليءَ جي علمي مطالعي سان لاڳاپيل محققن ۾ ڪيو ويو آهي.<ref name="CulturalHeritage">{{cite book |title=The Cultural Heritage of India |volume=5 |title=Languages and Literatures |publisher=Ramakrishna Mission Institute of Culture |language=en |url=https://estudantedavedanta.net/Cultural_Heritage_Vol_V.pdf }}</ref> == وفات == موتي لال جوتواڻيءَ موجب، جهمٽمل خوبچند ڀاوناڻي 1984ع ۾ وفات ڪئي.<ref name="Jotwani1996"/> سندس وفات جي ڏينهن، مهيني ۽ هنڌ بابت وڌيڪ تصديق ٿيل معلومات موجود نه آهي. == پڻ ڏسو == * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌي شاعري]] * [[ڇند وديا]] * [[علم عروض]] * [[سنڌي غزل]] * [[ڍولا مارو]] * [[دادو ديال]] * [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] * [[سنڌي ادبي تنقيد]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://sindhisanchaya.in/authors/Jhamatmal%20Khubchand%20Bh%C4%81vn%C4%81n%C4%AB جهمٽمل خوبچند ڀاوناڻيءَ جا ڪتاب — سنڌي سنچيه] * [https://sindhisanchaya.in/books/4536 پنهنجا گنج (ڀارتي ساهتيه سڌانت) — ڪتابي رڪارڊ] * [https://sindhisanchaya.in/books/10587 پنج گنجه — سنڌي اڪيڊميءَ جو ڪتابي رڪارڊ] * [https://mu.ac.in/wp-content/uploads/2021/09/5.45-T.Y.B.A.-in-Sindhi-Sem-V-VI-CBCS.pdf ممبئي يونيورسٽيءَ جو سنڌي نصاب] * [https://old.mu.ac.in/wp-content/uploads/2016/06/4.28-M.A.-in-Sindhi.pdf ايم اي سنڌي نصاب — ممبئي يونيورسٽي] * [https://www.sindhilanguagelibrary.com/assets/documents/pdf/63eb5466aa9c2.pdf Sindhi Language & Literature at a Glance] {{DEFAULTSORT:ڀاوناڻي، جهمٽمل خوبچند}} [[زمرو:1905ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:1984ع ۾ وفات ڪيل]] [[زمرو:سنڌي اديب]] [[زمرو:سنڌي محقق]] [[زمرو:سنڌي ادبي نقاد]] [[زمرو:سنڌي ادب]] 3md8faaxm4pbs0bhoox7hr9zuranqim 0 104432 422519 2026-10-17T20:51:59Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|سنڌي ٻوليءَ ۽ ٿري لهجي جو لسانياتي محقق، جنم 1929ع}} {{Infobox person | name = ڊاڪٽر مرلي ڊي. ڀاوناڻي | native_name = مرلي ڊي. ڀاوناڻي | other_names = Murli D. Bhavnani، Murli D. Bhawnani | birth_date = 1929ع | birth_place = حيدرآباد، سنڌ (ثانوي سوانحي نسبت) | occupation = لسانياتي محقق، ادبي تبصري نگار | language = سنڌي ٻ... 422519 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌي ٻوليءَ ۽ ٿري لهجي جو لسانياتي محقق، جنم 1929ع}} {{Infobox person | name = ڊاڪٽر مرلي ڊي. ڀاوناڻي | native_name = مرلي ڊي. ڀاوناڻي | other_names = Murli D. Bhavnani، Murli D. Bhawnani | birth_date = 1929ع | birth_place = حيدرآباد، سنڌ (ثانوي سوانحي نسبت) | occupation = لسانياتي محقق، ادبي تبصري نگار | language = [[سنڌي ٻولي]] | education = پي ايڇ ڊي | alma_mater = دکن ڪاليج پوسٽ گريجوئيٽ اينڊ ريسرچ انسٽيٽيوٽ، پوني (تحقيقي مقالي جو رڪارڊ) | known_for = سنڌي ٻوليءَ جي ٿري لهجي جو توصيفي تجزيو | notable_works = ''Descriptive Analysis of Thari (A Dialect of Sindhi Language)''؛ ''سنڌي ۽ ٿري'' }} '''ڊاڪٽر مرلي ڊي. ڀاوناڻي''' (انگريزي: ''Murli D. Bhavnani''؛ جنم: 1929ع) سنڌي ٻوليءَ جو لسانياتي محقق ۽ ادبي تبصري نگار آهي. سندس علمي سڃاڻپ سنڌي ٻوليءَ جي [[ٿري لهجو|ٿري لهجي]] بابت توصيفي تحقيق سان آهي. هن پنهنجي ڊاڪٽريٽ جي مطالعي ۾ ٿري لهجي جو لسانياتي تجزيو ڪيو. هو سنڌي رسالي ''رابيل'' لاءِ ڪتابن تي تبصرا پڻ لکندو هو.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> دکن ڪاليج، پوني جي لائبريريءَ ۾ سندس پي ايڇ ڊي مقالي ''Descriptive Analysis of Thari (A Dialect of Sindhi Language)'' جو ڪتابي رڪارڊ موجود آهي.<ref name="DeccanThari">{{cite web |title=Descriptive analysis of Thari (A dialect of Sindhi languages) |url=https://www.virasat.dcpune.ac.in/jspui/simple-search?etal=0&frontend=frontend&order=desc&query=&rpp=20&sort_by=dc.date.accessioned_dt&start=9940 |website=Virasat: The Digital Library Database |publisher=Deccan College Post-Graduate & Research Institute |location=Pune |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> == زندگي ۽ تعليم == موتي لال جوتواڻيءَ موجب، مرلي ڊي. ڀاوناڻي 1929ع ۾ ڄائو.<ref name="Jotwani1996"/> ڊاڪٽر در محمد پٺاڻ جي تاريخي شخصيتن واري فهرست ۾ سندس جنم جو ڏينهن 3 نومبر 1929ع درج آهي ۽ سندس نالي سان حيدرآباد ۽ دهليءَ جي نسبت ڏني وئي آهي.<ref name="PathanBirthday">{{cite web |last=Pathan |first=Dur Muhammad |title=Sindh in History Today: 3rd November |url=https://knowmeknowsindh.blogspot.com/2023/11/sindh-in-history-today-3rd-november.html |website=Know My Sindh |date=2023-11-02 |language=sd |access-date=2026-10-18 }}</ref> هن نسبت مان سندس حيدرآباد ۾ جنم يا دهليءَ ۾ مستقل رهائش قطعي طور ثابت نٿي ٿئي؛ انهن تفصيلن لاءِ وڌيڪ سوانحي رڪارڊ گهربل آهي. == لسانياتي تحقيق == مرلي ڊي. ڀاوناڻيءَ جي تحقيق جو اهم موضوع سنڌي ٻوليءَ جو ٿري لهجو هو. === ٿري لهجي جو توصيفي تجزيو === سندس ڊاڪٽريٽ جي تحقيق جو انگريزي عنوان هن ريت آهي: '''''Descriptive Analysis of Thari (A Dialect of Sindhi Language)''''' (سنڌي ترجمو: '''سنڌي ٻوليءَ جي ٿري لهجي جو توصيفي تجزيو''') دکن ڪاليج پوسٽ گريجوئيٽ اينڊ ريسرچ انسٽيٽيوٽ، پوني جي ڊجيٽل لائبريريءَ ۾ هي مقالو مرلي ڊي. ڀاوناڻي (''Murli D. Bhawnani'') جي نالي سان درج آهي. لائبريريءَ ۾ ان جو رڪارڊ نمبر 092168 آهي.<ref name="DeccanThari"/> هڪ ثانوي لسانياتي ببليوگرافيءَ موجب، هن تحقيقي مقالي جو سال 1979ع آهي.<ref name="JambuBibliography">{{cite web |title=Jambu: Sources |url=https://neojambu.herokuapp.com/references |website=Jambu |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> اصل مقالي جي عنواني صفحي ۽ ڊگريءَ جي منظوريءَ واري رڪارڊ سان سال جي وڌيڪ تصديق مناسب آهي. === توصيفي لسانيات === [[توصيفي لسانيات]] (''Descriptive Linguistics'') ۾ ڪنهن ٻوليءَ يا لهجي جي اصل استعمال کي بيان ۽ تجزيو ڪيو ويندو آهي. اهڙي تحقيق ۾ عام طور هي شعبا شامل هوندا آهن: * [[صوتيات]] ۽ [[صوتياتي نظام]]؛ * لفظن جي بناوت ۽ [[صرفيات]]؛ * جملن جي بناوت ۽ [[نحويات]]؛ * لغوي خصوصيتون؛ * ٻين لاڳاپيل لهجن سان مشابهتون ۽ اختلاف. اهي توصيفي لسانيات جا عام شعبا آهن؛ ڀاوناڻيءَ جي مقالي ۾ هر شعبي جي مخصوص بابن يا نتيجن بابت اصل متن جي مطالعي کان سواءِ ڪا قطعي دعويٰ نٿي ڪري سگهجي. == ٿري لهجو == '''ٿري''' سنڌي ٻوليءَ جو هڪ علائقائي لهجو آهي، جيڪو سنڌ جي ٿر واري علائقي سان لاڳاپيل آهي. سنڌي ٻوليءَ جي بااختيار اداري جي شايع ٿيل لسانياتي مطالعي ۾ ٿري کي سنڌي ٻوليءَ جي اهم لهجن مان شمار ڪيو ويو آهي.<ref name="SindhiDialectStudy">{{cite web |title=سندھی زبان کا مطالعہ |url=https://library.sindhila.org/book/62/read/1454 |website=سنڌي ورچوئل لائبريري |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=ur |access-date=2026-10-18 }}</ref> ڊاڪٽر غلام علي الانا، عبدالجبار جوڻيجو ۽ ٻين لسانيات جي محققن سنڌي ٻوليءَ جي لهجن جي ورهاست ۾ ٿري لهجي جو ذڪر ڪيو آهي. ٿر ۾ ٿري کان سواءِ ڍاٽڪي، پارڪري، مارواڙي ۽ ٻين ٻولين يا لهجن جا ڳالهائيندڙ پڻ موجود آهن؛ انهن سڀني کي هڪ ئي لسانياتي صورت سمجهڻ درست نه آهي.<ref name="SindhiDialectStudy"/> === ٿري ۽ معياري سنڌيءَ ۾ فرق === ٿري لهجي ۾ معياري سنڌيءَ جي ڀيٽ ۾ ڪجهه صوتياتي ۽ لغوي فرق ملن ٿا. سنڌي ٻوليءَ جي بااختيار اداري جي مطالعي ۾ هي مثال ڏنا ويا آهن: {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | معياري سنڌي ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | ٿري صورت ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | مفهوم |- | style="background:#E7F1FC;" | هائو | هوئي | ها |- | style="background:#EDF5EA;" | پيءُ | پيئو | پيءُ |- | style="background:#F2EAFB;" | کائو | کانون | کائڻ |- | style="background:#FFF2E4;" | مون | مين | مان |- | style="background:#E7F1FC;" | پنهنجو | پانجو | پنهنجو |} <ref name="SindhiDialectStudy"/> هي مثال ٿري لهجي بابت هڪ الڳ لسانياتي مطالعي مان ورتل آهن؛ انهن کي مرلي ڊي. ڀاوناڻيءَ جي مقالي جا سڌا نتيجا نه سمجهيو وڃي. == سنڌي ۽ ٿري == سنڌي ٻوليءَ جي بااختيار اداري جي ڊجيٽل لائبريريءَ ۾ '''''سنڌي ۽ ٿري''''' عنوان واري تصنيف مرلي ڊي. ڀاوناڻيءَ جي نالي سان درج آهي.<ref name="SindhiLanguageLibrary">{{cite web |title=Books |url=https://www.sindhilanguagelibrary.com/books?lang=en |website=Sindhi Language Library |publisher=Sindhi Language Authority |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> هن تصنيف جو اشاعتي سال، ناشر، صفحن جو تعداد ۽ پي ايڇ ڊي مقالي سان تعلق اصل ڪتابي رڪارڊ مان وڌيڪ تصديق جا محتاج آهن. == رابيل رسالي ۾ ڪتابن تي تبصرا == مرلي ڊي. ڀاوناڻي سنڌي ادبي رسالي '''''رابيل''''' (''Raabel'') لاءِ ڪتابن تي تبصرا لکندو هو. موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ادبي لغت ۾ هن ادبي سرگرميءَ جو خاص ذڪر ڪيو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> انهن تبصرن جي مڪمل فهرست، اشاعت جا سال ۽ لاڳاپيل شمارا اڃا تصديق طلب آهن. == علمي ڪم جو خلاصو == {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | ڪم ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | نوعيت ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | سال ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | ماخذ |- | style="background:#E7F1FC;" | ''Descriptive Analysis of Thari'' | ڊاڪٽريٽ جو تحقيقي مقالو | 1979ع (ثانوي ببليوگرافي موجب) | دکن ڪاليج؛ لسانياتي ببليوگرافي |- | style="background:#EDF5EA;" | ''سنڌي ۽ ٿري'' | لسانياتي تصنيف | اڻتصديق ٿيل | سنڌي ٻوليءَ جي ڊجيٽل لائبريري |- | style="background:#F2EAFB;" | ''رابيل'' ۾ ڪتابن تي تبصرا | ادبي تنقيد | اڻتصديق ٿيل | موتي لال جوتواڻي |} <ref name="DeccanThari"/><ref name="JambuBibliography"/><ref name="SindhiLanguageLibrary"/><ref name="Jotwani1996"/> == سنڌي لسانيات ۾ اهميت == مرلي ڊي. ڀاوناڻيءَ جو تحقيقي ڪم سنڌي ٻوليءَ جي علائقائي لهجن جي مطالعي سان لاڳاپيل آهي. ٿري جهڙن لهجن جي توصيفي تحقيق سنڌي ٻوليءَ جي صوتياتي، صرفي ۽ لغوي تنوع کي سمجهڻ لاءِ اهم آهي. ڀاوناڻيءَ جي پي ايڇ ڊي مقالي جو دکن ڪاليج جي تحقيقي رڪارڊ ۾ موجود هجڻ سندس لسانياتي ڪم جو سڌو دستاويزي ثبوت آهي.<ref name="DeccanThari"/> == پڻ ڏسو == * [[سنڌي ٻولي]] * [[ٿري لهجو]] * [[ٿرپارڪر]] * [[سنڌي لسانيات]] * [[صوتيات]] * [[صرفيات]] * [[سنڌي ٻوليءَ جا لهجا]] * [[غلام علي الانا]] * [[عبدالجبار جوڻيجو]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.virasat.dcpune.ac.in/jspui/simple-search?etal=0&frontend=frontend&order=desc&query=&rpp=20&sort_by=dc.date.accessioned_dt&start=9940 دکن ڪاليج جي تحقيقي مقالن جي فهرست] * [https://www.sindhilanguagelibrary.com/books?lang=en سنڌي ٻوليءَ جي ڊجيٽل لائبريري] * [https://library.sindhila.org/book/62/read/1454 سنڌي ٻوليءَ جي لهجن بابت لسانياتي مطالعو] * [https://neojambu.herokuapp.com/references پي ايڇ ڊي مقالي جو ببليوگرافيائي حوالو] {{DEFAULTSORT:ڀاوناڻي، مرلي ڊي}} [[زمرو:1929ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:سنڌي محقق]] [[زمرو:سنڌي لسانيات جا ماهر]] [[زمرو:سنڌي ٻولي]] [[زمرو:سنڌي ادبي نقاد]] ekzkwj3sneltxd2xq4g1cqwy2kc126d 0 104433 422520 2026-10-17T20:54:57Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|هيري ٺڪر جو ڀيرومل مهرچند آڏواڻيءَ بابت سوانحي ۽ تحقيقي ڪتاب، 1990ع}} {{Infobox book | name = ڀيرومل مهرچند | title_orig = Bherumal Meharchand | author = [[هيرو ٺڪر]] | country = [[ڀارت]] | language = [[سنڌي ٻولي]] | subject = [[ڀيرومل مهرچند آڏواڻي]] جي زندگي، شخصيت ۽ ادبي خدمتون | genre = سوانح، ادبي تحقيق، ت... 422520 wikitext text/x-wiki {{Short description|هيري ٺڪر جو ڀيرومل مهرچند آڏواڻيءَ بابت سوانحي ۽ تحقيقي ڪتاب، 1990ع}} {{Infobox book | name = ڀيرومل مهرچند | title_orig = Bherumal Meharchand | author = [[هيرو ٺڪر]] | country = [[ڀارت]] | language = [[سنڌي ٻولي]] | subject = [[ڀيرومل مهرچند آڏواڻي]] جي زندگي، شخصيت ۽ ادبي خدمتون | genre = سوانح، ادبي تحقيق، تنقيد | series = Makers of Indian Literature | publisher = [[ساهتيه اڪيڊمي]] | pub_date = 1990ع | pages = 100 (پهريون ڇاپو) | isbn = 81-7201-038-9 }} '''''ڀيرومل مهرچند''''' (انگريزي: ''Bherumal Meharchand'') سنڌي محقق ۽ اديب [[هيرو ٺڪر]] جو لکيل ۽ مرتب ڪيل سوانحي ۽ تحقيقي ڪتاب آهي، جيڪو نامياري سنڌي عالم، اديب، شاعر، تاريخدان ۽ لسانياتي محقق [[ڀيرومل مهرچند آڏواڻي]] جي زندگيءَ، شخصيت ۽ ادبي خدمتن بابت آهي. ڪتاب جو پهريون ڇاپو 1990ع ۾ [[ساهتيه اڪيڊمي]]، نئين دهليءَ، پنهنجي ''Makers of Indian Literature'' (ڀارتي ادب جا معمار) سلسلي ۾ شايع ڪيو. پهريون ڇاپو 100 صفحن تي مشتمل هو ۽ ان جو ISBN 81-7201-038-9 آهي.<ref name="SahityaCatalogue">{{cite web |title=Sindhi Publications |url=https://sahitya-akademi.gov.in/publications/sindhi.pdf |website=Sahitya Akademi |publisher=Sahitya Akademi |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> ڪتاب ۾ ڀيرومل مهرچند آڏواڻيءَ جي ادبي، تحقيقي، لسانياتي، تاريخي ۽ تخليقي خدمتن جو جائزو ورتو ويو آهي. ڪتاب ۾ هيري ٺڪر جي مطالعي کان علاوه ٻين اديبن جا مضمون ۽ ڀيرومل جي تصنيفن بابت ڪتابي معلومات پڻ شامل آهي.<ref name="SindhianaBook">{{cite web |title=ڀيرومل مھر چند |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ڀيرومل%20مھر%20چند |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |access-date=2026-10-18 }}</ref> == ڪتاب جو پسمنظر == [[ڀيرومل مهرچند آڏواڻي]] سنڌي ادب جي تاريخ ۾ تحقيق، لسانيات، تاريخ نويسي، نثر، شاعري ۽ ٻاراڻي ادب جي خدمتن سبب سڃاتو وڃي ٿو. سندس ادبي ۽ علمي ڪم بابت مختلف محققن لکيو آهي. هيري ٺڪر جي هن ڪتاب جو مقصد ڀيرومل جي زندگيءَ ۽ علمي ڪارنامن کي هڪ سوانحي مطالعي جي صورت ۾ پيش ڪرڻ هو. هي ڪتاب ساهتيه اڪيڊميءَ جي ''Makers of Indian Literature'' سلسلي جو حصو آهي، جنهن ۾ هندستان جي مختلف ٻولين جي اهم اديبن بابت مختصر سوانحي ۽ تنقيدي ڪتاب شايع ڪيا ويا آهن.<ref name="SahityaCatalogue"/> == ڪتاب جو مواد == ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب، ڪتاب کي يارهن مکيه ڀاڱن ۾ ورهايو ويو آهي. انهن ۾ ڀيرومل جي زندگيءَ ۽ شخصيت کان وٺي سندس تحقيق، تاريخ نويسي، لسانيات، شاعري، نثر، ناٽڪ ۽ ترجمي تائين مختلف پهلو بيان ڪيا ويا آهن.<ref name="SindhianaBook"/> === مکيه ڀاڱا === {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | شمار ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | ڀاڱي جو عنوان ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | موضوع |- | style="background:#E7F1FC;" | 1 | ٻهڳڻو ساهتڪار | ڀيرومل جي گهڻ رخي ادبي شخصيت |- | style="background:#EDF5EA;" | 2 | زندگي ۽ شخصيت | سوانحي احوال |- | style="background:#F2EAFB;" | 3 | کوجنيڪ ۽ تاريخ نويس | تحقيق ۽ تاريخ نويسي |- | style="background:#FFF2E4;" | 4 | لسانياتي ماهر | سنڌي ٻوليءَ بابت تحقيق |- | style="background:#E7F1FC;" | 5 | مضمون نگار | مضمون نويسي |- | style="background:#EDF5EA;" | 6 | ڪٿا ڪار | قصي ۽ ڪهاڻيءَ جي صنف |- | style="background:#F2EAFB;" | 7 | ناٽڪ ڪار | ناٽڪ نويسي |- | style="background:#FFF2E4;" | 8 | سچو سيلاني | سفرناما ۽ مشاهدا |- | style="background:#E7F1FC;" | 9 | شاعر | شاعري ۽ ٻاراڻو ڪلام |- | style="background:#EDF5EA;" | 10 | ترجمان | ترجمي جون خدمتون |- | style="background:#F2EAFB;" | 11 | بحث ڪار | علمي بحث ۽ تنقيد |} <ref name="SindhianaBook"/> == ضميما == ڪتاب ۾ پنج ضميما پڻ شامل آهن، جن جي مدد سان ڀيرومل جي علمي خدمتن بابت وڌيڪ مواد مهيا ڪيو ويو آهي. {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" ! style="background:#35675B;color:#FFFFFF;" | ضميمو ! style="background:#35675B;color:#FFFFFF;" | مواد |- | style="background:#E7F3EF;" | پهريون | ڀيرومل مهرچند جي تصنيفن بابت احوال |- | style="background:#F1F7F4;" | ٻيو | ڪتاب جا حوالا |- | style="background:#E7F3EF;" | ٽيون | [[مرليڌر جيٽلي]] جو مضمون ''ڀيرومل: کوجنڪ جي روپ ۾'' |- | style="background:#F1F7F4;" | چوٿون | ڊاڪٽر [[هدايت پريم]] جو ڀيرومل بابت مضمون |- | style="background:#E7F3EF;" | پنجون | [[جي ايم سيد]] جو مضمون ''سرڳواسي ڀيرومل'' |} <ref name="SindhianaBook"/> == ڀيرومل جي ادبي خدمتن جو مطالعو == === تحقيق ۽ تاريخ نويسي === ڪتاب ۾ ڀيرومل جي تحقيقي ۽ تاريخي تصنيفن کي سندس علمي ڪم جي اهم حصي طور پيش ڪيو ويو آهي. ڀيرومل جي مشهور تصنيفن ۾ ''قديم سنڌ''، ''سنڌ جي هندن جي تاريخ'' ۽ ''سنڌ جو سيلاني'' شامل آهن. سنڌي ادب بابت ٻين تحقيقي مقالن ۾ پڻ هيري ٺڪر جي هن ڪتاب کي ڀيرومل جي تاريخي ۽ ادبي خدمتن جي مطالعي لاءِ استعمال ڪيو ويو آهي.<ref name="Mehrān2001">{{cite web |title=ڀيرومل مهرچند آڏواڻي |url=https://sindhipeoples.blogspot.com/2011/09/blog-post_8829.html |website=سنڌي شخصيتون |language=sd |access-date=2026-10-18 }}</ref> === لسانيات === ڪتاب جي چوٿين ڀاڱي ''لسانياتي ماهر'' ۾ ڀيرومل جي سنڌي ٻوليءَ بابت تحقيق جو جائزو ورتو ويو آهي. ڀيرومل سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ، لفظن جي اصل، ٻوليءَ جي ارتقا ۽ سنڌيءَ جي ٻين ٻولين سان لاڳاپن بابت ڪم ڪيو هو. === شاعري === ڪتاب جو نائون ڀاڱو ڀيرومل جي شاعريءَ بابت آهي. موتي لال جوتواڻيءَ موجب، هيري ٺڪر ڪتاب جي صفحي 65 تي ڀيرومل جي شاعراڻي صلاحيت بابت اهڙي راءِ ڏني، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته کيس شاعريءَ تي مناسب حد تائين دسترس حاصل هئي. جوتواڻيءَ ان راءِ سان اختلاف ڪيو ۽ دليل ڏنو ته ڀيرومل جا ٻارن لاءِ لکيل نظم ايترا مقبول ٿيا، جو اهي سنڌي لوڪ روايت جو حصو بڻجي ويا آهن.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> ڀيرومل جي شاعريءَ بابت وڌيڪ تفصيلي تحقيق انور فگار هڪڙي جي مضمون ''غريب جي سخنوري: ڀيرومل مهرچند آڏواڻيءَ جي شاعري'' ۾ پڻ ملي ٿي، جيڪو ٽماهي ''مهراڻ'' جي 2001ع واري پهرئين شماري ۾ شايع ٿيو هو.<ref name="Mehrān2001"/> == تنقيدي جائزو == === موتي لال جوتواڻيءَ جي راءِ === موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع) ۾ ''ڀيرومل مهرچند'' جو جائزو ورتو. جوتواڻيءَ هن ڪتاب کي ڪارائتو، پر وڌيڪ بهتر ٿي سگهندڙ مطالعو قرار ڏنو. سندس تنقيد جا ٻه مکيه نڪتا هئا: # ڪتاب ۾ ڀيرومل جي تصنيفن مان اقتباس وڏي مقدار ۾ شامل آهن، پر انهن جي ادبي ۽ علمي اهميت جو مناسب تجزيو گهٽ ڪيو ويو آهي. # ڀيرومل جي شاعراڻي صلاحيت بابت ڪتاب ۾ ڏنل راءِ سندس ٻاراڻي شاعريءَ جي مقبوليت ۽ ادبي اهميت کي پوريءَ طرح ظاهر نٿي ڪري. جوتواڻيءَ موجب، ڀيرومل جا ٻاراڻا نظم سنڌي لوڪ روايت جو حصو بڻجي چڪا هئا؛ تنهنڪري کيس رڳو مناسب شاعراڻي دسترس رکندڙ شاعر قرار ڏيڻ سندس اهميت گهٽائڻ برابر هو.<ref name="Jotwani1996"/> هي جوتواڻيءَ جو تنقيدي موقف آهي، نه ڪي ڪتاب بابت سڀني محققن جو متفقه فيصلو. == اشاعت جي تاريخ == ڪتاب جو پهريون ڇاپو 1990ع ۾ ساهتيه اڪيڊمي، نئين دهليءَ طرفان شايع ٿيو. ساهتيه اڪيڊميءَ جي سرڪاري اشاعتي فهرست موجب، پهريون ڇاپو 100 صفحن تي مشتمل هو ۽ ان جو ISBN 81-7201-038-9 هو.<ref name="SahityaCatalogue"/> === ٻيو ڇاپو، 2007ع === ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب، ڪتاب جو ٻيو ڇاپو 2007ع ۾ ''فيونڪس بوڪس''، حيدرآباد، سنڌ، طرفان ظفر جوڻيجي شايع ڪرايو. هي ڇاپو ڪچي جلد سان 126 صفحن تي مشتمل هو ۽ ان جي قيمت 100 پاڪستاني روپيا هئي.<ref name="SindhianaBook"/> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | خصوصيت ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | پهريون ڇاپو ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | ٻيو ڇاپو |- | style="background:#E7F1FC;" | سال | 1990ع | 2007ع |- | style="background:#EDF5EA;" | ناشر | ساهتيه اڪيڊمي | فيونڪس بوڪس |- | style="background:#F2EAFB;" | شهر | نئين دهلي، ڀارت | حيدرآباد، سنڌ |- | style="background:#FFF2E4;" | صفحا | 100 | 126 |- | style="background:#E7F1FC;" | ISBN | 81-7201-038-9 | اڻتصديق ٿيل |- | style="background:#EDF5EA;" | قيمت | 15 ڀارتي روپيا (اشاعتي فهرست موجب) | 100 پاڪستاني روپيا (سنڌيانا موجب) |} <ref name="SahityaCatalogue"/><ref name="SindhianaBook"/> == ڪتاب جي علمي اهميت == ''ڀيرومل مهرچند'' سنڌي ادب جي هڪ گهڻ رخي عالم بابت سوانحي ۽ تحقيقي مواد گڏ ڪري ٿو. ڪتاب جي اهميت ان جي موضوعاتي ترتيب، ڀيرومل جي تصنيفن بابت احوال، حوالن ۽ ٻين اديبن جي مضمونن جي شموليت ۾ آهي. ان سان گڏ، جوتواڻيءَ جي تنقيد سنڌي ادبي تحقيق ۾ اقتباسن جي گڏ ڪرڻ ۽ انهن جي تنقيدي تجزيي جي وچ ۾ فرق کي نمايان ڪري ٿي.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="SindhianaBook"/> == پڻ ڏسو == * [[ڀيرومل مهرچند آڏواڻي]] * [[هيرو ٺڪر]] * [[ساهتيه اڪيڊمي]] * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌي ادبي تنقيد]] * [[سنڌي ٻاراڻو ادب]] * [[مرليڌر جيٽلي]] * [[هدايت پريم]] * [[جي ايم سيد]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ڀيرومل%20مھر%20چند ڀيرومل مهرچند — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا] * [https://sahitya-akademi.gov.in/publications/sindhi.pdf ساهتيه اڪيڊميءَ جي سنڌي ڪتابن جي فهرست] * [https://sindhisanchaya.in/authors/Hiro%20Thakur هيري ٺڪر جا ڪتاب — سنڌي سنچيه] * [https://sindhipeoples.blogspot.com/2011/09/blog-post_8829.html ڀيرومل مهرچند آڏواڻي بابت تحقيقي مضمون] * [https://sindhisangat.com/promoters/hiro-thakur/ هيرو ٺڪر — سنڌي سنگت] {{DEFAULTSORT:ڀيرومل مهرچند}} [[زمرو:1990ع جا ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي سوانحي ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي ادبي تنقيد]] [[زمرو:ساهتيه اڪيڊمي جا ڪتاب]] 9to2dbljew98dabgmpx4s4usedn51l6 0 104434 422521 2026-10-17T20:59:11Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|سنڌ جو تاريخي وارياسو دڙو، جتي شاهه عبداللطيف ڀٽائي رهائش اختيار ڪئي ۽ دفن ٿيو}} {{Infobox historic site | name = ڀٽ | native_name = ڀٽ | image = Shah Abdul Latif Bhittai's shrine at Bhit Shah.jpg | image_size = 270px | caption = ڀٽ تي قائم شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جي درگاهه | location = [[ڀٽ شاهه]]، [[مٽياري ضلعو]]، [[سنڌ]]، ... 422521 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌ جو تاريخي وارياسو دڙو، جتي شاهه عبداللطيف ڀٽائي رهائش اختيار ڪئي ۽ دفن ٿيو}} {{Infobox historic site | name = ڀٽ | native_name = ڀٽ | image = Shah Abdul Latif Bhittai's shrine at Bhit Shah.jpg | image_size = 270px | caption = ڀٽ تي قائم شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جي درگاهه | location = [[ڀٽ شاهه]]، [[مٽياري ضلعو]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] | coordinates = {{coord|25|48|22|N|68|29|29|E|display=inline,title}} | type = تاريخي وارياسو دڙو ۽ صوفيانه ماڳ | associated_with = [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] | epochs = ارڙهين صدي عيسوي | designation1 = }} '''ڀٽ''' سنڌ جي [[مٽياري ضلعو|مٽياري ضلعي]] ۾ هڪ تاريخي وارياسي دڙي جو نالو آهي، جنهن تي سنڌ جي صوفي شاعر [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] پنهنجي زندگيءَ جا آخري سال پنهنجي فقيرن ۽ مريدن سان گڏ گذاريا. شاهه لطيف جي وفات کان پوءِ کيس اتي ئي دفن ڪيو ويو ۽ سندس مزار جي چوڌاري وقت سان گڏ هڪ آبادي وجود ۾ آئي، جيڪا اڄ [[ڀٽ شاهه]] جي نالي سان مشهور آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref><ref name="SahityaShahLatif">{{cite book |title=Shah Latif |publisher=Sahitya Akademi |location=New Delhi |url=https://sahitya-akademi.gov.in/pdf/Shah-Latif.pdf |language=en }}</ref> ڀٽ سنڌ جي مذهبي، ادبي ۽ ثقافتي تاريخ ۾ خاص اهميت رکي ٿي. هتي شاهه لطيف جي درگاهه قائم آهي، جتي هر سال [[صفر]] جي مهيني ۾ سندس عرس ملهايو ويندو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> == لفظ جي معنيٰ == سنڌي ٻوليءَ ۾ '''ڀٽ''' واريءَ جي دڙي يا وارياسي اوچي زمين کي چيو ويندو آهي. شاهه عبداللطيف جي هن ماڳ تي رهائش اختيار ڪرڻ سبب کيس '''ڀٽائي'''، يعني ڀٽ سان لاڳاپيل، سڏيو ويو. وقت سان گڏ هي دڙو ''ڀٽ شاهه'' جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref name="SahityaShahLatif"/> == جاگرافيائي بيهڪ == ڀٽ موجوده [[ڀٽ شاهه]] شهر ۾، [[هالا]] جي ڀرسان ۽ [[مٽياري ضلعو|مٽياري ضلعي]] ۾ واقع آهي. موتي لال جوتواڻي پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ هن ماڳ کي ڪوٽڙيءَ کان لڳ ڀڳ چار ميل پري ڄاڻايو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> تنهن هوندي به، ساهتيه اڪيڊميءَ جي شاهه لطيف بابت سوانحي ڪتاب موجب، ڀٽ وارو وارياسو دڙو '''نئين هالا کان چار ميل''' پري [[ڪراڙ ڍنڍ]] جي ڀرسان هو.<ref name="SahityaShahLatif"/> انهيءَ ڪري جوتواڻيءَ جي بيان ۾ ڏنل ڪوٽڙيءَ جي نسبت کي موجوده [[ڪوٽڙي]] شهر سان ڳنڍڻ درست نه آهي. تاريخي جاگرافيءَ جي حوالي سان نئين هالا ۽ ڪراڙ ڍنڍ واري سڃاڻپ وڌيڪ واضح آهي. == ڀٽ جي آبادڪاري == [[فائل:House of Shah Abdul Latif Bhittai 01.jpg|thumb|کاٻي|شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جي رهائش سان منسوب تاريخي عمارت]] ساهتيه اڪيڊميءَ جي شاهه لطيف بابت سوانحي مطالعي موجب، شاهه عبداللطيف کي اڪيلائيءَ ۾ عبادت، مراقبي ۽ فڪر لاءِ هڪ مناسب هنڌ جي ڳولا هئي. هن پنهنجي سفرن دوران ڪراڙ ڍنڍ جي ڀرسان هڪ وارياسو دڙو ڏٺو، جيڪو ڪنڊيدار ٻوٽن سان ڍڪيل هو. شاهه لطيف پنهنجي ڪجهه ساٿين جي مدد سان دڙي کي رهائش جي لائق بڻايو. دڙي جي واريءَ کي سنڌ جي مٽيءَ سان مضبوط ڪيو ويو ۽ اتي رهڻ لاءِ هڪ سادي جاءِ ٺاهي وئي.<ref name="SahityaShahLatif"/> اهو هنڌ اڳتي هلي شاهه لطيف جي عبادت، روحاني تعليم ۽ سندس ساٿين جي گڏجاڻين جو مرڪز بڻيو. == شاهه عبداللطيف جي آخري زندگي == موتي لال جوتواڻي موجب، شاهه عبداللطيف ڀٽائي پنهنجي زندگيءَ جا آخري ڏهه سال ڀٽ تي گذاريا.<ref name="Jotwani1996"/> شاهه لطيف جي سوانحي روايتن ۾ پڻ ڄاڻايل آهي ته هن پنهنجي زندگيءَ جي آخري دور ۾ ڀٽ تي مستقل رهائش اختيار ڪئي ۽ پنهنجي مريدن ۽ فقيرن سان گڏ وقت گذاريو.<ref name="SahityaShahLatif"/> ڀٽ تي سندس رهائش سبب هن ماڳ کي سنڌي صوفيانه روايت ۾ اهم مقام حاصل ٿيو. == شاهه لطيف جي وفات ۽ تدفين == شاهه عبداللطيف ڀٽائي 14 صفر 1166هه، مطابق 21 ڊسمبر 1752ع تي وفات ڪئي. کيس ڀٽ تي ئي دفن ڪيو ويو. سندس وفات کان پوءِ هي ماڳ زيارت، عقيدت ۽ سنڌي صوفيانه موسيقيءَ جو مرڪز بڻجي ويو.<ref name="SahityaShahLatif"/> == شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جي درگاهه == [[فائل:Shah Abdul Latif Bhittai's shrine at Bhit Shah.jpg|thumb|ساڄي|260px|ڀٽ شاهه ۾ شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جي مزار]] ڀٽ تي قائم [[شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جي مزار]] سنڌ جي مشهور تاريخي ۽ مذهبي عمارتن مان آهي. پاڪستان جي آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري اداري جي سرڪاري رڪارڊ موجب، موجوده درگاهه جي تعمير 1772ع ۾ [[ميان غلام شاهه ڪلهوڙو|ميان غلام شاهه ڪلهوڙي]] سان منسوب آهي.<ref name="DOAMShrine">{{cite web |title=Shrine of Shah Abdul Latif Bhittai |url=https://doam.gov.pk/public/sites/10375 |website=Department of Archaeology and Museums |publisher=Government of Pakistan |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> درگاهه جي اڏاوت ۾ سنڌي ڪاشيءَ جي ڪم، نيري ۽ فيروزي رنگ جي ٽائلن، محرابن ۽ گنبذن جو استعمال نمايان آهي. درگاهه جي احاطي ۾ مسجد، مزار ۽ هڪ وڏو اڱڻ شامل آهن. شاهه لطيف جي قبر عمارت جي مکيه گنبذ هيٺان آهي ۽ ان جي چوڌاري ڪاٺ جي اُڪريل ڄاري لڳل آهي.<ref name="DOAMShrine"/> == عرس ۽ ساليانو ميلو == [[فائل:Bhit Shah photos of tomb of Bhaitie.JPG|thumb|کاٻي|250px|شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جي درگاهه جو هڪ منظر]] شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جي ياد ۾ هر سال اسلامي مهيني [[صفر]] جي 14 تاريخ کان عرس جون تقريبون شروع ٿينديون آهن. عرس دوران سنڌ جي مختلف علائقن مان عقيدتمند، فقير، شاعر، فنڪار ۽ زائرين ڀٽ شاهه پهچندا آهن. تقريبن ۾ عام طور شاهه لطيف جي ڪلام جي ڳائڻ، راڳ، ادبي گڏجاڻين ۽ ثقافتي سرگرمين کي خاص اهميت حاصل هوندي آهي. موتي لال جوتواڻي پڻ پنهنجي ادبي لغت ۾ 14 صفر تي ڀٽ ۾ شاهه لطيف جي ياد ۾ سالياني ميلي جو ذڪر ڪيو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> == شاهه جو راڳ == ڀٽ شاهه جي درگاهه سنڌي صوفيانه موسيقيءَ جي روايت سان گهري لاڳاپي ۾ آهي. هتي شاهه لطيف جو ڪلام فقير مخصوص راڳن ۽ سازن سان پيش ڪندا آهن. شاهه جو راڳ سنڌي ادبي ۽ موسيقيائي ورثي جو اهم حصو آهي، جنهن جو تعلق [[شاهه جو رسالو]] جي بيتن ۽ واين سان آهي. درگاهه جي سرڪاري آثار قديمه واري بيان ۾ پڻ موسيقارن ۽ عقيدتمندن جي مسلسل موجودگيءَ جو ذڪر ڪيو ويو آهي.<ref name="DOAMShrine"/> == ڀٽ ۽ ڀٽ شاهه ۾ فرق == تاريخي لحاظ کان '''ڀٽ''' اصل وارياسي دڙي جو نالو آهي، جڏهن ته '''ڀٽ شاهه''' انهيءَ ماڳ جي چوڌاري وڌندڙ آبادي ۽ موجوده شهر جو نالو آهي. {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | خصوصيت ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | ڀٽ ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | ڀٽ شاهه |- | style="background:#E7F1FC;" | بنيادي معنيٰ | وارياسو دڙو | شهر ۽ آبادي |- | style="background:#EDF5EA;" | تاريخي سڃاڻپ | شاهه لطيف جي آخري رهائش جو ماڳ | شاهه لطيف جي نالي سان مشهور شهر |- | style="background:#F2EAFB;" | اهم عمارت | شاهه لطيف جي مزار وارو ماڳ | درگاهه ۽ ان جي چوڌاري آباد شهر |- | style="background:#FFF2E4;" | موجوده ضلعو | مٽياري | مٽياري |- | style="background:#E7F1FC;" | ثقافتي اهميت | صوفيانه تاريخي ماڳ | عرس، شاهه جو راڳ ۽ سنڌي ثقافتي سرگرميون |} <ref name="SahityaShahLatif"/><ref name="DOAMShrine"/> == سنڌي ادب ۽ ثقافت ۾ اهميت == ڀٽ سنڌي ادب جي تاريخ ۾ شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جي زندگيءَ جي آخري دور سان لاڳاپيل هڪ اهم ماڳ آهي. شاهه لطيف جي رهائش، وفات ۽ تدفين هن ماڳ کي سنڌي صوفيانه روايت ۾ مرڪزي حيثيت ڏني. ڀٽ تي قائم درگاهه ۽ اتي ٿيندڙ عرس سنڌي شاعري، موسيقي ۽ مذهبي ثقافت جي تسلسل جا اهم مرڪز آهن.<ref name="SahityaShahLatif"/><ref name="DOAMShrine"/> == پڻ ڏسو == * [[ڀٽ شاهه]] * [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] * [[شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جي مزار]] * [[شاهه جو رسالو]] * [[شاهه جو راڳ]] * [[ڪراڙ ڍنڍ]] * [[هالا]] * [[مٽياري ضلعو]] * [[ميان غلام شاهه ڪلهوڙو]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://doam.gov.pk/public/sites/10375 شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جي مزار — پاڪستان جو آثار قديمه وارو کاتو] * [https://sahitya-akademi.gov.in/pdf/Shah-Latif.pdf Shah Latif — ساهتيه اڪيڊمي] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Shrine_of_Shah_Abdul_Latif_Bhittai شاهه عبداللطيف جي درگاهه جون تصويرون — وڪيميڊيا ڪامنز] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Bhitt_Shah ڀٽ شاهه بابت تصويرون — وڪيميڊيا ڪامنز] {{DEFAULTSORT:ڀٽ}} [[زمرو:سنڌ جا تاريخي ماڳ]] [[زمرو:مٽياري ضلعو]] [[زمرو:شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] [[زمرو:سنڌ جا صوفيانه ماڳ]] oxzf5iu0edo20xojf19cz7pcx305csf 0 104435 422522 2026-10-17T21:03:12Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|اين. آر. ملڪاڻيءَ جو مهاتما گانڌيءَ جي صحت بابت ٻن ڪتابن جو سنڌي ترجمو، 1941ع}} {{Infobox book | name = ڀوڳ ڪين جوڳ ۽ تندرستيءَ جو رهبر | title_orig = Bhog'u Keena Jog'u ain Tandurstee-a jo Rahbaru | author = [[مهاتما گانڌي]] | translator = [[نارائڻداس رتنمل ملڪاڻي]] | language = [[سنڌي ٻولي]] | country = برطانوي هندس... 422522 wikitext text/x-wiki {{Short description|اين. آر. ملڪاڻيءَ جو مهاتما گانڌيءَ جي صحت بابت ٻن ڪتابن جو سنڌي ترجمو، 1941ع}} {{Infobox book | name = ڀوڳ ڪين جوڳ ۽ تندرستيءَ جو رهبر | title_orig = Bhog'u Keena Jog'u ain Tandurstee-a jo Rahbaru | author = [[مهاتما گانڌي]] | translator = [[نارائڻداس رتنمل ملڪاڻي]] | language = [[سنڌي ٻولي]] | country = [[برطانوي هندستان]] | subject = خوراڪ، صحت، تندرستي ۽ زندگيءَ جو طريقو | genre = صحت بابت نثري ترجمو | pub_date = 1941ع }} '''''ڀوڳ ڪين جوڳ ۽ تندرستيءَ جو رهبر''''' (رومن سنڌي: ''Bhog'u Keena Jog'u ain Tandurstee-a jo Rahbaru'') سنڌي ٻوليءَ ۾ 1941ع ۾ شايع ٿيل هڪ ترجمو آهي، جيڪو [[نارائڻداس رتنمل ملڪاڻي]] (اين. آر. ملڪاڻي) تيار ڪيو. ڪتاب [[مهاتما گانڌي]] جي صحت ۽ تندرستيءَ بابت ٻن تصنيفن جو ترجمو آهي. هن ڪتاب جو ذڪر [[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع) ۾ ڪيو آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> ڪتاب جي اصل سنڌي عنوان جي املا، ٻنهي ماخذ ڪتابن جا صحيح نالا ۽ اشاعتي اداري جا تفصيل اصل ڇاپي جي عدم دستيابيءَ سبب اڃا تصديق طلب آهن. == ڪتاب جو پسمنظر == مهاتما گانڌي صحت، خوراڪ، جسماني صفائي، ورزش، قدرتي علاج ۽ روزمره جي زندگيءَ بابت لکندو رهيو. هن 1906ع جي لڳ ڀڳ ڏکڻ آفريڪا ۾ ''Indian Opinion'' لاءِ صحت بابت مضمون لکيا، جيڪي پوءِ ڪتابي صورت ۾ شايع ٿيا. سندس ڪتاب ''A Guide to Health'' جو 1921ع وارو انگريزي ترجمو پڻ موجود آهي.<ref name="GandhiGuide1921">{{cite book |last=Gandhi |first=Mohandas Karamchand |author-link=مهاتما گانڌي |title=A Guide to Health |translator=A. Rama Iyer |publisher=S. Ganesan |location=Madras |year=1921 |url=https://en.wikisource.org/wiki/A_Guide_to_Health |language=en }}</ref> ''A Guide to Health'' ۾ صحت جي معنيٰ، انساني جسم، هوا، پاڻي، خوراڪ، ورزش، لباس ۽ ڪجهه عام بيمارين بابت بحث شامل آهي.<ref name="GandhiGuide1921"/> 1941ع ۾ اين. آر. ملڪاڻيءَ گانڌيءَ جي صحت بابت ٻن ڪتابن جو سنڌي ترجمو شايع ڪيو، جنهن جو گڏيل عنوان جوتواڻيءَ پنهنجي ادبي لغت ۾ درج ڪيو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> == عنوان == موتي لال جوتواڻيءَ جي لغت ۾ ڪتاب جو رومن سنڌي عنوان هن صورت ۾ ملي ٿو: ''Bhog'u Keena Jog'u ain Tandurstee-a jo Rahbaru'' ان جو عارضي سنڌي روپ '''ڀوڳ ڪين جوڳ ۽ تندرستيءَ جو رهبر''' اختيار ڪيو ويو آهي. اصل ڇاپي جي عنواني صفحي کان سواءِ ''ڀوڳ ڪين جوڳ'' جي درست املا جي قطعي تصديق ممڪن نه آهي. == ترجمو ڪندڙ == [[نارائڻداس رتنمل ملڪاڻي]] (1890ع–1974ع) سنڌ سان تعلق رکندڙ تعليمي ماهر، ليکڪ، سماجي ڪارڪن ۽ گانڌيءَ جي عدم تشدد واري تحريڪ سان لاڳاپيل شخصيت هو. هن سنڌ ۾ تعليم ۽ سماجي سڌارن جي سرگرمين ۾ حصو ورتو. سندس سوانحي احوال موجب، هن سنڌي ۽ انگريزيءَ ۾ ڪيترائي ڪتاب لکيا ۽ گانڌيءَ توڙي جواهرلال نهروءَ جي سوانحي تحريرن جا سنڌي ترجما پڻ ڪيا.<ref name="NRMalkaniBio">{{cite web |title=N. R. Malkani |url=https://thesindhuworld.com/nr-malkani/ |website=The Sindhu World |date=2021-04-21 |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> گانڌيءَ ۽ ملڪاڻيءَ جي ذاتي رابطن جو ذڪر ''The Collected Works of Mahatma Gandhi'' ۾ پڻ ملي ٿو، جنهن ۾ ملڪاڻيءَ ڏانهن گانڌيءَ جا خط محفوظ آهن.<ref name="GandhiCollectedWorks">{{cite book |last=Gandhi |first=Mohandas Karamchand |title=The Collected Works of Mahatma Gandhi |publisher=Publications Division, Ministry of Information and Broadcasting, Government of India |url=https://books.google.com/books?id=2Nm1AAAAIAAJ |language=en }}</ref> == صحت بابت گانڌيءَ جا خيال == گانڌيءَ جي اڳوڻين صحت بابت تحريرن ۾ ذاتي صفائي، متوازن زندگي، خوراڪ جي چونڊ، ورزش ۽ ڪجهه قدرتي علاج جي طريقن تي بحث ملي ٿو. سندس ڪتاب ''A Guide to Health'' ۾ صحت کي جسماني ۽ ذهني حالت سان ڳنڍي بيان ڪيو ويو آهي. هن ڪتاب ۾ غذا ۽ زندگيءَ جي عادتن کي خاص اهميت ڏني آهي.<ref name="GandhiGuide1921"/> گانڌيءَ جي صحت بابت نظرين کي سندس دور جي تاريخي ۽ فڪري پسمنظر ۾ سمجهڻ گهرجي. انهن مان ڪجهه علاج بابت دعوائون جديد طبي تحقيق سان مطابقت نٿيون رکن؛ تنهنڪري اهي موجوده طبي علاج جو متبادل نه آهن. == اصل ڪتابن جي سڃاڻپ جو مسئلو == جوتواڻيءَ موجب، سنڌي ڪتاب گانڌيءَ جي ٻن ڪتابن جو ترجمو هو، پر سندس مختصر داخلا ۾ ٻنهي اصل ڪتابن جا نالا واضح نه آهن.<ref name="Jotwani1996"/> ''A Guide to Health'' جو 1921ع وارو ڇاپو سنڌي ترجمي کان اڳ موجود هو، تنهنڪري اهو هڪ ممڪن ماخذ آهي؛ تنهن هوندي به هن نسبت جي تصديق لاءِ سنڌي ڇاپي جو متن ضروري آهي.<ref name="GandhiGuide1921"/> گانڌيءَ جو هڪ ٻيو ڪتاب ''Key to Health'' پهريون ڀيرو آڪٽوبر 1948ع ۾ شايع ٿيو. ان جو متن گانڌيءَ 1942ع کان 1944ع تائين قيد دوران لکيو هو.<ref name="GandhiKey1948">{{cite book |last=Gandhi |first=Mohandas Karamchand |title=Key to Health |translator=Sushila Nayar |publisher=Navajivan Publishing House |location=Ahmedabad |year=1948 |url=https://www.mkgandhi.org/health/keytohealth/index.php |language=en }}</ref> تنهنڪري 1941ع ۾ شايع ٿيل سنڌي ڪتاب کي 1948ع واري ''Key to Health'' جو ترجمو قرار ڏيڻ تاريخي طور درست نه ٿيندو. == اشاعتي تفصيل == {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | تفصيل ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | ڄاڻ ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | تصديق جي حالت |- | style="background:#E7F1FC;" | عنوان | ڀوڳ ڪين جوڳ ۽ تندرستيءَ جو رهبر | عارضي سنڌي املا |- | style="background:#EDF5EA;" | رومن عنوان | ''Bhog'u Keena Jog'u ain Tandurstee-a jo Rahbaru'' | جوتواڻيءَ جي لغت موجب |- | style="background:#F2EAFB;" | اصل مصنف | مهاتما گانڌي | جوتواڻيءَ موجب |- | style="background:#FFF2E4;" | مترجم | نارائڻداس رتنمل ملڪاڻي | جوتواڻيءَ موجب |- | style="background:#E7F1FC;" | سال | 1941ع | جوتواڻيءَ موجب |- | style="background:#EDF5EA;" | ٻولي | سنڌي | تصديق ٿيل |- | style="background:#F2EAFB;" | موضوع | صحت ۽ تندرستي | جوتواڻيءَ موجب |- | style="background:#FFF2E4;" | ناشر | اڻڄاتل | اصل ڇاپو گهربل |- | style="background:#E7F1FC;" | اشاعت جو شهر | اڻڄاتل | اصل ڇاپو گهربل |- | style="background:#EDF5EA;" | صفحا | اڻڄاتل | اصل ڇاپو گهربل |} <ref name="Jotwani1996"/> == سنڌي ترجمي جي تاريخ ۾ جاءِ == ''ڀوڳ ڪين جوڳ ۽ تندرستيءَ جو رهبر'' جو 1941ع ۾ شايع ٿيڻ سنڌي ٻوليءَ ۾ گانڌيءَ جي صحت بابت لکڻين جي ترجمي جو هڪ دستاويزي مثال آهي.<ref name="Jotwani1996"/> ملڪاڻيءَ جي گانڌيءَ سان فڪري ۽ ذاتي وابستگي سندس ترجمي واري سرگرميءَ جو تاريخي پسمنظر فراهم ڪري ٿي.<ref name="NRMalkaniBio"/><ref name="GandhiCollectedWorks"/> ڪتاب جي سنڌي پڙهندڙن ۾ مقبوليت، ڇاپن جي تعداد يا صحت بابت سنڌي ادب تي اثر بابت وڌيڪ تحقيق جي ضرورت آهي. == پڻ ڏسو == * [[مهاتما گانڌي]] * [[نارائڻداس رتنمل ملڪاڻي]] * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌي ترجمو]] * [[صحت]] * [[قدرتي علاج]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://en.wikisource.org/wiki/A_Guide_to_Health A Guide to Health — وڪي سورس] * [https://www.gutenberg.org/files/40373/40373-h/40373-h.htm A Guide to Health — پروجيڪٽ گٽنبرگ] * [https://www.mkgandhi.org/health/keytohealth/index.php Key to Health — گانڌيءَ جو بعد وارو ڪتاب] * [https://thesindhuworld.com/nr-malkani/ نارائڻداس رتنمل ملڪاڻيءَ جو سوانحي احوال] {{DEFAULTSORT:ڀوڳ ڪين جوڳ ۽ تندرستيءَ جو رهبر}} [[زمرو:1941ع جا ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي ترجما]] [[زمرو:صحت بابت ڪتاب]] [[زمرو:مهاتما گانڌي بابت ڪتاب]] 3vfxkg2wnz4lbltmxxf28a2l3b8urs0 0 104436 422523 2026-10-17T21:07:04Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|سندري اتمچنداڻيءَ جو 1979ع ۾ شايع ٿيل سنڌي ڪهاڻين جو مجموعو}} {{Infobox book | name = ڀوري | title_orig = ڀوري | author = [[سندري اتمچنداڻي]] | country = [[ڀارت]] | language = [[سنڌي ٻولي]] | genre = [[مختصر ڪهاڻي|مختصر ڪهاڻين جو مجموعو]] | publisher = نئين دنيا پبلشرز | pub_date = 1979ع | pages = 116 | subject = عورتن جي... 422523 wikitext text/x-wiki {{Short description|سندري اتمچنداڻيءَ جو 1979ع ۾ شايع ٿيل سنڌي ڪهاڻين جو مجموعو}} {{Infobox book | name = ڀوري | title_orig = ڀوري | author = [[سندري اتمچنداڻي]] | country = [[ڀارت]] | language = [[سنڌي ٻولي]] | genre = [[مختصر ڪهاڻي|مختصر ڪهاڻين جو مجموعو]] | publisher = نئين دنيا پبلشرز | pub_date = 1979ع | pages = 116 | subject = عورتن جي زندگي، طبقاتي فرق، محنت، خودداري ۽ ورهاڱي کان پوءِ سنڌين جي بحالي }} '''''ڀوري''''' (انگريزي: ''Bhoori'' يا ''Bhuri'') نامياري سنڌي ڪهاڻيڪار ۽ ناول نگار [[سندري اتمچنداڻي]] جو [[سنڌي ٻولي]] ۾ مختصر ڪهاڻين جو مجموعو آهي. ڪتاب 1979ع ۾ ''نئين دنيا پبلشرز'' شايع ڪيو. پهريون ڇاپو 116 صفحن تي مشتمل آهي ۽ ان ۾ يارهن ڪهاڻيون شامل آهن.<ref name="RekhtaBhuri">{{cite web |title=Bhuri |url=https://www.rekhta.org/ebooks/detail/bhuri-ebooks-1 |website=Rekhta |publisher=Rekhta Foundation |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref><ref name="SundriArchiveBhuri">{{cite web |title=Bhoori |url=https://sindhisangat.com/sundriuttam/books/bhoori/ |website=Sundri Uttamchandani |publisher=Sindhi Sangat |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> مجموعي جي عنوان واري ڪهاڻي ''ڀوري'' ۾ ٻن مختلف سماجي طبقن جي عورتن جي زندگيءَ کي ڀيٽيو ويو آهي. هڪ عورت معاشي آسودگيءَ باوجود زندگيءَ کان ناخوش آهي، جڏهن ته ٻي عورت پاپڙ وڪڻي پنهنجي خاندان جي گذر سفر ۾ حصو وٺي ٿي. ڪهاڻيءَ ۾ محنت، خودداري ۽ [[هندستان جي ورهاڱي|1947ع جي ورهاڱي]] کان پوءِ سنڌي ماڻهن جي نئين سر آبادڪاريءَ جي جدوجهد کي موضوع بڻايو ويو آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> == ليکڪا == [[فائل:SundriUttamchandani-SindhiWriter.jpg|thumb|کاٻي|200px|سنڌي ڪهاڻيڪار [[سندري اتمچنداڻي]]]] [[سندري اتمچنداڻي]] (1924ع–2013ع) سنڌي ادب جي نامياري ڪهاڻيڪار، ناول نگار، شاعر ۽ مترجم هئي. هن پنهنجي لکڻين ۾ عورتن جي زندگيءَ، گهريلو مسئلن، سماجي اڻبرابريءَ ۽ انساني لاڳاپن کي خاص اهميت ڏني. سندس ٻين ڪهاڻين جي مجموعن ۾ ''اڇا وار ڳاڙها گل'' (1965ع)، ''تو جنين جي تات'' (1970ع)، ''ٻنڌن'' (1982ع) ۽ ''وڇوڙو'' شامل آهن.<ref name="SindhianaSundri">{{cite web |title=سندري اتمچنداڻي |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سندري%20اتمچنداڻي |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |access-date=2026-10-18 }}</ref> ''ڀوري'' سندس ٽيون مشهور ڪهاڻين جو مجموعو هو.<ref name="SindhianaSundri"/> == اشاعت ۽ ڪتابي رڪارڊ == ''ريخته'' جي ڊجيٽل ڪتابي فهرست موجب، ''ڀوري'' جو 1979ع وارو ڇاپو ''Nayee Duniya Publishers'' طرفان شايع ٿيو ۽ ان ۾ 116 صفحا آهن. هي نسخو ''سنڌو يوٿ سرڪل، ليکراج عزيز لائبريري اينڊ ريسرچ سينٽر''، الهه نگر، مهاراشٽر، جي مجموعي مان ڊجيٽل صورت ۾ دستياب ڪيو ويو آهي.<ref name="RekhtaBhuri"/> ''سنڌي سنچيه'' جي گڏيل ڪتابي فهرست ۾ پڻ ''ڀوري'' جي مصنفه سندري اتمچنداڻي، ناشر نئين دنيا پبلشرز ۽ اشاعت جو سال 1979ع درج آهن.<ref name="SindhiSanchayaBhuri">{{cite web |title=Bhuri |url=https://sindhisanchaya.in/books/70327 |website=Sindhi Sanchaya |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> == مجموعي جون ڪهاڻيون == سندري اتمچنداڻيءَ جي ادبي آرڪائيو موجب، مجموعي ۾ يارهن ڪهاڻيون شامل آهن.<ref name="SundriArchiveBhuri"/> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | شمار ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | ڪهاڻي ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | رومن عنوان |- | style="background:#E7F1FC;" | 1 | ڀوري | ''Bhoori'' |- | style="background:#EDF5EA;" | 2 | پيار پيار، پيڙا پيڙا | ''Pyar Pyar Peera Peera'' |- | style="background:#F2EAFB;" | 3 | شڪست | ''Shikast'' |- | style="background:#FFF2E4;" | 4 | تلاش | ''Talash'' |- | style="background:#E7F1FC;" | 5 | چماٽ | ''Chamaat'' |- | style="background:#EDF5EA;" | 6 | انسان جو آهيون | ''Insan jo Ahiyun'' |- | style="background:#F2EAFB;" | 7 | ڪشميري ساڙهي | ''Kashmiri Sarhi'' |- | style="background:#FFF2E4;" | 8 | املهه ماڻڪن جو واپار | ''Amulh Mankan jo Vapar'' |- | style="background:#E7F1FC;" | 9 | ڄڻ ڪوئي مري ويو آهي | ''Jan Koi Mari Viyo Aahe'' |- | style="background:#EDF5EA;" | 10 | چتري | ''Chaturi'' |- | style="background:#F2EAFB;" | 11 | ڀڄ ڀڄان | ''Bhajya Bhajyaan'' |} <ref name="SundriArchiveBhuri"/> ڪهاڻين جي سنڌي عنوانن جي املا ادبي آرڪائيو جي رومن صورتن ۽ اتي موجود سنڌي متن مطابق ڏني وئي آهي؛ پهرئين ڇاپي جي فهرست سان املا جي ڀيٽ وڌيڪ مناسب رهندي. == عنوان واري ڪهاڻي: ڀوري == '''''ڀوري'''''، جنهن کي ''پاپڙ واري'' پڻ چيو وڃي ٿو، مجموعي جي مرڪزي ڪهاڻي آهي. ڪهاڻيءَ جو انگريزي ترجمو پروفيسر ايم. يو. ملڪاڻيءَ ڪيو آهي.<ref name="SundriBhooriText">{{cite web |title=Bhoori Alias Papad Wari |url=https://www.sundriuttam.com/bhoori.php |website=Sundri Uttamchandani |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> === ڪهاڻيءَ جو احوال === ڪهاڻيءَ ۾ ڀوري هڪ محنت ڪش سنڌي عورت آهي، جيڪا پنهنجي خاندان جي معاشي ضرورتن کي پورو ڪرڻ لاءِ گهر گهر پاپڙ وڪڻي ٿي. هڪ ڏينهن هوءَ نيرو نالي شخص جي گهر پهچي ٿي، جيڪو کيس ورهاڱي کان اڳ جي زندگيءَ مان سڃاڻندو آهي. نيرو جي زال سشيلا آسوده گهريلو زندگي گذاري ٿي، پر ڪيترين سهولتن جي باوجود پنهنجي حالتن بابت شڪايتون ڪندي رهي ٿي. ٻئي طرف ڀوريءَ جي زندگي غربت، گهر جي ذميوارين، ٻارن جي پرورش ۽ روزاني محنت سان ڀريل آهي. هوءَ پنهنجي مڙس جي محدود آمدنيءَ ۾ هٿ ونڊائڻ لاءِ پاپڙ وڪڻي ٿي ۽ ان ڳالهه تي فخر ڪري ٿي ته هوءَ ٻين جي محتاج نه آهي.<ref name="SundriBhooriText"/> ڪهاڻيءَ ۾ نيرو، ڀوريءَ جي اڳوڻي خوبصورتيءَ ۽ هاڻوڪي محنت ڀري زندگيءَ جي فرق تي ڏک محسوس ڪري ٿو، پر ساڳئي وقت سندس خوداعتمادي، خودداري ۽ جدوجهد کي حقيقي حسن جي صورت ۾ ڏسي ٿو. === سماجي طبقن جو تضاد === موتي لال جوتواڻيءَ موجب، ڪهاڻي ٻن مختلف سماجي طبقن سان تعلق رکندڙ عورتن جي ڀيٽ تي ٻڌل آهي: * معاشي طور آسوده عورت، جيڪا زندگيءَ جي سهولتن باوجود مطمئن نه آهي؛ * محنت ڪش عورت، جيڪا محدود وسيلن هوندي به خودداريءَ سان زندگي گذاري ٿي.<ref name="Jotwani1996"/> ڪهاڻيءَ ۾ عورتن جي معاشي حالتن سان گڏ سندن زندگيءَ بابت سوچ ۽ سماجي قدرن جو پڻ تضاد پيش ڪيو ويو آهي. === ورهاڱي کان پوءِ سنڌين جي بحالي === ڪهاڻيءَ جو هڪ اهم موضوع 1947ع جي ورهاڱي کان پوءِ ڀارت ۾ آباد ٿيندڙ سنڌي خاندانن جي معاشي ۽ سماجي جدوجهد آهي. ڀوريءَ جي ڪردار ذريعي ليکڪا اهڙن سنڌين جي نمائندگي ڪري ٿي، جن پنهنجي اڳوڻي زندگي ۽ وسيلن کان محروم ٿيڻ کان پوءِ ننڍن ڪاروبارن ۽ محنت وسيلي نئين زندگي شروع ڪئي. موتي لال جوتواڻيءَ پڻ ڪهاڻيءَ جي هن پهلو کي نمايان ڪندي ڀوريءَ کي ورهاڱي کان پوءِ سنڌين جي محنت ۽ نئين سر بحاليءَ جي علامت طور ڏٺو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> == اهم موضوع == === عورت جي معاشي خودمختياري === ڀوريءَ جو ڪردار عورت جي محنت ۽ معاشي حصيداريءَ جي اهميت کي ظاهر ڪري ٿو. هوءَ گهر جي ذميوارين سان گڏ روزگار لاءِ ٻاهر نڪري ٿي ۽ پنهنجي ڪم کي شرمندگيءَ بدران خودداريءَ جو ذريعو سمجهي ٿي.<ref name="SundriBhooriText"/> === محنت جي عظمت === ڪهاڻيءَ ۾ سماجي حيثيت يا ظاهري آسائش کان وڌيڪ محنت، ايمانداري ۽ خودانحصاريءَ کي اهميت ڏني وئي آهي. ڀوريءَ جي معاشي حالت ڪمزور آهي، پر سندس خوداعتمادي ۽ پنهنجي محنت تي ڀروسو کيس مضبوط شخصيت بڻائين ٿا.<ref name="SundriBhooriText"/> === ظاهري حسن ۽ انساني عظمت === ڪهاڻيءَ ۾ ڀوريءَ جي اڳوڻي ظاهري حسن کي سندس موجوده محنت ڪش شخصيت سان ڀيٽيو ويو آهي. نيرو جي نظر ۾ ڀوريءَ جي زندگيءَ جو حقيقي حسن سندس همت، خودداري ۽ ڏکين حالتن ۾ به اڳتي وڌڻ جي صلاحيت ۾ آهي.<ref name="SundriBhooriText"/> == ادبي جائزو == موتي لال جوتواڻي پنهنجي ادبي لغت ۾ ''ڀوري'' کي روزمره جي زندگيءَ جي مسئلن کي حساس انداز ۾ پيش ڪندڙ ڪهاڻين جو مجموعو قرار ڏنو آهي. سندس جائزي موجب، عنوان واري ڪهاڻي ٻن مختلف طبقن جي عورتن جي زندگيءَ جي ڀيٽ وسيلي ورهاڱي کان پوءِ سنڌي سماج جي معاشي جدوجهد ۽ محنت جي اهميت کي ظاهر ڪري ٿي.<ref name="Jotwani1996"/> ڪهاڻيءَ جي جوڙجڪ ۾ گفتگو، شخصيتن جي تضاد ۽ ماضيءَ جي يادگيرين کي استعمال ڪيو ويو آهي. نيرو، سشيلا ۽ ڀوريءَ جي گفتگو وسيلي طبقاتي فرق ۽ انساني قدرن جو سوال سامهون اچي ٿو.<ref name="SundriBhooriText"/> == انعام ۽ مڃتا == ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب، سندري اتمچنداڻيءَ کي 1981ع ۾ ''ڀوري'' بابت ڀارت سرڪار جي تعليم کاتي طرفان انعام مليو.<ref name="SindhianaSundri"/> سندري اتمچنداڻيءَ جي ادبي آرڪائيو ۾ پڻ 1981ع ۾ ''ڀوري'' لاءِ تعليم واري وزارت جي انعام جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="SundriAwards">{{cite web |title=Sundri Uttamchandani: Awards and Honours |url=https://sindhisangat.com/sundriuttam/sundri-uttam-2/ |website=Sundri Uttamchandani |publisher=Sindhi Sangat |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> == ترجما ۽ ٻين ذريعن ۾ پيشڪش == سندري اتمچنداڻيءَ جي ادبي آرڪائيو ۾ ''ڀوري'' جي انگريزي ترجمي سان گڏ مجموعي جي ٻين ڪهاڻين جا انگريزي ۽ هندي ترجما پڻ موجود آهن.<ref name="SundriTranslations">{{cite web |title=Bhoori: English and Hindi Translations |url=https://sindhisangat.com/sundriuttam/translations/bhoori/ |website=Sundri Uttamchandani |publisher=Sindhi Sangat |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> عنوان واري ڪهاڻيءَ جو انگريزي ترجمو پروفيسر ايم. يو. ملڪاڻيءَ سان منسوب آهي.<ref name="SundriBhooriText"/> سندري اتمچنداڻيءَ جي ادبي ڪم بابت دستياب هڪ سوانحي فهرست ۾ ''ڀوري'' جي 2008ع واري ٽيلي فلم جو ذڪر پڻ ملي ٿو، جنهن جو هدايتڪار راجيش بچاڻي ڄاڻايل آهي.<ref name="KavishalaSundri">{{cite web |title=Sundri Uttamchandani |url=https://entertainment.kavishala.com/sootradhar/sundri-uttamchandani |website=Kavishala Sootradhar |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> == سنڌي ادب ۾ اهميت == ''ڀوري'' سنڌي مختصر ڪهاڻيءَ جي اهڙن مجموعن مان آهي، جن ۾ ورهاڱي کان پوءِ سنڌي سماج جي زندگيءَ کي عورتن جي تجربن وسيلي پيش ڪيو ويو آهي. مجموعي ۾ گهريلو زندگي، معاشي مسئلا، سماجي فرق، انساني رشتا ۽ خودداري جهڙا موضوع نمايان آهن.<ref name="SundriArchiveBhuri"/><ref name="Jotwani1996"/> عنوان واري ڪهاڻيءَ ۾ ڀوريءَ جي شخصيت محنت وسيلي عزت سان جيئڻ ۽ ڏکين حالتن ۾ نئين زندگي ٺاهڻ جي علامت بڻجي سامهون اچي ٿي. == پڻ ڏسو == * [[سندري اتمچنداڻي]] * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌي مختصر ڪهاڻي]] * [[سنڌي عورتن جو ادب]] * [[هندستان جي ورهاڱي]] * [[سنڌي ادب ۾ ترقي پسند تحريڪ]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.rekhta.org/ebooks/detail/bhuri-ebooks-1 ڀوري — ريخته تي ڊجيٽل ڪتاب] * [https://sindhisanchaya.in/books/70327 ڀوري — سنڌي سنچيه ۾ ڪتابي رڪارڊ] * [https://sindhisangat.com/sundriuttam/books/bhoori/ ڀوري — سندري اتمچنداڻيءَ جو ادبي آرڪائيو] * [https://www.sundriuttam.com/bhoori.php ڀوري (پاپڙ واري) — انگريزي ترجمو] * [https://sindhisangat.com/sundriuttam/translations/bhoori/ مجموعي جي ڪهاڻين جا انگريزي ۽ هندي ترجما] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:SundriUttamchandani-SindhiWriter.jpg ليکڪا جي تصوير — وڪيميڊيا ڪامنز] {{DEFAULTSORT:ڀوري}} [[زمرو:1979ع جا ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي ڪهاڻين جا مجموعا]] [[زمرو:ڀارتي سنڌي ادب]] f14rd0366uv0rp0mrykzz4om2gr5bx7 0 104437 422524 2026-10-17T21:09:20Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|گوورڌن ڀارتيءَ جو سنڌي سماجي ناٽڪ، جنهن ۾ جديد هندستاني عورت جو ڪردار پيش ڪيل آهي}} {{Infobox play | name = بگڙيل گهر | orig_lang = سنڌي | writer = [[گوورڌن ڀارتي]] | genre = سماجي ناٽڪ | subject = جديد عورت ۽ سماجي تبديلي | characters = شيلا | premiere = دهلي، ڀارت (سال اڻتصديق ٿيل) | place = [[دهلي]]،... 422524 wikitext text/x-wiki {{Short description|گوورڌن ڀارتيءَ جو سنڌي سماجي ناٽڪ، جنهن ۾ جديد هندستاني عورت جو ڪردار پيش ڪيل آهي}} {{Infobox play | name = بگڙيل گهر | orig_lang = سنڌي | writer = [[گوورڌن ڀارتي]] | genre = سماجي ناٽڪ | subject = جديد عورت ۽ سماجي تبديلي | characters = شيلا | premiere = دهلي، ڀارت (سال اڻتصديق ٿيل) | place = [[دهلي]]، [[ڀارت]] }} '''''بگڙيل گهر''''' (انگريزي: ''Bigriyalu Gharu''، ''Bigrial Ghar'') سنڌي شاعر، ڊراما نگار ۽ هدايتڪار [[گوورڌن ڀارتي]] جو لکيل سماجي ناٽڪ آهي. هن ناٽڪ ۾ '''شيلا''' نالي عورت جو ڪردار پيش ڪيو ويو آهي، جيڪا نئين دور جي باشعور ۽ روشن خيال هندستاني عورت جي نمائندگي ڪري ٿي. موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع) ۾ هن ناٽڪ جو سال 1960ع ڄاڻايو آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ ساڳئي ناٽڪ کي گوورڌن ڀارتيءَ جي ڇپيل ڪتابن ۾ شامل ڪري ان جو سال 1972ع ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="SindhianaBharati">{{cite web |title=گوورڌن ڀارتي |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=گوورڌن%20ڀارتي |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |access-date=2026-10-18 }}</ref> گوورڌن ڀارتيءَ جي سوانحي رڪارڊ موجب، هن ''بگڙيل گهر'' کي دهليءَ ۾ مڪمل ڊيگهه واري سنڌي ناٽڪ طور اسٽيج تي پيش ڪيو.<ref name="UttamBharati">{{cite web |title=Shri Goverdhan Mahaboobani Bharati |url=https://ajuttam.sindhisangat.com/bharti.php |website=Uttam Sahit Award |publisher=Sindhi Sangat |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> == ليکڪ == '''[[گوورڌن ڀارتي]]''' (13 جنوري 1929ع – 22 جون 2010ع)، جنهن جو اصل نالو گوورڌن آسومل محبوباڻي هو، سنڌي شاعر، ڊراما نگار، گائڪ، اداڪار ۽ هدايتڪار هو. سندس جنم سنڌ جي آراضي ڳوٺ، تعلقي سيوهڻ، موجوده ڄامشوري ضلعي ۾ ٿيو. هن ابتدائي تعليم سنڌ ۾ حاصل ڪئي ۽ 1947ع جي ورهاڱي کان پوءِ ڀارت لڏي ويو. ڀارت ۾ هن آگرا يونيورسٽيءَ مان بي اي ڪئي ۽ ڪجهه عرصو تدريس ۽ ريلويءَ ۾ ملازمت سان لاڳاپيل رهيو.<ref name="SindhianaBharati"/> گوورڌن ڀارتي سنڌي شاعريءَ، ناٽڪ ۽ فلمي گيتن جي ميدان ۾ ڪم ڪيو. هن سنڌي ثقافتي پروگرامن ۽ ناٽڪن جي پيشڪش ۾ پڻ سرگرم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="UttamBharati"/> سندس شاعريءَ جي مجموعي ''شيشي جا گهر'' کي 1990ع ۾ ساهتيه اڪيڊمي انعام مليو.<ref name="SindhuWorldBharati">{{cite web |title=Goverdhan Bharti |url=https://thesindhuworld.com/goverdhan-bharti/ |website=The Sindhu World |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> == ناٽڪ جو موضوع == ''بگڙيل گهر'' جو بنيادي سڃاتل موضوع جديد هندستاني سماج ۾ عورت جي بدلجندڙ حيثيت سان لاڳاپيل آهي. موتي لال جوتواڻيءَ موجب، ناٽڪ ۾ شيلا نالي عورت اهڙي نئين هندستاني عورت جي نمائندگي ڪري ٿي، جيڪا باشعور ۽ روشن خيال آهي.<ref name="Jotwani1996"/> اصل ناٽڪ جو مڪمل متن دستياب نه هجڻ سبب ان جي ڪهاڻيءَ جي مڪمل ترتيب، شيلا جي خانداني حالتن، ٻين ڪردارن ۽ آخري نتيجي بابت تفصيل جي تصديق نه ٿي سگهي آهي. == شيلا جو ڪردار == '''شيلا''' هن ناٽڪ جو هڪ اهم عورت ڪردار آهي. جوتواڻيءَ جي مختصر جائزي موجب، شيلا نئين ۽ روشن خيال هندستاني عورت جي نمائندگي ڪري ٿي.<ref name="Jotwani1996"/> ادبي لحاظ کان هن ڪردار کي هندستاني سماج ۾ عورت جي تعليم، شعور ۽ سماجي حيثيت بابت بحث جي پسمنظر ۾ ڏسي سگهجي ٿو. تنهن هوندي به شيلا جي مخصوص خيالن، فيصلن يا عملن بابت اصل متن کان سواءِ ڪا قطعي دعويٰ نٿي ڪري سگهجي. == دهليءَ ۾ اسٽيج پيشڪش == ''اتم ساهت ايوارڊ'' جي سوانحي رڪارڊ موجب، گوورڌن ڀارتيءَ دهليءَ ۾ ''بگڙيل گهر'' جي مڪمل ڊيگهه واري سنڌي ناٽڪ جي پيشڪش ڪئي هئي.<ref name="UttamBharati"/> ساڳئي رڪارڊ ۾ هن کي دهليءَ ۾ پيش ڪيل پهرين مڪمل ڊيگهه واري سنڌي ناٽڪ طور بيان ڪيو ويو آهي. هيءَ دعويٰ سوانحي ماخذ سان منسوب آهي. ان جي تاريخي اوليت جي آزاد تصديق لاءِ دهليءَ جي همعصر اخبارن، ناٽڪ جي اشتهارن ۽ ثقافتي تنظيمن جي رڪارڊن جي ضرورت آهي. پيشڪش جي صحيح تاريخ، ٿيٽر، فنڪارن جي فهرست ۽ هدايتڪاريءَ جا تفصيل اڃا تصديق طلب آهن. == اشاعت جو سال == ''بگڙيل گهر'' بابت موجود ٻن اهم ماخذن ۾ سال جو اختلاف آهي. {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | ماخذ ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | ڄاڻايل سال ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | نوعيت |- | style="background:#E7F1FC;" | موتي لال جوتواڻي، ''A Dictionary of Sindhi Literature'' | 1960ع | ناٽڪ بابت ادبي لغت جي داخلا |- | style="background:#EDF5EA;" | ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' | 1972ع | ليکڪ جي ڇپيل ڪتابن جي فهرست |- | style="background:#FFF2E4;" | ''اتم ساهت ايوارڊ''، سوانحي رڪارڊ | اڻڄاتل | دهليءَ ۾ اسٽيج پيشڪش جو ذڪر |} <ref name="Jotwani1996"/><ref name="SindhianaBharati"/><ref name="UttamBharati"/> ممڪن آهي ته اهي سال ناٽڪ جي لکجڻ، اسٽيج پيشڪش ۽ ڪتابي اشاعت جي مختلف مرحلن سان لاڳاپيل هجن، پر موجود ماخذن مان اها ڳالهه ثابت نٿي ٿئي. تنهنڪري اصل ڪتاب جي عنواني صفحي يا همعصر اشاعتي رڪارڊ ملڻ تائين ٻنهي تاريخن کي ماخذن ڏانهن منسوب ڪري پيش ڪرڻ مناسب آهي. == سنڌي ناٽڪ ۾ اهميت == ''بگڙيل گهر'' ورهاڱي کان پوءِ ڀارت ۾ سنڌي ناٽڪ جي سرگرمين سان لاڳاپيل تصنيف آهي. دهليءَ ۾ ان جي اسٽيج پيشڪش جو سوانحي ذڪر سنڌي ٻوليءَ ۾ مڪمل ڊيگهه وارن ناٽڪن جي تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم آهي.<ref name="UttamBharati"/> ناٽڪ ۾ شيلا جهڙي جديد عورت جي ڪردار جي موجودگي ان کي سماجي تبديلي ۽ عورت جي بدلجندڙ حيثيت بابت سنڌي ڊرامائي ادب سان ڳنڍي ٿي.<ref name="Jotwani1996"/> == گوورڌن ڀارتيءَ جا ٻيا ناٽڪ == گوورڌن ڀارتيءَ سنڌي ۽ هنديءَ ۾ ٻيا ناٽڪ پڻ لکيا. {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" ! style="background:#35675B;color:#FFFFFF;" | ناٽڪ ! style="background:#35675B;color:#FFFFFF;" | سال ! style="background:#35675B;color:#FFFFFF;" | تفصيل |- | style="background:#E7F3EF;" | ''بگڙيل گهر'' | 1960ع / 1972ع | سنڌي سماجي ناٽڪ؛ سال بابت اختلاف |- | style="background:#F1F7F4;" | ''طوفاني رات'' | 1962ع | ناٽڪ |- | style="background:#E7F3EF;" | ''عمر ماروي'' | اڻتصديق ٿيل | هندي ناٽڪ |- | style="background:#F1F7F4;" | ''عزت'' | اڻتصديق ٿيل | هڪ ائڪٽ وارو ناٽڪ؛ سوانحي ماخذ موجب |} <ref name="SindhianaBharati"/><ref name="SindhuWorldBharati"/> == پڻ ڏسو == * [[گوورڌن ڀارتي]] * [[سنڌي ناٽڪ]] * [[سنڌي ادب]] * [[ڀارتي سنڌي ادب]] * [[سنڌي رنگمنچ]] * [[ساهتيه اڪيڊمي]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=گوورڌن%20ڀارتي گوورڌن ڀارتي — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا] * [https://ajuttam.sindhisangat.com/bharti.php گوورڌن ڀارتي — اتم ساهت ايوارڊ] * [https://thesindhuworld.com/goverdhan-bharti/ گوورڌن ڀارتي — دي سنڌو ورلڊ] {{DEFAULTSORT:بگڙيل گهر}} [[زمرو:سنڌي ناٽڪ]] [[زمرو:سنڌي ڊراما]] [[زمرو:ڀارتي سنڌي ادب]] oa17nc7h4gztm59qfmbvx5kxsfjct17 0 104438 422525 2026-10-17T21:12:20Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|اندر ديو ڀوڄواڻيءَ جو 1970ع ۾ شايع ٿيل سنڌي شعري مجموعو}} {{Infobox book | name = بجليون ٿيون برسن | title_orig = بجليون ٿيون برسن | author = [[اندر ڀوڄواڻي]] | country = [[ڀارت]] | language = [[سنڌي ٻولي]] | genre = [[شاعري|شعري مجموعو]] | subject = انسانيت، همدردي، شفقت ۽ انساني قدر | pub_date = 1970ع }} '''''ب... 422525 wikitext text/x-wiki {{Short description|اندر ديو ڀوڄواڻيءَ جو 1970ع ۾ شايع ٿيل سنڌي شعري مجموعو}} {{Infobox book | name = بجليون ٿيون برسن | title_orig = بجليون ٿيون برسن | author = [[اندر ڀوڄواڻي]] | country = [[ڀارت]] | language = [[سنڌي ٻولي]] | genre = [[شاعري|شعري مجموعو]] | subject = انسانيت، همدردي، شفقت ۽ انساني قدر | pub_date = 1970ع }} '''''بجليون ٿيون برسن''''' (انگريزي: ''Bijilyoon Thyoon Barsani'') سنڌي شاعر ۽ ليکڪ '''[[اندر ڀوڄواڻي|اندر ديو ڄيٺانند ڀوڄواڻي]]'''، المعروف '''اندر'''، جو [[سنڌي ٻولي]] ۾ شاعريءَ جو مجموعو آهي، جيڪو 1970ع ۾ شايع ٿيو. ڪتاب ۾ انساني همدردي، رحم، شفقت ۽ انسانيت جي قدرن جي زوال بابت شاعر جي فڪري ڳڻتيءَ جو اظهار ملي ٿو.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref><ref name="SindhianaIndur">{{cite web |title=اندر ڀوڄواڻي |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%86%D8%AF%D8%B1+%DA%80%D9%88%DA%84%D9%88%D8%A7%DA%BB%D9%8A |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |access-date=2026-10-18 }}</ref> موتي لال جوتواڻي پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع) ۾ هن مجموعي جو جائزو وٺندي شاعر جي انساني همدرديءَ بابت فڪر کي [[وليم شيڪسپيئر]] جي المياتي ناٽڪ ''[[ڪنگ ليئر]]'' جي مرڪزي ڪردار جي سوال سان ڀيٽيو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> == شاعر جو تعارف == [[اندر ڀوڄواڻي]] جو اصل نالو '''اندر ديو ڄيٺانند ڀوڄواڻي''' هو. سندس جنم 22 مارچ 1918ع تي سنڌ جي ڳوٺ ٻيلي، تعلقي سجاول ۾ ٿيو. هن مئٽرڪ تائين تعليم حاصل ڪئي. اندر ڀوڄواڻي شاعر، ليکڪ، مضمون نگار ۽ نقاد هو. شاعريءَ سان گڏ مضمون نويسي ۽ ادبي تنقيد سندس دلچسپيءَ جا اهم شعبا هئا. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب، سندس شاعريءَ جا ٻه مجموعا ''پرهه باکون ڪڍيون'' (1963ع) ۽ ''بجليون ٿيون برسن'' (1970ع) شايع ٿيا. سندس هڪ ٻيو ڪتاب ''تاثرات'' 1984ع ۾ ڇپيو. اندر ڀوڄواڻي 1992ع ۾ وفات ڪئي.<ref name="SindhianaIndur"/> == اشاعت == ''بجليون ٿيون برسن'' جي اشاعت جو سال 1970ع آهي. انهيءَ سال جي تصديق موتي لال جوتواڻيءَ جي ادبي لغت ۽ ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ٻنهي مان ٿئي ٿي.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="SindhianaIndur"/> ڪتاب جي پهرئين ڇاپي جي ناشر، اشاعت واري شهر، صفحن جي تعداد، قيمت ۽ نظمن جي فهرست بابت مستند ڪتابي رڪارڊ اڃا دستياب نه ٿي سگهيو آهي. == موضوع ۽ فڪري پسمنظر == === انسانيت ۽ انساني قدر === موتي لال جوتواڻيءَ موجب، ''بجليون ٿيون برسن'' ۾ شاعر انساني همدردي ۽ شفقت جي گهٽجڻ تي ڏک جو اظهار ڪري ٿو.<ref name="Jotwani1996"/> انهيءَ جائزي مان ظاهر ٿئي ٿو ته مجموعي جو هڪ اهم فڪري پهلو انسان جي اخلاقي ذميواري، ٻين انسانن جي ڏک کي محسوس ڪرڻ ۽ انساني رشتن ۾ رحم جي اهميت سان لاڳاپيل آهي. === همدردي ۽ شفقت جو زوال === جوتواڻيءَ جي تشريح موجب، شاعر اهڙي سماجي ڪيفيت تي احتجاج ڪري ٿو، جنهن ۾ انسانن جي هڪٻئي لاءِ همدردي ۽ شفقت گهٽجي رهي آهي. هن تشريح ۾ انساني قدرن جو زوال شاعر جي بيچينيءَ جو سبب بڻجي سامهون اچي ٿو.<ref name="Jotwani1996"/> == ڪنگ ليئر سان ادبي ڀيٽ == [[وليم شيڪسپيئر]] جو مشهور المياتي ناٽڪ ''[[ڪنگ ليئر]]'' انساني تڪليف، اقتدار، خاندان، بي رحميءَ ۽ انسان جي بنيادي حيثيت بابت سوال اٿاري ٿو. موتي لال جوتواڻيءَ ''بجليون ٿيون برسن'' جي شاعر جي فڪري احتجاج کي ''ڪنگ ليئر'' جي ڪردار جي انساني وجود بابت سوال سان ڀيٽيو آهي. جوتواڻيءَ جي بيان ۾ هي سوال انگريزيءَ ۾ هن ريت آيو آهي: <blockquote lang="en">Is not the man more than this?</blockquote> يعني: ''ڇا انسان هن کان وڌيڪ ڪجهه نه آهي؟'' جوتواڻيءَ جي هيءَ ڀيٽ ٻنهي تخليقن ۾ انسانيت ۽ انساني وقار بابت موجود فڪري ڳڻتيءَ کي نمايان ڪرڻ لاءِ آهي.<ref name="Jotwani1996"/> هن ڀيٽ کي اندر ڀوڄواڻيءَ جي شيڪسپيئر کان سڌي ادبي اثرپذيريءَ جو ثبوت نٿو سمجهي سگهجي، ڇاڪاڻ⁠تہ جوتواڻيءَ جي مختصر داخلا ۾ ڪنهن مخصوص نظم يا سڌي اقتباس جي نشاندهي نه ڪئي وئي آهي. == ادبي جائزو == ''بجليون ٿيون برسن'' بابت موتي لال جوتواڻيءَ جي راءِ مان مجموعي جا ٻه اهم پهلو سامهون اچن ٿا: * انساني همدردي ۽ شفقت جي گهٽجڻ تي شاعر جو ڏک؛ * انساني وقار ۽ انسانيت بابت اخلاقي سوالن جو اظهار. جوتواڻيءَ جي جائزي ۾ شاعر جي ڪيفيت کي هڪ احتجاجي ۽ دردناڪ لهجي سان بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> ڪتاب جي مڪمل متن جي غيرموجودگيءَ سبب نظمن جي فني بناوت، وزن، بحر، صنفن، علامتن ۽ لسانياتي خصوصيتن بابت قطعي نتيجا ڪڍڻ مناسب نه آهي. == اندر ڀوڄواڻيءَ جون تصنيفون == {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | ڪتاب ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | اشاعت جو سال ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | صنف يا نوعيت |- | style="background:#E7F1FC;" | ''پرهه باکون ڪڍيون'' | 1963ع | شاعريءَ جو مجموعو |- | style="background:#EDF5EA;" | ''بجليون ٿيون برسن'' | 1970ع | شاعريءَ جو مجموعو |- | style="background:#F2EAFB;" | ''تاثرات'' | 1984ع | نثري تصنيف |} <ref name="SindhianaIndur"/> == ڪتاب جا دستاويزي تفصيل == {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" ! style="background:#35675B;color:#FFFFFF;" | خصوصيت ! style="background:#35675B;color:#FFFFFF;" | تفصيل ! style="background:#35675B;color:#FFFFFF;" | ماخذ يا تصديق |- | style="background:#E7F3EF;" | عنوان | بجليون ٿيون برسن | انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |- | style="background:#F1F7F4;" | رومن عنوان | ''Bijilyoon Thyoon Barsani'' | جوتواڻي، 1996ع |- | style="background:#E7F3EF;" | شاعر | اندر ديو ڄيٺانند ڀوڄواڻي | سنڌيانا ۽ جوتواڻي |- | style="background:#F1F7F4;" | سال | 1970ع | ٻنهي ماخذن مان تصديق ٿيل |- | style="background:#E7F3EF;" | ٻولي | سنڌي | تصديق ٿيل |- | style="background:#F1F7F4;" | صنف | شعري مجموعو | تصديق ٿيل |- | style="background:#E7F3EF;" | ناشر | اڻڄاتل | اصل ڇاپي جي ضرورت |- | style="background:#F1F7F4;" | صفحا | اڻڄاتل | اصل ڇاپي جي ضرورت |- | style="background:#E7F3EF;" | نظمن جو تعداد | اڻڄاتل | اصل ڇاپي جي ضرورت |} <ref name="Jotwani1996"/><ref name="SindhianaIndur"/> == سنڌي ادب ۾ جاءِ == ''بجليون ٿيون برسن'' اندر ڀوڄواڻيءَ جي انهن تصنيفن مان آهي، جن جي اشاعت سنڌي شاعريءَ جي تاريخي ۽ ڪتابي رڪارڊ ۾ درج ٿيل آهي. جوتواڻيءَ جي جائزي موجب، هن مجموعي ۾ انساني همدردي ۽ شفقت جي مسئلي کي مرڪزي اهميت حاصل آهي.<ref name="Jotwani1996"/> انهيءَ بنياد تي مجموعي کي انسانيت ۽ اخلاقي قدرن بابت سنڌي شاعريءَ جي مطالعي ۾ شامل ڪري سگهجي ٿو، پر ان جي تفصيلي ادبي حيثيت جي تعين لاءِ اصل نظمن جو مطالعو ضروري آهي. == پڻ ڏسو == * [[اندر ڀوڄواڻي]] * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌي شاعري]] * [[وليم شيڪسپيئر]] * [[ڪنگ ليئر]] * [[انساني وقار]] * [[ادبي تنقيد]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%86%D8%AF%D8%B1+%DA%80%D9%88%DA%84%D9%88%D8%A7%DA%BB%D9%8A اندر ڀوڄواڻي — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا] * [https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf A Dictionary of Sindhi Literature — موتي لال جوتواڻي، 1996ع] {{DEFAULTSORT:بجليون ٿيون برسن}} [[زمرو:1970ع جا ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي شاعريءَ جا مجموعا]] s0cskyypn72ggrt9exi3d619pang49p 0 104439 422526 2026-10-17T21:15:32Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|ڪرشن کٽواڻيءَ جو 1990ع ۾ شايع ٿيل سنڌي ڪهاڻين جو مجموعو}} {{Infobox book | name = ٻپهري | title_orig = ٻپهري | author = [[ڪرشن کٽواڻي]] | country = [[ڀارت]] | language = [[سنڌي ٻولي]] | genre = [[مختصر ڪهاڻي|مختصر ڪهاڻين جو مجموعو]] | publisher = سريش پرياڻي سنڌي ٽائيمز پبليڪيشن | pub_date = 1990ع | pages = 124 | subject... 422526 wikitext text/x-wiki {{Short description|ڪرشن کٽواڻيءَ جو 1990ع ۾ شايع ٿيل سنڌي ڪهاڻين جو مجموعو}} {{Infobox book | name = ٻپهري | title_orig = ٻپهري | author = [[ڪرشن کٽواڻي]] | country = [[ڀارت]] | language = [[سنڌي ٻولي]] | genre = [[مختصر ڪهاڻي|مختصر ڪهاڻين جو مجموعو]] | publisher = سريش پرياڻي سنڌي ٽائيمز پبليڪيشن | pub_date = 1990ع | pages = 124 | subject = اڪيلائي، پوڙهائپ، انساني رشتا ۽ سماجي ميل جول }} '''''ٻپهري''''' (انگريزي: ''Biphari''؛ رومن سنڌي: ''B'ipaharee'') سنڌي ڪهاڻيڪار ۽ ناول نگار [[ڪرشن کٽواڻي]] جو مختصر ڪهاڻين جو مجموعو آهي، جيڪو 1990ع ۾ ڀارت ۾ شايع ٿيو. ريخته جي ڪتابي رڪارڊ موجب، ڪتاب ''سريش پرياڻي سنڌي ٽائيمز پبليڪيشن'' شايع ڪيو ۽ اهو 124 صفحن تي مشتمل آهي.<ref name="RekhtaBiphari">{{cite web |title=Biphari |url=https://www.rekhta.org/ebooks/detail/biphari-ebooks |website=Rekhta |publisher=Rekhta Foundation |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> ڪتاب جي عنوان واري ڪهاڻي ''ٻپهري'' هڪ اٽڪل سٺ سالن جي اڪيلي مرد ۽ سندس گهر ۾ ڪم ڪندڙ ستر سالن جي عورت جي زندگيءَ بابت آهي. ڪهاڻيءَ ۾ پوڙهائپ، اڪيلائي، انساني لاڳاپن ۽ ڏکين حالتن ۾ سماجي ميل جول قائم رکڻ جي صلاحيت کي پيش ڪيو ويو آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> == ليکڪ == [[ڪرشن کٽواڻي]] سنڌي ٻوليءَ جو ناميارو ڪهاڻيڪار، ناول نگار ۽ مترجم هو. سندس جنم 7 نومبر 1927ع تي سنڌ ۾ ٿيو. ورهاڱي کان پوءِ هو ڀارت لڏي ويو. کٽواڻيءَ جي ادبي ڪم ۾ ناول، مختصر ڪهاڻيون، شاعري، ناٽڪ ۽ ترجما شامل آهن. هن [[شانتي نڪيتن]] ۾ رهڻ دوران فن، ادب ۽ موسيقيءَ سان پڻ لاڳاپو رکيو.<ref name="SindhianaKhatwani">{{cite web |title=ڪرشن کٽواڻي |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ڪرشن%20کٽواڻي |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |access-date=2026-10-18 }}</ref> سندس ناول ''ياد هڪ پيار جي'' کي 1980ع ۾ [[ساهتيه اڪيڊمي انعام]] مليو.<ref name="AkademiAwards">{{cite web |title=Sahitya Akademi Awards |url=https://sahitya-akademi.gov.in/awards/akademi%20samman_suchi.jsp |website=Sahitya Akademi |publisher=Sahitya Akademi |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> == اشاعت == ''ٻپهري'' جي اشاعت جو سال 1990ع آهي. ان جي تصديق موتي لال جوتواڻيءَ جي ادبي لغت، انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۽ ريخته جي ڪتابي رڪارڊ مان ٿئي ٿي.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="SindhianaBiphari">{{cite web |title=ٻپهري |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ٻپهري |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |access-date=2026-10-18 }}</ref><ref name="RekhtaBiphari"/> ريخته موجب، هن ڇاپي جا 124 صفحا آهن ۽ ان جو ڊجيٽل نسخو ''سنڌو يوٿ سرڪل، ليکراج عزيز لائبريري اينڊ ريسرچ سينٽر'' جي سهڪار سان دستياب آهي.<ref name="RekhtaBiphari"/> == عنوان واري ڪهاڻي == === ڪهاڻيءَ جو احوال === ''ٻپهري'' جي عنوان واري ڪهاڻيءَ جو مرڪزي ڪردار هڪ اٽڪل سٺ سالن جو مرد آهي، جيڪو پنهنجي گهر ۾ اڪيلو رهي ٿو. سندس زال وفات ڪري چڪي آهي ۽ ٻار پنهنجن خاندانن سان الڳ زندگي گذارين ٿا. سندس روزمره جي زندگي خاموش ۽ گهڻو ڪري هڪجهڙي آهي.<ref name="Jotwani1996"/> گهر جي ڪم ڪار لاءِ ستر سالن جي هڪ عورت اچي ٿي. هوءَ روزانو صبح ۽ شام گهر اچي کاڌو تيار ڪري ٿي ۽ گهريلو ڪم سنڀالي ٿي. عورت پنهنجي غربت ۽ خانداني ڏکن جي باوجود پاڙي جي ٻين عورتن سان سٺا لاڳاپا قائم رکي ٿي. انهن عورتن مان ڪيتريون سندس عمر جي لڳ ڀڳ اڌ جيتريون آهن. اڪيلو مرد حيران ٿئي ٿو ته اها پوڙهي عورت پنهنجي ڏکن ۽ محدود وسيلن جي باوجود ٻين ماڻهن سان دوستي ۽ ميل جول ڪيئن برقرار رکي ٿي.<ref name="Jotwani1996"/> === اڪيلائي ۽ سماجي تعلق === ڪهاڻيءَ ۾ ٻن پوڙهن ڪردارن جي زندگيءَ جو تضاد نمايان آهي. مرد جي زندگيءَ ۾ خاموشي، اڪيلائي ۽ روزمره جي هڪجهڙائي آهي، جڏهن ته پوڙهي عورت معاشي ۽ خانداني تڪليفن جي باوجود ٻين ماڻهن سان لاڳاپا قائم رکي ٿي. اهڙي ڀيٽ مان ظاهر ٿئي ٿو ته سماجي لاڳاپن جو دارومدار رڳو معاشي آسودگيءَ يا عمر تي نه آهي.<ref name="Jotwani1996"/> === پوڙهائپ جو موضوع === ''ٻپهري'' ۾ پوڙهائپ کي رڳو جسماني عمر يا ڪمزوريءَ جي صورت ۾ پيش نه ڪيو ويو آهي، پر ان سان لاڳاپيل اڪيلائي، روزاني ضرورتن ۽ انساني رشتن کي پڻ اهميت ڏني وئي آهي. ڪهاڻيءَ جو مرد ڪردار سماجي اڪيلائيءَ جي نمائندگي ڪري ٿو، جڏهن ته پوڙهي عورت ڏکين حالتن ۾ به سماجي طور سرگرم رهڻ جي صلاحيت ڏيکاري ٿي. هيءَ تشريح جوتواڻيءَ جي ڏنل ڪهاڻيءَ جي خلاصـي تي ٻڌل آهي.<ref name="Jotwani1996"/> == ڪهاڻيءَ جي اڳوڻي اشاعت == ''ٻپهري'' ڪهاڻيءَ جو ذڪر ڪلڪتي مان شايع ٿيندڙ ٽماهي رسالي ''رچنا'' جي شماري 31، سال 1986ع، جي حوالي سان پڻ ملي ٿو.<ref name="SindhiShaan">{{cite web |title=Some Masterpieces II |url=https://sindhishaan.com/article/literature/lite_05_03.html |website=Sindhishaan |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> اهو حوالو ظاهر ڪري ٿو ته عنوان واري ڪهاڻي 1990ع جي مجموعي کان اڳ به ادبي رسالي ۾ موجود هئي. تنهن هوندي به ''رچنا'' جي اصل شماري جي سڌي مقابلي کان سواءِ ڪهاڻيءَ جي پهرين اشاعت بابت قطعي دعويٰ ڪرڻ مناسب نه آهي. == ادبي جائزو == موتي لال جوتواڻي پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ ''ٻپهري'' جي عنوان واري ڪهاڻيءَ جو خلاصو ڏنو آهي. سندس بيان ۾ هڪ اڪيلي مرد جي زندگيءَ کي اهڙي پوڙهي عورت جي زندگيءَ سان ڀيٽيو ويو آهي، جيڪا معاشي ۽ خانداني ڏکن جي باوجود سماجي لاڳاپا قائم رکي ٿي.<ref name="Jotwani1996"/> ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ پڻ ''ٻپهري'' کي ڪرشن کٽواڻيءَ جي ڪهاڻين جو مجموعو ڄاڻايو ويو آهي ۽ عنوان واري ڪهاڻيءَ جي ٻن پوڙهن ڪردارن جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="SindhianaBiphari"/> ٻنهي خلاصن ۾ ڪجهه جزوي اختلاف آهن. جوتواڻيءَ موجب مرد جا ٻار پنهنجن خاندانن سان الڳ رهن ٿا، جڏهن ته سنڌيانا جي بيان ۾ ٻارن جي سنڀال بابت مختلف احوال ڏنو ويو آهي. ڪهاڻيءَ جي اصل متن سان مقابلو ڪرڻ کان پوءِ انهيءَ اختلاف کي وڌيڪ واضح ڪري سگهجي ٿو. == ڪتابي تفصيل == {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | خصوصيت ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | تفصيل ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | ماخذ |- | style="background:#E7F1FC;" | عنوان | ٻپهري | سنڌيانا ۽ ريخته |- | style="background:#EDF5EA;" | رومن عنوان | ''Biphari''، ''B'ipaharee'' | ريخته ۽ جوتواڻي |- | style="background:#F2EAFB;" | ليکڪ | ڪرشن کٽواڻي | سڀ ماخذ |- | style="background:#FFF2E4;" | اشاعت | 1990ع | ريخته، سنڌيانا ۽ جوتواڻي |- | style="background:#E7F1FC;" | ناشر | سريش پرياڻي سنڌي ٽائيمز پبليڪيشن | ريخته |- | style="background:#EDF5EA;" | صفحا | 124 | ريخته |- | style="background:#F2EAFB;" | ٻولي | سنڌي | تصديق ٿيل |- | style="background:#FFF2E4;" | صنف | مختصر ڪهاڻين جو مجموعو | تصديق ٿيل |} <ref name="RekhtaBiphari"/><ref name="Jotwani1996"/><ref name="SindhianaBiphari"/> == ڪرشن کٽواڻيءَ جا ٻيا ڪهاڻين جا مجموعا == {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" ! style="background:#35675B;color:#FFFFFF;" | ڪتاب ! style="background:#35675B;color:#FFFFFF;" | سال |- | style="background:#E7F3EF;" | ٽٽل زنجيرون | 1944ع |- | style="background:#F1F7F4;" | وندري ۽ ٻيون ڪهاڻيون | 1964ع |- | style="background:#E7F3EF;" | مٺڙي تو نه سڃاتو | 1973ع |- | style="background:#F1F7F4;" | اڪيلي | 1980ع |- | style="background:#E7F3EF;" | پرديسڻ | 1980ع |- | style="background:#F1F7F4;" | جياپي جو ساڌن | 1985ع |- | style="background:#E7F3EF;" | ٻپهري | 1990ع |- | style="background:#F1F7F4;" | ڌنڌلا چهرا | 1993ع |} <ref name="SindhianaKhatwani"/> == سنڌي ادب ۾ اهميت == ''ٻپهري'' ڪرشن کٽواڻيءَ جي 1990ع واري ڪهاڻين جي مجموعي طور سنڌي ادب جي ڪتابي تاريخ ۾ درج آهي. عنوان واري ڪهاڻيءَ ۾ انساني اڪيلائي، پوڙهائپ، معاشي تڪليف ۽ سماجي ميل جول جهڙن موضوعن کي ٻن مختلف شخصيتن جي ڀيٽ وسيلي پيش ڪيو ويو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> سنڌي ڪهاڻيءَ جي تاريخ بابت ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' جي جائزي ۾ ڪرشن کٽواڻيءَ جي ڪهاڻين جي ٻوليءَ جي سلاست، خيالن جي گهرائي ۽ انوکي طرز بيان کي سندس لکڻين جون اهم خصوصيتون قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="SindhianaSindhiStory">{{cite web |title=سنڌي ڪهاڻي |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سنڌي%20ڪهاڻي |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |access-date=2026-10-18 }}</ref> == پڻ ڏسو == * [[ڪرشن کٽواڻي]] * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌي مختصر ڪهاڻي]] * [[ڀارتي سنڌي ادب]] * [[ساهتيه اڪيڊمي انعام]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.rekhta.org/ebooks/detail/biphari-ebooks ٻپهري — ريخته تي ڊجيٽل ڪتاب] * [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ٻپهري ٻپهري — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا] * [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ڪرشن%20کٽواڻي ڪرشن کٽواڻي — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا] * [https://sindhishaan.com/article/literature/lite_05_03.html ٻپهري ڪهاڻيءَ بابت حوالو — سنڌي شان] * [https://sahitya-akademi.gov.in/awards/akademi%20samman_suchi.jsp ساهتيه اڪيڊميءَ جي انعام يافتگان جي فهرست] {{DEFAULTSORT:ٻپهري}} [[زمرو:1990ع جا ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي ڪهاڻين جا مجموعا]] [[زمرو:ڀارتي سنڌي ادب]] edy6q6s4y21m5j1nq592uhnm4706ydf 0 104440 422527 2026-10-17T21:21:44Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|ريٽا شهاڻيءَ جي آتم ڪٿائي مضمونن جو مجموعو، 1994ع}} {{Infobox book | name = ٻپهريءَ جا ٻه پل | title_orig = ٻپهريءَ جا ٻه پل | author = [[ريٽا شهاڻي]] | country = [[ڀارت]] | language = [[سنڌي ٻولي]] | genre = [[آتم ڪٿا]]، سوانحي مضمون، يادگيريون | subject = عورت جي زندگي، ذاتي تجربا، خانداني يادگيريون... 422527 wikitext text/x-wiki {{Short description|ريٽا شهاڻيءَ جي آتم ڪٿائي مضمونن جو مجموعو، 1994ع}} {{Infobox book | name = ٻپهريءَ جا ٻه پل | title_orig = ٻپهريءَ جا ٻه پل | author = [[ريٽا شهاڻي]] | country = [[ڀارت]] | language = [[سنڌي ٻولي]] | genre = [[آتم ڪٿا]]، سوانحي مضمون، يادگيريون | subject = عورت جي زندگي، ذاتي تجربا، خانداني يادگيريون ۽ سماجي سڃاڻپ | pub_date = 1994ع | preceded_by = گهنڊ ڄاڻ وڳو (1993ع) }} '''''ٻپهريءَ جا ٻه پل''''' (انگريزي: ''B'i-paharee-a jaa B'a Pala''؛ ''Two Moments of an Afternoon'') سنڌي ٻوليءَ جي نامياري ليکڪا، ناول نگار ۽ شاعره [[ريٽا شهاڻي]] جي آتم ڪٿائي مضمونن جو مجموعو آهي، جيڪو 1994ع ۾ شايع ٿيو. ڪتاب ۾ 20 مضمون شامل آهن، جن ۾ ليکڪا پنهنجي ذاتي تجربن، خانداني يادگيرين ۽ عورت جي سماجي حيثيت بابت ويچار پيش ڪري ٿي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref><ref name="SindhianaBook">{{cite web |title=ٻپهريءَ جا ٻہ پل |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ٻپهريءَ%20جا%20ٻہ%20پل |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |access-date=2026-10-18 }}</ref> هي ڪتاب ريٽا شهاڻيءَ جي آتم ڪٿا جو ٻيو ڀاڱو آهي. ان کان اڳ سندس آتم ڪٿا جو پهريون ڀاڱو ''گهنڊ ڄاڻ وڳو'' 1993ع ۾ شايع ٿيو هو. ٻنهي ڪتابن کي 2004ع ۾ گڏيل صورت ۾ ٻيهر شايع ڪيو ويو.<ref name="SindhianaRita">{{cite web |title=ريٽا شهاڻي |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ريٽا%20شھاڻي |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |access-date=2026-10-18 }}</ref> == ليکڪا جو تعارف == [[ريٽا شهاڻي]] 24 آگسٽ 1934ع تي [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]، سنڌ، ۾ ڄائي. سندس والد عالمچند اڌارام ملڪاڻي هو، جيڪو سنڌي ادب جي مشهور عالم [[منگهارام ملڪاڻي]] جو ڀاءُ هو. ريٽا شهاڻيءَ جي پرورش هڪ اهڙي خاندان ۾ ٿي، جتي ادب، موسيقي ۽ ثقافت کي خاص اهميت حاصل هئي. 1947ع ۾ ننڍي کنڊ جي ورهاڱي کان پوءِ سندس خاندان ڀارت ۾ آباد ٿيو. هن شاعري، ڪهاڻي، ناول، مضمون، ادبي تنقيد، سوانح، سفرنامي ۽ آتم ڪٿا سميت سنڌي ادب جي ڪيترين صنفن ۾ لکيو.<ref name="SindhianaRita"/> ريٽا شهاڻيءَ 15 سيپٽمبر 2013ع تي [[پوني]]، ڀارت، ۾ وفات ڪئي.<ref name="SindhianaRita"/> == ڪتاب جو پسمنظر == ريٽا شهاڻيءَ پنهنجي زندگيءَ جي تجربن ۽ يادگيرين کي آتم ڪٿائي نثر جي صورت ۾ پيش ڪيو. سندس آتم ڪٿا جو پهريون ڀاڱو ''گهنڊ ڄاڻ وڳو'' 1993ع ۾ شايع ٿيو، جڏهن ته ٻيو ڀاڱو ''ٻپهريءَ جا ٻه پل'' 1994ع ۾ شايع ٿيو.<ref name="SindhianaRita"/> ''ٻپهريءَ جا ٻه پل'' ۾ ليکڪا پنهنجي انفرادي تجربن سان گڏ خاندان، سماجي لاڳاپن ۽ عورت جي حيثيت بابت ويچار پيش ڪري ٿي. موتي لال جوتواڻيءَ موجب، هن ڪتاب ۾ ليکڪا هڪ عورت اديب جي حيثيت سان مٿس لاڳو ڪيل سماجي وصفن ۽ اميدن سان فڪري طور منهن ڏئي ٿي ۽ پنهنجي زندگيءَ جي تجربن کي پنهنجي خاندان جي گڏيل ڪهاڻيءَ سان ڳنڍي ٿي.<ref name="Jotwani1996"/> == ڪتاب جو مواد == ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب، 1994ع واري ڪتاب ۾ 20 عنوان يا آتم ڪٿائي مضمون شامل آهن. هر مضمون ۾ ريٽا شهاڻيءَ هڪ عورت جي حيثيت سان پنهنجي تجربن ۽ مشاهدن جو اظهار ڪيو آهي. سنڌيانا انهن مضمونن کي اهڙيون تحريرون قرار ڏئي ٿي، جن ۾ ليکڪا جي زندگيءَ جا واقعا ڪهاڻيءَ جهڙي انداز ۾ سامهون اچن ٿا.<ref name="SindhianaBook"/> اصل 1994ع واري ڇاپي جي فهرست جي تصديق نه ٿيڻ سبب ويهن مضمونن جا الڳ عنوان هتي شامل نه ڪيا ويا آهن. == اهم موضوع == === عورت جي سماجي سڃاڻپ === موتي لال جوتواڻيءَ جي ادبي جائزي موجب، ''ٻپهريءَ جا ٻه پل'' ۾ ريٽا شهاڻي هڪ عورت ليکڪا جي حيثيت سان سماج طرفان مقرر ڪيل روايتي وصفن ۽ ڪردار بابت سوال اٿاري ٿي.<ref name="Jotwani1996"/> هن نقطي نظر ۾ عورت جي ذاتي سڃاڻپ ۽ سماجي اميدن جي وچ ۾ موجود ڇڪتاڻ اهم موضوع بڻجي ٿي. === ذاتي تجربا ۽ مشاهدا === ڪتاب جي ويهن مضمونن ۾ ليکڪا پنهنجي زندگيءَ جا تجربا ۽ مشاهدا بيان ڪري ٿي. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب، هر مضمون پنهنجي نوعيت ۾ هڪ زندهه ڪهاڻيءَ وانگر آهي، جنهن ۾ ذاتي زندگيءَ جي احوال کي ادبي انداز سان پيش ڪيو ويو آهي.<ref name="SindhianaBook"/> === خاندان ۽ گڏيل يادگيريون === جوتواڻيءَ موجب، ريٽا شهاڻي پنهنجي ذاتي تجربن کي پنهنجي خاندان جي گڏيل ڪهاڻيءَ جي پسمنظر ۾ پيش ڪري ٿي.<ref name="Jotwani1996"/> اهڙيءَ طرح ڪتاب ۾ آتم ڪٿا رڳو هڪ فرد جي زندگيءَ جو بيان نه رهي ٿي، پر خانداني لاڳاپن ۽ گڏيل تجربن کي سمجهڻ جو ذريعو پڻ بڻجي ٿي. === عورت ليکڪا جو نقطي نظر === ريٽا شهاڻيءَ جي آتم ڪٿائي تحريرن ۾ عورت جي ذاتي زندگيءَ ۽ ادبي اظهار جي وچ ۾ تعلق نمايان آهي. جوتواڻيءَ جي تشريح موجب، ليکڪا سماجي طور مقرر ڪيل عورت جي ڪردار کي پنهنجي تجربي جي روشنيءَ ۾ پرکي ٿي ۽ پنهنجي سڃاڻپ کي پنهنجي لفظن ۾ بيان ڪري ٿي.<ref name="Jotwani1996"/> == ادبي جائزو == موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ ''ٻپهريءَ جا ٻه پل'' کي ويهن اثرائتن آتم ڪٿائي مضمونن جو مجموعو قرار ڏنو آهي. سندس جائزي موجب، ريٽا شهاڻي پنهنجي ذاتي زندگيءَ ۽ خاندان جي گڏيل تاريخ کي هڪٻئي سان ڳنڍيندي عورت جي سماجي حيثيت بابت قائم ٿيل روايتي تصورن سان بحث ڪري ٿي.<ref name="Jotwani1996"/> انهيءَ تنقيدي راءِ مان ڪتاب جا ٽي اهم ادبي پهلو سامهون اچن ٿا: * ذاتي تجربن تي ٻڌل آتم ڪٿائي اظهار؛ * عورت جي سماجي سڃاڻپ ۽ ادبي خودمختياريءَ بابت سوال؛ * فرد جي زندگيءَ ۽ خاندان جي گڏيل يادگيرين جو تعلق. اهي پهلو جوتواڻيءَ جي ادبي تشريح تي ٻڌل آهن؛ ڪتاب جي هر مضمون جو الڳ تفصيلي تجزيو نه آهن. == 1994ع واري اشاعت == ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۽ موتي لال جوتواڻيءَ موجب، ''ٻپهريءَ جا ٻه پل'' 1994ع ۾ شايع ٿيو.<ref name="SindhianaBook"/><ref name="Jotwani1996"/> تنهن هوندي به ''سنڌي سنگت'' جي هڪ سوانحي رڪارڊ ۾ ڪتاب جو سال 1995ع درج ٿيل آهي.<ref name="SindhiSangatRita">{{cite web |title=Rita V. Shahani |url=https://sindhisangat.com/promoters/rita-v-shahani/ |website=Sindhi Sangat |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> اصل ڇاپي جو عنواني صفحو دستياب نه هجڻ سبب هن اختلاف جي قطعي وضاحت ممڪن نه آهي. هن مضمون ۾ 1994ع کي بنيادي سال اختيار ڪيو ويو آهي. == 2004ع جو گڏيل ڇاپو == [[تاج جويو|تاج جويي]] ريٽا شهاڻيءَ جي آتم ڪٿا جي ٻنهي ڀاڱن، ''گهنڊ ڄاڻ وڳو'' ۽ ''ٻپهريءَ جا ٻه پل''، کي گڏ ڪري نئين سر ترتيب ڏنو. هن گڏيل ڪتاب لاءِ تاج جويي هڪ تفصيلي مهاڳ پڻ لکيو. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب، اهو گڏيل ڇاپو ڊسمبر 2004ع ۾ ''ڪويتا پبليڪيشن''، حيدرآباد، سنڌ، شايع ڪيو. ڪتاب ڊيمي سائيز ۾ ڇپيو ۽ ان جي قيمت 150 پاڪستاني روپيا هئي.<ref name="SindhianaBook"/> ليکڪ [[الطاف شيخ]] پڻ پنهنجي سفرنامي ''هلي ڏسجي هندستان'' ۾ ريٽا شهاڻيءَ جي آتم ڪٿا جي حيدرآباد مان شايع ٿيل ڇاپي جو ذڪر ڪيو آهي.<ref name="AltafShaikh">{{cite book |last=شيخ |first=الطاف |author-link=الطاف شيخ |title=هلي ڏسجي هندستان |chapter=محتاجيءَ کان اڳ جڳ مان اٿارج |chapter-url=https://books.sindhsalamat.com/book/98/read/3758 |language=sd }}</ref> == اشاعتي تاريخ جو تقابلي جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | سال ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | ڪتاب يا ڇاپو ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | تفصيل |- | style="background:#E7F1FC;" | 1993ع | ''گهنڊ ڄاڻ وڳو'' | آتم ڪٿا جو پهريون ڀاڱو |- | style="background:#EDF5EA;" | 1994ع | ''ٻپهريءَ جا ٻه پل'' | آتم ڪٿا جو ٻيو ڀاڱو؛ 20 مضمون |- | style="background:#FFF2E4;" | 1995ع | ''ٻپهريءَ جا ٻه پل'' | هڪ سوانحي رڪارڊ ۾ ڄاڻايل متبادل سال |- | style="background:#F2EAFB;" | ڊسمبر 2004ع | ''ٻپهريءَ جا ٻه پل'' | ٻنهي ڀاڱن جو گڏيل ڇاپو؛ ترتيب ۽ مهاڳ تاج جويو؛ ڪويتا پبليڪيشن، حيدرآباد |} <ref name="SindhianaBook"/><ref name="SindhianaRita"/><ref name="SindhiSangatRita"/> == انعام ۽ مڃتا == ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب، ريٽا شهاڻيءَ کي ''ٻپهريءَ جا ٻه پل'' تي 1994ع ۾ بمبئيءَ جي ''بيسٽ سڀا'' طرفان انعام ڏنو ويو.<ref name="SindhianaRita"/> هيءَ مڃتا سندس آتم ڪٿائي ادب سان لاڳاپيل آهي. == سنڌي آتم ڪٿائي ادب ۾ اهميت == ''ٻپهريءَ جا ٻه پل'' سنڌي عورت ليکڪا جي ذاتي تجربن ۽ سماجي مشاهدي تي ٻڌل آتم ڪٿائي نثر جو مثال آهي. ڪتاب ۾ عورت جي حيثيت، ذاتي سڃاڻپ، خانداني يادگيريون ۽ سماجي لاڳاپا هڪٻئي سان ڳنڍيل آهن.<ref name="Jotwani1996"/> ريٽا شهاڻيءَ جي ٻنهي آتم ڪٿائي ڀاڱن جي 2004ع ۾ گڏيل اشاعت سان سنڌ ۽ ڀارت جي پڙهندڙن لاءِ سندس زندگيءَ جو احوال هڪ ڪتاب ۾ دستياب ٿيو.<ref name="SindhianaBook"/> == پڻ ڏسو == * [[ريٽا شهاڻي]] * [[تاج جويو]] * [[گهنڊ ڄاڻ وڳو]] * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌي آتم ڪٿا]] * [[سنڌي عورتن جو ادب]] * [[هندستان جي ورهاڱي]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ٻپهريءَ%20جا%20ٻہ%20پل ٻپهريءَ جا ٻه پل — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا] * [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ريٽا%20شھاڻي ريٽا شهاڻي — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا] * [https://sindhisangat.com/promoters/rita-v-shahani/ ريٽا شهاڻي — سنڌي سنگت] * [https://books.sindhsalamat.com/book/98/read/3758 الطاف شيخ جي ڪتاب ۾ ريٽا شهاڻيءَ جو ذڪر] * [https://sindhicriticism.blogspot.com/2014/12/taj-joyo_14.html ريٽا شهاڻي بابت تاج جويي جو مضمون] {{DEFAULTSORT:ٻپهريءَ جا ٻه پل}} [[زمرو:1994ع جا ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي آتم ڪٿائون]] [[زمرو:ڀارتي سنڌي ادب]] edqpcfugo6hsyb0td4nvvb7iwbz667a 0 104441 422528 2026-10-17T22:11:58Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|ٻڌمت ۾ محبت، رحمدلي، ٻين جي خوشيءَ ۾ خوش ٿيڻ ۽ ذهني توازن جون چار اعليٰ ڪيفيتون}} '''برهم وِهار''' (پالي ۽ سنسڪرت: ''Brahmavihāra''؛ انگريزي: ''Four Divine Abodes'' يا ''Four Sublime States'') [[ٻڌمت]] جي اخلاقي ۽ مراقباتي تعليم ۾ چئن اعليٰ ذهني ڪيفيتن جو مجموعو آهي. اهي چار ڪيفيتون '''مي... 422528 wikitext text/x-wiki {{Short description|ٻڌمت ۾ محبت، رحمدلي، ٻين جي خوشيءَ ۾ خوش ٿيڻ ۽ ذهني توازن جون چار اعليٰ ڪيفيتون}} '''برهم وِهار''' (پالي ۽ سنسڪرت: ''Brahmavihāra''؛ انگريزي: ''Four Divine Abodes'' يا ''Four Sublime States'') [[ٻڌمت]] جي اخلاقي ۽ مراقباتي تعليم ۾ چئن اعليٰ ذهني ڪيفيتن جو مجموعو آهي. اهي چار ڪيفيتون '''ميتا''' (خيرخواهي)، '''ڪرُڻا''' (رحمدلي)، '''مُديتا''' (ٻين جي خوشيءَ ۾ خوش ٿيڻ) ۽ '''اُپيڪکا''' (ذهني توازن) آهن. انهن کي '''چار اَپَرِماڻ''' (پالي: ''appamaññā'') يعني ''چار بي حد ڪيفيتون'' پڻ چيو ويندو آهي.<ref name="Nyanaponika1994">{{cite web |last=Nyanaponika |first=Thera |author-link=نياڻاپونيڪا ٿير |title=The Four Sublime States: Contemplations on Love, Compassion, Sympathetic Joy and Equanimity |url=https://accesstoinsight.org/lib/authors/nyanaponika/wheel006 |publisher=Buddhist Publication Society |website=Access to Insight |year=1994 |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> برهم وِهار جو مقصد اهڙي ذهني روش ۽ اخلاقي زندگيءَ کي فروغ ڏيڻ آهي، جنهن ۾ ماڻهو پنهنجي ۽ ٻين جاندارن جي ڀلائيءَ لاءِ محبت، همدردي ۽ غيرجانبداريءَ جو رويو اختيار ڪري. ٻڌمت ۾ اهي ڪيفيتون روزمره جي اخلاق سان گڏ [[مراقبو|مراقبي]] جي مشق جو پڻ موضوع آهن.<ref name="AN10208">{{cite web |title=Brahmavihara Sutta: The Sublime Attitudes (AN 10.208) |translator-last=Thanissaro |translator-first=Bhikkhu |url=https://www.accesstoinsight.org/tipitaka/an/an10/an10.208.than.html |website=Access to Insight |year=2004 |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ برهم وِهار کي زندگي گذارڻ جو مثالي طريقو ڄاڻايو آهي، جيڪو دوستي، رحمدلي، خوشي ۽ غيرجانبداريءَ جي چئن اعليٰ ڪيفيتن تي ٻڌل آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> == اصطلاح جي معنيٰ == ''برهم وِهار'' ٻن لفظن مان ٺهيل آهي: * '''برهم''' (''Brahma''): ٻڌمت جي روايتي اصطلاح ۾ هڪ اعليٰ ديوي يا آسماني هستيءَ سان لاڳاپيل صفت؛ * '''وِهار''' (''Vihāra''): رهڻ جي جاءِ، قيام يا ذهني رهائش. انهيءَ ڪري ''برهم وِهار'' جو ترجمو ''برهم جهڙيون رهائشون''، ''الاهي رهائشون'' يا ''اعليٰ ذهني ڪيفيتون'' ڪيو ويندو آهي. نياڻاپونيڪا ٿير موجب، انهن کي ''رهائشون'' ان ڪري چيو ويو آهي، جو اهي ڪيفيتون انسان جي ذهن ۽ عمل جو مستقل حصو بڻجڻ گهرجن، نه رڳو وقتي جذبا.<ref name="Nyanaponika1994"/> == چار برهم وِهار == {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | شمار ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | پالي اصطلاح ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | سنڌي معنيٰ ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | بنيادي مفهوم |- | style="background:#E7F1FC;" | 1 | '''ميتا''' (''Mettā'') | دوستي، محبت ۽ خيرخواهي | سڀني جاندارن جي ڀلائي ۽ خوشيءَ جي خواهش |- | style="background:#EDF5EA;" | 2 | '''ڪرُڻا''' (''Karuṇā'') | رحمدلي ۽ همدردي | ٻين جي تڪليف کي محسوس ڪرڻ ۽ ان جي خاتمي جي خواهش |- | style="background:#FFF2E4;" | 3 | '''مُديتا''' (''Muditā'') | ٻين جي خوشيءَ ۾ خوش ٿيڻ | ٻين جي ڪاميابي ۽ خوشحاليءَ تي حسد کان سواءِ خوش ٿيڻ |- | style="background:#F2EAFB;" | 4 | '''اُپيڪکا''' (''Upekkhā'') | ذهني توازن ۽ غيرجانبداري | پسند، ناپسند ۽ جذباتي ڇڪتاڻ جي باوجود متوازن رويو برقرار رکڻ |} <ref name="Nyanaponika1994"/> === ميتا: محبت ۽ خيرخواهي === '''ميتا''' (پالي: ''Mettā''؛ سنسڪرت: ''Maitrī'') سڀني جاندارن لاءِ نيڪ خواهشن، محبت ۽ دوستاڻي رويي جو نالو آهي. ٻڌمت جي تعليم ۾ ميتا ڪنهن مخصوص شخص يا گروهه تائين محدود نه آهي. ان جو مقصد پنهنجي، پنهنجن پيارن، اڻڄاتل ماڻهن ۽ مخالفن سميت سڀني جي ڀلائيءَ جي خواهش پيدا ڪرڻ آهي. مراقبي ۾ ميتا جي مشق وسيلي نفرت، دشمني ۽ ڪاوڙ کي گهٽائڻ جي ڪوشش ڪئي ويندي آهي.<ref name="Nyanaponika1994"/> === ڪرُڻا: رحمدلي === '''ڪرُڻا''' (پالي ۽ سنسڪرت: ''Karuṇā'') ٻين جي ڏک کي سمجهڻ ۽ ان کي گهٽائڻ جي خواهش آهي. هيءَ ڪيفيت رڳو ڪنهن تي افسوس ڪرڻ تائين محدود نه آهي، پر تڪليف ۾ ورتل جاندارن لاءِ حقيقي همدرديءَ جو رويو پيدا ڪرڻ سان لاڳاپيل آهي. ٻڌمت ۾ ڪرُڻا کي ظلم، بي رحمي ۽ خودغرضيءَ جي مقابلي ۾ اهم اخلاقي خوبي سمجهيو ويندو آهي.<ref name="Nyanaponika1994"/> === مُديتا: ٻين جي خوشيءَ ۾ خوش ٿيڻ === '''مُديتا''' (پالي ۽ سنسڪرت: ''Muditā'') ٻين ماڻهن جي خوشي، ڪاميابي ۽ خوشحاليءَ تي خوش ٿيڻ جي ڪيفيت آهي. ان جو مطلب آهي ته ماڻهو ٻين جي ترقيءَ کي حسد يا مقابلي جي نگاهه سان ڏسڻ بدران سندن خوشيءَ ۾ شريڪ ٿئي. مُديتا حسد ۽ ساڙ جي ابتڙ هڪ مثبت ذهني روش آهي.<ref name="Nyanaponika1994"/> === اُپيڪکا: ذهني توازن === '''اُپيڪکا''' (پالي: ''Upekkhā''؛ سنسڪرت: ''Upekṣā'') ذهني برابري، متوازن غيرجانبداري ۽ جذباتي استحڪام جي ڪيفيت آهي. ان جو مقصد خوشي ۽ غم، تعريف ۽ ملامت يا پسند ۽ ناپسند جهڙين حالتن ۾ ذهني توازن برقرار رکڻ آهي. اُپيڪکا کي ڪڏهن انگريزيءَ ۾ ''indifference'' چيو ويو آهي، پر ان کي بي حسي، لاپرواهي يا ٻين جي ڏک کان لاتعلقيءَ جي معنيٰ ۾ سمجهڻ درست نه آهي. نياڻاپونيڪا ٿير موجب، رحمدلي اُپيڪکا کي ٿڌي بي حسيءَ ۾ تبديل ٿيڻ کان بچائي ٿي. اهڙيءَ طرح چارئي ڪيفيتون هڪٻئي کي مڪمل ڪن ٿيون.<ref name="Nyanaponika1994"/> == ٻڌمت جي مقدس متنن ۾ ذڪر == برهم وِهار جو ذڪر [[پالي ڪينن]] جي مختلف متنن ۾ ملي ٿو. === برهم وِهار سُت (AN 10.208) === ''اَنگُتَر نڪايه'' جي ''برهم وِهار سُت'' (AN 10.208) ۾ چئن ڪيفيتن جي مشق بيان ٿيل آهي. هن متن موجب، مراقبو ڪندڙ ماڻهو پنهنجي ذهن کي خيرخواهيءَ سان هڪ طرف ڦهلائي ٿو، پوءِ ٻين طرفن، مٿي، هيٺ ۽ چوڌاري سڀني جاندارن ڏانهن ساڳيو رويو اختيار ڪري ٿو. ساڳئي نموني رحمدلي، ٻين جي خوشيءَ ۾ خوش ٿيڻ ۽ ذهني توازن جي ڪيفيتن کي پڻ بي حد وسيع ڪرڻ جي تعليم ڏني وئي آهي.<ref name="AN10208"/> === چار اَپَرِماڻ === چئن برهم وِهارن کي ''اَپَرِماڻ'' (''appamaññā'') ان ڪري سڏيو وڃي ٿو، جو انهن جي مثالي مشق ڪنهن محدود شخص، خاندان، طبقي يا قوم تائين محدود نه آهي. اهي سڀني جاندارن ڏانهن بنا تعصب ۽ دشمنيءَ جي وڌايا وڃن ٿا.<ref name="Nyanaponika1994"/> == مراقبي ۾ برهم وِهار == ٻڌمت ۾ برهم وِهار جون ڪيفيتون صرف نظرياتي اخلاقي اصول نه آهن، پر مراقبي جي منظم مشق جو پڻ حصو آهن. هن مشق کي ''برهم وِهار ڀاونا'' (''Brahmavihāra-bhāvanā'') چيو ويندو آهي. نياڻاپونيڪا ٿير موجب، مراقبي ۾ ميتا جي شروعات پنهنجي ڀلائيءَ جي خواهش سان ڪري سگهجي ٿي. پوءِ ان خيرخواهيءَ کي ٻين پيارن، اڻڄاتل ۽ ڏکين لاڳاپن وارن ماڻهن ڏانهن وڌايو ويندو آهي. اهڙيءَ طرح رحمدلي، مُديتا ۽ اُپيڪکا جي مشق پڻ ڪئي ويندي آهي.<ref name="Nyanaponika1994"/> == چارئي ڪيفيتون ۽ انهن جو گڏيل تعلق == چار برهم وِهار هڪٻئي کان الڳ هجڻ باوجود گڏيل اخلاقي نظام ٺاهين ٿا. {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" ! style="background:#35675B;color:#FFFFFF;" | ڪيفيت ! style="background:#35675B;color:#FFFFFF;" | جنهن منفي روش جي مقابلي ۾ مددگار آهي ! style="background:#35675B;color:#FFFFFF;" | ٻين ڪيفيتن سان تعلق |- | style="background:#E7F3EF;" | ميتا | نفرت ۽ دشمني | سڀني لاءِ خيرخواهيءَ جو بنياد فراهم ڪري ٿي |- | style="background:#F1F7F4;" | ڪرُڻا | ظلم ۽ بي رحمي | ذهني توازن کي بي حسيءَ کان بچائي ٿي |- | style="background:#E7F3EF;" | مُديتا | حسد ۽ ساڙ | ٻين جي خوشيءَ کي مثبت انداز ۾ قبول ڪرڻ سيکاري ٿي |- | style="background:#F1F7F4;" | اُپيڪکا | جانبداري ۽ جذباتي ڇڪتاڻ | ٻين ڪيفيتن کي توازن ۽ استحڪام ڏئي ٿي |} <ref name="Nyanaponika1994"/> == اخلاقي ۽ سماجي اهميت == برهم وِهار جون چار ڪيفيتون ٻڌمت ۾ فرد جي ذهني تربيت سان گڏ سماجي لاڳاپن لاءِ پڻ اهم سمجهيون وڃن ٿيون. انهن جو مقصد ٻين سان نفرت، ظلم، حسد ۽ جانبداريءَ بدران محبت، همدردي، خوشي ۽ توازن وارو رويو پيدا ڪرڻ آهي. نياڻاپونيڪا ٿير موجب، اهي ڪيفيتون سماجي تڪرارن کي گهٽائڻ، ماڻهن جي وچ ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ ۽ تعصب کان مٿانهون ٿي ٻين جي ڀلائيءَ لاءِ ڪم ڪرڻ ۾ مددگار آهن.<ref name="Nyanaponika1994"/> == سنڌي ادبي ماخذن ۾ ذڪر == موتي لال جوتواڻي پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع) ۾ ''Brahma-vihara'' جي الڳ داخلا ڏني آهي. هن اصطلاح کي مثالي زندگي گذارڻ جي اهڙي طريقي طور بيان ڪيو آهي، جيڪو دوستي، رحمدلي، خوشي ۽ غيرجانبداريءَ جي چئن اعليٰ ڪيفيتن تي ٻڌل آهي.<ref name="Jotwani1996"/> جوتواڻيءَ جي وصف ٻڌمت جي روايتي چار برهم وِهارن واري تصور سان مطابقت رکي ٿي، پر چوٿين ڪيفيت لاءِ استعمال ٿيل ''indifference'' کي ٻڌمت جي وسيع تعليم جي روشنيءَ ۾ ذهني توازن يا ''equanimity'' طور سمجهڻ وڌيڪ درست آهي.<ref name="Nyanaponika1994"/> == پڻ ڏسو == * [[ٻڌمت]] * [[گوتم ٻڌ]] * [[ميتا]] * [[ڪرُڻا]] * [[مراقبو]] * [[ٻڌمت جو فلسفو]] * [[اخلاقيات]] * [[پالي ڪينن]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ مطالعو == * {{cite book |last=Harvey |first=Peter |title=An Introduction to Buddhist Ethics |publisher=Cambridge University Press |year=2000 |language=en }} * {{cite book |author=Bhikkhu Bodhi |title=The Numerical Discourses of the Buddha: A Translation of the Aṅguttara Nikāya |publisher=Wisdom Publications |year=2012 |language=en }} * {{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://accesstoinsight.org/lib/authors/nyanaponika/wheel006 The Four Sublime States — نياڻاپونيڪا ٿير] * [https://www.accesstoinsight.org/tipitaka/an/an10/an10.208.than.html Brahmavihara Sutta — AN 10.208] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:038_Buddha_Figure,_Mandalay,_19th_c,_Brahmavihara_Monastery,_Melaka,_Malaysia,_photograph_by_Anandajoti_Bhikkhu.jpg برهم وِهار خانقاهه جي ٻڌ مورتي — وڪيميڊيا ڪامنز] {{DEFAULTSORT:برهم وهار}} [[زمرو:ٻڌمت]] [[زمرو:ٻڌمت جا فلسفيانه تصور]] [[زمرو:ٻڌمت جو مراقبو]] [[زمرو:اخلاقيات]] awmu8k0f7otbobymdk6vjhaq6xu1imu 0 104442 422529 2026-10-17T22:15:13Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|1828ع ۾ بنگال مان شروع ٿيل مذهبي ۽ سماجي سڌارن جي تحريڪ، جيڪا 1875ع ۾ سنڌ ۾ منظم ٿي}} {{Infobox organization | name = برهمو سماج | native_name = Brahmo Samaj | image = Portrait of Raja Ram Mohun Roy, 1833.jpg | caption = [[راجا رام موهن راءِ]]، برهمو سماج جو باني | formation = 20 آگسٽ 1828ع | founder = [[راجا رام موهن راءِ]] ۽ سند... 422529 wikitext text/x-wiki {{Short description|1828ع ۾ بنگال مان شروع ٿيل مذهبي ۽ سماجي سڌارن جي تحريڪ، جيڪا 1875ع ۾ سنڌ ۾ منظم ٿي}} {{Infobox organization | name = برهمو سماج | native_name = Brahmo Samaj | image = Portrait of Raja Ram Mohun Roy, 1833.jpg | caption = [[راجا رام موهن راءِ]]، برهمو سماج جو باني | formation = 20 آگسٽ 1828ع | founder = [[راجا رام موهن راءِ]] ۽ سندس ساٿي | founding_location = [[ڪلڪتو]]، [[بنگال]] | type = مذهبي ۽ سماجي سڌارن جي تحريڪ | purpose = توحيد، مذهبي سڌارا، عورتن جي تعليم، سماجي برابري ۽ مذهبي رواداري | region_served = هندستان؛ تاريخي طور سنڌ سميت ننڍو کنڊ }} '''برهمو سماج''' (انگريزي: ''Brahmo Samaj''؛ بنگالي: ব্রাহ্ম সমাজ) هندستان جي اڻويهين صديءَ جي مذهبي ۽ سماجي سڌارن واري تحريڪ آهي، جنهن جو بنياد 20 آگسٽ 1828ع تي [[راجا رام موهن راءِ]] ۽ سندس ساٿين [[ڪلڪتو|ڪلڪتي]] ۾ وڌو. تحريڪ هڪ خدا جي عبادت، بت پرستيءَ جي مخالفت، مذهبي رواداري، سماجي برابري ۽ تعليم جي واڌاري تي زور ڏنو.<ref name="BrahmoHistory">{{cite web |title=Brief History of the Brahmo Samaj |url=https://brahmosamaj.org/brief-history/ |website=Brahmo Samaj |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref><ref name="BrahmoFounders">{{cite web |title=Founders of the Brahmo Samaj |url=https://www.thebrahmosamaj.net/founders/founders.html |website=The Brahmo Samaj |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> [[سنڌ]] ۾ هن تحريڪ جي شروعات جو سهرو [[ساڌو نولراءِ آڏواڻي]] ڏانهن وڃي ٿو، جنهن 1875ع ۾ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۾ برهمو سماج جو مندر قائم ڪيو. موتي لال جوتواڻي پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ پڻ سنڌ ۾ برهمو سماج جي قيام جو سال 1875ع ڄاڻايو آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref><ref name="SindGazetteer1907">{{cite book |last=Aitken |first=E. H. |title=Gazetteer of the Province of Sind |year=1907 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |url=https://drpathan.com/wp-content/uploads/2025/03/2015_62034_Gazetteer-Of-The-Province-Of-Sind-1907.pdf |language=en }}</ref> == نالي جي معنيٰ == ''برهمو سماج'' ٻن لفظن مان ٺهيل آهي. ''برهمو'' جو تعلق اعليٰ خدا يا برهم جي عبادت سان آهي، جڏهن ته ''سماج'' جي معنيٰ جماعت يا گڏجاڻي آهي. انهيءَ لحاظ کان برهمو سماج جو مفهوم هڪ خدا جي عبادت ڪندڙ ماڻهن جي جماعت آهي.<ref name="SadharanAbout">{{cite web |title=About Us |url=https://thesadharanbrahmosamaj.org/aboutus.php |website=Sadharan Brahmo Samaj |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> == تاريخي پسمنظر == === بنگال ۾ بنياد === اڻويهين صديءَ ۾ بنگال ۾ مذهبي ۽ سماجي سڌارن جي تحريڪن کي هٿي ملي. راجا رام موهن راءِ مذهبي رسمن، بت پرستيءَ ۽ سماجي اڻبرابريءَ بابت تنقيدي سوچ پيش ڪئي. 20 آگسٽ 1828ع تي هن ڪلڪتي ۾ پنهنجي ساٿين سان گڏ هڪ جماعت قائم ڪئي، جيڪا پوءِ برهمو سماج جي نالي سان مشهور ٿي. جنوري 1830ع ۾ ان جي پهرئين عبادتگاهه جو باضابطه افتتاح ٿيو.<ref name="BrahmoHistory"/><ref name="SadharanAbout"/> === ديبندرناٿ ٽئگور ۽ ڪيشب چندر سين === راجا رام موهن راءِ جي وفات کان پوءِ [[ديبندرناٿ ٽئگور]] برهمو سماج جي فڪري ۽ تنظيمي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. بعد ۾ [[ڪيشب چندر سين]] تحريڪ جي تبليغ ۽ سماجي سڌارن کي وڌيڪ وسيع ڪيو. انهن اڳواڻن جي دور ۾ تحريڪ اندر مذهبي ۽ تنظيمي اختلاف پڻ پيدا ٿيا، جن جي نتيجي ۾ مختلف شاخون وجود ۾ آيون.<ref name="BrahmoHistory"/> === ساڌارن برهمو سماج === 15 مئي 1878ع تي ڪلڪتي ۾ ''ساڌارن برهمو سماج'' (''Sadharan Brahmo Samaj'') قائم ٿيو. هن نئين جماعت جي اهم اڳواڻن ۾ آنند موهن بوس، شيب چندر ديب ۽ اميش چندر دتا شامل هئا.<ref name="SadharanAbout"/> == سنڌ ۾ برهمو سماج == === ساڌو نولراءِ آڏواڻي === [[فائل:Portrait of Raja Ram Mohun Roy, 1833.jpg|thumb|کاٻي|190px|برهمو سماج جو باني راجا رام موهن راءِ. سنڌ ۾ هن تحريڪ کي ساڌو نولراءِ آڏواڻيءَ متعارف ڪرايو.]] [[ساڌو نولراءِ آڏواڻي]]، جنهن کي نولراءِ شوقيرام پڻ چيو ويندو هو، 10 جولاءِ 1848ع تي حيدرآباد، سنڌ، ۾ ڄائو. هو سنڌ جو سماج سڌارڪ ۽ سرڪاري عملدار هو. سندس والد مکي شوقيرام آڏواڻي حيدرآباد جي مشهور شخصيت هو.<ref name="SindhianaNavalrai">{{cite web |title=ساڌو نولراءِ |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B3%D8%A7%DA%8C%D9%88+%D9%86%D9%88%D9%84%D8%B1%D8%A7%D8%A1%D9%90 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |access-date=2026-10-18 }}</ref> نولراءِ شروعات ۾ حيدرآباد ۾ ''سک سڀا'' نالي جماعت قائم ڪئي، جيڪا پوءِ ''سنڌ سڀا'' جي نالي سان پڻ سڃاتي وئي. برهمو سماج جي فڪر کان متاثر ٿيڻ کان پوءِ هن انهيءَ تنظيم کي برهمو سماج جي صورت ڏني.<ref name="DawnAdvanis">{{cite news |title=Connections: The earlier, better Advanis |url=https://www.dawn.com/news/1039823 |newspaper=Dawn |date=2013-09-08 |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> === ڪيشب چندر سين سان ملاقات === 1873ع ۾ نولراءِ آڏواڻي ڪلڪتي ويو، جتي هن برهمو سماج جي اڳواڻ ڪيشب چندر سين سان ملاقات ڪئي. ان ملاقات کان پوءِ نولراءِ سنڌ ۾ برهمو سماج جي اصولن کي منظم نموني ڦهلائڻ لاءِ وڌيڪ سرگرم ٿيو.<ref name="SindhianaNavalrai"/><ref name="DawnAdvanis"/> === حيدرآباد ۾ برهمو مندر جو قيام، 1875ع === سيپٽمبر 1875ع ۾ حيدرآباد ۾ برهمو سماج جو مندر کوليو ويو. 1907ع جي سرڪاري ''Gazetteer of the Province of Sind'' ۾ تصديق ٿيل آهي ته نولراءِ شوقيرام جي اثر هيٺ حيدرآباد جي اڳوڻي جماعت برهمو سماج ۾ شامل ٿي ۽ سيپٽمبر 1875ع ۾ مندر کوليو ويو.<ref name="SindGazetteer1907"/> مندر جو افتتاح [[ستيندرناٿ ٽئگور]] ڪيو، جيڪو ان وقت حيدرآباد ۾ سيشن جج هو. هو ديبندرناٿ ٽئگور جو پٽ ۽ [[رابندرناٿ ٽئگور]] جو وڏو ڀاءُ هو.<ref name="FridayTimesBrahmo">{{cite news |title=How The Brahmo Samaj Reforms Reached Sindh |url=https://thefridaytimes.com/25-Aug-2024/how-the-brahmo-samaj-reforms-reached-sindh |newspaper=The Friday Times |date=2024-08-25 |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب، افتتاحي تقريب ۾ حيدرآباد جي قاضيءَ قرآن مجيد جون آيتون پڙهيون، ديوان ڪوڙيمل چندن برهم ڌرم جا اصول بيان ڪيا ۽ ساڌو نولراءِ پرارٿنا ڪئي.<ref name="SindhianaNavalrai"/> مندر موجوده سول اسپتال جي سامهون، لبرٽي مارڪيٽ واري علائقي ۾ هو. ان جي شروعاتي تعمير جو خرچ نولراءِ پنهنجي وسيلن مان ادا ڪيو هو.<ref name="FridayTimesBrahmo"/> == سنڌ ۾ برهمو سماج جون سماجي سرگرميون == برهمو سماج جي اڳواڻن سنڌ ۾ تعليم، عورتن جي ڀلائي، مذهبي رواداري ۽ سماجي سڌارن لاءِ مختلف سرگرميون ڪيون. انهن ڪوششن ۾ ساڌو نولراءِ سان گڏ سندس ڀاءُ [[ساڌو هيرانند]]، [[ديوان ڪوڙو مل چندن مل]] ۽ [[ڏيارام گدومل]] جهڙيون شخصيتون نمايان هيون.<ref name="SindhianaNavalrai"/> === عورتن جي تعليم === برهمو سماج سان لاڳاپيل سنڌي سماج سڌارڪن ڇوڪرين جي تعليم کي خاص اهميت ڏني. نولراءِ آڏواڻي ۽ سندس ساٿين حيدرآباد ۾ عورتن جي تعليم لاءِ ادارا قائم ڪرڻ ۽ تعليمي سهولتون وڌائڻ جون ڪوششون ڪيون.<ref name="WomenSindh">{{cite web |title=From freedom fighters to doctors, women in pre-Partition Sindh were flagbearers of feminism |url=https://scroll.in/magazine/888565/freedom-fighters-and-ticket-checkers-women-in-pre-partition-sindh-blazed-their-own-trail |website=Scroll.in |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> === صحت ۽ سماجي ڀلائي === برهمو سماج جي سماجي سڌارن واري سرگرمين ۾ عورتن جي علاج، غريبن جي مدد، نشي جي مخالفت ۽ يتيم ٻارن جي سارسنڀال کي اهميت ڏني وئي. 1907ع جي سنڌ گزيٽيئر موجب، حيدرآباد جي برهمو سماج سان لاڳاپيل ادارن ۾ غريبن جي مدد لاءِ فنڊ، ''Band of Hope'' ۽ سماجي سڌارن واري تنظيم شامل هئا.<ref name="SindGazetteer1907"/> === تعليم ۽ يونين اڪيڊمي === ساڌو نولراءِ ۽ ساڌو هيرانند 1888ع ۾ حيدرآباد ۾ ''يونين اڪيڊمي'' قائم ڪئي. هن تعليمي اداري جو تعلق سنڌ ۾ جديد تعليم جي واڌاري ۽ برهمو سماج سان لاڳاپيل سماجي سڌارن واري ماحول سان هو.<ref name="SindhianaNavalrai"/> === مذهبي رواداري === سنڌ ۾ برهمو سماج جي سرگرمين جو هڪ نمايان پهلو مختلف مذهبن جي ماڻهن وچ ۾ رواداريءَ کي هٿي ڏيڻ هو. 1875ع واري افتتاحي تقريب ۾ مسلمان قاضيءَ جي شرڪت ۽ قرآن مجيد جي تلاوت انهيءَ بين المذهبي رواداريءَ جو تاريخي مثال آهي.<ref name="SindhianaNavalrai"/> == سنڌ ۾ برهمو سماج جون اهم شخصيتون == {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | شخصيت ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | لاڳاپو يا خدمتون |- | style="background:#E7F1FC;" | [[ساڌو نولراءِ آڏواڻي]] | سنڌ ۾ برهمو سماج جو باني ۽ 1875ع واري مندر جو سرپرست |- | style="background:#EDF5EA;" | [[ساڌو هيرانند]] | تعليم ۽ سماجي ڀلائيءَ لاءِ سرگرم اڳواڻ |- | style="background:#F2EAFB;" | [[ديوان ڪوڙو مل چندن مل]] | برهمو سماج جي فڪر، تعليم ۽ سماجي سڌارن سان لاڳاپيل |- | style="background:#FFF2E4;" | [[ڏيارام گدومل]] | تعليم، عورتن جي ڀلائي ۽ سماجي سڌارن جو اڳواڻ |- | style="background:#E7F1FC;" | [[ستيندرناٿ ٽئگور]] | 1875ع ۾ حيدرآباد جي برهمو مندر جو افتتاح ڪندڙ |- | style="background:#EDF5EA;" | [[نرملداس گربخشاڻي]] | بعد واري دور ۾ حيدرآباد جي برهمو مندر جي انتظام سان لاڳاپيل |} <ref name="SindhianaNavalrai"/><ref name="FridayTimesBrahmo"/> == اهم تاريخون == {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" ! style="background:#35675B;color:#FFFFFF;" | سال ! style="background:#35675B;color:#FFFFFF;" | واقعو |- | style="background:#E7F3EF;" | 20 آگسٽ 1828ع | ڪلڪتي ۾ راجا رام موهن راءِ برهمو سماج جو بنياد وڌو |- | style="background:#F1F7F4;" | جنوري 1830ع | برهمو سماج جي پهرئين عبادتگاهه جو افتتاح |- | style="background:#E7F3EF;" | 1873ع | ساڌو نولراءِ جي ڪيشب چندر سين سان ملاقات |- | style="background:#F1F7F4;" | سيپٽمبر 1875ع | حيدرآباد، سنڌ، ۾ برهمو مندر جو افتتاح |- | style="background:#E7F3EF;" | 15 مئي 1878ع | ڪلڪتي ۾ ساڌارن برهمو سماج جو قيام |- | style="background:#F1F7F4;" | 1888ع | حيدرآباد ۾ يونين اڪيڊميءَ جو قيام |- | style="background:#E7F3EF;" | آڪٽوبر 1931ع | حيدرآباد ۾ نئين برهمو مندر جي افتتاح جو ذڪر |} <ref name="BrahmoHistory"/><ref name="SadharanAbout"/><ref name="SindhGazetteer1907"/><ref name="SindhianaNavalrai"/> == نئون برهمو مندر ۽ بعد واري تاريخ == ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب، تحريڪ جي واڌاري کان پوءِ حيدرآباد ۾ پراڻي برهمو مندر جي ڏکڻ طرف هڪ نئون مندر تعمير ڪيو ويو. ان جي تعمير ۾ نولراءِ جي ڀاءُ تاراچند شوقيرام ۽ حيدرآباد توڙي ڪراچيءَ جي برهمو جماعتن حصو ورتو. نئين مندر جو افتتاح آڪٽوبر 1931ع ۾ ڪيشب چندر سين جي نياڻي سچارو ديويءَ ڪيو.<ref name="SindhianaNavalrai"/> 1947ع جي ورهاڱي کان پوءِ سنڌ ۾ برهمو سماج جي تنظيمي سرگرمين ۾ گهٽتائي آئي. سنڌيانا موجب، ساڌو نولراءِ جي سماڌي برهمو مندر ۾ موجود هئي، پر 1960ع ۾ ان هنڌ جون پراڻيون اڏاوتون ڊاهي نئين شهري تعمير ڪئي وئي.<ref name="SindhianaNavalrai"/> == سنڌ جي سماجي تاريخ ۾ اهميت == برهمو سماج سنڌ ۾ اڻويهين صديءَ جي سماجي ۽ تعليمي سڌارن سان لاڳاپيل اهم تحريڪن مان هڪ هئي. هن تحريڪ سان لاڳاپيل اڳواڻن عورتن جي تعليم، سماجي ڀلائي، مذهبي رواداري ۽ جديد تعليمي ادارن جي قيام لاءِ ڪم ڪيو. سنڌ جي 1907ع واري سرڪاري گزيٽيئر ۾ حيدرآباد جي برهمو سماج جي سماجي ادارن جو ذڪر هن تحريڪ جي تاريخي سرگرمين جي تصديق ڪري ٿو.<ref name="SindGazetteer1907"/> == پڻ ڏسو == * [[ساڌو نولراءِ آڏواڻي]] * [[ساڌو هيرانند]] * [[راجا رام موهن راءِ]] * [[ڪيشب چندر سين]] * [[ڏيارام گدومل]] * [[ديوان ڪوڙو مل چندن مل]] * [[ستيندرناٿ ٽئگور]] * [[بنگال جي نشاة ثانيه]] * [[آريا سماج]] * [[سنڌ جي تاريخ]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ مطالعو == * {{cite book |last=Aitken |first=E. H. |title=Gazetteer of the Province of Sind |year=1907 |publisher=Government Central Press |location=Bombay |language=en }} * {{cite book |last=Sastri |first=Sivanath |title=History of the Brahmo Samaj |publisher=R. Chatterjee |location=Calcutta |year=1911 |language=en }} * {{cite book |last=Malkani |first=K. R. |title=The Sindh Story |year=1997 |language=en }} * {{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B3%D8%A7%DA%8C%D9%88+%D9%86%D9%88%D9%84%D8%B1%D8%A7%D8%A1%D9%90 ساڌو نولراءِ — انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا] * [https://drpathan.com/wp-content/uploads/2025/03/2015_62034_Gazetteer-Of-The-Province-Of-Sind-1907.pdf سنڌ جو گزيٽيئر، 1907ع] * [https://thefridaytimes.com/25-Aug-2024/how-the-brahmo-samaj-reforms-reached-sindh سنڌ ۾ برهمو سماج جي تاريخ — دي فرائيڊي ٽائيمز] * [https://www.dawn.com/news/1039823 ساڌو نولراءِ ۽ هيرانند بابت تاريخي مضمون — ڊان] * [https://brahmosamaj.org/brief-history/ برهمو سماج جي تاريخ] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Ram_Mohan_Roy راجا رام موهن راءِ جون تصويرون — وڪيميڊيا ڪامنز] {{DEFAULTSORT:برهمو سماج}} [[زمرو:1828ع ۾ قائم ٿيل تنظيمون]] [[زمرو:مذهبي سڌارن جون تحريڪون]] [[زمرو:هندستان جون سماجي تحريڪون]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:سنڌ ۾ تعليم جي تاريخ]] [[زمرو:برهمو سماج]] jbac9ms2tw61sznjzkca1ybxtm978i4 0 104443 422531 2026-10-17T22:21:53Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|نارائڻ ايڇ. سمتاڻيءَ جو 1956ع ۾ شايع ٿيل گوتم ٻڌ جي زندگيءَ ۽ تعليمات بابت تعارفي ڪتاب}} {{Infobox book | name = ٻڌ درشن | title_orig = Buddha-Darshan | author = نارائڻ ايڇ. سمتاڻي | language = سنڌي | subject = [[گوتم ٻڌ]] جي زندگي ۽ تعليمات | genre = مذهبي ۽ فلسفيانه تعارف | pub_date = 1956ع }} '''''ٻڌ درشن''''' (... 422531 wikitext text/x-wiki {{Short description|نارائڻ ايڇ. سمتاڻيءَ جو 1956ع ۾ شايع ٿيل گوتم ٻڌ جي زندگيءَ ۽ تعليمات بابت تعارفي ڪتاب}} {{Infobox book | name = ٻڌ درشن | title_orig = Buddha-Darshan | author = نارائڻ ايڇ. سمتاڻي | language = سنڌي | subject = [[گوتم ٻڌ]] جي زندگي ۽ تعليمات | genre = مذهبي ۽ فلسفيانه تعارف | pub_date = 1956ع }} '''''ٻڌ درشن''''' (رومن عنوان: ''Buddha-Darshan'') نارائڻ ايڇ. سمتاڻي (''Narain H. Samtani'') جو گوتم ٻڌ جي زندگيءَ ۽ سندس تعليمات بابت تعارفي ڪتاب آهي، جيڪو 1956ع ۾ شايع ٿيو.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ ''Buddha-Darshan'' جي الڳ داخلا ڏني آهي ۽ ان کي گوتم ٻڌ جي زندگيءَ ۽ تعليمات جو تعارفي ڪتاب ڄاڻايو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> == عنوان ۽ موضوع == ''ٻڌ درشن'' جي عنوان ۾ ''ٻڌ'' مان مراد [[گوتم ٻڌ]] آهي، جڏهن ته ''درشن'' ڏکڻ ايشيائي فلسفيانه روايتن ۾ نظريي، فلسفي يا فڪري ڏسڻيءَ جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيندو آهي. ڪتاب جي عنوان ۽ جوتواڻيءَ جي بيان موجب، ان جو بنيادي موضوع گوتم ٻڌ جي زندگيءَ ۽ ٻڌمت جي تعليمات جو تعارف آهي.<ref name="Jotwani1996"/> اصل ڇاپي جو مڪمل متن دستياب نه هجڻ سبب ڪتاب جي بابن، ترتيب، خاص دليلن يا ليکڪ جي انفرادي تشريح بابت قطعي بيان نٿو ڪري سگهجي. == ليکڪ == ڪتاب جي ليکڪ جو نالو موتي لال جوتواڻيءَ جي ادبي لغت ۾ ''Narain H. Samtani'' ڄاڻايل آهي.<ref name="Jotwani1996"/> ''Indian Institute of Sindhology'' جي شخصيتن واري فهرست ۾ ''Dr. Narain Samtani'' نالي شخص جو ذڪر موجود آهي، پر دستياب معلومات مان انهيءَ شخص جي ''ٻڌ درشن'' جي ليکڪ سان سڃاڻپ جي قطعي تصديق نه ٿي سگهي آهي.<ref name="SindhologyPersonalities">{{cite web |title=Sindhi Personalities |url=https://sindhology.org/personalities/ |website=Indian Institute of Sindhology |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> ٻڌمت جي ٻين علمي ماخذن ۾ ''N. H. Samtani'' نالي محقق جو ذڪر پڻ ملي ٿو، پر ساڳئي نالي جي بنياد تي سندس سمورن ڪتابن ۽ تحريرن کي هن ڪتاب جي ليکڪ سان منسوب ڪرڻ مناسب نه آهي.<ref name="NTUSamtani">{{cite web |title=Three Jewels |url=https://buddhism.lib.ntu.edu.tw/search/search_detail.jsp?comefrom=authorinfo&seq=363506 |website=Digital Library of Buddhist Studies |publisher=National Taiwan University |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> == اشاعت == موتي لال جوتواڻيءَ موجب، ''ٻڌ درشن'' 1956ع ۾ شايع ٿيو.<ref name="Jotwani1996"/> ڪتاب جي اصل ناشر، ڇپائيءَ جي هنڌ، صفحن جي تعداد، ڇاپي جي ٻوليءَ جي اصل رسم الخط ۽ سرورق بابت مڪمل ڪتابي تفصيلن جي آزاد تصديق اڃا نه ٿي سگهي آهي. == موضوع جو تاريخي پسمنظر == === گوتم ٻڌ === {{Main|گوتم ٻڌ}} گوتم ٻڌ ٻڌمت جي باني شخصيت آهي. ٻڌمت جي روايت موجب، هن انساني ڏک، ان جي سببن ۽ ان کان ڇوٽڪاري جي واٽ بابت تعليم ڏني. ٻڌمت جي تاريخ ۾ ٻڌ جي زندگيءَ جا اهم واقعا سندس جنم، دنياوي زندگيءَ کي ڇڏڻ، روحاني سجاڳي حاصل ڪرڻ، پهريون وعظ ڏيڻ ۽ مهاپرنروان آهن. اهي واقعا ٻڌمت جي تاريخي ۽ مذهبي ادب جا بنيادي موضوع آهن، پر ''ٻڌ درشن'' جي اصل متن جي غيرموجودگيءَ ۾ انهن مان هر هڪ کي ڪتاب جو الڳ باب قرار نٿو ڏئي سگهجي. === ٻڌمت جون بنيادي تعليمات === {{Main|ٻڌمت}} ٻڌمت جي روايتي تعليمات ۾ چار عظيم سچايون، اٺن اصولن واري واٽ، وچٿري واٽ، ڪرما، اڻپائيداري ۽ ڏک کان نجات جا تصور اهم آهن. اهي ٻڌمت جا عام فڪري موضوع آهن. جوتواڻيءَ جي مختصر داخلا مان صرف ايتري تصديق ٿئي ٿي ته ''ٻڌ درشن'' گوتم ٻڌ جي زندگيءَ ۽ تعليمات جو تعارف پيش ڪري ٿو؛ ڪتاب ۾ انهن موضوعن جي مخصوص ترتيب يا تشريح جي تصديق نه ٿي سگهي آهي.<ref name="Jotwani1996"/> == ڪتابي تفصيل == {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | خصوصيت ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | تفصيل ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | تصديق جي حيثيت |- | style="background:#E7F1FC;" | عنوان | ''Buddha-Darshan'' (ٻڌ درشن) | جوتواڻيءَ وٽ رومن عنوان موجود |- | style="background:#EDF5EA;" | ليکڪ | نارائڻ ايڇ. سمتاڻي | جوتواڻيءَ وٽ تصديق ٿيل |- | style="background:#F2EAFB;" | اشاعت | 1956ع | جوتواڻيءَ وٽ تصديق ٿيل |- | style="background:#FFF2E4;" | موضوع | گوتم ٻڌ جي زندگي ۽ تعليمات | جوتواڻيءَ وٽ تصديق ٿيل |- | style="background:#E7F1FC;" | ناشر | نامعلوم | وڌيڪ تحقيق گهربل |- | style="background:#EDF5EA;" | ڇپائيءَ جو هنڌ | نامعلوم | وڌيڪ تحقيق گهربل |- | style="background:#F2EAFB;" | صفحا | نامعلوم | وڌيڪ تحقيق گهربل |- | style="background:#FFF2E4;" | اصل سرورق | تصديق ٿيل تصوير دستياب نه آهي | وڌيڪ تحقيق گهربل |} <ref name="Jotwani1996"/> == سنڌي ادبي تاريخ ۾ ذڪر == ''ٻڌ درشن'' جو ذڪر موتي لال جوتواڻيءَ جي 1996ع ۾ شايع ٿيل ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ ملي ٿو. انهيءَ ڪتابي داخلا مان معلوم ٿئي ٿو ته 1956ع ۾ نارائڻ ايڇ. سمتاڻيءَ گوتم ٻڌ جي زندگيءَ ۽ تعليمات بابت هڪ تعارفي تصنيف پيش ڪئي هئي.<ref name="Jotwani1996"/> ڪتاب جي سنڌي ادبي تاريخ ۾ صحيح مقام، ان جي پڙهندڙن تي اثر ۽ ان جي مخصوص فلسفيانه تشريح جو جائزو وٺڻ لاءِ اصل متن ۽ همعصر ادبي تبصرن جي ضرورت آهي. == پڻ ڏسو == * [[گوتم ٻڌ]] * [[ٻڌمت]] * [[ٻڌمت جو فلسفو]] * [[چار عظيم سچايون]] * [[اٺن اصولن واري واٽ]] * [[سنڌي ادب]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ مطالعو == * {{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }} * {{cite book |last=Gethin |first=Rupert |title=The Foundations of Buddhism |publisher=Oxford University Press |year=1998 |language=en }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://sindhology.org/personalities/ انڊين انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي — سنڌي شخصيتون] * [https://buddhism.lib.ntu.edu.tw/search/search_detail.jsp?comefrom=authorinfo&seq=363506 ٻڌمت جي ڊجيٽل لائبريري — N. H. Samtani نالي محقق جو رڪارڊ] {{DEFAULTSORT:ٻڌ درشن}} [[زمرو:1956ع جا ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي ڪتاب]] [[زمرو:ٻڌمت بابت ڪتاب]] [[زمرو:مذهبي ادب]] jhrm25ggwq46847c9taifnprnifi9ta 0 104444 422533 2026-10-17T22:50:14Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|موهن ڪلپنا جي 1984ع ۾ شايع ٿيل سنڌي آتم ڪٿا}} {{Infobox book | name = بک، عشق، ادب | title_orig = بک عشق ادب | author = [[موهن ڪلپنا]] | country = [[ڀارت]] | language = [[سنڌي ٻولي]] | genre = [[آتم ڪٿا]]، سوانحي ادب | publisher = [[روشني پبليڪيشن]] | pub_date = 1984ع | pages = 292 | subject = زندگيءَ جا تجربا، سنڌ جي ورهاڱي،... 422533 wikitext text/x-wiki {{Short description|موهن ڪلپنا جي 1984ع ۾ شايع ٿيل سنڌي آتم ڪٿا}} {{Infobox book | name = بک، عشق، ادب | title_orig = بک عشق ادب | author = [[موهن ڪلپنا]] | country = [[ڀارت]] | language = [[سنڌي ٻولي]] | genre = [[آتم ڪٿا]]، سوانحي ادب | publisher = [[روشني پبليڪيشن]] | pub_date = 1984ع | pages = 292 | subject = زندگيءَ جا تجربا، سنڌ جي ورهاڱي، جلاوطني، محبت ۽ ادبي زندگي }} '''''بک، عشق، ادب''''' (انگريزي: ''Bukha Ishq Adab'' يا ''Buk Ishq Adab'') سنڌي ٻوليءَ جي مشهور ڪهاڻيڪار، ناول نگار ۽ شاعر [[موهن ڪلپنا]] (22 نومبر 1930ع – 19 جون 1992ع) جي آتم ڪٿا آهي، جيڪا 1984ع ۾ شايع ٿي. ڪتاب ۾ ليکڪ پنهنجي ذاتي زندگيءَ، معاشي مشڪلاتن، محبت جي تجربن، [[هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ سنڌ مان لڏپلاڻ، جلاوطنيءَ جي احساس ۽ ادبي سفر کي بيان ڪيو آهي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref><ref name="RekhtaBuk">{{cite web |title=Bukha Ashk Adab |url=https://www.rekhta.org/ebooks/detail/bukha-ashk-adab-ebooks?lang=ur |website=Rekhta |publisher=Rekhta Foundation |language=ur |access-date=2026-10-18 }}</ref> موتي لال جوتواڻيءَ موجب، ڪلپنا جي آتم ڪٿا ۽ سندس افسانوي ادب ۾ گهرو تعلق موجود آهي. جوتواڻيءَ جو خيال آهي ته ليکڪ پنهنجي ڪهاڻين، ناولن ۽ آتم ڪٿا ۾ بار بار پنهنجي شخصيت ۽ زندگيءَ جي تجربن کي نئين تخليقي صورت ۾ پيش ڪيو آهي. انهيءَ ڪري سندس آتم ڪٿا کي سندس افسانوي ادب کان مڪمل طور الڳ ڪري پڙهڻ مناسب نه آهي.<ref name="Jotwani1996"/> ڪتاب جو متن [[سنڌسلامت ڪتاب گهر]] تي آن لائين موجود آهي. ريخته جي ڪتابي رڪارڊ موجب، 1984ع واري ڪتاب جو ناشر روشني پبليڪيشن ۽ صفحن جو تعداد 292 آهي.<ref name="SindhSalamatBuk">{{cite web |title=بک عشق ادب |url=https://books.sindhsalamat.com/book/484/read |website=سنڌسلامت ڪتاب گهر |language=sd |access-date=2026-10-18 }}</ref><ref name="RekhtaBuk"/> == ليکڪ جو تعارف == {{Main|موهن ڪلپنا}} '''موهن ڪلپنا''' سنڌي ٻوليءَ جو ڪهاڻيڪار، ناول نگار، شاعر ۽ مضمون نگار هو. سندس جنم 22 نومبر 1930ع تي ڪوٽڙيءَ ۾ ٿيو. هن پنهنجي شروعاتي تعليم ڪوٽڙي ۽ ڪراچيءَ ۾ حاصل ڪئي. 1947ع جي ورهاڱي کان پوءِ هو ڀارت لڏي ويو، جتي هن سنڌي ادب ۾ تخليقي ڪم جاري رکيو. سندس لکڻين ۾ سنڌ جي ياد، جلاوطني، محبت، سماجي تضاد ۽ فرد جي اندروني ڪشمڪش نمايان موضوع آهن.<ref name="SindhSalamatAuthor">{{cite web |title=موهن ڪلپنا |url=https://books.sindhsalamat.com/author/6 |website=سنڌسلامت ڪتاب گهر |language=sd |access-date=2026-10-18 }}</ref> موهن ڪلپنا جا مشهور ناول ''آواره''، ''زندگي''، ''رڃ ۽ پاڇا''، ''جلاوطني'' ۽ ''ماءُ'' آهن. سندس ڪهاڻين جي مجموعن ۾ ''چاندني ۽ زهر''، ''فرشتن جي دنيا'' ۽ ''اها شام'' شامل آهن.<ref name="SindhSalamatAuthor"/> 1984ع ۾ کيس ڪهاڻين جي مجموعي ''اها شام'' تي [[ساهتيه اڪيڊمي انعام]] مليو. هن 19 جون 1992ع تي الهاس نگر ۾ وفات ڪئي.<ref name="SindhSalamatAuthor"/> == لکڻ ۽ اشاعت جي تاريخ == === پهريون مسودو: 1975ع === موهن ڪلپنا پنهنجي آتم ڪٿا جي آخري تحرير ''ڪٿا اڃا اڌوري آهي'' ۾ ڄاڻايو آهي ته هن پنهنجي زندگيءَ جو پهريون سوانحي مسودو 1975ع جي شروعات ۾ لکيو هو. سندس دوست [[مدد علي سنڌي]] اهو مسودو ڇپائيءَ لاءِ ڏنو، پر ڪتاب ان وقت شايع نه ٿي سگهيو. ان جو هڪ حصو الڳ شايع ٿيو. ڪلپنا موجب، [[پير حسام الدين راشدي]] اصل مسودو پڙهڻ ۾ دلچسپي ڏيکاري. پوءِ [[مهتاب محبوب]] ۽ ٻين ادبي دوستن جي وسيلي اهو مسودو ليکڪ تائين پهچايو ويو.<ref name="KalpanaIncomplete">{{cite web |last=ڪلپنا |first=موهن |title=ڪٿا اڃا اڌوري آهي |url=https://books.sindhsalamat.com/book/484/read/25454 |website=سنڌسلامت ڪتاب گهر |date=1984-08-24 |language=sd |access-date=2026-10-18 }}</ref> === ٻيهر تحرير === موهن ڪلپنا پنهنجي وضاحت ۾ لکيو آهي ته هو ڪنهن به تحرير کي ساڳئي انداز ۾ ٻيهر لکي نه سگهندو هو. انهيءَ ڪري آتم ڪٿا جي ٻيهر تحرير دوران هن اڳئين مسودي کي لفظ به لفظ نقل ڪرڻ بدران نئين سر لکيو. ليکڪ موجب، هن ٻيهر لکيل آتم ڪٿا کي لڳ ڀڳ 1978ع جي دور تائين پهچائي ڇڏيو، پر زندگيءَ جا ڪيترائي تجربا اڃا اڻ لکيل رهجي ويا.<ref name="KalpanaIncomplete"/> === 1984ع جي اشاعت === ''بک، عشق، ادب'' 1984ع ۾ شايع ٿي. ريخته جي ڪتابي رڪارڊ موجب، ڪتاب روشني پبليڪيشن پاران شايع ٿيو ۽ ان ۾ 292 صفحا آهن.<ref name="RekhtaBuk"/> ڪتاب جي ارپنا 14 آگسٽ 1984ع جي تاريخ سان لکيل آهي، جڏهن ته آخري وضاحتي تحرير ''ڪٿا اڃا اڌوري آهي'' تي 24 آگسٽ 1984ع جي تاريخ ڏنل آهي.<ref name="SindhSalamatBuk"/><ref name="KalpanaIncomplete"/> موهن ڪلپنا پنهنجي آخري تحرير ۾ ڪتاب جي تدوين لاءِ [[شوڪت حسين شورو]] جو شڪريو ادا ڪيو آهي.<ref name="KalpanaIncomplete"/> == ڪتاب جي جوڙجڪ == سنڌسلامت ڪتاب گهر تي موجود متن ۾ ارپنا، مهاڳ، 20 نمبر وار حصا ۽ آخري تحرير ''ڪٿا اڃا اڌوري آهي'' شامل آهن.<ref name="SindhSalamatBuk"/> ڪتاب جي شروعات ۾ ليکڪ پنهنجي زندگيءَ جي سفر، ذاتي تجربن، ڪاميابين، ناڪامين ۽ ادبي جدوجهد بابت لکيو آهي. آتم ڪٿا روايتي تاريخ وار سوانح بدران ذاتي يادگيرين، ادبي واقعن، فڪري ويچارن ۽ جذباتي تجربن جي صورت ۾ اڳتي وڌي ٿي. == اهم موضوع == === بک ۽ معاشي جدوجهد === ڪتاب جي عنوان ۾ ''بک'' ليکڪ جي زندگيءَ ۾ پيش آيل معاشي تڪليفن، غربت ۽ روزگار جي جدوجهد سان لاڳاپيل آهي. ڪتاب جي مهاڳ ۾ پڻ ليکڪ جي معاشي مشڪلاتن ۽ زندگيءَ جي ڏکين حالتن کي نمايان ڪيو ويو آهي.<ref name="SindhSalamatBuk"/> === عشق ۽ ذاتي زندگي === ''عشق'' ڪتاب جو ٻيو اهم موضوع آهي. موهن ڪلپنا پنهنجي محبتن، ذاتي لاڳاپن، جذباتي ڪشمڪش ۽ شادي شده زندگيءَ بابت تفصيل سان لکيو آهي. ڪتاب ۾ سندس زال ڪمل سان تعلق ۽ ٻين ذاتي تجربن جو ذڪر پڻ ملي ٿو.<ref name="KalpanaLove">{{cite web |last=ڪلپنا |first=موهن |title=بک عشق ادب، حصو 14 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/484/read/25447 |website=سنڌسلامت ڪتاب گهر |language=sd |access-date=2026-10-18 }}</ref> === ادب ۽ تخليقي سفر === ''ادب'' عنوان جو ٽيون بنيادي موضوع آهي. ڪلپنا پنهنجي ادبي دوستن، ڪهاڻين، ناولن، ادبي تحريڪن ۽ تخليقي تجربن بابت لکي ٿو. هن جي آتم ڪٿا مان سنڌي اديبن جي پاڻ ۾ لاڳاپن، ادبي بحثن ۽ ورهاڱي کان پوءِ سنڌي ادب جي سرگرمين بابت معلومات ملي ٿي.<ref name="SindhSalamatBuk"/> === سنڌ سان محبت ۽ جلاوطني === سنڌ سان محبت ۽ وطن کان جدائيءَ جو احساس ڪتاب ۾ نمايان آهي. ورهاڱي کان پوءِ سنڌ مان ڀارت لڏي وڃڻ ڪلپنا جي زندگيءَ جو اهم واقعو هو. ڪتاب ۾ هو سنڌ جي ياد، وطن سان جذباتي تعلق ۽ لڏپلاڻ کان پوءِ پيدا ٿيل احساسن کي بيان ڪري ٿو.<ref name="SindhSalamatBuk"/> === الهاس نگر جي زندگي === ڪتاب ۾ [[الهاس نگر]] جي شروعاتي حالتن جو پڻ ذڪر آهي. ڪلپنا اتي رهندڙ سنڌي پناهگيرن جي زندگيءَ، شهري سهولتن جي کوٽ، روزمره جي مشڪلاتن ۽ شهر جي نالي بابت سنڌين جي خواهشن جو احوال ڏنو آهي.<ref name="KalpanaUlhasnagar">{{cite web |last=ڪلپنا |first=موهن |title=بک عشق ادب، حصو 8 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/484/read/25441 |website=سنڌسلامت ڪتاب گهر |language=sd |access-date=2026-10-18 }}</ref> == حقيقت ۽ افسانوي تخليق جو تعلق == ''بک، عشق، ادب'' جي هڪ نمايان ادبي خصوصيت اها آهي ته ليکڪ پنهنجي زندگيءَ جي واقعن ۽ پنهنجي افسانوي ادب جي وچ ۾ لاڳاپا بيان ڪري ٿو. ڪتاب جي پنجين حصي ۾ ڪلپنا پنهنجي ذاتي محبت جي هڪ تجربي کي ناول ''آواره'' جي ڪردار سان ڳنڍي ٿو. اهڙيءَ طرح هو پنهنجي ذاتي زندگيءَ ۽ تخليقي ڪردارن جي وچ ۾ موجود لاڳاپن کي واضح ڪري ٿو.<ref name="KalpanaFiction">{{cite web |last=ڪلپنا |first=موهن |title=بک عشق ادب، حصو 5 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/484/read/25438 |website=سنڌسلامت ڪتاب گهر |language=sd |access-date=2026-10-18 }}</ref> موتي لال جوتواڻيءَ موجب، موهن ڪلپنا پنهنجي سموري تخليقي ادب ۾ پنهنجي شخصيت کي مختلف صورتن ۾ پيش ڪندو رهيو آهي. جوتواڻيءَ جو خيال آهي ته ڪلپنا جا مختلف عنوانن هيٺ شايع ٿيل ڪتاب هڪ وڏي تخليقي وحدت جا حصا آهن. انهيءَ تناظر ۾ سندس آتم ڪٿا سندس ڪهاڻين ۽ ناولن جي ذاتي ۽ فڪري پسمنظر کي سمجهڻ ۾ مدد ڪري ٿي.<ref name="Jotwani1996"/> == لال پشپ جو تنقيدي جائزو == سنڌي اديب ۽ نقاد [[لال پشپ]] موهن ڪلپنا جي آتم ڪٿا جو تنقيدي جائزو لکيو هو. موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ادبي لغت ۾ انهيءَ جائزي جو ذڪر ڪندي لکي ٿو ته لال پشپ ڪلپنا جي افسانوي ادب ۾ موجود سوانحي عنصرن ۽ آتم ڪٿا ۾ موجود افسانوي خصوصيتن کي نمايان ڪيو هو.<ref name="Jotwani1996"/> اهڙيءَ طرح لال پشپ جي تنقيدي راءِ ۾ ڪلپنا جي شخصي زندگيءَ ۽ تخليقي ادب جي وچ ۾ تعلق اهم حيثيت رکي ٿو. لال پشپ جي اصل تبصري جو عنوان، اشاعت جو هنڌ ۽ تاريخ الڳ تصديق ڪرڻ جي ضرورت آهي. == اڌوري آتم ڪٿا == موهن ڪلپنا پنهنجي ڪتاب جي آخري تحرير جو عنوان ''ڪٿا اڃا اڌوري آهي'' رکيو. هن پنهنجي زندگيءَ بابت لکندي واضح ڪيو ته ڪتاب مڪمل نه ٿي سگهيو آهي ۽ ڪيترائي واقعا اڃا بيان ٿيڻ کان رهجي ويا آهن. سندس خيال موجب، زندگيءَ جي تجربي کي ڪنهن هڪ ڪتاب ۾ مڪمل طور سموئڻ ممڪن نه آهي.<ref name="KalpanaIncomplete"/> هيءَ آخري تحرير آتم ڪٿا جي ادبي نوعيت کي سمجهڻ لاءِ اهم آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ ليکڪ پنهنجي سوانحي لکڻيءَ جي حدن ۽ اڻپوري هجڻ جو پاڻ اعتراف ڪري ٿو. == ڪتابي تفصيل == {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | خصوصيت ! style="background:#245487;color:#FFFFFF;" | تفصيل |- | style="background:#E7F1FC;" | عنوان | بک، عشق، ادب |- | style="background:#EDF5EA;" | رومن عنوان | ''Bukha Ishq Adab'' |- | style="background:#F2EAFB;" | ليکڪ | [[موهن ڪلپنا]] |- | style="background:#FFF2E4;" | ادبي صنف | [[آتم ڪٿا]] |- | style="background:#E7F1FC;" | ٻولي | سنڌي |- | style="background:#EDF5EA;" | پهرئين مسودي جي تحرير | 1975ع جي شروعات |- | style="background:#F2EAFB;" | ٻيهر تحرير | لڳ ڀڳ 1978ع تائين |- | style="background:#FFF2E4;" | آخري وضاحتي تحرير | 24 آگسٽ 1984ع |- | style="background:#E7F1FC;" | اشاعت | 1984ع |- | style="background:#EDF5EA;" | ناشر | روشني پبليڪيشن |- | style="background:#F2EAFB;" | صفحا | 292، ريخته جي درج ڪيل ڇاپي موجب |- | style="background:#FFF2E4;" | تدوين ۾ مدد | [[شوڪت حسين شورو]] |} <ref name="RekhtaBuk"/><ref name="KalpanaIncomplete"/><ref name="Jotwani1996"/> == سنڌي ادب ۾ اهميت == ''بک، عشق، ادب'' سنڌي سوانحي ادب ۾ هڪ اهم آتم ڪٿا آهي، جنهن ۾ ليکڪ جي شخصي زندگيءَ سان گڏ ورهاڱي کان پوءِ سنڌي سماج ۽ ادب جي تجربن جو احوال ملي ٿو. هن ڪتاب ۾ معاشي مشڪلاتن، محبت، ادبي جدوجهد، جلاوطني ۽ وطن سان تعلق کي ذاتي يادگيرين ذريعي پيش ڪيو ويو آهي. موتي لال جوتواڻيءَ جي تنقيدي جائزي موجب، ڪتاب موهن ڪلپنا جي ڪهاڻين ۽ ناولن کي سمجهڻ لاءِ پڻ اهم آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ليکڪ پنهنجي زندگيءَ جي واقعن کي افسانوي تخليق سان ڳنڍي ٿو.<ref name="Jotwani1996"/> == پڻ ڏسو == * [[موهن ڪلپنا]] * [[لال پشپ]] * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌي سوانحي ادب]] * [[آتم ڪٿا]] * [[هندستان جي ورهاڱي]] * [[الهاس نگر]] * [[روشني پبليڪيشن]] * [[ساهتيه اڪيڊمي انعام]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ مطالعو == * {{cite book |last=ڪلپنا |first=موهن |title=بک، عشق، ادب |publisher=روشني پبليڪيشن |year=1984 |language=sd }} * {{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://books.sindhsalamat.com/book/484/read بک عشق ادب — سنڌسلامت ڪتاب گهر تي مڪمل متن] * [https://www.rekhta.org/ebooks/detail/bukha-ashk-adab-ebooks?lang=ur بک عشق ادب — ريخته تي ڪتابي رڪارڊ] * [https://books.sindhsalamat.com/author/6 موهن ڪلپنا — سنڌسلامت ڪتاب گهر] * [https://books.sindhsalamat.com/book/484/read/25454 ڪٿا اڃا اڌوري آهي — ليکڪ جي آخري وضاحتي تحرير] {{DEFAULTSORT:بک عشق ادب}} [[زمرو:1984ع جا ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي آتم ڪٿائون]] [[زمرو:سنڌي سوانحي ادب]] [[زمرو:موهن ڪلپنا جا ڪتاب]] culzkfu76fvwwun4yjr6kbdwlery88n 0 104445 422570 2026-10-18T01:18:24Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|سنڌي ليکڪ، اقتصاديات جو ماهر ۽ شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جي شاعريءَ جو محقق (1913ع–1989ع)}} {{Infobox person | name = ديو هاسومل بوٽاڻي | native_name = ديو ايڇ بوٽاڻي | native_name_lang = sd | birth_date = 1913ع | death_date = 1989ع | occupation = [[ليکڪ]]، [[اقتصاديات|اقتصاديات جو ماهر]]، سماجي نقاد، محقق | known_for... 422570 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌي ليکڪ، اقتصاديات جو ماهر ۽ شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جي شاعريءَ جو محقق (1913ع–1989ع)}} {{Infobox person | name = ديو هاسومل بوٽاڻي | native_name = ديو ايڇ بوٽاڻي | native_name_lang = sd | birth_date = 1913ع | death_date = 1989ع | occupation = [[ليکڪ]]، [[اقتصاديات|اقتصاديات جو ماهر]]، سماجي نقاد، محقق | known_for = [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] جي شاعريءَ جو اڀياس | notable_works = ''Shahjo Methaaj ain Gaharaaee''؛ ''The Melody and Philosophy of Shah Latif'' | language = [[سنڌي ٻولي]]، [[انگريزي ٻولي]] }} '''ديو هاسومل بوٽاڻي''' (انگريزي: ''Dayo Hasomal Butani''؛ 1913ع–1989ع)، جيڪو '''ديو ايڇ بوٽاڻي''' (''D. H. Butani'') جي نالي سان پڻ مشهور آهي، سنڌي ادب جو ليکڪ، [[اقتصاديات]] جو ماهر، سماجي نقاد ۽ [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] جي شاعريءَ جو اڀياس ڪندڙ محقق هو. سندس تصنيفن ۾ سنڌي صوفي شاعري، سنڌ جي سنتن جي زندگي، معاشي مسئلن ۽ ڏکڻ ايشيا جي سياسي معاملن بابت ڪتاب شامل آهن.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="CiNiiButani"/><ref name="PromillaCatalogue"/><ref name="AppleButani"/> موتي لال جوتواڻيءَ موجب بوٽاڻي شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جي شاعريءَ کي بي مثال سمجهندو هو. هن ڀٽائيءَ جي ڪلام بابت مختصر پر فڪري لحاظ کان اهم لکڻيون لکيون. سندس سنڌي تصنيف ''شاهه جو مٺاج ۽ گهرائي'' سندس وفات کان پوءِ 1990ع ۾ شايع ٿيڻ جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Jotwani1996"/> == زندگي ۽ علمي سڃاڻپ == بوٽاڻي 1913ع ۾ ڄائو ۽ 1989ع ۾ وفات ڪيائين. سندس پورو نالو ''ديو هاسومل بوٽاڻي'' هو، جيڪو بين الاقوامي ڪتابي فهرست ''CiNii Books'' ۾ ''Dayo Hasomal Butani'' جي صورت ۾ درج آهي.<ref name="CiNiiButani"/> بوٽاڻيءَ جي علمي دلچسپين ۾ ادب سان گڏ اقتصاديات، سياست ۽ سماجي مسئلا پڻ شامل هئا. سندس ڪتابن جي فهرست مان ظاهر ٿئي ٿو ته هن [[ڀارت]] جي اقتصادي حالتن، [[پاڪستان]] جي مستقبل ۽ [[خالصتان تحريڪ]] سان لاڳاپيل سياسي سوالن تي پڻ لکيو.<ref name="CiNiiButani"/><ref name="ButaniFuture"/><ref name="ButaniSikh"/> == شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ بابت ڪم == [[فائل:Shah Abdul Latif Bhittai's shrine at Bhit Shah.jpg|thumb|260px|[[ڀٽ شاهه]] ۾ [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] جو روضو. بوٽاڻيءَ جي ادبي تحقيق جو هڪ اهم موضوع ڀٽائيءَ جي شاعري ۽ فڪر هو.]] بوٽاڻيءَ جي ادبي سڃاڻپ جو هڪ نمايان پاسو شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جي شاعريءَ سان سندس گهرو لڳاءُ هو. موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ادبي لغت ۾ ڄاڻايو آهي ته بوٽاڻي ڀٽائيءَ جي شاعريءَ کي بي مثال قرار ڏيندو هو ۽ ان جي فني ۽ فڪري خصوصيتن بابت لکندو هو.<ref name="Jotwani1996"/> === شاهه جو مٺاج ۽ گهرائي === '''''شاهه جو مٺاج ۽ گهرائي''''' (رومن صورت: ''Shahjo Methaaj ain Gaharaaee'') بوٽاڻيءَ جي شاهه لطيف جي شاعريءَ بابت تصنيف آهي. جوتواڻيءَ موجب هي ڪتاب 1990ع ۾، ليکڪ جي وفات کان پوءِ، شايع ٿيو. ڪتاب جو موضوع شاهه لطيف جي شاعريءَ جي موسيقيت ۽ فلسفي سان لاڳاپيل هو.<ref name="Jotwani1996"/> === The Melody and Philosophy of Shah Latif === بوٽاڻيءَ جو انگريزي ڪتاب ''The Melody and Philosophy of Shah Latif'' سن 1991ع ۾ ''Promilla & Co.'' پاران شايع ٿيو. ڪتاب جا 83 صفحا آهن ۽ ان جو ISBN 81-85002-14-2 آهي.<ref name="GoogleButani"/><ref name="PromillaCatalogue"/> ڪتاب ۾ شاهه عبداللطيف جي شخصيت، سندس شاعريءَ جي روحاني ۽ اخلاقي پهلوئن، سنڌ جي لوڪ داستانن ۽ صوفي فڪر تي بحث ڪيو ويو آهي. ڪتاب جي موضوعن ۾ [[سسئي پنھون]]، [[سهڻي ميهار]]، [[سورٺ راءِ ڏياچ]]، جوڳي، شاهه جي شاعريءَ ۾ انسان دوستي، لامحدود حقيقت جي ڳولا ۽ سر سارنگ جو حسن شامل آهن.<ref name="GoogleButani"/> انگريزي ڪتاب جي اشاعتي معلومات موجب ان ۾ سورهن مختصر بابن کان سواءِ ضميما ۽ تصويرون پڻ شامل آهن.<ref name="GoogleButani"/> === شاهه جي شاعريءَ جو انگريزي ترجمو === بوٽاڻيءَ شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جي چونڊ شاعريءَ کي انگريزيءَ ۾ پڻ پيش ڪيو. ادبي ويب سائيٽ ''Poetry Chaikhana'' تي شاهه لطيف جي ڪلام جو هڪ انگريزي ترجمو بوٽاڻيءَ جي نالي سان موجود آهي، جنهن جو ماخذ ''The Melody and Philosophy of Shah Latif'' ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="PoetryChaikhana"/> اهڙيءَ طرح سندس ڪم سنڌي شاعريءَ کي انگريزي پڙهندڙن تائين پهچائڻ سان پڻ لاڳاپيل رهيو. == سنڌ جي سنتن بابت لکڻيون == شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ کان سواءِ بوٽاڻيءَ سنڌ جي مذهبي ۽ روحاني شخصيتن بابت پڻ لکيو. ناشر جي ڪتابي فهرست ۾ سندس ''Baba Hariram: Saint of Sind'' ۽ ''The Incredible Bhagat Wadhuram: Saint of Sind'' جا عنوان موجود آهن.<ref name="PromillaCatalogue"/> اهي تصنيفون سنڌ جي سنتن جي سوانحي روايتن سان لاڳاپيل آهن. ناشر جي فهرست موجب ''Baba Hariram: Saint of Sind'' جو اصل اشاعتي سال 1981ع آهي، جڏهن ته ان جو 2012ع وارو ٻيهر ڇاپو پڻ درج آهي.<ref name="PromillaCatalogue"/> == معاشي ۽ سياسي لکڻيون == بوٽاڻيءَ جي تصنيفي سرگرمين جو دائرو ادب ۽ روحانيت تائين محدود نه هو. ڪتابي فهرستن ۾ سندس هيٺيان سياسي ۽ معاشي ڪتاب پڻ درج آهن: * ''The Future of Pakistan'' (1984ع)، جنهن جو ناشر ''Promilla'' هو.<ref name="ButaniFuture"/> * ''The Third Sikh War? Towards or Away from Khalistan?'' (1986ع)، جيڪو ڏکڻ ايشيا جي سياسي معاملن بابت هو.<ref name="ButaniSikh"/> انهن ڪتابن جا عنوان بوٽاڻيءَ جي سياسي ۽ سماجي مسئلن ۾ دلچسپي ظاهر ڪن ٿا؛ البت سندس مخصوص سياسي موقف بابت نتيجو ڪڍڻ لاءِ ڪتابن جي مڪمل متن جو اڀياس ضروري آهي. == چونڊ تصنيفون == {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border:2px solid #4667a8; background:#f8fbff;" |+ style="background:#254b9b; color:white; padding:10px;" | '''ديو هاسومل بوٽاڻيءَ جون چونڊ تصنيفون''' ! style="background:#dbeafe; color:#173b77;" | تصنيف ! style="background:#dbeafe; color:#173b77;" | سال ! style="background:#dbeafe; color:#173b77;" | موضوع ! style="background:#dbeafe; color:#173b77;" | حوالو |- | ''Baba Hariram: Saint of Sind'' | 1981ع | سنڌ جي سنت جي سوانح | <ref name="PromillaCatalogue"/> |- | ''The Future of Pakistan'' | 1984ع | سياسي ۽ سماجي اڀياس | <ref name="ButaniFuture"/> |- | ''The Third Sikh War? Towards or Away from Khalistan?'' | 1986ع | سياسي اڀياس | <ref name="ButaniSikh"/> |- | ''Shahjo Methaaj ain Gaharaaee'' (شاهه جو مٺاج ۽ گهرائي) | 1990ع | شاهه لطيف جي شاعريءَ جو اڀياس | <ref name="Jotwani1996"/> |- | ''The Melody and Philosophy of Shah Latif'' | 1991ع | شاهه لطيف جي شاعري، موسيقيت ۽ فلسفو | <ref name="GoogleButani"/> |- | ''The Incredible Bhagat Wadhuram: Saint of Sind'' | سال جي وڌيڪ تصديق گهربل | سنڌ جي سنت جي سوانح | <ref name="PromillaCatalogue"/> |} == ادبي اهميت == بوٽاڻيءَ جي ڪم ۾ سنڌي ادبي ورثي ۽ ڏکڻ ايشيا جي سماجي مسئلن بابت دلچسپي گڏ نظر اچي ٿي. شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ بابت سندس لکڻين ۾ شاعريءَ جي موسيقيت، فلسفي، انسان دوستي ۽ روحاني معنائن کي اهميت ڏني وئي آهي.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="GoogleButani"/> سندس شاهه لطيف بابت انگريزي ڪم جو حوالو ٻين ادبي ويب سائيٽن ۽ شاهه جي شاعريءَ جي ترجمن ۾ پڻ ملي ٿو.<ref name="PoetryChaikhana"/> == پڻ ڏسو == * [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] * [[شاهه جو رسالو]] * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌي صوفي شاعري]] * [[موتي لال جوتواڻي]] == حوالا == {{حوالا| <ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf }}</ref> <ref name="CiNiiButani">{{cite web |title=Butani, D. H. |website=CiNii Books |publisher=National Institute of Informatics |url=https://ci.nii.ac.jp/author/DA01309037 |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> <ref name="GoogleButani">{{cite book |last=Butani |first=D. H. |title=The Melody and Philosophy of Shah Latif |publisher=Promilla |year=1991 |pages=83 |isbn=9788185002149 |url=https://books.google.com/books?id=nf4rAAAAIAAJ |language=en }}</ref> <ref name="PromillaCatalogue">{{cite web |title=Promilla & Co. Publishers: Book Catalogue |website=BiblioAsia |url=https://www.biblioasia.com/Bibliophile-South-Asia-CheckList.pdf |language=en |format=PDF |access-date=2026-10-18 }}</ref> <ref name="AppleButani">{{cite web |title=The Melody and Philosophy of Shah Latif |website=Apple Books |publisher=Promilla & Co. |url=https://books.apple.com/us/book/the-melody-and-philosophy-of-shah-latif/id1041931403 |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> <ref name="ButaniFuture">{{cite book |last=Butani |first=D. H. |title=The Future of Pakistan |publisher=Promilla |year=1984 |language=en }}</ref> <ref name="ButaniSikh">{{cite book |last=Butani |first=D. H. |title=The Third Sikh War? Towards or Away from Khalistan? |publisher=Promilla |year=1986 |edition=1st |language=en }}</ref> <ref name="PoetryChaikhana">{{cite web |title=Shah Abdul Latif Bhitai: If You Are Seeking Allah |website=Poetry Chaikhana |url=https://www.poetry-chaikhana.com/Poets/L/LatifBhitaiS/Ifyouareseek/index.html |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://ci.nii.ac.jp/author/DA01309037 CiNii Books تي ديو هاسومل بوٽاڻي] * [https://books.google.com/books?id=nf4rAAAAIAAJ شاهه لطيف بابت انگريزي ڪتاب جي ڪتابي معلومات] * [https://www.biblioasia.com/Bibliophile-South-Asia-CheckList.pdf ناشر جي ڪتابي فهرست] {{DEFAULTSORT:بوٽاڻي، ديو هاسومل}} [[زمرو:سنڌي ليکڪ]] [[زمرو:سنڌي ادب]] [[زمرو:1913ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:1989ع ۾ وفات ڪندڙ]] mi73w9gcpj4ljrcwrqhow5p0vb4fk17 0 104446 422571 2026-10-18T01:21:50Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|سنڌي ليکڪ ۽ رٽائرڊ سيشن جج، پيدائش 1915ع}} {{Infobox person | name = موتي لال بوٽاڻي | native_name = موتي لال بوٽاڻي | native_name_lang = sd | birth_date = {{Birth date|1915|2|9|df=yes}} | birth_place = [[سيوهڻ]]، [[سنڌ]] | occupation = [[ليکڪ]]، [[سيشن جج]] | known_for = عدالتي ڪهاڻيون، تاريخي ۽ مذهبي ادب | notable_works = ''Court joon Kahaaniyoon... 422571 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌي ليکڪ ۽ رٽائرڊ سيشن جج، پيدائش 1915ع}} {{Infobox person | name = موتي لال بوٽاڻي | native_name = موتي لال بوٽاڻي | native_name_lang = sd | birth_date = {{Birth date|1915|2|9|df=yes}} | birth_place = [[سيوهڻ]]، [[سنڌ]] | occupation = [[ليکڪ]]، [[سيشن جج]] | known_for = عدالتي ڪهاڻيون، تاريخي ۽ مذهبي ادب | notable_works = ''Court joon Kahaaniyoon''؛ ''Sant Saahitya ain Itihass''؛ ''Hindustaan jo Itihaas'' | language = [[سنڌي ٻولي]] }} '''موتي لال بوٽاڻي''' (انگريزي: ''Motilal Butani''؛ جنم: 9 فيبروري 1915ع) سنڌي ٻوليءَ جو ليکڪ ۽ رٽائرڊ سيشن جج هو. سندس تصنيفن ۾ ''سنت ساهتيه ۽ اتهاس''، ''ڪورٽ جون ڪهاڻيون'' ۽ ''هندستان جو اتهاس'' شامل آهن. سندس لکڻين جا موضوع مذهبي ادب، تاريخ ۽ عدالتي زندگي هئا.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="Pathan2019"/> == زندگي == موتي لال بوٽاڻي 9 فيبروري 1915ع تي [[سيوهڻ]] سان لاڳاپيل خاندان ۾ ڄائو. ڊاڪٽر درمحمد پٺاڻ جي مرتب ڪيل تاريخي ڄاڻ ۾ سندس نالو سنڌي اديبن جي جنم ڏينهن واري فهرست ۾ درج آهي. ساڳئي ماخذ ۾ سندس تعلق سيوهڻ ۽ ممبئيءَ سان ڄاڻايل آهي.<ref name="Pathan2019"/> موتي لال جوتواڻيءَ جي ادبي لغت مان معلوم ٿئي ٿو ته بوٽاڻي عدالتي شعبي ۾ پڻ ڪم ڪيو ۽ سيشن جج جي عهدي تان رٽائر ٿيو.<ref name="Jotwani1996"/> == ادبي خدمتون == بوٽاڻيءَ جي تصنيفن مان سندس علمي دلچسپين جي وسعت ظاهر ٿئي ٿي. هن مذهبي ۽ تاريخي موضوعن سان گڏ عدالتي زندگيءَ جي تجربن کي پڻ ادب جو موضوع بڻايو.<ref name="Jotwani1996"/> === ڪورٽ جون ڪهاڻيون === '''''ڪورٽ جون ڪهاڻيون''''' (انگريزي: ''Court joon Kahaaniyoon'') موتي لال بوٽاڻيءَ جو 1978ع ۾ شايع ٿيل ڪتاب آهي. موتي لال جوتواڻيءَ موجب هي ڪتاب عدالتي ڪيسن جي بنياد تي افسانوي انداز ۾ لکيل آهي. ان ۾ انساني ڪمزورين، عادتن ۽ روين کي عدالتي واقعن جي وسيلي پيش ڪيو ويو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> هن ڪتاب جي ادبي اهميت ان ڳالهه ۾ آهي ته ان ۾ عدالتي تجربن کي رڳو قانوني بيانن تائين محدود رکڻ بدران ڪهاڻيءَ جي صورت ڏني وئي آهي. === سنت ساهتيه ۽ اتهاس === '''''سنت ساهتيه ۽ اتهاس''''' (رومن: ''Sant Saahitya ain Itihass'') بوٽاڻيءَ جي تصنيفن مان هڪ آهي. ان جو عنوان سنتن جي ادب ۽ تاريخ ڏانهن اشارو ڪري ٿو. هن ڪتاب جو ذڪر موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي سنڌي ادب جي لغت ۾ ڪيو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> ڪتاب جي اشاعت جو سال، ناشر ۽ صفحن جو تعداد وڌيڪ ڪتابياتي تحقيق طلب آهن. === هندستان جو اتهاس === '''''هندستان جو اتهاس''''' (رومن: ''Hindustaan jo Itihaas'') بوٽاڻيءَ جو تاريخي موضوع تي لکيل ڪتاب آهي، جنهن جو نالو جوتواڻيءَ جي ادبي لغت ۾ درج آهي.<ref name="Jotwani1996"/> == چونڊ تصنيفون == {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border:2px solid #315b9b; background:#f8fbff;" |+ style="background:#234a8c; color:white; padding:9px;" | '''موتي لال بوٽاڻيءَ جون تصنيفون''' ! style="background:#dbeafe; color:#173b77;" | ڪتاب ! style="background:#e9ddff; color:#49318e;" | اشاعت ! style="background:#dcfce7; color:#166534;" | موضوع |- | '''سنت ساهتيه ۽ اتهاس''' | نامعلوم | سنتن جو ادب ۽ تاريخ |- | '''ڪورٽ جون ڪهاڻيون''' | 1978ع | عدالتي ڪيسن تي ٻڌل افسانوي ڪهاڻيون |- | '''هندستان جو اتهاس''' | نامعلوم | هندستان جي تاريخ |} <ref name="Jotwani1996"/> == سيوهڻ سان لاڳاپيل بوٽاڻي خاندان == ''Sindhishaan'' جي تاريخي مواد ۾ سيوهڻ جي بوٽاڻي خاندان جو ذڪر ملي ٿو. ان ۾ ''Motilal Lachhiram Butani'' نالي هڪ شخص جي نشاندهي پڻ ڪئي وئي آهي.<ref name="SindhishaanSehwan"/> ساڳي ويب سائيٽ تي ''Motilal L. Butani'' جي نالي سان سيوهڻين جي تاريخ ۽ چيٽي چنڊ بابت مضمون شايع ٿيل آهن.<ref name="SindhishaanHistory"/><ref name="SindhishaanCheti"/> انهن حوالن کي موتي لال بوٽاڻيءَ جي سڃاڻپ بابت وڌيڪ تحقيق لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿو، پر انهن نالن جي هڪ ئي شخص سان قطعي نسبت اڃا تصديق طلب آهي. == پڻ ڏسو == * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌي ڪهاڻي]] * [[سيوهڻ]] * [[موتي لال جوتواڻي]] == حوالا == <references> <ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf }}</ref> <ref name="Pathan2019">{{cite web |title=Sindh History (9th February) |website=Know My Sindh |date=2019-02-08 |url=https://knowmeknowsindh.blogspot.com/2019/02/ |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> <ref name="SindhishaanSehwan">{{cite web |title=Neither Amils, Nor Bhaibands, We Are Sehwanis! |website=Sindhishaan |url=https://sindhishaan.com/article/history/hist_08_02.html |date=2009 |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> <ref name="SindhishaanHistory">{{cite web |last=Butani |first=Motilal L. |title=Neither Amils, Nor Bhaibands, We Are Sehwanis! |website=Sindhishaan |url=https://sindhishaan.com/article/history/hist_08_02.html |date=2009 |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> <ref name="SindhishaanCheti">{{cite web |last=Butani |first=Motilal L. |title=Cheti Chand – Sindhi New Year |website=Sindhishaan |url=https://sindhishaan.com/article/spirituality/spir_02_02.html |date=2003 |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> </references> == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://sindhishaan.com/article/history/hist_08_02.html سيوهڻين جي تاريخ بابت مضمون] * [https://sindhishaan.com/article/spirituality/spir_02_02.html چيٽي چنڊ بابت مضمون] {{DEFAULTSORT:بوٽاڻي، موتي لال}} [[زمرو:سنڌي ليکڪ]] [[زمرو:سنڌي ادب]] [[زمرو:سيوهڻ جون شخصيتون]] [[زمرو:1915ع ۾ ڄاول]] 9q9061flwey5660gvdvg5vqugx0ieca 0 104447 422572 2026-10-18T01:24:19Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|هريش واسواڻيءَ جي جديد سنڌي ڪهاڻين جو مجموعو، 1980ع}} {{Infobox book | name = چاليهه اسي | title_orig = Chaaleeh-Assee | author = [[هريش واسواڻي]] | editor = [[هري موٽواڻي]] | language = [[سنڌي ٻولي]] | country = [[ڀارت]] | genre = [[مختصر ڪهاڻي]]، جديد سنڌي ادب | published = 1980ع | preceded_by = چاليهه ڇاهتر (1976ع؛ شاعري) | fol... 422572 wikitext text/x-wiki {{Short description|هريش واسواڻيءَ جي جديد سنڌي ڪهاڻين جو مجموعو، 1980ع}} {{Infobox book | name = چاليهه اسي | title_orig = Chaaleeh-Assee | author = [[هريش واسواڻي]] | editor = [[هري موٽواڻي]] | language = [[سنڌي ٻولي]] | country = [[ڀارت]] | genre = [[مختصر ڪهاڻي]]، جديد سنڌي ادب | published = 1980ع | preceded_by = چاليهه ڇاهتر (1976ع؛ شاعري) | followed_by = چاليهه چوراسي (1984ع؛ تنقيد) }} '''چاليهه اسي''' (انگريزي رومن صورت: ''Chaaleeh-Assee'' يا ''Chalih Assi'') سنڌي اديب ۽ جديديت پسند ليکڪ [[هريش واسواڻي]] جي مختصر ڪهاڻين جو مجموعو آهي، جيڪو 1980ع ۾ شايع ٿيو. هن ڪتاب کي سنڌي ادب جي جديد لهر (''New Wave'') سان لاڳاپيل ڪهاڻين جي مجموعي طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> ڪتاب جي عنوان ۾ '''چاليهه''' مان مراد هريش واسواڻيءَ جي جنم جو سال 1940ع ۽ '''اسي''' مان مراد ڪتاب جي اشاعت جو سال 1980ع آهي. اهڙيءَ ريت عنوان ليکڪ جي جنم ۽ ڪتاب جي ڇپجڻ وارن سالن کي هڪ ٻئي سان ڳنڍي ٿو.<ref name="Jotwani1996"/> == ڪتاب جو عنوان == ''چاليهه اسي'' جو عنوان هريش واسواڻيءَ جي تصنيفن ۾ انگن جي علامتي استعمال جو مثال آهي. موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ واضح ڪيو آهي ته عنوان جا ٻئي انگ 1940ع ۽ 1980ع جي نمائندگي ڪن ٿا.<ref name="Jotwani1996"/> واسواڻيءَ جي ٻين ڪتابن ۾ پڻ اهڙي طرز جا عنوان ملن ٿا، جن ۾ ''چاليهه ڇاهتر'' ۽ ''چاليهه چوراسي'' شامل آهن.<ref name="SindhuWorldHarish"/> == تصنيف ۽ ترتيب == ''چاليهه اسي'' هريش واسواڻيءَ جي ڪهاڻين جو مجموعو آهي. واسواڻيءَ جي سوانحي ۽ ڪتابياتي معلومات موجب هن مجموعي جي چونڊ ۽ ترتيب [[هري موٽواڻي]] ڪئي هئي.<ref name="HarishBio"/> واسواڻيءَ جو ادبي ڪم شاعري، ڪهاڻي، تنقيد ۽ صحافت تي مشتمل هو. هو سنڌي ادب جي جديد رجحانن سان لاڳاپيل اهم ليکڪن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref name="SindhuWorldHarish"/> == ادبي پسمنظر == === سنڌي ڪهاڻيءَ ۾ جديد لهر === ويهين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ سنڌي ادب ۾ جديد فڪري ۽ فني تجربن کي اهميت ملي. جديديت پسند ليکڪن روايتي بيانيي کان هٽي انساني نفسيات، داخلي ڪيفيتن ۽ سماجي تجربن کي نون ادبي طريقن سان پيش ڪيو. هريش واسواڻيءَ کي جديد سنڌي شاعريءَ ۽ ڪهاڻيءَ سان لاڳاپيل ليکڪن ۾ شمار ڪيو ويو آهي. ''چاليهه اسي'' کي موتي لال جوتواڻيءَ جديد لهر جي ڪهاڻين جو مجموعو قرار ڏنو آهي.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="SindhuWorldHarish"/> === هريش واسواڻيءَ جو ڪهاڻيءَ ۾ مقام === سنڌي ادبي ماخذن ۾ واسواڻيءَ جي ڪهاڻين جي فني انفراديت جو ذڪر ملي ٿو. سنڌسلامت ڪتاب گهر تي موجود سندس تعارف ۾ ''گهنٽي'' ۽ ''فقيرياڻي'' جهڙين ڪهاڻين جو ذڪر ٿيل آهي. ساڳئي ماخذ ۾ سندس ڪهاڻيڪاريءَ کي نئين دور جي سنڌي ادب سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="SindhSalamatIntro"/> البت انهن ڪهاڻين کي ''چاليهه اسي'' جي فهرست جو حصو قرار ڏيڻ لاءِ ڪتاب جي اصل مواد يا فهرست جي تصديق ضروري آهي. == هريش واسواڻيءَ جي لاڳاپيل تصنيفن جو سلسلو == {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border:2px solid #4263a3; background:#f8fbff;" |+ style="background:#244a91; color:white; padding:9px;" | '''هريش واسواڻيءَ جون انگن وارن عنوانن سان تصنيفون''' ! style="background:#dbeafe; color:#173b77;" | عنوان ! style="background:#e9ddff; color:#49318e;" | سال ! style="background:#dcfce7; color:#166534;" | ادبي صنف ! style="background:#fff0c2; color:#854d0e;" | چونڊ يا ترتيب |- | ''چاليهه ڇاهتر'' | 1976ع | شاعري | پريم پرڪاش |- | '''چاليهه اسي''' | '''1980ع''' | '''مختصر ڪهاڻيون''' | '''هري موٽواڻي''' |- | ''چاليهه چوراسي'' | 1984ع | ادبي تنقيد | نامديو تاراچنداڻي |} <ref name="HarishBio"/><ref name="SindhuWorldHarish"/> == لاڳاپيل ادبي اهميت == ''چاليهه اسي'' جي اهميت ان جي جديد سنڌي ڪهاڻين جي مجموعي هجڻ ۽ هريش واسواڻيءَ جي تخليقي سفر سان تعلق ۾ آهي. ڪتاب جو عنوان پڻ واسواڻيءَ جي اهڙي تصنيفي طرز کي ظاهر ڪري ٿو، جنهن ۾ ليکڪ پنهنجي جنم سال کي اشاعت جي سال سان ڳنڍيندو هو.<ref name="Jotwani1996"/> == پڻ ڏسو == * [[هريش واسواڻي]] * [[هري موٽواڻي]] * [[سنڌي ڪهاڻي]] * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌي جديديت]] * [[ساهتيه اڪيڊمي انعام]] == حوالا == <references> <ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> <ref name="SindhuWorldHarish">{{cite web |title=Harish Vaswani |website=The Sindhu World |url=https://thesindhuworld.com/harish-vaswani/ |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> <ref name="HarishBio">{{cite web |title=Harish Vaswani |website=Wikipedia |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Harish_Vaswani |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> <ref name="SindhSalamatIntro">{{cite web |title=ناول جي ليکڪن جو تعارف |website=سنڌسلامت ڪتاب گهر |url=https://books.sindhsalamat.com/book/40/read/683 |language=sd |access-date=2026-10-18 }}</ref> </references> == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://thesindhuworld.com/harish-vaswani/ هريش واسواڻيءَ جي سوانح ۽ تصنيفن جي فهرست] * [https://books.sindhsalamat.com/book/40/read/683 سنڌسلامت ڪتاب گهر تي هريش واسواڻيءَ جو تعارف] * [https://books.sindhsalamat.com/book/40/read/676 هريش واسواڻيءَ جي نثري تخليق] {{DEFAULTSORT:چاليهه اسي}} [[زمرو:سنڌي ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي ڪهاڻين جا مجموعا]] [[زمرو:1980ع جا ڪتاب]] [[زمرو:ڀارتي سنڌي ادب]] ktz1ki2vhvcxp5ze2scw962hzlhif9d 0 104448 422573 2026-10-18T01:26:27Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|هريش واسواڻيءَ جو 1984ع ۾ شايع ٿيل، ساهتيه اڪيڊمي انعام يافته ادبي تنقيد جو ڪتاب}} {{Infobox book | name = چاليهه چوراسي | title_orig = Chaliha-Chorasi | author = [[هريش واسواڻي]] | editor = [[نامديو تاراچنداڻي]] | language = [[سنڌي ٻولي]] | country = [[ڀارت]] | genre = [[ادبي تنقيد]] | published = 1984ع | awards = ساهتيه... 422573 wikitext text/x-wiki {{Short description|هريش واسواڻيءَ جو 1984ع ۾ شايع ٿيل، ساهتيه اڪيڊمي انعام يافته ادبي تنقيد جو ڪتاب}} {{Infobox book | name = چاليهه چوراسي | title_orig = Chaliha-Chorasi | author = [[هريش واسواڻي]] | editor = [[نامديو تاراچنداڻي]] | language = [[سنڌي ٻولي]] | country = [[ڀارت]] | genre = [[ادبي تنقيد]] | published = 1984ع | awards = [[ساهتيه اڪيڊمي انعام]] (1987ع) | preceded_by = چاليهه اسي (1980ع) }} '''چاليهه چوراسي''' (رومن سنڌي: ''Chaaleeh-Chauraasee''، ''Chaliha-Chorasi'') [[هريش واسواڻي]] جو [[سنڌي ٻولي]] ۾ ادبي تنقيد بابت ڪتاب آهي، جيڪو 1984ع ۾ شايع ٿيو. هن ڪتاب ۾ ڏهه تنقيدي مضمون شامل آهن، جن ۾ سنڌي ڪهاڻي، ناول، ڊرامي ۽ شاعريءَ جي ارتقا ۽ ادبي پهلوئن جو جائزو ورتو ويو آهي. ڪتاب تي هريش واسواڻيءَ کي 1987ع ۾ [[ساهتيه اڪيڊمي انعام]] مليو.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="AkademiAwards"/> == عنوان ۽ اشاعت == ڪتاب جو عنوان ''چاليهه چوراسي'' ٻن سالن ڏانهن اشارو ڪري ٿو. پهريون انگ ''چاليهه'' ليکڪ جي جنم سال 1940ع سان ۽ ٻيو انگ ''چوراسي'' ڪتاب جي اشاعت جي سال 1984ع سان لاڳاپيل آهي. واسواڻيءَ جي ٻين تصنيفن، ''چاليهه ڇاهتر'' ۽ ''چاليهه اسي''، ۾ پڻ ساڳي نموني انگن تي ٻڌل عنوان استعمال ڪيا ويا آهن.<ref name="SindhuWorldVaswani"/> ڪتاب جي چونڊ ۽ ترتيب نامديو تاراچنداڻيءَ سان منسوب ڪئي وڃي ٿي، جڏهن ته تنقيدي مضمونن جو مصنف هريش واسواڻي آهي.<ref name="VaswaniWorks"/> == موضوع ۽ مواد == موتي لال جوتواڻيءَ جي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' موجب ''چاليهه چوراسي'' ڏهن تنقيدي مضمونن جو مجموعو آهي، جنهن ۾ سنڌي ادب جي مختلف صنفن جي اوسر جو اڀياس ڪيو ويو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> ''The Sindhu World'' جي سوانحي مضمون ۾ ڪتاب جي ڏهن مضمونن جي صنفي ورڇ هيٺين ريت ڄاڻايل آهي.<ref name="SindhuWorldVaswani"/> {| class="wikitable" style="width:100%; border:2px solid #355b9b; background:#f8fbff;" |+ style="background:#254b91; color:white; padding:9px;" | '''چاليهه چوراسي جي تنقيدي مضمونن جي صنفي ورڇ''' ! style="background:#dbeafe; color:#173b77;" | ادبي صنف ! style="background:#e9ddff; color:#49318e;" | مضمونن جو تعداد ! style="background:#dcfce7; color:#166534;" | مجموعي مان حصو |- | [[سنڌي ڪهاڻي|ڪهاڻي]] | 4 | 40 سيڪڙو |- | [[شاعري]] | 3 | 30 سيڪڙو |- | [[سنڌي ناول|ناول]] | 2 | 20 سيڪڙو |- | [[ڊرامو]] | 1 | 10 سيڪڙو |- style="background:#e0edff; font-weight:bold;" | ڪُل | 10 | 100 سيڪڙو |} === ڪهاڻيءَ بابت تنقيد === ڪتاب جا چار مضمون ڪهاڻيءَ بابت آهن. انهن جو تعلق سنڌي مختصر ڪهاڻيءَ جي اوسر ۽ ادبي اڀياس سان آهي.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="SindhuWorldVaswani"/> === شاعريءَ بابت تنقيد === ٽي مضمون شاعريءَ سان لاڳاپيل آهن. هريش واسواڻي جديد سنڌي شاعريءَ جي اهم ليکڪن مان هو ۽ سندس ادبي ڪم ۾ شاعريءَ سان گڏ تنقيد کي پڻ نمايان حيثيت حاصل هئي.<ref name="SindhuWorldVaswani"/> === ناول بابت تنقيد === ٻه مضمون ناول بابت آهن. ''The Sindhu World'' موجب واسواڻيءَ هندستان ۾ ورهاڱي کان پوءِ لکيل سنڌي ناولن مان [[گوبند مالهي]] جي ''پيار جي پياس'' ۽ [[لال پشپ]] جي ''هن جي آتم جو موت'' کي خاص اهميت ڏني هئي.<ref name="SindhuWorldVaswani"/> === ڊرامي بابت تنقيد === هڪ مضمون ڊرامي بابت آهي. ان جي موجودگيءَ مان ظاهر ٿئي ٿو ته ڪتاب جو دائرو رڳو نثري ڪهاڻي يا شاعريءَ تائين محدود نه هو، پر سنڌي ڊرامي کي پڻ ان ۾ جاءِ ڏني وئي هئي.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="SindhuWorldVaswani"/> == ساهتيه اڪيڊمي انعام == [[ساهتيه اڪيڊمي]] 1987ع ۾ هريش واسواڻيءَ کي ''چاليهه چوراسي'' تي سنڌي ٻوليءَ جو ساليانو ادبي انعام ڏنو. اڪيڊميءَ جي سرڪاري انعامي فهرست ۾ ڪتاب جي صنف ''Literary Criticism'' يعني ادبي تنقيد ڄاڻايل آهي.<ref name="AkademiAwards"/> انعام جي تصديق ڀارت جي لوڪ سڀا جي 28 جولاءِ 1992ع واري سرڪاري پارلياماني دستاويز مان پڻ ٿئي ٿي، جنهن ۾ سنڌي ٻوليءَ جي ساهتيه اڪيڊمي انعام يافته ڪتابن جي فهرست ڏني وئي آهي.<ref name="LokSabha1992"/> == ادبي اهميت == ''چاليهه چوراسي'' سنڌي ادب جي مختلف صنفن بابت تنقيدي مضمونن جو مجموعو آهي. ڪتاب جي خاصيت اها آهي ته ان ۾ ڪهاڻي، شاعري، ناول ۽ ڊرامي کي گڏيل تنقيدي مطالعي جو موضوع بڻايو ويو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> 1987ع جو ساهتيه اڪيڊمي انعام هن ڪتاب جي ادبي سڃاڻپ جو هڪ اهم تاريخي ثبوت آهي.<ref name="AkademiAwards"/> == هريش واسواڻيءَ جون لاڳاپيل تصنيفون == {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border:2px solid #355b9b;" |+ style="background:#254b91; color:white; padding:9px;" | '''انگن وارن عنوانن سان تصنيفون''' ! style="background:#dbeafe;" | ڪتاب ! style="background:#e9ddff;" | سال ! style="background:#dcfce7;" | صنف |- | ''چاليهه ڇاهتر'' | 1976ع | شاعري |- | ''چاليهه اسي'' | 1980ع | مختصر ڪهاڻيون |- | '''چاليهه چوراسي''' | '''1984ع''' | '''ادبي تنقيد''' |} <ref name="SindhuWorldVaswani"/> == پڻ ڏسو == * [[هريش واسواڻي]] * [[نامديو تاراچنداڻي]] * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌي ادبي تنقيد]] * [[ساهتيه اڪيڊمي انعام]] * [[چاليهه اسي]] == حوالا == <references> <ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |page=28 |language=en |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf }}</ref> <ref name="AkademiAwards">{{cite web |title=Sahitya Akademi Awards: Awardees in Sindhi |website=Sahitya Akademi |publisher=Sahitya Akademi |url=https://www.sahitya-akademi.gov.in/awards/akademi%20samman_suchi.jsp |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> <ref name="LokSabha1992">{{cite report |title=Written Answers, Lok Sabha, 28 July 1992 |institution=Lok Sabha Secretariat |publisher=Parliament of India |date=1992-07-28 |url=https://eparlib.sansad.in/bitstream/123456789/2351591/1/10_IV_28-07-1992_p99_p179_u3036.pdf |format=PDF |language=en }}</ref> <ref name="SindhuWorldVaswani">{{cite web |title=Harish Vaswani |website=The Sindhu World |url=https://thesindhuworld.com/harish-vaswani/ |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> <ref name="VaswaniWorks">{{cite web |title=Harish Vaswani |website=Wikipedia |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Harish_Vaswani |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> </references> == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://sahitya-akademi.gov.in/awards/akademi_awards.jsp ساهتيه اڪيڊميءَ جي سرڪاري ويب سائيٽ] * [https://thesindhuworld.com/harish-vaswani/ هريش واسواڻيءَ جي سوانح ۽ ادبي خدمتون] * [https://books.sindhsalamat.com/book/40/read/683 هريش واسواڻيءَ جو سنڌي تعارف] {{DEFAULTSORT:چاليهه چوراسي}} [[زمرو:سنڌي ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي ادبي تنقيد]] [[زمرو:1984ع جا ڪتاب]] [[زمرو:ساهتيه اڪيڊمي انعام يافته ڪتاب]] 8ruisi1ssjviv58z22u2pzd09b4t680 0 104449 422574 2026-10-18T01:28:49Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|هريش واسواڻيءَ جو 1976ع ۾ شايع ٿيل سنڌي شاعريءَ جو مجموعو}} {{Infobox book | name = چاليهه ڇاهتر | title_orig = Chaaleeh-Chhaahattar | author = [[هريش واسواڻي]] | editor = [[پريم پرڪاش]] | language = [[سنڌي ٻولي]] | country = [[ڀارت]] | genre = [[شاعري]]، [[جديد سنڌي شاعري]] | published = 1976ع | followed_by = چاليهه اسي (1980ع) }} '''... 422574 wikitext text/x-wiki {{Short description|هريش واسواڻيءَ جو 1976ع ۾ شايع ٿيل سنڌي شاعريءَ جو مجموعو}} {{Infobox book | name = چاليهه ڇاهتر | title_orig = Chaaleeh-Chhaahattar | author = [[هريش واسواڻي]] | editor = [[پريم پرڪاش]] | language = [[سنڌي ٻولي]] | country = [[ڀارت]] | genre = [[شاعري]]، [[جديد سنڌي شاعري]] | published = 1976ع | followed_by = چاليهه اسي (1980ع) }} '''چاليهه ڇاهتر''' (رومن سنڌي: ''Chaaleeh-Chhaahattar''؛ ٻين صورتن ۾ ''Chalih Chhahattar'' يا ''40-76'') سنڌي شاعر، ڪهاڻيڪار ۽ نقاد [[هريش واسواڻي]] جي شاعريءَ جو مجموعو آهي، جيڪو 1976ع ۾ شايع ٿيو. موتي لال جوتواڻيءَ موجب هن مجموعي جون شاعريءَ واريون تخليقون جديد انساني سماج ۾ موجود غيرانساني حالتن کي وائکو ڪن ٿيون.<ref name="Jotwani1996"/> هي ڪتاب هريش واسواڻيءَ جي شاعريءَ جو پهريون مجموعو ڄاڻايو وڃي ٿو. سندس شاعريءَ جي چونڊ [[پريم پرڪاش]] سان منسوب ڪئي وئي آهي.<ref name="SindhuWorldVaswani"/><ref name="VaswaniBiography"/> == عنوان ۽ اشاعت == ''چاليهه ڇاهتر'' جي عنوان ۾ ''چاليهه'' جو تعلق شاعر جي جنم سال 1940ع سان ۽ ''ڇاهتر'' جو تعلق ڪتاب جي اشاعت جي سال 1976ع سان آهي. هريش واسواڻيءَ پنهنجي ٻين ڪتابن جي عنوانن ۾ پڻ ساڳي طرز اختيار ڪئي.<ref name="SindhuWorldVaswani"/> ڪتاب 1976ع ۾ شايع ٿيو. ان جي اصل ڇاپي جي ناشر، اشاعت جي شهر، صفحن جي تعداد ۽ ٻين ڪتابياتي تفصيلن جي وڌيڪ تصديق گهربل آهي. == ادبي پسمنظر == === جديد سنڌي شاعري === هريش واسواڻيءَ کي جديد سنڌي شاعريءَ جي نمائنده شاعرن ۽ نون ادبي تجربن سان لاڳاپيل ليکڪن ۾ شمار ڪيو وڃي ٿو. سندس شاعريءَ بابت ادبي تعارفن ۾ داخلي ڪيفيتن، نفسياتي تجربن ۽ روايتي اظهار کان مختلف اسلوب جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="SindhuWorldVaswani"/> ''چاليهه ڇاهتر'' سندس شاعراڻي سفر جو هڪ اهم مجموعو آهي، جنهن ۾ انساني زندگيءَ جي اڻ وڻندڙ سماجي حالتن ڏانهن ڌيان ڇڪايو ويو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> === سماجي غيرانساني حالتن جي عڪاسي === موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ادبي لغت ۾ ''چاليهه ڇاهتر'' جي موضوعاتي خصوصيت بيان ڪندي ڄاڻايو آهي ته هن مجموعي جي شاعري موجوده دور جي انساني سماج ۾ غيرانساني حالتن کي بي نقاب ڪري ٿي.<ref name="Jotwani1996"/> هن تنقيدي بيان مان ظاهر ٿئي ٿو ته ڪتاب جي شاعريءَ جو تعلق رڳو ذاتي جذبن جي اظهار سان نه، پر سماجي حالتن جي ادبي عڪاسيءَ سان پڻ آهي. بهرحال، ڪتاب جي اصل نظمن جي مڪمل متن کان سواءِ مخصوص سياسي، معاشي يا فلسفيانه نظرين کي انهن نظمن ڏانهن منسوب ڪرڻ مناسب نه ٿيندو. == شاعريءَ جي چونڊ == هريش واسواڻيءَ جي سوانحي ڪتابياتي فهرستن ۾ ''چاليهه ڇاهتر'' کي اهڙو شاعراڻو مجموعو ڄاڻايو ويو آهي، جنهن جي چونڊ پريم پرڪاش ڪئي هئي.<ref name="VaswaniBiography"/> چونڊ ۽ ترتيب جي هن نسبت کي اصل ڪتاب جي عنواني صفحي سان ڀيٽڻ وڌيڪ مناسب ٿيندو. == هريش واسواڻيءَ جي لاڳاپيل تصنيفن جو سلسلو == {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border:2px solid #355b9b; background:#f8fbff;" |+ style="background:#254b91; color:#ffffff; padding:9px;" | '''هريش واسواڻيءَ جون انگن وارن عنوانن سان تصنيفون''' ! style="background:#dbeafe; color:#173b77;" | ڪتاب ! style="background:#e9ddff; color:#49318e;" | سال ! style="background:#dcfce7; color:#166534;" | صنف ! style="background:#fff0c2; color:#854d0e;" | چونڊ يا ترتيب |- style="background:#eef6ff;" | '''چاليهه ڇاهتر''' | '''1976ع''' | '''شاعري''' | '''پريم پرڪاش''' |- | ''[[چاليهه اسي]]'' | 1980ع | مختصر ڪهاڻيون | هري موٽواڻي |- | ''[[چاليهه چوراسي]]'' | 1984ع | ادبي تنقيد | نامديو تاراچنداڻي |} <ref name="VaswaniBiography"/> == ادبي اهميت == ''چاليهه ڇاهتر'' هريش واسواڻيءَ جي شاعريءَ جي شروعاتي ڪتابي سڃاڻپ سان لاڳاپيل آهي. ان جي اهميت جديد سنڌي شاعريءَ جي ان رخ ۾ آهي، جنهن ۾ انساني سماج جي غيرانساني حالتن کي شعري اظهار جو موضوع بڻايو ويو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> هريش واسواڻيءَ کي 1987ع ۾ سنڌي ٻوليءَ جو [[ساهتيه اڪيڊمي انعام]] سندس تنقيدي ڪتاب ''چاليهه چوراسي'' تي مليو هو، نه ''چاليهه ڇاهتر'' تي.<ref name="SahityaAkademi1987"/> == پڻ ڏسو == * [[هريش واسواڻي]] * [[پريم پرڪاش]] * [[چاليهه اسي]] * [[چاليهه چوراسي]] * [[جديد سنڌي شاعري]] * [[سنڌي ادب]] == حوالا == <references> <ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |page=28 |language=en |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf }}</ref> <ref name="SindhuWorldVaswani">{{cite web |title=Harish Vaswani – Sindhi Poet, Literary Criticism, Biography |website=The Sindhu World |url=https://thesindhuworld.com/harish-vaswani/ |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> <ref name="VaswaniBiography">{{cite web |title=Harish Vaswani |website=Wikipedia |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Harish_Vaswani |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> <ref name="SahityaAkademi1987">{{cite web |title=Sahitya Akademi Awards – Sindhi |website=Sahitya Akademi |publisher=Sahitya Akademi |url=https://sahitya-akademi.gov.in/awards/akademi%20samman_suchi.jsp |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> </references> == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://thesindhuworld.com/harish-vaswani/ هريش واسواڻيءَ جي سوانح ۽ ادبي تصنيفون] * [https://sahitya-akademi.gov.in/awards/akademi%20samman_suchi.jsp ساهتيه اڪيڊميءَ جي انعامن جي سرڪاري فهرست] {{DEFAULTSORT:چاليهه ڇاهتر}} [[زمرو:سنڌي شاعري]] [[زمرو:سنڌي شاعريءَ جا مجموعا]] [[زمرو:1976ع جا ڪتاب]] [[زمرو:ڀارتي سنڌي ادب]] 58ozo1wve5lzu9n5azytnkmlt9n1n11 0 104450 422575 2026-10-18T01:30:44Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|سي. ٽي. خانولڪر جي مراٺي ناول جو شيام جئسنگهاڻيءَ پاران سنڌي ترجمو}} {{Infobox book | name = ڇاڻي | title_orig = Chani | author = [[چنتامڻي تريمبڪ خانولڪر]] | translator = [[شيام جئسنگهاڻي]] | language = [[سنڌي ٻولي]] | orig_lang_code = mr | country = [[ڀارت]] | genre = [[ناول]] | publisher = ديپ شِکا پبليڪيشن | published = 1994ع... 422575 wikitext text/x-wiki {{Short description|سي. ٽي. خانولڪر جي مراٺي ناول جو شيام جئسنگهاڻيءَ پاران سنڌي ترجمو}} {{Infobox book | name = ڇاڻي | title_orig = Chani | author = [[چنتامڻي تريمبڪ خانولڪر]] | translator = [[شيام جئسنگهاڻي]] | language = [[سنڌي ٻولي]] | orig_lang_code = mr | country = [[ڀارت]] | genre = [[ناول]] | publisher = ديپ شِکا پبليڪيشن | published = 1994ع (جوتواڻي موجب)؛ 1993ع (سنڌيانا موجب) | awards = [[ساهتيه اڪيڊمي ترجمو انعام]] (1995ع) }} '''ڇاڻي''' (رومن سنڌي: ''Chāṇī''؛ انگريزي صورت: ''Chani'' يا ''Chaanee'') مراٺي ٻوليءَ جي ليکڪ [[چنتامڻي تريمبڪ خانولڪر]] (سي. ٽي. خانولڪر) جي ساڳئي نالي واري ناول جو [[سنڌي ٻولي]] ۾ ترجمو آهي، جيڪو سنڌي اديب ۽ مترجم [[شيام جئسنگهاڻي]] ڪيو. موتي لال جوتواڻيءَ جي ادبي لغت موجب هي ترجمو 1994ع ۾ شايع ٿيو، جڏهن ته ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ 1993ع ڄاڻايل آهي. هن ترجمي تي شيام جئسنگهاڻيءَ کي 1995ع ۾ [[ساهتيه اڪيڊمي ترجمو انعام]] مليو.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="SindhianaShyam"/><ref name="SahityaTranslation"/> == اصل ناول ۽ ترجمو == ''ڇاڻي'' جو اصل متن [[مراٺي ٻولي]] ۾ لکيل ناول ''Chani'' آهي، جنهن جو ليکڪ سي. ٽي. خانولڪر هو. شيام جئسنگهاڻيءَ هن ناول کي سنڌيءَ ۾ منتقل ڪيو. جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ هن ترجمي جي ادبي معيار جي ساراهه ڪئي آهي.<ref name="Jotwani1996"/> سنڌي ترجمي جو عنوان پڻ ''ڇاڻي'' رکيو ويو. سنڌي ڪتابن جي آن لائين فهرست ''Sindhi Sanchaya'' ۾ اهو سنڌي صورتخطيءَ ۾ ''ڇاڻي'' ۽ ديوناگريءَ ۾ ''छाणी'' جي صورت ۾ درج آهي.<ref name="SindhiSanchaya"/> == اشاعت ۽ ڪتابياتي معلومات == ڪتاب جي اشاعت بابت ٻن اهم ماخذن ۾ هڪ سال جو فرق ملي ٿو. جوتواڻيءَ موجب سنڌي ترجمو 1994ع ۾ شايع ٿيو، جڏهن ته ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ شيام جئسنگهاڻيءَ جي تصنيفن جي فهرست ۾ ''ڇاڻي'' جو سال 1993ع ڏنل آهي.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="SindhianaShyam"/> ''Sindhi Sanchaya'' جي ڪتابي رڪارڊ ۾ ناشر جو نالو ''Deep Shikha Publication'' درج آهي. انهيءَ رڪارڊ موجب ڪتاب جي هڪ ڪاپي ''Indian Institute of Sindhology Library''، اديپور، ڪڇ، گجرات ۾ موجود آهي ۽ ان جو داخلا نمبر 3963 آهي.<ref name="SindhiSanchaya"/> {| class="wikitable" style="width:100%; border:2px solid #345995; background:#f8fbff;" |+ style="background:#254b91; color:#ffffff; padding:9px;" | '''ڇاڻي: ڪتابياتي ۽ اشاعتي تفصيل''' ! style="background:#dbeafe; color:#173b77;" | تفصيل ! style="background:#e9ddff; color:#49318e;" | معلومات |- | سنڌي عنوان | ڇاڻي |- | اصل عنوان | ''Chani'' |- | اصل ليکڪ | سي. ٽي. خانولڪر |- | اصل ٻولي | مراٺي |- | سنڌي مترجم | شيام جئسنگهاڻي |- | ادبي صنف | ناول |- | اشاعت | 1993ع يا 1994ع؛ ماخذن ۾ اختلاف |- | ناشر | Deep Shikha Publication |- | لائبريري | Indian Institute of Sindhology Library، اديپور |- | داخلا نمبر | 3963 |- | انعام | ساهتيه اڪيڊمي ترجمو انعام، 1995ع |} <ref name="Jotwani1996"/><ref name="SindhianaShyam"/><ref name="SindhiSanchaya"/> == ساهتيه اڪيڊمي ترجمو انعام == [[ساهتيه اڪيڊمي]] 1995ع ۾ شيام جئسنگهاڻيءَ کي ''ڇاڻي'' جي سنڌي ترجمي تي ترجمي جو انعام ڏنو. اڪيڊميءَ جي انعامن بابت معلومات ۽ شيام جئسنگهاڻيءَ جي سوانحي ماخذن ۾ ان جي تصديق ٿئي ٿي.<ref name="SahityaTranslation"/><ref name="SindhiSangatShyam"/> هي انعام ساهتيه اڪيڊميءَ جي عام سالياني ادبي انعام کان الڳ هو. شيام جئسنگهاڻيءَ کي 1998ع ۾ پنهنجي ڊرامن جي ڪتاب ''زلزلو'' تي ساهتيه اڪيڊميءَ جو عام ادبي انعام پڻ مليو.<ref name="SindhianaShyam"/> == مترجم بابت == [[شيام جئسنگهاڻي]] سنڌي ادب جو ڪهاڻيڪار، ناول نگار، شاعر، ڊراما نويس، نقاد ۽ مترجم هو. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب هو 12 فيبروري 1937ع تي [[ڪوئيٽا]] ۾ ڄائو ۽ ورهاڱي کان پوءِ هندستان لڏي ويو.<ref name="SindhianaShyam"/> سندس ادبي ڪم ۾ طبعزاد تصنيفن سان گڏ ٻين ٻولين مان ترجما پڻ شامل آهن. ''ڇاڻي'' سندس اهڙن ترجمن مان هڪ آهي، جنهن کي قومي سطح تي مڃتا ملي.<ref name="SindhianaShyam"/> == ادبي اهميت == ''ڇاڻي'' سنڌي ۽ مراٺي ٻولين جي وچ ۾ ادبي ترجمي جو هڪ مثال آهي. ان وسيلي مراٺي ناول کي سنڌي پڙهندڙن تائين پهچايو ويو. 1995ع ۾ مليل ساهتيه اڪيڊمي ترجمو انعام هن ترجمي جي ادبي مڃتا جو اهم ثبوت آهي.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="SahityaTranslation"/> == پڻ ڏسو == * [[شيام جئسنگهاڻي]] * [[چنتامڻي تريمبڪ خانولڪر]] * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌي ناول]] * [[مراٺي ادب]] * [[ساهتيه اڪيڊمي ترجمو انعام]] == حوالا == <references> <ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> <ref name="SindhianaShyam">{{cite encyclopedia |title=جئسنگهاڻي شيام |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |volume=3 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=جئسنگهاڻي%20شيام |language=sd |access-date=2026-10-18 }}</ref> <ref name="SindhiSanchaya">{{cite web |title=Chāṇī |website=Sindhi Sanchaya |url=https://sindhisanchaya.online/books/2820 |publisher=Sindhi Sanchaya |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> <ref name="SahityaTranslation">{{cite web |title=Sahitya Akademi Prize for Translation |website=Sahitya Akademi |publisher=Sahitya Akademi |url=https://www.sahitya-akademi.gov.in/awards/anuvad_samman_suchi.jsp |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> <ref name="SindhiSangatShyam">{{cite web |title=Shyam Sanwaldas Jaisinghani |website=Sindhi Sangat |url=https://sindhisangat.com/promoters/shyam-sanwaldas-jaisinghani/ |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> </references> == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://sindhisanchaya.online/books/2820 سنڌي سنچيه ۾ ڇاڻي جو ڪتابي رڪارڊ] * [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=جئسنگهاڻي%20شيام انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۾ شيام جئسنگهاڻي] * [https://www.sahitya-akademi.gov.in/awards/anuvad_samman_suchi.jsp ساهتيه اڪيڊمي ترجمو انعامن جي سرڪاري فهرست] {{DEFAULTSORT:ڇاڻي}} [[زمرو:سنڌي ناول]] [[زمرو:سنڌي ترجما]] [[زمرو:مراٺي ادب]] [[زمرو:ساهتيه اڪيڊمي ترجمو انعام يافته ڪتاب]] o2ranjhbe2cjt3qpe5lgly07mxknmcy 0 104451 422583 2026-10-18T02:05:01Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|سنڌي ڪهاڻيڪار، شاعره ۽ ادبي محقق}} {{Infobox person | name = رڪمڻي سندر چيناڻي | native_name = رڪماڻي چيناڻي | birth_date = 1930ع | occupation = ڪهاڻيڪار، شاعره، ادبي محقق | language = [[سنڌي ٻولي]] | known_for = سنڌي ناول ۾ استري؛ مون کي چندو کپي | notable_works = ''سنڌي ناول ۾ استري'' (1990ع)<br />''مون کي چندو ک... 422583 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌي ڪهاڻيڪار، شاعره ۽ ادبي محقق}} {{Infobox person | name = رڪمڻي سندر چيناڻي | native_name = رڪماڻي چيناڻي | birth_date = 1930ع | occupation = ڪهاڻيڪار، شاعره، ادبي محقق | language = [[سنڌي ٻولي]] | known_for = سنڌي ناول ۾ استري؛ مون کي چندو کپي | notable_works = ''سنڌي ناول ۾ استري'' (1990ع)<br />''مون کي چندو کپي'' (1993ع)<br />''سنڌيت جو اُپاسڪ'' }} '''رڪمڻي سندر چيناڻي''' (انگريزي: ''Rukmani Sunder Chainani''؛ ديوناگري: रुक्मणी चैनाणी)، جنهن جو نالو '''رڪماڻي چيناڻي''' ۽ '''رڪمني چيناڻي''' جي صورتن ۾ پڻ ملي ٿو، سنڌي ٻوليءَ جي ڪهاڻيڪار، شاعره ۽ ادبي محقق آهي. موتي لال جوتواڻيءَ موجب سندس جنم 1930ع ۾ ٿيو. سندس اهم تصنيفن ۾ ''مون کي چندو کپي'' (1993ع) ۽ ''سنڌي ناول ۾ استري'' (1990ع) شامل آهن.<ref name="Jotwani1996"/> جوتواڻيءَ جي بيان موجب ''مون کي چندو کپي'' ۾ روزمره زندگيءَ جي واقعن ۽ ڪردارن جي عڪاسي ڪئي وئي آهي، جڏهن ته ''سنڌي ناول ۾ استري'' سنڌي ناولن ۾ عورت جي نمائندگيءَ جو ادبي ۽ تحقيقي اڀياس آهي.<ref name="Jotwani1996"/> سنڌي ڪتابن جي آن لائين فهرست ''Sindhi Sanchaya'' ۾ سندس هڪ ٻي تصنيف ''سنڌيت جو اُپاسڪ'' پڻ درج آهي.<ref name="SanchayaUpasak"/> == زندگي ۽ ادبي سڃاڻپ == رڪمڻي سندر چيناڻيءَ جو جنم 1930ع ۾ ٿيو. موتي لال جوتواڻيءَ کيس سنڌي ڪهاڻيڪار، شاعره ۽ محقق طور متعارف ڪرايو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> سندس جنم جي صحيح تاريخ، جنم هنڌ، تعليم، خانداني زندگي ۽ وفات بابت قابل اعتماد تفصيل دستياب ماخذن مان تصديق نه ٿي سگهيا آهن. == ادبي خدمتون == رڪمڻي چيناڻيءَ جي ادبي ڪم ۾ تخليقي ادب ۽ ادبي تحقيق ٻئي شامل آهن. جوتواڻيءَ سندس ڪهاڻيڪاري ۽ شاعريءَ سان گڏ سنڌي ناول ۾ عورت بابت تحقيق جو ذڪر ڪيو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> سنڌي عورت ليکڪائن بابت ''Sindhishaan'' جي هڪ ادبي مضمون ۾ رڪمڻي چيناڻيءَ جو نالو پوپٽي هيراننداڻي، سندري اتمچنداڻي، ڪلا پرڪاش ۽ ٻين سنڌي اديبائن سان گڏ ڏنل آهي.<ref name="SindhishaanWomen"/> == تصنيفون == === سنڌي ناول ۾ استري (1990ع) === ''سنڌي ناول ۾ استري'' (رومن صورت: ''Sindhi Novel mein Istree'') رڪمڻي چيناڻيءَ جو 1990ع ۾ شايع ٿيل ادبي تحقيقي ڪتاب آهي. موتي لال جوتواڻيءَ موجب هي ڪتاب سنڌي ناول ۾ عورت جي ڪردار ۽ نمائندگيءَ جو اهم اڀياس آهي.<ref name="Jotwani1996"/> ''Sindhi Sanchaya'' جي ڪتابياتي فهرست ۾ هي تصنيف ''Sindhī Novel Men Istrī'' جي نالي سان درج آهي. ساڳي فهرست موجب ڪتاب جي هڪ ڪاپي ممبئيءَ جي ''H. R. College'' جي لائبريريءَ سان لاڳاپيل آهي.<ref name="SanchayaNovel"/> هي ڪتاب سنڌي ناول جي مطالعي ۾ عورت کي هڪ الڳ تحقيقي موضوع طور پيش ڪرڻ سبب اهميت رکي ٿو. === مون کي چندو کپي (1993ع) === ''مون کي چندو کپي'' (رومن صورت: ''Moonkhe Chandu Khape'') رڪمڻي چيناڻيءَ جو 1993ع ۾ شايع ٿيل ڪتاب آهي. جوتواڻيءَ موجب هن ڪتاب ۾ روزمره زندگيءَ جي واقعن ۽ ڪردارن کي پيش ڪيو ويو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> ڪتاب جي اصل فهرست، ان ۾ شامل تخليقن جي تعداد ۽ ناشر بابت وڌيڪ ڪتابياتي تصديق گهربل آهي. === سنڌيت جو اُپاسڪ === ''سنڌيت جو اُپاسڪ'' (رومن صورت: ''Sindhīyat Jo Upāsak'') رڪمڻي چيناڻيءَ جي هڪ ٻي تصنيف آهي. هي ڪتاب ''Sindhi Sanchaya'' جي فهرست ۾ سندس نالي سان درج آهي. ساڳي رڪارڊ ۾ ڪتاب جي آن لائين موجودگيءَ جو حوالو پڻ ڏنو ويو آهي.<ref name="SanchayaUpasak"/> ڪتاب جي اشاعت جي سال، صنف ۽ تفصيلي مواد بابت وڌيڪ تصديق گهربل آهي. == تصنيفن جي فهرست == {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border:2px solid #355b9b; background:#f8fbff;" |+ style="background:#254b91; color:#ffffff; padding:9px;" | '''رڪمڻي چيناڻيءَ جون تصنيفون''' ! style="background:#dbeafe; color:#173b77;" | ڪتاب ! style="background:#e9ddff; color:#49318e;" | اشاعت ! style="background:#dcfce7; color:#166534;" | موضوع يا صنف ! style="background:#fff0c2; color:#854d0e;" | ماخذ |- | ''سنڌي ناول ۾ استري'' | 1990ع | سنڌي ناول ۾ عورت جو ادبي اڀياس | جوتواڻي؛ سنڌي سنچيه |- | ''مون کي چندو کپي'' | 1993ع | روزمره زندگيءَ جا واقعا ۽ ڪردار | جوتواڻي |- | ''سنڌيت جو اُپاسڪ'' | نامعلوم | تفصيلي صنف جي تصديق گهربل | سنڌي سنچيه |} <ref name="Jotwani1996"/><ref name="SanchayaNovel"/><ref name="SanchayaUpasak"/> == سنڌي ناول ۾ عورت جي مطالعي سان تعلق == رڪمڻي چيناڻيءَ جي تصنيف ''سنڌي ناول ۾ استري'' سنڌي ادب جي ان تحقيقي شعبي سان تعلق رکي ٿي، جنهن ۾ ناولن جي عورت ڪردارن ۽ سندن ادبي نمائندگيءَ جو مطالعو ڪيو وڃي ٿو. جوتواڻيءَ هن ڪتاب کي سنڌي ناول ۾ عورت بابت هڪ سٺو اڀياس قرار ڏنو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> ڪتاب جي مڪمل متن جي مطالعي کان سواءِ مخصوص ناولن، ڪردارن يا ليکڪن بابت چيناڻيءَ جا نتيجا بيان ڪرڻ مناسب نه ٿيندو. == سنڌي عورت ليکڪائن ۾ مقام == ويهين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ سنڌي ادب ۾ عورت ليکڪائن جي تخليقي ۽ تنقيدي سرگرمين کي نمايان حيثيت حاصل ٿي. ''Sindhishaan'' جي ادبي مضمون ۾ رڪمڻي چيناڻيءَ کي انهن عورت ليکڪائن ۾ شامل ڪيو ويو آهي، جن سنڌي ادب جي مختلف صنفن ۾ پنهنجو حصو وڌو.<ref name="SindhishaanWomen"/> رڪمڻي چيناڻيءَ جي سڃاڻپ جو هڪ اهم پاسو اهو آهي ته سندس ڪم ۾ تخليقي ادب سان گڏ عورت جي ادبي نمائندگيءَ بابت تحقيق پڻ شامل آهي.<ref name="Jotwani1996"/> == پڻ ڏسو == * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌي ڪهاڻي]] * [[سنڌي ناول]] * [[سنڌي شاعري]] * [[پوپٽي هيراننداڻي]] * [[سندري اتمچنداڻي]] * [[ڪلا پرڪاش]] * [[سنڌي ادبي تنقيد]] == حوالا == <references> <ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf }}</ref> <ref name="SanchayaNovel">{{cite web |title=Sindhī Novel Men Istrī |website=Sindhi Sanchaya |url=https://sindhisanchaya.in/books/18271 |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> <ref name="SanchayaUpasak">{{cite web |title=Sindhīyat Jo Upāsak |website=Sindhi Sanchaya |url=https://sindhisanchaya.in/books/42304 |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> <ref name="SindhishaanWomen">{{cite web |title=The Column: Sindhi Women Writers |website=Sindhishaan |url=https://sindhishaan.com/article/andlife/life_07_04.html |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> </references> == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://sindhisanchaya.in/authors/Rukmani%20Chainani سنڌي سنچيه تي رڪمڻي چيناڻيءَ جي تصنيفن جي فهرست] * [https://sindhisanchaya.in/books/18271 سنڌي ناول ۾ استري — ڪتابياتي رڪارڊ] * [https://sindhisanchaya.in/books/42304 سنڌيت جو اُپاسڪ — ڪتابياتي رڪارڊ] * [https://sindhishaan.com/article/andlife/life_07_04.html سنڌي عورت ليکڪائن بابت مضمون] {{DEFAULTSORT:چيناڻي، رڪمڻي سندر}} [[زمرو:سنڌي ليکڪ]] [[زمرو:سنڌي ڪهاڻيڪار]] [[زمرو:سنڌي شاعرائون]] [[زمرو:سنڌي ادبي محقق]] [[زمرو:1930ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:ڀارتي سنڌي ادب]] rf2io1se9nmynd1twj84rldjpmx9jdl 10 104452 422587 2026-10-18T03:39:05Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{infobox | datastyle = text-align: right; | title = {{{name|<includeonly>{{PAGENAMEBASE}}</includeonly>}}} | headerstyle = background:{{Infobox instrument/Color|{{{background|}}} }}; color:inherit; text-align:center; | labelstyle = text-align:right; font-weight:bold; | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|}}}|sizedefault=250x250px|alt={{{alt|}}}|class={{{image_class|}}}}} | imageclass = {{{imageclass|}}} | cap... 422587 wikitext text/x-wiki {{infobox | datastyle = text-align: right; | title = {{{name|<includeonly>{{PAGENAMEBASE}}</includeonly>}}} | headerstyle = background:{{Infobox instrument/Color|{{{background|}}} }}; color:inherit; text-align:center; | labelstyle = text-align:right; font-weight:bold; | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|}}}|sizedefault=250x250px|alt={{{alt|}}}|class={{{image_class|}}}}} | imageclass = {{{imageclass|}}} | caption = {{{caption|{{{image_capt|}}}}}} | header1 = {{Infobox instrument/Classification|{{{background|}}} }} | label2 = ٻيا نالا | data2 = {{{names|}}} | label3 = [[موسيقيءَ جي سازن جي درجابندي|ساز جي درجابندي]] | data3 = {{#if:{{{classification|}}}|<span></span> {{{classification}}} }} | label4 = [[هورنبوسٽل–ساڪس درجابندي|هورنبوسٽل–ساڪس درجابندي]] | data4 = {{{hornbostel_sachs|}}}{{#if:{{{hornbostel_sachs_desc|}}}|<br />({{{hornbostel_sachs_desc}}})}} | label5 = ايجاد ڪندڙ | data5 = {{{inventors|}}} | label6 = ارتقا يا ترقي | data6 = {{{developed|}}} | label7 = {{#if:{{{timbre|}}}|[[آواز جو رنگ|آواز جي نوعيت]]}} | data7 = {{{timbre|}}} | label8 = {{#if:{{{volume|}}}|[[آواز جي شدت|آواز جي شدت]]}} | data8 = {{{volume|}}} | label9 = {{#if:{{{attack|}}}|[[ADSR لفافو|آواز جي شروعات]]}} | data9 = {{{attack|}}} | label10 = {{#if:{{{decay|}}}|[[ADSR لفافو|آواز جي گهٽتائي]]}} | data10 = {{{decay|}}} | header11 = {{#if:{{{range|}}}|[[موسيقيءَ جي سرن جي حد|وڄائڻ جي سرن جي حد]]}} | data12 = {{#if:{{{range|}}}|<span></span> {{{range}}} {{#if:{{{pitch|}}}|{{{pitch}}}}} }} | header13 = {{#if:{{{related|}}}|[[موسيقيءَ جا ساز|لاڳاپيل ساز]]}} | data14 = {{#if:{{{related|}}}|<span></span> {{{related}}} }} | header15 = {{#if:{{{musicians|}}}|مشهور سازندا}} | data16 = {{#if:{{{musicians|}}}|<span></span> {{{musicians}}} }} | header17 = {{#if:{{{composers|}}}|موسيقي ترتيب ڏيندڙ}} | data18 = {{#if:{{{composers|}}}|<span></span> {{{composers}}} }} | header19 = {{#if:{{{builders|}}}|ساز ٺاهيندڙ}} | data20 = {{#if:{{{builders|}}}|<span></span> {{{builders}}} }} | header21 = {{#if:{{{sound sample|}}}|آواز جو نمونو}} | data22 = {{#if:{{{sound sample|}}}|<span></span> {{{sound sample}}} }} | header23 = {{#if:{{{articles|}}}|وڌيڪ مضمون ۽ ڄاڻ}} | data24 = {{#if:{{{articles|}}}|<span></span> {{{articles}}} }} | data25 = {{{module|}}} }}{{#invoke:Check for unknown parameters|check |unknown={{main other|[[زمرو:اڻڄاتل پيراميٽرن سان ساز جي معلوماتي خاني وارا صفحا|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}} |preview=هن صفحي ۾ [[سانچو:Infobox instrument|ساز جي معلوماتي خاني]] جو اڻڄاتل پيراميٽر "_VALUE_" استعمال ٿيل آهي. |showblankpositional=1 |name |image |image_size |alt |caption |image_capt |image_class |imageclass |background |names |classification |hornbostel_sachs |hornbostel_sachs_desc |inventors |developed |timbre |volume |attack |decay |range |pitch |related |musicians |composers |sound sample |builders |articles |module }}<noinclude> {{Documentation}} <!-- بين الوڪي ڳنڍڻا وڪيڊيٽا وسيلي سنڀاليا وڃن. --> </noinclude> 8rf1kvieqnzja5rpegtaas5eq2gcqwn 422588 422587 2026-10-18T03:41:05Z Intisar Ali 8681 /* */ 422588 wikitext text/x-wiki <includeonly> {{Infobox | bodyclass = infobox-instrument-3d | bodystyle = width:300px; max-width:100%; border:2px solid #5279b8; border-radius:15px; border-collapse:separate; border-spacing:0; overflow:hidden; background:#f5f9ff; box-shadow:0 5px 14px rgba(20,50,100,0.22); direction:rtl; text-align:right; font-family:inherit; | titlestyle = background:linear-gradient(135deg,#123b77 0%,#3866b0 48%,#8a57b5 100%); color:#ffffff; font-size:155%; font-weight:bold; text-align:center; padding:15px 9px; border-bottom:3px solid #f0c45a; text-shadow:1px 2px 3px #25345c; | title = {{{name|{{PAGENAMEBASE}}}}} | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage |image={{{image|}}} |size={{{image_size|}}} |sizedefault=250x250px |alt={{{alt|}}} |class={{{image_class|}}} }} | imagestyle = background:linear-gradient(160deg,#edf5ff,#e6e1f5); text-align:center; padding:12px 5px; | imageclass = {{{imageclass|}}} | caption = {{{caption|{{{image_capt|}}}}}} | captionstyle = background:#e5eefb; color:#334d70; font-size:90%; text-align:center; padding:8px; border-bottom:1px solid #b9cde8; | headerstyle = background:linear-gradient(90deg,#17669a,#338fba,#66b6d4); color:white; font-size:105%; text-align:center; padding:9px; border-top:1px solid #b8def0; border-bottom:2px solid #17669a; text-shadow:1px 1px 2px #245273; | labelstyle = width:39%; text-align:right; vertical-align:top; font-weight:bold; color:#173b65; background:#e0ebfa; padding:9px 8px; border-bottom:1px solid #c7d7ed; | datastyle = text-align:right; vertical-align:top; color:#24364e; background:#f5f9ff; padding:9px 8px; border-bottom:1px solid #d4e0ef; overflow-wrap:anywhere; | header1 = {{Infobox instrument/Classification|{{{background|}}}}} | label2 = ٻيا نالا | data2 = {{{names|}}} | rowstyle2 = background:#edf3ff; | label3 = [[موسيقيءَ جي سازن جي درجابندي|ساز جي درجابندي]] | data3 = {{{classification|}}} | rowstyle3 = background:#e5f5f4; | label4 = [[هورنبوسٽل–ساڪس درجابندي|هورنبوسٽل–ساڪس درجابندي]] | data4 = {{{hornbostel_sachs|}}}{{#if:{{{hornbostel_sachs_desc|}}}|<br /><small>({{{hornbostel_sachs_desc}}})</small>}} | rowstyle4 = background:#eaf0fc; | label5 = ايجاد ڪندڙ | data5 = {{{inventors|}}} | rowstyle5 = background:#f3eafd; | label6 = ارتقا يا ترقي | data6 = {{{developed|}}} | rowstyle6 = background:#e8f5eb; | label7 = {{#if:{{{timbre|}}}|[[آواز جو رنگ|آواز جي نوعيت]]}} | data7 = {{{timbre|}}} | rowstyle7 = background:#fff1df; | label8 = {{#if:{{{volume|}}}|[[آواز جي شدت|آواز جي شدت]]}} | data8 = {{{volume|}}} | rowstyle8 = background:#e9f3fd; | label9 = {{#if:{{{attack|}}}|[[ADSR لفافو|آواز جي شروعات]]}} | data9 = {{{attack|}}} | rowstyle9 = background:#f9e9ef; | label10 = {{#if:{{{decay|}}}|[[ADSR لفافو|آواز جي گهٽتائي]]}} | data10 = {{{decay|}}} | rowstyle10 = background:#f0eafd; | header11 = {{#if:{{{range|{{{pitch|}}}}}}|🎼 وڄائڻ جي سرن جي حد}} | headerstyle11 = background:linear-gradient(90deg,#6c3da2,#a064c9,#c59de1); color:#ffffff; text-align:center; padding:9px; font-weight:bold; text-shadow:1px 1px 2px #4b2877; | data12 = {{#if:{{{range|{{{pitch|}}}}}}|<div style="text-align:center;">{{{range|}}}{{#if:{{{pitch|}}}|<div>{{{pitch}}}</div>}}</div>}} | rowstyle12 = background:#f3eafd; | header13 = {{#if:{{{related|}}}|🎵 لاڳاپيل موسيقيءَ جا ساز}} | headerstyle13 = background:linear-gradient(90deg,#007c83,#21a6aa,#69c9c7); color:white; text-align:center; padding:9px; font-weight:bold; text-shadow:1px 1px 2px #126568; | data14 = {{{related|}}} | rowstyle14 = background:#e3f6f4; | header15 = {{#if:{{{musicians|}}}|🎤 مشهور سازندا}} | headerstyle15 = background:linear-gradient(90deg,#ad4b2b,#d8793e,#eda86a); color:white; text-align:center; padding:9px; font-weight:bold; text-shadow:1px 1px 2px #854324; | data16 = {{{musicians|}}} | rowstyle16 = background:#fff0df; | header17 = {{#if:{{{composers|}}}|🎶 موسيقي ترتيب ڏيندڙ}} | headerstyle17 = background:linear-gradient(90deg,#a02d64,#cf5a90,#e89bb9); color:white; text-align:center; padding:9px; font-weight:bold; text-shadow:1px 1px 2px #79244c; | data18 = {{{composers|}}} | rowstyle18 = background:#fce9f1; | header19 = {{#if:{{{builders|}}}|🛠 ساز ٺاهيندڙ}} | headerstyle19 = background:linear-gradient(90deg,#506276,#788da5,#a4b6ca); color:white; text-align:center; padding:9px; font-weight:bold; text-shadow:1px 1px 2px #35495e; | data20 = {{{builders|}}} | rowstyle20 = background:#edf2f8; | header21 = {{#if:{{{sound sample|}}}|🔊 آواز جو نمونو}} | headerstyle21 = background:linear-gradient(90deg,#267c46,#43a765,#82cd91); color:white; text-align:center; padding:9px; font-weight:bold; text-shadow:1px 1px 2px #225b38; | data22 = {{{sound sample|}}} | rowstyle22 = background:#e8f7ec; | header23 = {{#if:{{{articles|}}}|📚 وڌيڪ مضمون ۽ ڄاڻ}} | headerstyle23 = background:linear-gradient(90deg,#3756a4,#637fc8,#9caee0); color:white; text-align:center; padding:9px; font-weight:bold; text-shadow:1px 1px 2px #304980; | data24 = {{{articles|}}} | rowstyle24 = background:#edf1fc; | data25 = {{{module|}}} }} {{#invoke:Check for unknown parameters|check |unknown={{main other|[[زمرو:اڻڄاتل پيراميٽرن سان ساز جي معلوماتي خاني وارا صفحا|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}} |preview=هن صفحي ۾ [[سانچو:Infobox instrument|ساز جي معلوماتي خاني]] جو اڻڄاتل پيراميٽر "_VALUE_" استعمال ٿيل آهي. |showblankpositional=1 |name |image |image_size |alt |caption |image_capt |image_class |imageclass |background |names |classification |hornbostel_sachs |hornbostel_sachs_desc |inventors |developed |timbre |volume |attack |decay |range |pitch |related |musicians |composers |sound sample |builders |articles |module }} </includeonly><noinclude> {{Documentation}} <!-- بين الوڪي ڳنڍڻا وڪيڊيٽا وسيلي سنڀاليا وڃن. --> </noinclude> cxurfxmuqprteo4lzarnw8z3xao4pcw 0 104453 422593 2026-10-18T03:46:29Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|ايران جو قديم تارن وارو موسيقيءَ جو ساز}} {{Distinguish|چنگ (سنڌي ساز)}} {{Infobox instrument | name = فارسي چنگ | image = Bishapur zan, AO 26169.jpg | image_size = 250px | image_capt = بيشاپور مان مليل ساساني دور جو موزائيڪ، جنهن ۾ چنگ وڄائيندڙ عورت ڏيکاريل آهي؛ لڳ ڀڳ 260ع | background = string | names = چنگ، چَنگ، Čang،... 422593 wikitext text/x-wiki {{Short description|ايران جو قديم تارن وارو موسيقيءَ جو ساز}} {{Distinguish|چنگ (سنڌي ساز)}} {{Infobox instrument | name = فارسي چنگ | image = Bishapur zan, AO 26169.jpg | image_size = 250px | image_capt = بيشاپور مان مليل ساساني دور جو موزائيڪ، جنهن ۾ چنگ وڄائيندڙ عورت ڏيکاريل آهي؛ لڳ ڀڳ 260ع | background = string | names = چنگ، چَنگ، Čang، Chang | classification = [[تارن وارا موسيقيءَ جا ساز]]؛ [[هارپ]] | hornbostel_sachs = 322.12 | hornbostel_sachs_desc = عمودي زاويه دار هارپ | developed = قديم ايران؛ قوسي هارپ جا آثار چوٿين هزار سال ق.م. ۾ ملن ٿا | related = [[چنگ (ترڪي ساز)|چينگ]]، [[ڪونگهو]]، [[هارپ]]، [[جارجيا جو چنگي]] }} '''فارسي چنگ''' (فارسي: '''چنگ'''؛ انگريزي: ''Chang''؛ علمي صورت: ''Čang''؛ فارسي اچار: {{IPA|fa|tʃæŋɡ}}) [[ايران]] جو هڪ قديم [[تارن وارا موسيقيءَ جا ساز|تارن وارو موسيقيءَ جو ساز]] آهي، جيڪو [[هارپ]] جي خاندان سان تعلق رکي ٿو. پنهنجي تاريخي شڪلين ۾ هي ساز قوسي ۽ زاويه دار هارپ جي صورت ۾ ملندو هو. ساساني دور ۾ خاص ڪري عمودي زاويه دار چنگ کي وڏي اهميت حاصل هئي.<ref name="Mallah1990">{{cite encyclopedia |last=Mallāḥ |first=ḤosaynʿAlī |title=Čang |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=4 |issue=7 |pages=758–759 |date=1990-12-15 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/cang-harp/ |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref><ref name="Lawergren2003">{{cite encyclopedia |last=Lawergren |first=Bo |title=Harp |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=12 |issue=1 |pages=7–13 |date=2003-12-15 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/harp/ |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> چنگ قديم ايراني موسيقيءَ، شاهي درٻارن، ادبي محفلن ۽ شاعريءَ سان گهرو تعلق رکندو هو. خاص ڪري [[ساساني سلطنت]] جي دور ۾ هي ساز شاهي موسيقيءَ جو نمايان حصو هو. [[طاق بستان]] جي پٿرن تي ٿيل نقش نگاري ۽ [[بيشاپور]] مان مليل موزائيڪ ان جي تاريخي استعمال جا اهم بصري ثبوت آهن.<ref name="Mallah1990"/> [[فائل:Chang (instrument).jpg|thumb|کاٻي|240px|فارسي چنگ؛ موسيقيءَ جي سازن جو عجائب گهر، [[باڪو]]، [[آذربائيجان]].]] == نالو ۽ اصطلاح == فارسي ٻوليءَ ۾ هن ساز کي '''چنگ''' چيو ويندو آهي. وچين فارسي يا پهلوي ادب ۾ پڻ هن نالي جو ذڪر ملي ٿو. پهلوي تصنيف ''خسرو ۽ سندس غلام'' (''Xusrō ī Kawādān ud rēdag'') ۾ چنگ جو ذڪر موسيقيءَ جي ساز طور ٿيل آهي.<ref name="Mallah1990"/> ترڪي ٻوليءَ ۾ هن سان لاڳاپيل تاريخي ساز کي ''Çeng''، جڏهن ته جارجيا جي موسيقيءَ ۾ هڪ هارپ کي ''Changi'' چيو ويندو آهي. مختلف علائقن ۾ نالي جي هڪجهڙائي باوجود انهن سازن جي بناوت ۽ موسيقيائي روايتن ۾ فرق ملي ٿو.<ref name="Mallah1990"/> فارسي چنگ کي وات سان وڄندڙ ڌاتوئي چنگ سان نه ملائڻ گهرجي. فارسيءَ ۾ وات واري ساز لاءِ ''چنگ دهان'' يا ''زنبورڪ'' جا نالا پڻ استعمال ٿين ٿا.<ref name="Mallah1990"/> == تاريخ == === قديم ايران ۾ ابتدا === چنگ جي تاريخ قديم ايراني تهذيب سان ڳنڍيل آهي. ايران جي [[خوزستان]] واري علائقي ۾ [[چوغا ميش]] مان مليل هڪ مهر تي قوسي هارپ جي تصوير موجود آهي، جنهن جي تاريخ لڳ ڀڳ 3400 ق.م. ڄاڻائي وئي آهي. هي قديم ايران ۾ هارپ جي استعمال جي اوائلي آثارن مان هڪ آهي.<ref name="Mallah1990"/> موسيقيءَ جي تاريخدان بُو لاورگرين موجب، ايران ۾ هارپ جا قوسي قسم ٽئين هزار سال ق.م. ۾ رائج هئا. لڳ ڀڳ 1900 ق.م. کان زاويه دار هارپ جا قسم نمايان ٿيڻ لڳا، جن ۾ عمودي ۽ افقي گونج وارن خانن جون صورتون شامل هيون.<ref name="Lawergren2003"/> ابتدائي قوسي هارپ جي بناوت شڪار جي ڪمان سان مشابهت رکندڙ هئي. وقت گذرڻ سان ساز ۾ آواز جي گونج پيدا ڪندڙ خانو وڌايو ويو ۽ تارن جو تعداد به وڌندو ويو.<ref name="Mallah1990"/> === هلينستي ۽ اشڪاني دور === [[هلينستي دور]] ۾ عمودي زاويه دار هارپ جو استعمال وڌيو. هن دور ۽ ان کان پوءِ ايران ۽ ڀرپاسي وارن علائقن ۾ چنگ جي بناوت ۾ تبديليون آيون. [[اشڪاني سلطنت|اشڪاني دور]] سان تعلق رکندڙ هڪ مٽيءَ جي مجسمي ۾ چنگ وڄائيندڙ عورت ڏيکاريل آهي. اهو مجسمو [[شوش]] مان مليو ۽ تهران جي ايران باستان عجائب گهر جي مجموعي ۾ شامل رهيو آهي.<ref name="Mallah1990"/> === ساساني دور === [[فائل:Harp-Sassanid.png|thumb|ساڄي|250px|[[طاق بستان]] جي ساساني دور جي نقش نگاري؛ ٻيڙيءَ ۾ شاهي شڪار جي منظر سان گڏ چنگ وڄائيندڙ عورتون ڏيکاريل آهن.]] [[ساساني سلطنت]] (224ع–651ع) جي دور ۾ چنگ درٻاري موسيقيءَ جو اهم ساز بڻجي ويو. هن دور جي فن ۾ چنگ وڄائيندڙ عورتن جون تصويرون ۽ نقش نگاريون ملن ٿيون.<ref name="Lawergren2003"/> [[طاق بستان]] جي پٿريلي نقش نگاريءَ ۾ شاهي شڪار جا منظر ڏيکاريل آهن، جن ۾ موسيقارن سان گڏ چنگ وڄائيندڙ عورتون پڻ موجود آهن. انهن نقشن کي عام طور ساساني دور جي پوئين حصي سان منسوب ڪيو ويندو آهي.<ref name="Mallah1990"/> ساساني دور جي آخري مرحلي ۾ چنگ کي هلڪو ۽ کڻڻ ۾ آسان بڻائڻ لاءِ ان جي بناوت ۾ تبديليون آنديون ويون. اهڙي تبديليءَ سان ساز جي وزن ۾ گهٽتائي آئي، پر ان جي ڍانچي جي مضبوطي پڻ متاثر ٿي.<ref name="Lawergren2003"/> === اسلامي دور === اسلامي دور ۾ به چنگ جي موسيقيائي اهميت برقرار رهي. فارسي شاعري، موسيقيءَ بابت رسالن ۽ درٻاري روايتن ۾ هن ساز جو ذڪر ملي ٿو. [[ابو نصر فارابي]] پنهنجي ڪتاب ''ڪتاب الموسيقى الكبير'' ۾ ''صنج'' جي نالي سان هارپ جهڙن سازن جي بناوت ۽ وڄائڻ بابت معلومات ڏني آهي.<ref name="Mallah1990"/> موسيقيءَ جي نظريه دان [[عبدالقادر مراغي]] (وفات لڳ ڀڳ 838هه/1434–1435ع) چنگ جي بناوت، تارن ۽ سرن بابت تفصيل بيان ڪيا. سندس بيان موجب، چنگ ۾ عام طور 24 تارون ٿي سگهيون ٿيون، پر انهن جو تعداد سازندي جي پسند ۽ ساز جي بناوت موجب مختلف هوندو هو.<ref name="Mallah1990"/> === زوال ۽ استعمال ۾ گهٽتائي === چنگ جي اهميت وچئين دور جي فارسي ۽ اسلامي درٻارن ۾ برقرار رهي، پر وقت سان گڏ ان جو عملي استعمال گهٽجڻ لڳو. بُو لاورگرين موجب، چنگ جي زوال جا ممڪن سبب ان جي هلڪي ڍانچي جي ڪمزوري، تارن جي سُر کي بار بار درست ڪرڻ جي ضرورت ۽ عود جهڙن نسبتاً مضبوط ۽ گهڻن سرن جي صلاحيت رکندڙ سازن جو وڌندڙ استعمال هئا.<ref name="Lawergren2003"/> سترهين صديءَ جي وچ ڌاري عثماني سياح [[اوليا چلبي]] استنبول ۾ چنگ ٺاهيندڙن ۽ چنگ وڄائيندڙن جو ذڪر ڪيو. هي چنگ جي تاريخي استعمال بابت پوئين دور جي اهم تحريرن مان هڪ آهي.<ref name="Lawergren2003"/> == بناوت == فارسي چنگ بنيادي طور هڪ تارن وارو ساز آهي، جنهن ۾ گونج پيدا ڪندڙ خانو، ڳچيءَ جهڙو ڍانچو ۽ ان سان ٻڌل تارون هونديون آهن. قديم دور ۾ چنگ جا ٻه اهم بناوتي قسم ملن ٿا: * '''قوسي هارپ:''' جنهن جي بناوت ڪمان جهڙي هوندي هئي. * '''زاويه دار هارپ:''' جنهن ۾ ڳچي ۽ آواز جي گونج واري خاني جي وچ ۾ زاويه ٺهندو هو. فارسي چنگ جي پوئين تاريخي شڪل ۾ عمودي زاويه دار بناوت خاص اهميت رکي ٿي.<ref name="Lawergren2003"/> === تارون === قديم ۽ وچئين دور جي چنگ ۾ تارون جانورن جي وارن يا آنتن مان ٺاهي سگهبيون هيون. مختلف تاريخي ماخذن ۾ ٻڪريءَ جي وارن ۽ گهوڙي جي وارن جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Mallah1990"/> موسيقيءَ جي رسالي ''ڪنز التحف'' ۾ بيان ڪيل هڪ چنگ ۾ زردالو جي ڪاٺ مان ٺهيل گونج وارو خانو، 24 يا 25 تارون ۽ تارن کي ٻڌڻ لاءِ ڌاتوئي ميخون بيان ڪيون ويون آهن. ٻين نمونن ۾ تارن جو تعداد 35 تائين پڻ پهچي سگهندو هو.<ref name="Mallah1990"/> === آواز پيدا ڪرڻ جو طريقو === چنگ ۾ آواز تارن کي آڱرين سان ڇيڙڻ سان پيدا ٿيندو آهي. تارن جو ارتعاش ساز جي گونج واري خاني وسيلي وڌيڪ ٻڌڻ جوڳو ٿيندو آهي. مختلف ڊگهاين ۽ ڇڪ وارن تارن مان مختلف سر پيدا ٿيندا آهن. ان ڪري چنگ هڪ ئي وقت ڪيترن سرن ۽ موسيقيائي ترتيبن جي ادائيگيءَ لاءِ استعمال ٿي سگهندو هو. == سازندا ۽ موسيقيائي روايت == قديم ايراني تصويرن ۽ ادبي روايتن ۾ چنگ وڄائيندڙ عورتن جو نمايان ذڪر ملي ٿو. خاص ڪري ساساني درٻار جي تصويرن ۾ عورت سازندا نظر اچن ٿيون، پر ان مان اهو نتيجو نٿو ڪڍي سگهجي ته چنگ رڳو عورتون وڄائينديون هيون.<ref name="Mallah1990"/> فارسي موسيقيءَ جي تاريخ ۾ [[نڪيسا]] ۽ [[رودڪي]] سان لاڳاپيل چنگ وڄائڻ جون روايتون مشهور آهن. انهن روايتن مان هن ساز جي درٻاري ۽ ادبي اهميت ظاهر ٿئي ٿي.<ref name="Mallah1990"/> == فارسي ادب ۾ چنگ == چنگ فارسي شاعريءَ ۾ هڪ اهم موسيقيائي ۽ علامتي حيثيت رکي ٿو. [[حافظ شيرازي]]، [[منوچهري دامغاني]]، [[رودڪي]] ۽ [[جلال الدين رومي]] جي ادبي روايتن ۾ چنگ جو ذڪر ملي ٿو. حافظ جي شاعريءَ ۾ چنگ ڪڏهن موسيقي، ڪڏهن خوشي ۽ ڪڏهن انساني احساسن جي علامت طور استعمال ٿئي ٿو. چنگ جي وڪڙيل بناوت کي پوڙهي انسان جي جهڪيل جسم سان به تشبيهه ڏني وئي آهي.<ref name="IranicaHafez">{{cite encyclopedia |title=Hafez ix. Hafez and Music |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/hafez-ix/ |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> روميءَ جي ''مثنوي معنوي'' ۾ ''پير چنگي'' جي ڪهاڻي مشهور آهي، جنهن ۾ هڪ پوڙهي چنگ وڄائيندڙ جي زندگيءَ کي روحاني ۽ اخلاقي معنيٰ سان پيش ڪيو ويو آهي.<ref name="Mallah1990"/> فارسي مصورانه نسخن ۽ ننڍين تصويرن ۾ پڻ چنگ وڄائيندڙن جون تصويرون وڏي تعداد ۾ ملن ٿيون. == ٻين ملڪن ۾ لاڳاپيل ساز == [[فائل:Georgian Changi, Svaneti (ჩანგი).jpg|thumb|ساڄي|240px|جارجيا جي سوانيتي علائقي جو روايتي چنگي ساز.]] فارسي چنگ سان نالي يا تاريخي بناوت جي لحاظ کان لاڳاپيل ساز مختلف ملڪن ۾ ملن ٿا. {| class="wikitable" style="width:100%;" ! style="background:#244b78;color:white;" | ساز جو نالو ! style="background:#244b78;color:white;" | علائقو ! style="background:#244b78;color:white;" | قسم يا خصوصيت |- | style="background:#e8f1fa;" | '''چنگ''' | ايران | قوسي يا زاويه دار هارپ |- | style="background:#f3f7fc;" | '''چينگ (Çeng)''' | ترڪي | عثماني موسيقيءَ جو تاريخي هارپ |- | style="background:#e8f1fa;" | '''چنگي (Changi)''' | جارجيا | روايتي هارپ |- | style="background:#f3f7fc;" | '''ڪونگهو (Konghou)''' | چين | تاريخي ۽ جديد چيني هارپ |- | style="background:#e8f1fa;" | '''سائونگ (Saung)''' | ميانمار | قوسي هارپ |- | style="background:#f3f7fc;" | '''چنگ''' | ازبڪستان | ضرب سان وڄندڙ تارن وارو ساز، ڊلسيمر جو قسم |} انهن سازن جي نالن يا بناوتن ۾ هڪجهڙائي سندن مڪمل تاريخي هڪجهڙائي ثابت نٿي ڪري. خاص ڪري ازبڪستان جو چنگ هارپ بدران ضرب سان وڄندڙ تارن وارو ساز آهي.<ref name="Mallah1990"/> == تصويري گيلري == <gallery mode="packed" heights="180"> File:Bishapur zan, AO 26169.jpg|بيشاپور مان مليل ساساني دور جو موزائيڪ، لڳ ڀڳ 260ع File:Chang (instrument).jpg|باڪو جي عجائب گهر ۾ چنگ File:Harp-Sassanid.png|طاق بستان جي نقش نگاريءَ ۾ چنگ File:Georgian Changi, Svaneti (ჩანგი).jpg|جارجيا جو روايتي چنگي File:Bowl with Bahram Gur and Azada MET DP235036.jpg|بهرام گور ۽ آزاده جو منظر؛ آزاده چنگ وڄائي رهي آهي </gallery> == پڻ ڏسو == * [[هارپ]] * [[چنگ (سنڌي ساز)]] * [[ساساني موسيقي]] * [[ايراني موسيقي]] * [[چينگ (ترڪي ساز)]] * [[ڪونگهو]] * [[رودڪي]] * [[فارسي ادب]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite encyclopedia |last=Mallāḥ |first=ḤosaynʿAlī |title=Čang |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=4 |issue=7 |pages=758–759 |year=1990 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/cang-harp/ |language=en}} * {{cite encyclopedia |last=Lawergren |first=Bo |title=Harp |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=12 |issue=1 |pages=7–13 |year=2003 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/harp/ |language=en}} * {{cite book |last=Scholes |first=Percy A. |title=The Oxford Companion to Music |publisher=Oxford University Press |edition=9th |year=1955 |language=en}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.iranicaonline.org/articles/cang-harp/ انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا — چنگ] * [https://www.iranicaonline.org/articles/harp/ انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا — هارپ] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Chang_(instrument) وڪيميڊيا ڪامنز — فارسي چنگ جون تصويرون] {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Chang, Persian}} [[زمرو:ايراني موسيقي]] [[زمرو:فارسي موسيقيءَ جا ساز]] [[زمرو:تارن وارا موسيقيءَ جا ساز]] [[زمرو:هارپ]] [[زمرو:ساساني ثقافت]] [[زمرو:قديم ايران]] m5lv8nuwh4fcc8eez3gdtgwa8hsugzv 422594 422593 2026-10-18T03:47:05Z Intisar Ali 8681 /* */ 422594 wikitext text/x-wiki {{Short description|ايران جو قديم تارن وارو موسيقيءَ جو ساز}} {{Distinguish|چنگ}} {{Infobox instrument | name = فارسي چنگ | image = Bishapur zan, AO 26169.jpg | image_size = 250px | image_capt = بيشاپور مان مليل ساساني دور جو موزائيڪ، جنهن ۾ چنگ وڄائيندڙ عورت ڏيکاريل آهي؛ لڳ ڀڳ 260ع | background = string | names = چنگ، چَنگ، Čang، Chang | classification = [[تارن وارا موسيقيءَ جا ساز]]؛ [[هارپ]] | hornbostel_sachs = 322.12 | hornbostel_sachs_desc = عمودي زاويه دار هارپ | developed = قديم ايران؛ قوسي هارپ جا آثار چوٿين هزار سال ق.م. ۾ ملن ٿا | related = [[چنگ (ترڪي ساز)|چينگ]]، [[ڪونگهو]]، [[هارپ]]، [[جارجيا جو چنگي]] }} '''فارسي چنگ''' (فارسي: '''چنگ'''؛ انگريزي: ''Chang''؛ علمي صورت: ''Čang''؛ فارسي اچار: {{IPA|fa|tʃæŋɡ}}) [[ايران]] جو هڪ قديم [[تارن وارا موسيقيءَ جا ساز|تارن وارو موسيقيءَ جو ساز]] آهي، جيڪو [[هارپ]] جي خاندان سان تعلق رکي ٿو. پنهنجي تاريخي شڪلين ۾ هي ساز قوسي ۽ زاويه دار هارپ جي صورت ۾ ملندو هو. ساساني دور ۾ خاص ڪري عمودي زاويه دار چنگ کي وڏي اهميت حاصل هئي.<ref name="Mallah1990">{{cite encyclopedia |last=Mallāḥ |first=ḤosaynʿAlī |title=Čang |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=4 |issue=7 |pages=758–759 |date=1990-12-15 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/cang-harp/ |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref><ref name="Lawergren2003">{{cite encyclopedia |last=Lawergren |first=Bo |title=Harp |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=12 |issue=1 |pages=7–13 |date=2003-12-15 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/harp/ |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> چنگ قديم ايراني موسيقيءَ، شاهي درٻارن، ادبي محفلن ۽ شاعريءَ سان گهرو تعلق رکندو هو. خاص ڪري [[ساساني سلطنت]] جي دور ۾ هي ساز شاهي موسيقيءَ جو نمايان حصو هو. [[طاق بستان]] جي پٿرن تي ٿيل نقش نگاري ۽ [[بيشاپور]] مان مليل موزائيڪ ان جي تاريخي استعمال جا اهم بصري ثبوت آهن.<ref name="Mallah1990"/> [[فائل:Chang (instrument).jpg|thumb|کاٻي|240px|فارسي چنگ؛ موسيقيءَ جي سازن جو عجائب گهر، [[باڪو]]، [[آذربائيجان]].]] == نالو ۽ اصطلاح == فارسي ٻوليءَ ۾ هن ساز کي '''چنگ''' چيو ويندو آهي. وچين فارسي يا پهلوي ادب ۾ پڻ هن نالي جو ذڪر ملي ٿو. پهلوي تصنيف ''خسرو ۽ سندس غلام'' (''Xusrō ī Kawādān ud rēdag'') ۾ چنگ جو ذڪر موسيقيءَ جي ساز طور ٿيل آهي.<ref name="Mallah1990"/> ترڪي ٻوليءَ ۾ هن سان لاڳاپيل تاريخي ساز کي ''Çeng''، جڏهن ته جارجيا جي موسيقيءَ ۾ هڪ هارپ کي ''Changi'' چيو ويندو آهي. مختلف علائقن ۾ نالي جي هڪجهڙائي باوجود انهن سازن جي بناوت ۽ موسيقيائي روايتن ۾ فرق ملي ٿو.<ref name="Mallah1990"/> فارسي چنگ کي وات سان وڄندڙ ڌاتوئي چنگ سان نه ملائڻ گهرجي. فارسيءَ ۾ وات واري ساز لاءِ ''چنگ دهان'' يا ''زنبورڪ'' جا نالا پڻ استعمال ٿين ٿا.<ref name="Mallah1990"/> == تاريخ == === قديم ايران ۾ ابتدا === چنگ جي تاريخ قديم ايراني تهذيب سان ڳنڍيل آهي. ايران جي [[خوزستان]] واري علائقي ۾ [[چوغا ميش]] مان مليل هڪ مهر تي قوسي هارپ جي تصوير موجود آهي، جنهن جي تاريخ لڳ ڀڳ 3400 ق.م. ڄاڻائي وئي آهي. هي قديم ايران ۾ هارپ جي استعمال جي اوائلي آثارن مان هڪ آهي.<ref name="Mallah1990"/> موسيقيءَ جي تاريخدان بُو لاورگرين موجب، ايران ۾ هارپ جا قوسي قسم ٽئين هزار سال ق.م. ۾ رائج هئا. لڳ ڀڳ 1900 ق.م. کان زاويه دار هارپ جا قسم نمايان ٿيڻ لڳا، جن ۾ عمودي ۽ افقي گونج وارن خانن جون صورتون شامل هيون.<ref name="Lawergren2003"/> ابتدائي قوسي هارپ جي بناوت شڪار جي ڪمان سان مشابهت رکندڙ هئي. وقت گذرڻ سان ساز ۾ آواز جي گونج پيدا ڪندڙ خانو وڌايو ويو ۽ تارن جو تعداد به وڌندو ويو.<ref name="Mallah1990"/> === هلينستي ۽ اشڪاني دور === [[هلينستي دور]] ۾ عمودي زاويه دار هارپ جو استعمال وڌيو. هن دور ۽ ان کان پوءِ ايران ۽ ڀرپاسي وارن علائقن ۾ چنگ جي بناوت ۾ تبديليون آيون. [[اشڪاني سلطنت|اشڪاني دور]] سان تعلق رکندڙ هڪ مٽيءَ جي مجسمي ۾ چنگ وڄائيندڙ عورت ڏيکاريل آهي. اهو مجسمو [[شوش]] مان مليو ۽ تهران جي ايران باستان عجائب گهر جي مجموعي ۾ شامل رهيو آهي.<ref name="Mallah1990"/> === ساساني دور === [[فائل:Harp-Sassanid.png|thumb|ساڄي|250px|[[طاق بستان]] جي ساساني دور جي نقش نگاري؛ ٻيڙيءَ ۾ شاهي شڪار جي منظر سان گڏ چنگ وڄائيندڙ عورتون ڏيکاريل آهن.]] [[ساساني سلطنت]] (224ع–651ع) جي دور ۾ چنگ درٻاري موسيقيءَ جو اهم ساز بڻجي ويو. هن دور جي فن ۾ چنگ وڄائيندڙ عورتن جون تصويرون ۽ نقش نگاريون ملن ٿيون.<ref name="Lawergren2003"/> [[طاق بستان]] جي پٿريلي نقش نگاريءَ ۾ شاهي شڪار جا منظر ڏيکاريل آهن، جن ۾ موسيقارن سان گڏ چنگ وڄائيندڙ عورتون پڻ موجود آهن. انهن نقشن کي عام طور ساساني دور جي پوئين حصي سان منسوب ڪيو ويندو آهي.<ref name="Mallah1990"/> ساساني دور جي آخري مرحلي ۾ چنگ کي هلڪو ۽ کڻڻ ۾ آسان بڻائڻ لاءِ ان جي بناوت ۾ تبديليون آنديون ويون. اهڙي تبديليءَ سان ساز جي وزن ۾ گهٽتائي آئي، پر ان جي ڍانچي جي مضبوطي پڻ متاثر ٿي.<ref name="Lawergren2003"/> === اسلامي دور === اسلامي دور ۾ به چنگ جي موسيقيائي اهميت برقرار رهي. فارسي شاعري، موسيقيءَ بابت رسالن ۽ درٻاري روايتن ۾ هن ساز جو ذڪر ملي ٿو. [[ابو نصر فارابي]] پنهنجي ڪتاب ''ڪتاب الموسيقى الكبير'' ۾ ''صنج'' جي نالي سان هارپ جهڙن سازن جي بناوت ۽ وڄائڻ بابت معلومات ڏني آهي.<ref name="Mallah1990"/> موسيقيءَ جي نظريه دان [[عبدالقادر مراغي]] (وفات لڳ ڀڳ 838هه/1434–1435ع) چنگ جي بناوت، تارن ۽ سرن بابت تفصيل بيان ڪيا. سندس بيان موجب، چنگ ۾ عام طور 24 تارون ٿي سگهيون ٿيون، پر انهن جو تعداد سازندي جي پسند ۽ ساز جي بناوت موجب مختلف هوندو هو.<ref name="Mallah1990"/> === زوال ۽ استعمال ۾ گهٽتائي === چنگ جي اهميت وچئين دور جي فارسي ۽ اسلامي درٻارن ۾ برقرار رهي، پر وقت سان گڏ ان جو عملي استعمال گهٽجڻ لڳو. بُو لاورگرين موجب، چنگ جي زوال جا ممڪن سبب ان جي هلڪي ڍانچي جي ڪمزوري، تارن جي سُر کي بار بار درست ڪرڻ جي ضرورت ۽ عود جهڙن نسبتاً مضبوط ۽ گهڻن سرن جي صلاحيت رکندڙ سازن جو وڌندڙ استعمال هئا.<ref name="Lawergren2003"/> سترهين صديءَ جي وچ ڌاري عثماني سياح [[اوليا چلبي]] استنبول ۾ چنگ ٺاهيندڙن ۽ چنگ وڄائيندڙن جو ذڪر ڪيو. هي چنگ جي تاريخي استعمال بابت پوئين دور جي اهم تحريرن مان هڪ آهي.<ref name="Lawergren2003"/> == بناوت == فارسي چنگ بنيادي طور هڪ تارن وارو ساز آهي، جنهن ۾ گونج پيدا ڪندڙ خانو، ڳچيءَ جهڙو ڍانچو ۽ ان سان ٻڌل تارون هونديون آهن. قديم دور ۾ چنگ جا ٻه اهم بناوتي قسم ملن ٿا: * '''قوسي هارپ:''' جنهن جي بناوت ڪمان جهڙي هوندي هئي. * '''زاويه دار هارپ:''' جنهن ۾ ڳچي ۽ آواز جي گونج واري خاني جي وچ ۾ زاويه ٺهندو هو. فارسي چنگ جي پوئين تاريخي شڪل ۾ عمودي زاويه دار بناوت خاص اهميت رکي ٿي.<ref name="Lawergren2003"/> === تارون === قديم ۽ وچئين دور جي چنگ ۾ تارون جانورن جي وارن يا آنتن مان ٺاهي سگهبيون هيون. مختلف تاريخي ماخذن ۾ ٻڪريءَ جي وارن ۽ گهوڙي جي وارن جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Mallah1990"/> موسيقيءَ جي رسالي ''ڪنز التحف'' ۾ بيان ڪيل هڪ چنگ ۾ زردالو جي ڪاٺ مان ٺهيل گونج وارو خانو، 24 يا 25 تارون ۽ تارن کي ٻڌڻ لاءِ ڌاتوئي ميخون بيان ڪيون ويون آهن. ٻين نمونن ۾ تارن جو تعداد 35 تائين پڻ پهچي سگهندو هو.<ref name="Mallah1990"/> === آواز پيدا ڪرڻ جو طريقو === چنگ ۾ آواز تارن کي آڱرين سان ڇيڙڻ سان پيدا ٿيندو آهي. تارن جو ارتعاش ساز جي گونج واري خاني وسيلي وڌيڪ ٻڌڻ جوڳو ٿيندو آهي. مختلف ڊگهاين ۽ ڇڪ وارن تارن مان مختلف سر پيدا ٿيندا آهن. ان ڪري چنگ هڪ ئي وقت ڪيترن سرن ۽ موسيقيائي ترتيبن جي ادائيگيءَ لاءِ استعمال ٿي سگهندو هو. == سازندا ۽ موسيقيائي روايت == قديم ايراني تصويرن ۽ ادبي روايتن ۾ چنگ وڄائيندڙ عورتن جو نمايان ذڪر ملي ٿو. خاص ڪري ساساني درٻار جي تصويرن ۾ عورت سازندا نظر اچن ٿيون، پر ان مان اهو نتيجو نٿو ڪڍي سگهجي ته چنگ رڳو عورتون وڄائينديون هيون.<ref name="Mallah1990"/> فارسي موسيقيءَ جي تاريخ ۾ [[نڪيسا]] ۽ [[رودڪي]] سان لاڳاپيل چنگ وڄائڻ جون روايتون مشهور آهن. انهن روايتن مان هن ساز جي درٻاري ۽ ادبي اهميت ظاهر ٿئي ٿي.<ref name="Mallah1990"/> == فارسي ادب ۾ چنگ == چنگ فارسي شاعريءَ ۾ هڪ اهم موسيقيائي ۽ علامتي حيثيت رکي ٿو. [[حافظ شيرازي]]، [[منوچهري دامغاني]]، [[رودڪي]] ۽ [[جلال الدين رومي]] جي ادبي روايتن ۾ چنگ جو ذڪر ملي ٿو. حافظ جي شاعريءَ ۾ چنگ ڪڏهن موسيقي، ڪڏهن خوشي ۽ ڪڏهن انساني احساسن جي علامت طور استعمال ٿئي ٿو. چنگ جي وڪڙيل بناوت کي پوڙهي انسان جي جهڪيل جسم سان به تشبيهه ڏني وئي آهي.<ref name="IranicaHafez">{{cite encyclopedia |title=Hafez ix. Hafez and Music |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/hafez-ix/ |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> روميءَ جي ''مثنوي معنوي'' ۾ ''پير چنگي'' جي ڪهاڻي مشهور آهي، جنهن ۾ هڪ پوڙهي چنگ وڄائيندڙ جي زندگيءَ کي روحاني ۽ اخلاقي معنيٰ سان پيش ڪيو ويو آهي.<ref name="Mallah1990"/> فارسي مصورانه نسخن ۽ ننڍين تصويرن ۾ پڻ چنگ وڄائيندڙن جون تصويرون وڏي تعداد ۾ ملن ٿيون. == ٻين ملڪن ۾ لاڳاپيل ساز == [[فائل:Georgian Changi, Svaneti (ჩანგი).jpg|thumb|ساڄي|240px|جارجيا جي سوانيتي علائقي جو روايتي چنگي ساز.]] فارسي چنگ سان نالي يا تاريخي بناوت جي لحاظ کان لاڳاپيل ساز مختلف ملڪن ۾ ملن ٿا. {| class="wikitable" style="width:100%;" ! style="background:#244b78;color:white;" | ساز جو نالو ! style="background:#244b78;color:white;" | علائقو ! style="background:#244b78;color:white;" | قسم يا خصوصيت |- | style="background:#e8f1fa;" | '''چنگ''' | ايران | قوسي يا زاويه دار هارپ |- | style="background:#f3f7fc;" | '''چينگ (Çeng)''' | ترڪي | عثماني موسيقيءَ جو تاريخي هارپ |- | style="background:#e8f1fa;" | '''چنگي (Changi)''' | جارجيا | روايتي هارپ |- | style="background:#f3f7fc;" | '''ڪونگهو (Konghou)''' | چين | تاريخي ۽ جديد چيني هارپ |- | style="background:#e8f1fa;" | '''سائونگ (Saung)''' | ميانمار | قوسي هارپ |- | style="background:#f3f7fc;" | '''چنگ''' | ازبڪستان | ضرب سان وڄندڙ تارن وارو ساز، ڊلسيمر جو قسم |} انهن سازن جي نالن يا بناوتن ۾ هڪجهڙائي سندن مڪمل تاريخي هڪجهڙائي ثابت نٿي ڪري. خاص ڪري ازبڪستان جو چنگ هارپ بدران ضرب سان وڄندڙ تارن وارو ساز آهي.<ref name="Mallah1990"/> == تصويري گيلري == <gallery mode="packed" heights="180"> File:Bishapur zan, AO 26169.jpg|بيشاپور مان مليل ساساني دور جو موزائيڪ، لڳ ڀڳ 260ع File:Chang (instrument).jpg|باڪو جي عجائب گهر ۾ چنگ File:Harp-Sassanid.png|طاق بستان جي نقش نگاريءَ ۾ چنگ File:Georgian Changi, Svaneti (ჩანგი).jpg|جارجيا جو روايتي چنگي File:Bowl with Bahram Gur and Azada MET DP235036.jpg|بهرام گور ۽ آزاده جو منظر؛ آزاده چنگ وڄائي رهي آهي </gallery> == پڻ ڏسو == * [[هارپ]] * [[چنگ (سنڌي ساز)]] * [[ساساني موسيقي]] * [[ايراني موسيقي]] * [[چينگ (ترڪي ساز)]] * [[ڪونگهو]] * [[رودڪي]] * [[فارسي ادب]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite encyclopedia |last=Mallāḥ |first=ḤosaynʿAlī |title=Čang |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=4 |issue=7 |pages=758–759 |year=1990 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/cang-harp/ |language=en}} * {{cite encyclopedia |last=Lawergren |first=Bo |title=Harp |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=12 |issue=1 |pages=7–13 |year=2003 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/harp/ |language=en}} * {{cite book |last=Scholes |first=Percy A. |title=The Oxford Companion to Music |publisher=Oxford University Press |edition=9th |year=1955 |language=en}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.iranicaonline.org/articles/cang-harp/ انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا — چنگ] * [https://www.iranicaonline.org/articles/harp/ انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا — هارپ] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Chang_(instrument) وڪيميڊيا ڪامنز — فارسي چنگ جون تصويرون] {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Chang, Persian}} [[زمرو:ايراني موسيقي]] [[زمرو:فارسي موسيقيءَ جا ساز]] [[زمرو:تارن وارا موسيقيءَ جا ساز]] [[زمرو:هارپ]] [[زمرو:ساساني ثقافت]] [[زمرو:قديم ايران]] 6n0dyxyzj2o3kz5zhhzodyqgd4fho63 422595 422594 2026-10-18T03:48:26Z Intisar Ali 8681 /* */ 422595 wikitext text/x-wiki {{Short description|ايران جو قديم تارن وارو موسيقيءَ جو ساز}} {{Distinguish|چنگ}} {{Infobox musical instrument | name = فارسي چنگ | image = Bishapur zan, AO 26169.jpg | image_size = 250px | image_capt = بيشاپور مان مليل ساساني دور جو موزائيڪ، جنهن ۾ چنگ وڄائيندڙ عورت ڏيکاريل آهي؛ لڳ ڀڳ 260ع | background = string | names = چنگ، چَنگ، Čang، Chang | classification = [[تارن وارا موسيقيءَ جا ساز]]؛ [[هارپ]] | hornbostel_sachs = 322.12 | hornbostel_sachs_desc = عمودي زاويه دار هارپ | developed = قديم ايران؛ قوسي هارپ جا آثار چوٿين هزار سال ق.م. ۾ ملن ٿا | related = [[چنگ (ترڪي ساز)|چينگ]]، [[ڪونگهو]]، [[هارپ]]، [[جارجيا جو چنگي]] }} '''فارسي چنگ''' (فارسي: '''چنگ'''؛ انگريزي: ''Chang''؛ علمي صورت: ''Čang''؛ فارسي اچار: {{IPA|fa|tʃæŋɡ}}) [[ايران]] جو هڪ قديم [[تارن وارا موسيقيءَ جا ساز|تارن وارو موسيقيءَ جو ساز]] آهي، جيڪو [[هارپ]] جي خاندان سان تعلق رکي ٿو. پنهنجي تاريخي شڪلين ۾ هي ساز قوسي ۽ زاويه دار هارپ جي صورت ۾ ملندو هو. ساساني دور ۾ خاص ڪري عمودي زاويه دار چنگ کي وڏي اهميت حاصل هئي.<ref name="Mallah1990">{{cite encyclopedia |last=Mallāḥ |first=ḤosaynʿAlī |title=Čang |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=4 |issue=7 |pages=758–759 |date=1990-12-15 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/cang-harp/ |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref><ref name="Lawergren2003">{{cite encyclopedia |last=Lawergren |first=Bo |title=Harp |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=12 |issue=1 |pages=7–13 |date=2003-12-15 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/harp/ |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> چنگ قديم ايراني موسيقيءَ، شاهي درٻارن، ادبي محفلن ۽ شاعريءَ سان گهرو تعلق رکندو هو. خاص ڪري [[ساساني سلطنت]] جي دور ۾ هي ساز شاهي موسيقيءَ جو نمايان حصو هو. [[طاق بستان]] جي پٿرن تي ٿيل نقش نگاري ۽ [[بيشاپور]] مان مليل موزائيڪ ان جي تاريخي استعمال جا اهم بصري ثبوت آهن.<ref name="Mallah1990"/> [[فائل:Chang (instrument).jpg|thumb|کاٻي|240px|فارسي چنگ؛ موسيقيءَ جي سازن جو عجائب گهر، [[باڪو]]، [[آذربائيجان]].]] == نالو ۽ اصطلاح == فارسي ٻوليءَ ۾ هن ساز کي '''چنگ''' چيو ويندو آهي. وچين فارسي يا پهلوي ادب ۾ پڻ هن نالي جو ذڪر ملي ٿو. پهلوي تصنيف ''خسرو ۽ سندس غلام'' (''Xusrō ī Kawādān ud rēdag'') ۾ چنگ جو ذڪر موسيقيءَ جي ساز طور ٿيل آهي.<ref name="Mallah1990"/> ترڪي ٻوليءَ ۾ هن سان لاڳاپيل تاريخي ساز کي ''Çeng''، جڏهن ته جارجيا جي موسيقيءَ ۾ هڪ هارپ کي ''Changi'' چيو ويندو آهي. مختلف علائقن ۾ نالي جي هڪجهڙائي باوجود انهن سازن جي بناوت ۽ موسيقيائي روايتن ۾ فرق ملي ٿو.<ref name="Mallah1990"/> فارسي چنگ کي وات سان وڄندڙ ڌاتوئي چنگ سان نه ملائڻ گهرجي. فارسيءَ ۾ وات واري ساز لاءِ ''چنگ دهان'' يا ''زنبورڪ'' جا نالا پڻ استعمال ٿين ٿا.<ref name="Mallah1990"/> == تاريخ == === قديم ايران ۾ ابتدا === چنگ جي تاريخ قديم ايراني تهذيب سان ڳنڍيل آهي. ايران جي [[خوزستان]] واري علائقي ۾ [[چوغا ميش]] مان مليل هڪ مهر تي قوسي هارپ جي تصوير موجود آهي، جنهن جي تاريخ لڳ ڀڳ 3400 ق.م. ڄاڻائي وئي آهي. هي قديم ايران ۾ هارپ جي استعمال جي اوائلي آثارن مان هڪ آهي.<ref name="Mallah1990"/> موسيقيءَ جي تاريخدان بُو لاورگرين موجب، ايران ۾ هارپ جا قوسي قسم ٽئين هزار سال ق.م. ۾ رائج هئا. لڳ ڀڳ 1900 ق.م. کان زاويه دار هارپ جا قسم نمايان ٿيڻ لڳا، جن ۾ عمودي ۽ افقي گونج وارن خانن جون صورتون شامل هيون.<ref name="Lawergren2003"/> ابتدائي قوسي هارپ جي بناوت شڪار جي ڪمان سان مشابهت رکندڙ هئي. وقت گذرڻ سان ساز ۾ آواز جي گونج پيدا ڪندڙ خانو وڌايو ويو ۽ تارن جو تعداد به وڌندو ويو.<ref name="Mallah1990"/> === هلينستي ۽ اشڪاني دور === [[هلينستي دور]] ۾ عمودي زاويه دار هارپ جو استعمال وڌيو. هن دور ۽ ان کان پوءِ ايران ۽ ڀرپاسي وارن علائقن ۾ چنگ جي بناوت ۾ تبديليون آيون. [[اشڪاني سلطنت|اشڪاني دور]] سان تعلق رکندڙ هڪ مٽيءَ جي مجسمي ۾ چنگ وڄائيندڙ عورت ڏيکاريل آهي. اهو مجسمو [[شوش]] مان مليو ۽ تهران جي ايران باستان عجائب گهر جي مجموعي ۾ شامل رهيو آهي.<ref name="Mallah1990"/> === ساساني دور === [[فائل:Harp-Sassanid.png|thumb|ساڄي|250px|[[طاق بستان]] جي ساساني دور جي نقش نگاري؛ ٻيڙيءَ ۾ شاهي شڪار جي منظر سان گڏ چنگ وڄائيندڙ عورتون ڏيکاريل آهن.]] [[ساساني سلطنت]] (224ع–651ع) جي دور ۾ چنگ درٻاري موسيقيءَ جو اهم ساز بڻجي ويو. هن دور جي فن ۾ چنگ وڄائيندڙ عورتن جون تصويرون ۽ نقش نگاريون ملن ٿيون.<ref name="Lawergren2003"/> [[طاق بستان]] جي پٿريلي نقش نگاريءَ ۾ شاهي شڪار جا منظر ڏيکاريل آهن، جن ۾ موسيقارن سان گڏ چنگ وڄائيندڙ عورتون پڻ موجود آهن. انهن نقشن کي عام طور ساساني دور جي پوئين حصي سان منسوب ڪيو ويندو آهي.<ref name="Mallah1990"/> ساساني دور جي آخري مرحلي ۾ چنگ کي هلڪو ۽ کڻڻ ۾ آسان بڻائڻ لاءِ ان جي بناوت ۾ تبديليون آنديون ويون. اهڙي تبديليءَ سان ساز جي وزن ۾ گهٽتائي آئي، پر ان جي ڍانچي جي مضبوطي پڻ متاثر ٿي.<ref name="Lawergren2003"/> === اسلامي دور === اسلامي دور ۾ به چنگ جي موسيقيائي اهميت برقرار رهي. فارسي شاعري، موسيقيءَ بابت رسالن ۽ درٻاري روايتن ۾ هن ساز جو ذڪر ملي ٿو. [[ابو نصر فارابي]] پنهنجي ڪتاب ''ڪتاب الموسيقى الكبير'' ۾ ''صنج'' جي نالي سان هارپ جهڙن سازن جي بناوت ۽ وڄائڻ بابت معلومات ڏني آهي.<ref name="Mallah1990"/> موسيقيءَ جي نظريه دان [[عبدالقادر مراغي]] (وفات لڳ ڀڳ 838هه/1434–1435ع) چنگ جي بناوت، تارن ۽ سرن بابت تفصيل بيان ڪيا. سندس بيان موجب، چنگ ۾ عام طور 24 تارون ٿي سگهيون ٿيون، پر انهن جو تعداد سازندي جي پسند ۽ ساز جي بناوت موجب مختلف هوندو هو.<ref name="Mallah1990"/> === زوال ۽ استعمال ۾ گهٽتائي === چنگ جي اهميت وچئين دور جي فارسي ۽ اسلامي درٻارن ۾ برقرار رهي، پر وقت سان گڏ ان جو عملي استعمال گهٽجڻ لڳو. بُو لاورگرين موجب، چنگ جي زوال جا ممڪن سبب ان جي هلڪي ڍانچي جي ڪمزوري، تارن جي سُر کي بار بار درست ڪرڻ جي ضرورت ۽ عود جهڙن نسبتاً مضبوط ۽ گهڻن سرن جي صلاحيت رکندڙ سازن جو وڌندڙ استعمال هئا.<ref name="Lawergren2003"/> سترهين صديءَ جي وچ ڌاري عثماني سياح [[اوليا چلبي]] استنبول ۾ چنگ ٺاهيندڙن ۽ چنگ وڄائيندڙن جو ذڪر ڪيو. هي چنگ جي تاريخي استعمال بابت پوئين دور جي اهم تحريرن مان هڪ آهي.<ref name="Lawergren2003"/> == بناوت == فارسي چنگ بنيادي طور هڪ تارن وارو ساز آهي، جنهن ۾ گونج پيدا ڪندڙ خانو، ڳچيءَ جهڙو ڍانچو ۽ ان سان ٻڌل تارون هونديون آهن. قديم دور ۾ چنگ جا ٻه اهم بناوتي قسم ملن ٿا: * '''قوسي هارپ:''' جنهن جي بناوت ڪمان جهڙي هوندي هئي. * '''زاويه دار هارپ:''' جنهن ۾ ڳچي ۽ آواز جي گونج واري خاني جي وچ ۾ زاويه ٺهندو هو. فارسي چنگ جي پوئين تاريخي شڪل ۾ عمودي زاويه دار بناوت خاص اهميت رکي ٿي.<ref name="Lawergren2003"/> === تارون === قديم ۽ وچئين دور جي چنگ ۾ تارون جانورن جي وارن يا آنتن مان ٺاهي سگهبيون هيون. مختلف تاريخي ماخذن ۾ ٻڪريءَ جي وارن ۽ گهوڙي جي وارن جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Mallah1990"/> موسيقيءَ جي رسالي ''ڪنز التحف'' ۾ بيان ڪيل هڪ چنگ ۾ زردالو جي ڪاٺ مان ٺهيل گونج وارو خانو، 24 يا 25 تارون ۽ تارن کي ٻڌڻ لاءِ ڌاتوئي ميخون بيان ڪيون ويون آهن. ٻين نمونن ۾ تارن جو تعداد 35 تائين پڻ پهچي سگهندو هو.<ref name="Mallah1990"/> === آواز پيدا ڪرڻ جو طريقو === چنگ ۾ آواز تارن کي آڱرين سان ڇيڙڻ سان پيدا ٿيندو آهي. تارن جو ارتعاش ساز جي گونج واري خاني وسيلي وڌيڪ ٻڌڻ جوڳو ٿيندو آهي. مختلف ڊگهاين ۽ ڇڪ وارن تارن مان مختلف سر پيدا ٿيندا آهن. ان ڪري چنگ هڪ ئي وقت ڪيترن سرن ۽ موسيقيائي ترتيبن جي ادائيگيءَ لاءِ استعمال ٿي سگهندو هو. == سازندا ۽ موسيقيائي روايت == قديم ايراني تصويرن ۽ ادبي روايتن ۾ چنگ وڄائيندڙ عورتن جو نمايان ذڪر ملي ٿو. خاص ڪري ساساني درٻار جي تصويرن ۾ عورت سازندا نظر اچن ٿيون، پر ان مان اهو نتيجو نٿو ڪڍي سگهجي ته چنگ رڳو عورتون وڄائينديون هيون.<ref name="Mallah1990"/> فارسي موسيقيءَ جي تاريخ ۾ [[نڪيسا]] ۽ [[رودڪي]] سان لاڳاپيل چنگ وڄائڻ جون روايتون مشهور آهن. انهن روايتن مان هن ساز جي درٻاري ۽ ادبي اهميت ظاهر ٿئي ٿي.<ref name="Mallah1990"/> == فارسي ادب ۾ چنگ == چنگ فارسي شاعريءَ ۾ هڪ اهم موسيقيائي ۽ علامتي حيثيت رکي ٿو. [[حافظ شيرازي]]، [[منوچهري دامغاني]]، [[رودڪي]] ۽ [[جلال الدين رومي]] جي ادبي روايتن ۾ چنگ جو ذڪر ملي ٿو. حافظ جي شاعريءَ ۾ چنگ ڪڏهن موسيقي، ڪڏهن خوشي ۽ ڪڏهن انساني احساسن جي علامت طور استعمال ٿئي ٿو. چنگ جي وڪڙيل بناوت کي پوڙهي انسان جي جهڪيل جسم سان به تشبيهه ڏني وئي آهي.<ref name="IranicaHafez">{{cite encyclopedia |title=Hafez ix. Hafez and Music |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/hafez-ix/ |language=en |access-date=2026-10-18 }}</ref> روميءَ جي ''مثنوي معنوي'' ۾ ''پير چنگي'' جي ڪهاڻي مشهور آهي، جنهن ۾ هڪ پوڙهي چنگ وڄائيندڙ جي زندگيءَ کي روحاني ۽ اخلاقي معنيٰ سان پيش ڪيو ويو آهي.<ref name="Mallah1990"/> فارسي مصورانه نسخن ۽ ننڍين تصويرن ۾ پڻ چنگ وڄائيندڙن جون تصويرون وڏي تعداد ۾ ملن ٿيون. == ٻين ملڪن ۾ لاڳاپيل ساز == [[فائل:Georgian Changi, Svaneti (ჩანგი).jpg|thumb|ساڄي|240px|جارجيا جي سوانيتي علائقي جو روايتي چنگي ساز.]] فارسي چنگ سان نالي يا تاريخي بناوت جي لحاظ کان لاڳاپيل ساز مختلف ملڪن ۾ ملن ٿا. {| class="wikitable" style="width:100%;" ! style="background:#244b78;color:white;" | ساز جو نالو ! style="background:#244b78;color:white;" | علائقو ! style="background:#244b78;color:white;" | قسم يا خصوصيت |- | style="background:#e8f1fa;" | '''چنگ''' | ايران | قوسي يا زاويه دار هارپ |- | style="background:#f3f7fc;" | '''چينگ (Çeng)''' | ترڪي | عثماني موسيقيءَ جو تاريخي هارپ |- | style="background:#e8f1fa;" | '''چنگي (Changi)''' | جارجيا | روايتي هارپ |- | style="background:#f3f7fc;" | '''ڪونگهو (Konghou)''' | چين | تاريخي ۽ جديد چيني هارپ |- | style="background:#e8f1fa;" | '''سائونگ (Saung)''' | ميانمار | قوسي هارپ |- | style="background:#f3f7fc;" | '''چنگ''' | ازبڪستان | ضرب سان وڄندڙ تارن وارو ساز، ڊلسيمر جو قسم |} انهن سازن جي نالن يا بناوتن ۾ هڪجهڙائي سندن مڪمل تاريخي هڪجهڙائي ثابت نٿي ڪري. خاص ڪري ازبڪستان جو چنگ هارپ بدران ضرب سان وڄندڙ تارن وارو ساز آهي.<ref name="Mallah1990"/> == تصويري گيلري == <gallery mode="packed" heights="180"> File:Bishapur zan, AO 26169.jpg|بيشاپور مان مليل ساساني دور جو موزائيڪ، لڳ ڀڳ 260ع File:Chang (instrument).jpg|باڪو جي عجائب گهر ۾ چنگ File:Harp-Sassanid.png|طاق بستان جي نقش نگاريءَ ۾ چنگ File:Georgian Changi, Svaneti (ჩანგი).jpg|جارجيا جو روايتي چنگي File:Bowl with Bahram Gur and Azada MET DP235036.jpg|بهرام گور ۽ آزاده جو منظر؛ آزاده چنگ وڄائي رهي آهي </gallery> == پڻ ڏسو == * [[هارپ]] * [[چنگ (سنڌي ساز)]] * [[ساساني موسيقي]] * [[ايراني موسيقي]] * [[چينگ (ترڪي ساز)]] * [[ڪونگهو]] * [[رودڪي]] * [[فارسي ادب]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite encyclopedia |last=Mallāḥ |first=ḤosaynʿAlī |title=Čang |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=4 |issue=7 |pages=758–759 |year=1990 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/cang-harp/ |language=en}} * {{cite encyclopedia |last=Lawergren |first=Bo |title=Harp |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=12 |issue=1 |pages=7–13 |year=2003 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/harp/ |language=en}} * {{cite book |last=Scholes |first=Percy A. |title=The Oxford Companion to Music |publisher=Oxford University Press |edition=9th |year=1955 |language=en}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.iranicaonline.org/articles/cang-harp/ انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا — چنگ] * [https://www.iranicaonline.org/articles/harp/ انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا — هارپ] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Chang_(instrument) وڪيميڊيا ڪامنز — فارسي چنگ جون تصويرون] {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Chang, Persian}} [[زمرو:ايراني موسيقي]] [[زمرو:فارسي موسيقيءَ جا ساز]] [[زمرو:تارن وارا موسيقيءَ جا ساز]] [[زمرو:هارپ]] [[زمرو:ساساني ثقافت]] [[زمرو:قديم ايران]] dpxoy8h4eo2n8z71j4jkplbtaklffuo 0 104454 422598 2026-10-18T03:54:54Z Intisar Ali 8681 Intisar Ali صفحي [[سانيٽ]] کي [[چوڏسي]] ڏانھن چوريو 422598 wikitext text/x-wiki #چوريو [[چوڏسي]] nlep9k4qag2ed6pw87yrj9rl3rnh1gd 14 104455 422601 2026-10-18T07:53:58Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:اوڀر مڊلينڊز جون ڪائونٽيون]] 422601 wikitext text/x-wiki [[زمرو:اوڀر مڊلينڊز جون ڪائونٽيون]] ndmckodrng4yj9xot5rk42mi1pzh7eu 14 104456 422603 2026-10-18T07:57:06Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ڏکڻ اوڀر انگلينڊ جون ڪائونٽيون]] 422603 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ڏکڻ اوڀر انگلينڊ جون ڪائونٽيون]] ij9cv774mrcsttiivv1zvhvszc74uua 0 104457 422605 2026-10-18T08:16:47Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:en:Special:Redirect/revision/1378287599|Yadamah]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 422605 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=يدماه|native_name=يدمة|native_name_lang=ar|type=شهر ۽ گورنريٽ|image_map=File:Najran Region - Yadamah.svg|map_caption=نجران صوبي جي نقشي ۾ يدمه شهر جي جاء|pushpin_map=Saudi Arabia|pushpin_label_position=right|coordinates={{coord|18|50|N|44|40|E|display=inline,title}}|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_name={{flag|Saudi Arabia}}|subdivision_type1=صوبو|subdivision_name1=[[نجران صوبو]]|subdivision_type2=علائقو|subdivision_name2=ڏکڻ عربستان|seat_type=گادي|seat=يدمه|government_type=[[Municipality]]|governing_body=Yadamah Municipality|leader_title=Bara|unit_pref=Metric|area_total_km2=11,980|elevation_m=|population_metro=16,160 (Yadamah Governorate)|population_as_of=2022|utc_offset=+03:00|area_code=017}} '''يدماه''' (عربي: يدمه) ڏکڻ [[سعودي عرب]] جي [[نجران صوبو|نجران صوبي]] ۾ واقع هڪ [[سعودي عرب جي شهرن جي فھرست|شهر]] ۽ [[سعودي عرب جي گورنریٽ جي فهرست|گورنريٽ]] آهي. <ref>{{حوالو ويب|quote=2026-04-13}}</ref> 91bxx1nbrhac6aoknnungdwb0gjkyve 422606 422605 2026-10-18T08:17:41Z Ibne maryam 17680 /* */ 422606 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=يدماه|native_name=يدمة|native_name_lang=ar|type=شهر ۽ گورنريٽ|image_map=File:Najran Region - Yadamah.svg|map_caption=نجران صوبي جي نقشي ۾ يدمه شهر جي جاء|pushpin_map=Saudi Arabia|pushpin_label_position=right|coordinates={{coord|18|50|N|44|40|E|display=inline,title}}|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_name={{flag|Saudi Arabia}}|subdivision_type1=صوبو|subdivision_name1=[[نجران صوبو]]|subdivision_type2=علائقو|subdivision_name2=ڏکڻ عربستان|seat_type=گادي|seat=يدمه|government_type=[[Municipality]]|governing_body=Yadamah Municipality|leader_title=Bara|unit_pref=Metric|area_total_km2=11,980|elevation_m=|population_metro=16,160 (Yadamah Governorate)|population_as_of=2022|utc_offset=+03:00|area_code=017}} '''يدماه''' (عربي: يدمه) ڏکڻ [[سعودي عرب]] جي [[نجران صوبو|نجران صوبي]] ۾ واقع هڪ [[سعودي عرب جي شهرن جي فھرست|شهر]] ۽ [[سعودي عرب جي گورنریٽ جي فهرست|گورنريٽ]] آهي.<ref>{{حوالو ويب|quote=2026-04-13}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} e2b0kmk05v5orpynyws96tyozikk4yv 422607 422606 2026-10-18T08:18:15Z Ibne maryam 17680 added [[Category:سعودي عرب جا قصبا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 422607 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=يدماه|native_name=يدمة|native_name_lang=ar|type=شهر ۽ گورنريٽ|image_map=File:Najran Region - Yadamah.svg|map_caption=نجران صوبي جي نقشي ۾ يدمه شهر جي جاء|pushpin_map=Saudi Arabia|pushpin_label_position=right|coordinates={{coord|18|50|N|44|40|E|display=inline,title}}|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_name={{flag|Saudi Arabia}}|subdivision_type1=صوبو|subdivision_name1=[[نجران صوبو]]|subdivision_type2=علائقو|subdivision_name2=ڏکڻ عربستان|seat_type=گادي|seat=يدمه|government_type=[[Municipality]]|governing_body=Yadamah Municipality|leader_title=Bara|unit_pref=Metric|area_total_km2=11,980|elevation_m=|population_metro=16,160 (Yadamah Governorate)|population_as_of=2022|utc_offset=+03:00|area_code=017}} '''يدماه''' (عربي: يدمه) ڏکڻ [[سعودي عرب]] جي [[نجران صوبو|نجران صوبي]] ۾ واقع هڪ [[سعودي عرب جي شهرن جي فھرست|شهر]] ۽ [[سعودي عرب جي گورنریٽ جي فهرست|گورنريٽ]] آهي.<ref>{{حوالو ويب|quote=2026-04-13}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سعودي عرب جا قصبا]] 5mf7pk5s0d0m5rchbdpe0zqryqzvmlw 422608 422607 2026-10-18T08:18:46Z Ibne maryam 17680 added [[Category:سعودي عرب جا گورنريٽ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 422608 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=يدماه|native_name=يدمة|native_name_lang=ar|type=شهر ۽ گورنريٽ|image_map=File:Najran Region - Yadamah.svg|map_caption=نجران صوبي جي نقشي ۾ يدمه شهر جي جاء|pushpin_map=Saudi Arabia|pushpin_label_position=right|coordinates={{coord|18|50|N|44|40|E|display=inline,title}}|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_name={{flag|Saudi Arabia}}|subdivision_type1=صوبو|subdivision_name1=[[نجران صوبو]]|subdivision_type2=علائقو|subdivision_name2=ڏکڻ عربستان|seat_type=گادي|seat=يدمه|government_type=[[Municipality]]|governing_body=Yadamah Municipality|leader_title=Bara|unit_pref=Metric|area_total_km2=11,980|elevation_m=|population_metro=16,160 (Yadamah Governorate)|population_as_of=2022|utc_offset=+03:00|area_code=017}} '''يدماه''' (عربي: يدمه) ڏکڻ [[سعودي عرب]] جي [[نجران صوبو|نجران صوبي]] ۾ واقع هڪ [[سعودي عرب جي شهرن جي فھرست|شهر]] ۽ [[سعودي عرب جي گورنریٽ جي فهرست|گورنريٽ]] آهي.<ref>{{حوالو ويب|quote=2026-04-13}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سعودي عرب جا قصبا]] [[زمرو:سعودي عرب جا گورنريٽ]] 1hid0v3dwsz78y7dbt7lb42cfy1yzi4 0 104458 422609 2026-10-18T08:34:20Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:en:Special:Redirect/revision/1377337793|Farasan Islands]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 422609 wikitext text/x-wiki {{Infobox islands|name=فرسان ٻيٽن جو ميڙ|native_name=جزر فرسان|native_name_lang=ar|image=ISS-42 Red Sea in the Middle East.jpg|image_caption=Farasan Islands seen from the [[International Space Station]]|coordinates={{Coord|16|48|00|N|41|51|00|E|type:isle|display=inline,title}}|location=|island_type=[[Coral island|Coral]]|total_islands=200|major_islands=[[Farasan Island]]<br>[[Sajid Island]]<br>[[Qummah Island]]|area_km2=1050|country={{flag|Saudi Arabia}}|country_admin_divisions=[[Jazan Province]]|country_largest_city_type=Island|country_largest_city=[[Farasan Island]]|population=13,529|population_as_of=2022|timezone=[[Saudi Arabia Standard Time|SAST]]|utc_offset=+03:00|area_code=017|pushpin_map=Saudi Arabia|pushpin_label_position=top|pushpin_relief=1}} [[File:Jazan_Region_-_Farasan_v2.svg|thumb|[[جيزان صوبو|جازان صوبي]] جي ساحل سان گڏ فرسان ٻيٽن جي ميڙ جو نقشو]] '''فرسان ٻيٽ''' (Farasan Islands)، {{Efn|[[Arabic]]: '''جزر فرسان''' ([[Romanization of Arabic|romanized]]: ''Juzur Farasan'')|name=naming}}، [[جيزان]] جي ساحل کان لڳ ڀڳ 40 ڪلوميٽر (25 ميل) پري، [[ڳاڙهو سمنڊ|ڳاڙهي سمنڊ]] ۾ هڪ [[ٻيٽن جو ميڙ]] آهن. ٻيٽن جي هن ميڙ جو گھڻو حصو [[سعودي عرب]] ۾ اچي ٿو، جيتوڻيڪ ان جو ڏکڻ وارو حصو [[يمن]] جو حصو آهي.رومن دور کان وٺي، ٻيٽ سامونڊي اچ وڃ لاءِ هڪ اسٽاپ آف پوائنٽ ۽ ڪڏهن ڪڏهن، ڏکڻ ڳاڙهي سمنڊ واري علائقي ۾ سامونڊي فوجن لاءِ هڪ بيس رهيا آهن. <ref>{{حوالو ويب|quote=2020-08-10|archivedate=2020-02-03}}</ref> انتظامي طور تي، اهي ٻيٽ [[جيزان صوبو|جازان صوبي]] جو '''فرسان ٻيٽ گورنريٽ''' ٺاهيندا آهن. گورنريٽ جو گاديءَ جو هنڌ فراسان شهر آهي، جيڪو وڏي فراسان ٻيٽ تي آهي. ٻيٽن جي محفوظ علائقي کي سال 2021ع ۾ [[يونيسڪو]] حياتياتي دائري جو محفوظ علائقو (بايوسفيئر رزرو) نامزد ڪيو ۽ عالمي ورثي جي حيثيت لاءِ سعودي عرب جي عارضي فهرست ۾ شامل ڪيو ويو آهي. <ref>{{حوالو ويب|quote=2026-02-04}}</ref> lmdue7txi1prysxxxhc4s49wtm801vo 422610 422609 2026-10-18T08:35:23Z Ibne maryam 17680 added [[Category:سعودي عرب جا ٻيٽ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 422610 wikitext text/x-wiki {{Infobox islands|name=فرسان ٻيٽن جو ميڙ|native_name=جزر فرسان|native_name_lang=ar|image=ISS-42 Red Sea in the Middle East.jpg|image_caption=Farasan Islands seen from the [[International Space Station]]|coordinates={{Coord|16|48|00|N|41|51|00|E|type:isle|display=inline,title}}|location=|island_type=[[Coral island|Coral]]|total_islands=200|major_islands=[[Farasan Island]]<br>[[Sajid Island]]<br>[[Qummah Island]]|area_km2=1050|country={{flag|Saudi Arabia}}|country_admin_divisions=[[Jazan Province]]|country_largest_city_type=Island|country_largest_city=[[Farasan Island]]|population=13,529|population_as_of=2022|timezone=[[Saudi Arabia Standard Time|SAST]]|utc_offset=+03:00|area_code=017|pushpin_map=Saudi Arabia|pushpin_label_position=top|pushpin_relief=1}} [[File:Jazan_Region_-_Farasan_v2.svg|thumb|[[جيزان صوبو|جازان صوبي]] جي ساحل سان گڏ فرسان ٻيٽن جي ميڙ جو نقشو]] '''فرسان ٻيٽ''' (Farasan Islands)، {{Efn|[[Arabic]]: '''جزر فرسان''' ([[Romanization of Arabic|romanized]]: ''Juzur Farasan'')|name=naming}}، [[جيزان]] جي ساحل کان لڳ ڀڳ 40 ڪلوميٽر (25 ميل) پري، [[ڳاڙهو سمنڊ|ڳاڙهي سمنڊ]] ۾ هڪ [[ٻيٽن جو ميڙ]] آهن. ٻيٽن جي هن ميڙ جو گھڻو حصو [[سعودي عرب]] ۾ اچي ٿو، جيتوڻيڪ ان جو ڏکڻ وارو حصو [[يمن]] جو حصو آهي.رومن دور کان وٺي، ٻيٽ سامونڊي اچ وڃ لاءِ هڪ اسٽاپ آف پوائنٽ ۽ ڪڏهن ڪڏهن، ڏکڻ ڳاڙهي سمنڊ واري علائقي ۾ سامونڊي فوجن لاءِ هڪ بيس رهيا آهن. <ref>{{حوالو ويب|quote=2020-08-10|archivedate=2020-02-03}}</ref> انتظامي طور تي، اهي ٻيٽ [[جيزان صوبو|جازان صوبي]] جو '''فرسان ٻيٽ گورنريٽ''' ٺاهيندا آهن. گورنريٽ جو گاديءَ جو هنڌ فراسان شهر آهي، جيڪو وڏي فراسان ٻيٽ تي آهي. ٻيٽن جي محفوظ علائقي کي سال 2021ع ۾ [[يونيسڪو]] حياتياتي دائري جو محفوظ علائقو (بايوسفيئر رزرو) نامزد ڪيو ۽ عالمي ورثي جي حيثيت لاءِ سعودي عرب جي عارضي فهرست ۾ شامل ڪيو ويو آهي. <ref>{{حوالو ويب|quote=2026-02-04}}</ref> [[زمرو:سعودي عرب جا ٻيٽ]] 9yegq2rzusz5azn337j8jzu5una2bhn 422611 422610 2026-10-18T08:35:53Z Ibne maryam 17680 added [[Category:سعودي عرب جا گورنريٽ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 422611 wikitext text/x-wiki {{Infobox islands|name=فرسان ٻيٽن جو ميڙ|native_name=جزر فرسان|native_name_lang=ar|image=ISS-42 Red Sea in the Middle East.jpg|image_caption=Farasan Islands seen from the [[International Space Station]]|coordinates={{Coord|16|48|00|N|41|51|00|E|type:isle|display=inline,title}}|location=|island_type=[[Coral island|Coral]]|total_islands=200|major_islands=[[Farasan Island]]<br>[[Sajid Island]]<br>[[Qummah Island]]|area_km2=1050|country={{flag|Saudi Arabia}}|country_admin_divisions=[[Jazan Province]]|country_largest_city_type=Island|country_largest_city=[[Farasan Island]]|population=13,529|population_as_of=2022|timezone=[[Saudi Arabia Standard Time|SAST]]|utc_offset=+03:00|area_code=017|pushpin_map=Saudi Arabia|pushpin_label_position=top|pushpin_relief=1}} [[File:Jazan_Region_-_Farasan_v2.svg|thumb|[[جيزان صوبو|جازان صوبي]] جي ساحل سان گڏ فرسان ٻيٽن جي ميڙ جو نقشو]] '''فرسان ٻيٽ''' (Farasan Islands)، {{Efn|[[Arabic]]: '''جزر فرسان''' ([[Romanization of Arabic|romanized]]: ''Juzur Farasan'')|name=naming}}، [[جيزان]] جي ساحل کان لڳ ڀڳ 40 ڪلوميٽر (25 ميل) پري، [[ڳاڙهو سمنڊ|ڳاڙهي سمنڊ]] ۾ هڪ [[ٻيٽن جو ميڙ]] آهن. ٻيٽن جي هن ميڙ جو گھڻو حصو [[سعودي عرب]] ۾ اچي ٿو، جيتوڻيڪ ان جو ڏکڻ وارو حصو [[يمن]] جو حصو آهي.رومن دور کان وٺي، ٻيٽ سامونڊي اچ وڃ لاءِ هڪ اسٽاپ آف پوائنٽ ۽ ڪڏهن ڪڏهن، ڏکڻ ڳاڙهي سمنڊ واري علائقي ۾ سامونڊي فوجن لاءِ هڪ بيس رهيا آهن. <ref>{{حوالو ويب|quote=2020-08-10|archivedate=2020-02-03}}</ref> انتظامي طور تي، اهي ٻيٽ [[جيزان صوبو|جازان صوبي]] جو '''فرسان ٻيٽ گورنريٽ''' ٺاهيندا آهن. گورنريٽ جو گاديءَ جو هنڌ فراسان شهر آهي، جيڪو وڏي فراسان ٻيٽ تي آهي. ٻيٽن جي محفوظ علائقي کي سال 2021ع ۾ [[يونيسڪو]] حياتياتي دائري جو محفوظ علائقو (بايوسفيئر رزرو) نامزد ڪيو ۽ عالمي ورثي جي حيثيت لاءِ سعودي عرب جي عارضي فهرست ۾ شامل ڪيو ويو آهي. <ref>{{حوالو ويب|quote=2026-02-04}}</ref> [[زمرو:سعودي عرب جا ٻيٽ]] [[زمرو:سعودي عرب جا گورنريٽ]] mjrj1kmkjpjna042mwun7gf9ty7e70n 0 104459 422612 2026-10-18T09:47:24Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:en:Special:Redirect/revision/1376081493|Harmah]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 422612 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=حرمه|native_name=حَرْمَة|native_name_lang=Arabic|type=[[List of cities and towns in Saudi Arabia|City]]|image=|alt=|caption=|image_flag=|flag_alt=|image_seal=|seal_alt=|image_shield=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_map=Saudi Arabia|pushpin_label_position=|coordinates={{coord|25|55|34|N|45|20|01|E|region:SA|display=inline,title}}|coor_pinpoint=|coordinates_footnotes=|subdivision_type=ملڪ|subdivision_name={{flag|Saudi Arabia}}|subdivision_type1=صوبو|subdivision_name1=[[رياض صوبو]]|established_title=|established_date=|founder=|seat_type=|seat=|government_footnotes=|leader_party=|leader_title=Chairman|leader_name=Saud Bin Abdulaziz Almadi|unit_pref=|area_footnotes=|area_total_km2=|area_land_km2=|area_water_km2=|area_water_percent=|elevation_footnotes=|elevation_m=|population_footnotes=|population_total=13,000|population_as_of=2013|population_density_km2=auto|population_demonym=|utc_offset=+3|utc_offset_DST=+3|postal_code_type=|postal_code=11952|area_code_type=016|area_code=|iso_code=}} '''حرمه''' (عربي: {{langx|ar|حَرْمَة}}) [[سعودي عرب|سعودي عرب جي]] [[رياض صوبو|رياض صوبي]] ۾ هڪ شهر آهي، جنهن جي صدارت جناب سعود بن عبدالعزيز المدي ڪري ٿو. اهو [[نجد]] جي اهم ترين تاريخي شهرن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. اهو المجماعه شهر جي ڀرسان ۽ المجمعه گورنريٽ جي اندر،[[رياض]] جي اتر اولهه ۾ روڊ ذريعي 211 ڪلوميٽر (131 ميل) جي مفاصلي تي واقع آهي. سال 2011ع جي مردم شماري ۾ ان جي آبادي 9,011 ماڻهن جي هئي. n8gt1mba463972qydd136diq7hk95l5 422613 422612 2026-10-18T09:48:32Z Ibne maryam 17680 added [[Category:سعودي عرب جا قصبا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 422613 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=حرمه|native_name=حَرْمَة|native_name_lang=Arabic|type=[[List of cities and towns in Saudi Arabia|City]]|image=|alt=|caption=|image_flag=|flag_alt=|image_seal=|seal_alt=|image_shield=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_map=Saudi Arabia|pushpin_label_position=|coordinates={{coord|25|55|34|N|45|20|01|E|region:SA|display=inline,title}}|coor_pinpoint=|coordinates_footnotes=|subdivision_type=ملڪ|subdivision_name={{flag|Saudi Arabia}}|subdivision_type1=صوبو|subdivision_name1=[[رياض صوبو]]|established_title=|established_date=|founder=|seat_type=|seat=|government_footnotes=|leader_party=|leader_title=Chairman|leader_name=Saud Bin Abdulaziz Almadi|unit_pref=|area_footnotes=|area_total_km2=|area_land_km2=|area_water_km2=|area_water_percent=|elevation_footnotes=|elevation_m=|population_footnotes=|population_total=13,000|population_as_of=2013|population_density_km2=auto|population_demonym=|utc_offset=+3|utc_offset_DST=+3|postal_code_type=|postal_code=11952|area_code_type=016|area_code=|iso_code=}} '''حرمه''' (عربي: {{langx|ar|حَرْمَة}}) [[سعودي عرب|سعودي عرب جي]] [[رياض صوبو|رياض صوبي]] ۾ هڪ شهر آهي، جنهن جي صدارت جناب سعود بن عبدالعزيز المدي ڪري ٿو. اهو [[نجد]] جي اهم ترين تاريخي شهرن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. اهو المجماعه شهر جي ڀرسان ۽ المجمعه گورنريٽ جي اندر،[[رياض]] جي اتر اولهه ۾ روڊ ذريعي 211 ڪلوميٽر (131 ميل) جي مفاصلي تي واقع آهي. سال 2011ع جي مردم شماري ۾ ان جي آبادي 9,011 ماڻهن جي هئي. [[زمرو:سعودي عرب جا قصبا]] l1e4px539gbu7q2mirhnxlsgvkplj7l 0 104460 422617 2026-10-18T09:55:07Z Ibne maryam 17680 Ibne maryam صفحي [[ايران ۾ اردو]] کي [[برطانيه ۾ اردو]] ڏانھن چوريو 422617 wikitext text/x-wiki #چوريو [[برطانيه ۾ اردو]] qcd8z038dfdogcje3lw2y2yxr20o8rt 4 104461 422621 2026-10-18T10:09:54Z JogiAsad 4693 خالي صفحو سرجيو ويو 422621 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 422623 422621 2026-10-18T10:10:57Z JogiAsad 4693 422623 wikitext text/x-wiki ==ڀاڱيدار== <!-- Use this format to sign up at each section # {{WAM user 2020|Example 3}} --> # جيڪي وڪيپيڊيا واپرائيندڙ ھن مضمون لکڻ جي ترميمي ڊوڙ ۾ ڀاڱيدار ٿيڻ چاھين سي نئين سِٽَ تي پنھنجو واپرائيندڙ نالو ھن ريت درج ڪن، يعني ڏاڪڻ نشان # کانپوءِ چار ڀيرا ٽلٽ نشان~ ھڻن. (مثال:<nowiki>#~~~~</nowiki>) نشاني لکي. * نالا ڪُل ڀاڱيدار/حصو وٺندڙ cxh67mlgkgt7bf6x0lttfgbifu0zdpi 422624 422623 2026-10-18T10:11:51Z JogiAsad 4693 #~~~~ 422624 wikitext text/x-wiki ==ڀاڱيدار== <!-- Use this format to sign up at each section # {{WAM user 2020|Example 3}} --> # جيڪي وڪيپيڊيا واپرائيندڙ ھن مضمون لکڻ جي ترميمي ڊوڙ ۾ ڀاڱيدار ٿيڻ چاھين سي نئين سِٽَ تي پنھنجو واپرائيندڙ نالو ھن ريت درج ڪن، يعني ڏاڪڻ نشان # کانپوءِ چار ڀيرا ٽلٽ نشان~ ھڻن. (مثال:<nowiki>#~~~~</nowiki>) نشاني لکي. * نالا ڪُل ڀاڱيدار/حصو وٺندڙ #[[يوزر: JogiAsad|<span style="color:Indigo;font:italic bold 1.5em MB Sindhi Sahat;text-shadow:#AAF 0.2em 0.2em 0.1em;">جوڳي اسد راڄپر </span>]]&nbsp;[[User talk:JogiAsad|<sup style="font-family:MB Sindhi Sahat; color:DarkKhaki;">ڳالھ</sup>]] 10:11, 18 آڪٽوبر 2026 ( يو.ٽي.سي) # i9pprkdigr0qxrrt52l9b8xctd6xutz 422627 422624 2026-10-18T10:14:32Z JogiAsad 4693 added [[Category:وڪيپيڊين وڪيپيڊيا ايشيائي مهيني ۾ ڀاڱيدار]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 422627 wikitext text/x-wiki ==ڀاڱيدار== <!-- Use this format to sign up at each section # {{WAM user 2020|Example 3}} --> # جيڪي وڪيپيڊيا واپرائيندڙ ھن مضمون لکڻ جي ترميمي ڊوڙ ۾ ڀاڱيدار ٿيڻ چاھين سي نئين سِٽَ تي پنھنجو واپرائيندڙ نالو ھن ريت درج ڪن، يعني ڏاڪڻ نشان # کانپوءِ چار ڀيرا ٽلٽ نشان~ ھڻن. (مثال:<nowiki>#~~~~</nowiki>) نشاني لکي. * نالا ڪُل ڀاڱيدار/حصو وٺندڙ #[[يوزر: JogiAsad|<span style="color:Indigo;font:italic bold 1.5em MB Sindhi Sahat;text-shadow:#AAF 0.2em 0.2em 0.1em;">جوڳي اسد راڄپر </span>]]&nbsp;[[User talk:JogiAsad|<sup style="font-family:MB Sindhi Sahat; color:DarkKhaki;">ڳالھ</sup>]] 10:11, 18 آڪٽوبر 2026 ( يو.ٽي.سي) # [[زمرو:وڪيپيڊين وڪيپيڊيا ايشيائي مهيني ۾ ڀاڱيدار]] ji2cjzlrrw3vi47d655zv9seczec1nn 0 104462 422629 2026-10-18T10:20:07Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:en:Special:Redirect/revision/1343379351|Barton on Sea]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 422629 wikitext text/x-wiki {{Infobox UK place||country=[[انگلينڊ]]|coordinates={{coord|50.7428|-1.6552|display=inline,title}}|official_name=بارٽن آن سي<br> Barton on Sea|population=5,454|population_ref=(2011 census: Barton on Sea ward)<ref>{{cite web|url=http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadKeyFigures.do?a=7&b=13692395&c=BH25+7DB&d=14&e=62&g=6430853&i=1001x1003x1032x1004&m=0&r=0&s=1445338667817&enc=1|title=New Milton Ward population 2011|access-date=20 October 2015}}</ref>|static_image=Cliffs at Barton on Sea - geograph.org.uk - 111854.jpg|static_image_width=250px|static_image_caption=Cliffs at Barton on Sea|civil_parish=نيو ملٽن|shire_district=نيو فاريسٽ|shire_county=[[هيمپشائر]]|region=[[ڏکڻ اوڀر انگلينڊ]]|constituency_westminster=نيو فاريسٽ ويسٽ|post_town=نيو ملٽن|postcode_district=BH25 7|postcode_area=BH|dial_code=01425|os_grid_reference=SZ244937}} '''بارٽن آن سي''' (Barton on Sea)، [[انگلينڊ]] جي ڪائونٽي [[هيمپشائر]] ۾ نيو فارسٽ ضلعي ۾ نيو ملٽن جي سول پارش ۾ ٽڪريءَ جي چوٽيءَ تي هڪ ڳوٺ آهي جيڪو اتر ۾ نيو ملٽن شهر جي ويجهو آهي. هڪ آبادي جي طور تي، بارٽن جي تاريخ اينگلو-سيڪسن دور کان وٺي آهي. بارٽن جبلن ۾ بارٽن جي جيولوجيڪل بسترن ۾ مليل ڪيترن ئي [[فاسل|فوسلز]] لاءِ ۽ انهي سان گڏ ساحلي ڪٽاؤ کان جبلن جي حفاظت لاءِ ٺاهيل اهم سامونڊي دفاعن لاءِ قابل ذڪر آهي. بارٽن آن سي هڪ تمام مشهور تفريح جي جڳهه آهي. آبادي جو لڳ ڀڳ 36 سيڪڙو ريٽائرڊ ماڻهن تي مشتمل آهي. 2001 جي مردم شماري ۾ بارٽن جي آبادي 6,849 هئي. <ref>Population for the [http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadTableView.do?a=3&b=6178984&c=Barton&d=14&e=13&g=451781&i=1001x1003x1004&m=0&r=1&s=1291765136552&enc=1&dsFamilyId=75 Barton Ward] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120829061152/http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadTableView.do?a=3&b=6178984&c=Barton&d=14&e=13&g=451781&i=1001x1003x1004&m=0&r=1&s=1291765136552&enc=1&dsFamilyId=75|date=29 August 2012}} = 5,056. </ref> mf4uhbm278lkqm6s7ltmrnyfplph6ws 422630 422629 2026-10-18T10:20:36Z Ibne maryam 17680 added [[Category:ڳوٺ بلحاظ ملڪ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 422630 wikitext text/x-wiki {{Infobox UK place||country=[[انگلينڊ]]|coordinates={{coord|50.7428|-1.6552|display=inline,title}}|official_name=بارٽن آن سي<br> Barton on Sea|population=5,454|population_ref=(2011 census: Barton on Sea ward)<ref>{{cite web|url=http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadKeyFigures.do?a=7&b=13692395&c=BH25+7DB&d=14&e=62&g=6430853&i=1001x1003x1032x1004&m=0&r=0&s=1445338667817&enc=1|title=New Milton Ward population 2011|access-date=20 October 2015}}</ref>|static_image=Cliffs at Barton on Sea - geograph.org.uk - 111854.jpg|static_image_width=250px|static_image_caption=Cliffs at Barton on Sea|civil_parish=نيو ملٽن|shire_district=نيو فاريسٽ|shire_county=[[هيمپشائر]]|region=[[ڏکڻ اوڀر انگلينڊ]]|constituency_westminster=نيو فاريسٽ ويسٽ|post_town=نيو ملٽن|postcode_district=BH25 7|postcode_area=BH|dial_code=01425|os_grid_reference=SZ244937}} '''بارٽن آن سي''' (Barton on Sea)، [[انگلينڊ]] جي ڪائونٽي [[هيمپشائر]] ۾ نيو فارسٽ ضلعي ۾ نيو ملٽن جي سول پارش ۾ ٽڪريءَ جي چوٽيءَ تي هڪ ڳوٺ آهي جيڪو اتر ۾ نيو ملٽن شهر جي ويجهو آهي. هڪ آبادي جي طور تي، بارٽن جي تاريخ اينگلو-سيڪسن دور کان وٺي آهي. بارٽن جبلن ۾ بارٽن جي جيولوجيڪل بسترن ۾ مليل ڪيترن ئي [[فاسل|فوسلز]] لاءِ ۽ انهي سان گڏ ساحلي ڪٽاؤ کان جبلن جي حفاظت لاءِ ٺاهيل اهم سامونڊي دفاعن لاءِ قابل ذڪر آهي. بارٽن آن سي هڪ تمام مشهور تفريح جي جڳهه آهي. آبادي جو لڳ ڀڳ 36 سيڪڙو ريٽائرڊ ماڻهن تي مشتمل آهي. 2001 جي مردم شماري ۾ بارٽن جي آبادي 6,849 هئي. <ref>Population for the [http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadTableView.do?a=3&b=6178984&c=Barton&d=14&e=13&g=451781&i=1001x1003x1004&m=0&r=1&s=1291765136552&enc=1&dsFamilyId=75 Barton Ward] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120829061152/http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadTableView.do?a=3&b=6178984&c=Barton&d=14&e=13&g=451781&i=1001x1003x1004&m=0&r=1&s=1291765136552&enc=1&dsFamilyId=75|date=29 August 2012}} = 5,056. </ref> [[زمرو:ڳوٺ بلحاظ ملڪ]] s7wi20d56ci9457mej7iibm64qmfmno 422632 422630 2026-10-18T10:21:18Z Ibne maryam 17680 added [[Category:گڏيل بادشاهت ۾ انساني وستيون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 422632 wikitext text/x-wiki {{Infobox UK place||country=[[انگلينڊ]]|coordinates={{coord|50.7428|-1.6552|display=inline,title}}|official_name=بارٽن آن سي<br> Barton on Sea|population=5,454|population_ref=(2011 census: Barton on Sea ward)<ref>{{cite web|url=http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadKeyFigures.do?a=7&b=13692395&c=BH25+7DB&d=14&e=62&g=6430853&i=1001x1003x1032x1004&m=0&r=0&s=1445338667817&enc=1|title=New Milton Ward population 2011|access-date=20 October 2015}}</ref>|static_image=Cliffs at Barton on Sea - geograph.org.uk - 111854.jpg|static_image_width=250px|static_image_caption=Cliffs at Barton on Sea|civil_parish=نيو ملٽن|shire_district=نيو فاريسٽ|shire_county=[[هيمپشائر]]|region=[[ڏکڻ اوڀر انگلينڊ]]|constituency_westminster=نيو فاريسٽ ويسٽ|post_town=نيو ملٽن|postcode_district=BH25 7|postcode_area=BH|dial_code=01425|os_grid_reference=SZ244937}} '''بارٽن آن سي''' (Barton on Sea)، [[انگلينڊ]] جي ڪائونٽي [[هيمپشائر]] ۾ نيو فارسٽ ضلعي ۾ نيو ملٽن جي سول پارش ۾ ٽڪريءَ جي چوٽيءَ تي هڪ ڳوٺ آهي جيڪو اتر ۾ نيو ملٽن شهر جي ويجهو آهي. هڪ آبادي جي طور تي، بارٽن جي تاريخ اينگلو-سيڪسن دور کان وٺي آهي. بارٽن جبلن ۾ بارٽن جي جيولوجيڪل بسترن ۾ مليل ڪيترن ئي [[فاسل|فوسلز]] لاءِ ۽ انهي سان گڏ ساحلي ڪٽاؤ کان جبلن جي حفاظت لاءِ ٺاهيل اهم سامونڊي دفاعن لاءِ قابل ذڪر آهي. بارٽن آن سي هڪ تمام مشهور تفريح جي جڳهه آهي. آبادي جو لڳ ڀڳ 36 سيڪڙو ريٽائرڊ ماڻهن تي مشتمل آهي. 2001 جي مردم شماري ۾ بارٽن جي آبادي 6,849 هئي. <ref>Population for the [http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadTableView.do?a=3&b=6178984&c=Barton&d=14&e=13&g=451781&i=1001x1003x1004&m=0&r=1&s=1291765136552&enc=1&dsFamilyId=75 Barton Ward] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120829061152/http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadTableView.do?a=3&b=6178984&c=Barton&d=14&e=13&g=451781&i=1001x1003x1004&m=0&r=1&s=1291765136552&enc=1&dsFamilyId=75|date=29 August 2012}} = 5,056. </ref> [[زمرو:ڳوٺ بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:گڏيل بادشاهت ۾ انساني وستيون]] q7sq6vqqzz5rpzja3ww0qhm5yra02zv 422637 422632 2026-10-18T10:26:21Z Ibne maryam 17680 422637 wikitext text/x-wiki {{Infobox UK place||country=[[انگلينڊ]]|coordinates={{coord|50.7428|-1.6552|display=inline,title}}|official_name=بارٽن آن سي<br> Barton on Sea|population=5,454|population_ref=(2011 census: Barton on Sea ward)<ref>{{cite web|url=http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadKeyFigures.do?a=7&b=13692395&c=BH25+7DB&d=14&e=62&g=6430853&i=1001x1003x1032x1004&m=0&r=0&s=1445338667817&enc=1|title=New Milton Ward population 2011|access-date=20 October 2015}}</ref>|static_image=Cliffs at Barton on Sea - geograph.org.uk - 111854.jpg|static_image_width=250px|static_image_caption=Cliffs at Barton on Sea|civil_parish=نيو ملٽن|shire_district=نيو فاريسٽ|shire_county=[[هيمپشائر]]|region=[[ڏکڻ اوڀر انگلينڊ]]|constituency_westminster=نيو فاريسٽ ويسٽ|post_town=نيو ملٽن|postcode_district=BH25 7|postcode_area=BH|dial_code=01425|os_grid_reference=SZ244937}} '''بارٽن آن سي''' (<small>Barton on Sea</small>)، [[انگلينڊ]] جي ڪائونٽي [[هيمپشائر]] ۾ نيو فارسٽ ضلعي ۾ نيو ملٽن جي سول پارش ۾ ٽڪريءَ جي چوٽيءَ تي هڪ ڳوٺ آهي، جيڪو اتر ۾ نيو ملٽن شهر جي ويجهو آهي. هڪ آبادي جي طور تي، بارٽن جي تاريخ اينگلو-سيڪسن دور کان وٺي آهي. بارٽن جبلن (<small>cliff</small>) ۾ بارٽن جي جيولوجيڪل بسترن ۾ مليل ڪيترن ئي [[فاسل|فوسلز]] لاءِ ۽ انهي سان گڏ ساحلي ڪٽاؤ کان جبلن جي حفاظت لاءِ ٺاهيل اهم سامونڊي دفاعن لاءِ قابل ذڪر آهي. بارٽن آن سي هڪ تمام مشهور ريٽائرڊ ماڻهن جي رهائش جي جڳهه آهي. آبادي جو لڳ ڀڳ <small>36</small> سيڪڙو ريٽائرڊ ماڻهن تي مشتمل آهي. سال <small>2001</small>ع جي مردم شماري ۾ بارٽن جي آبادي <small>6,849</small> هئي. <ref>Population for the [http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadTableView.do?a=3&b=6178984&c=Barton&d=14&e=13&g=451781&i=1001x1003x1004&m=0&r=1&s=1291765136552&enc=1&dsFamilyId=75 Barton Ward] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120829061152/http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadTableView.do?a=3&b=6178984&c=Barton&d=14&e=13&g=451781&i=1001x1003x1004&m=0&r=1&s=1291765136552&enc=1&dsFamilyId=75|date=29 August 2012}} = 5,056. </ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:هيمپشائر]] [[زمرو:انگلينڊ جا ڳوٺ]] [[زمرو:ڳوٺ بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:گڏيل بادشاهت جا ڳوٺ]] [[زمرو:گڏيل بادشاهت ۾ انساني وستيون]] przwi3bhotxvhowd62z8zgkevwr6z0l 422641 422637 2026-10-18T10:38:24Z Ibne maryam 17680 422641 wikitext text/x-wiki {{Infobox UK place||country=[[انگلينڊ]]|coordinates={{coord|50.7428|-1.6552|display=inline,title}}|official_name=بارٽن آن سي<br> Barton on Sea|population=5,454|population_ref=(2011 census: Barton on Sea ward)<ref>{{cite web|url=http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadKeyFigures.do?a=7&b=13692395&c=BH25+7DB&d=14&e=62&g=6430853&i=1001x1003x1032x1004&m=0&r=0&s=1445338667817&enc=1|title=New Milton Ward population 2011|access-date=20 October 2015}}</ref>|static_image=Cliffs at Barton on Sea - geograph.org.uk - 111854.jpg|static_image_width=250px|static_image_caption=Cliffs at Barton on Sea|civil_parish=نيو ملٽن|shire_district=نيو فاريسٽ|shire_county=[[هيمپشائر]]|region=[[ڏکڻ اوڀر انگلينڊ]]|constituency_westminster=نيو فاريسٽ ويسٽ|post_town=نيو ملٽن|postcode_district=BH25 7|postcode_area=BH|dial_code=01425|os_grid_reference=SZ244937}} '''بارٽن آن سي''' (<small>Barton on Sea</small>)، [[انگلينڊ]] جي ڪائونٽي [[هيمپشائر]] ۾ نيو فارسٽ ضلعي ۾ نيو ملٽن جي سول پارش ۾ ٽڪريءَ جي چوٽيءَ تي هڪ ڳوٺ آهي، جيڪو اتر ۾ نيو ملٽن شهر جي ويجهو آهي. هڪ آبادي جي طور تي، بارٽن جي تاريخ اينگلو-سيڪسن دور کان وٺي آهي. بارٽن جبلن (<small>cliff</small>) ۾ بارٽن جي جيولوجيڪل بسترن ۾ مليل ڪيترن ئي [[فاسل|فوسلز]] لاءِ ۽ انهي سان گڏ ساحلي ڪٽاؤ کان جبلن جي حفاظت لاءِ ٺاهيل اهم سامونڊي دفاعن لاءِ قابل ذڪر آهي. بارٽن آن سي هڪ تمام مشهور ريٽائرڊ ماڻهن جي رهائش جي جڳهه آهي. آبادي جو لڳ ڀڳ <small>36</small> سيڪڙو ريٽائرڊ ماڻهن تي مشتمل آهي. سال <small>2001</small>ع جي مردم شماري ۾ بارٽن جي آبادي <small>6,849</small> هئي. <ref>Population for the [http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadTableView.do?a=3&b=6178984&c=Barton&d=14&e=13&g=451781&i=1001x1003x1004&m=0&r=1&s=1291765136552&enc=1&dsFamilyId=75 Barton Ward] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120829061152/http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadTableView.do?a=3&b=6178984&c=Barton&d=14&e=13&g=451781&i=1001x1003x1004&m=0&r=1&s=1291765136552&enc=1&dsFamilyId=75|date=29 August 2012}} = 5,056. </ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|Barton on Sea}} *[https://web.archive.org/web/20100701144926/http://www.bartononsea.org.uk/ Barton on Sea Web Site] {{authority control}} {{DEFAULTSORT:Barton On Sea}} [[زمرو:بارٽن آن سي]] [[زمرو:هيمپشائر ۾ ڳوٺ]] [[زمرو:انگلينڊ جا ڳوٺ]] [[زمرو:گڏيل بادشاهت جا ڳوٺ]] [[زمرو:نيو فاريسٽ ڊسٽرڪٽ]] [[زمرو:هيمپشائر ۾ آباد ساحلي هنڌ]] [[زمرو:هيمپشائر ۾ انساني وستيون]] [[Category:Villages in Hampshire]] [[Category:New Forest District]] [[Category:Populated coastal places in Hampshire]] [[زمرو:هيمپشائر]] [[زمرو:بارٽونيئن]] [[زمرو:ڳوٺ بلحاظ ملڪ]] smkfoiqymv062jouzgn7gjg1jv3uk8t 422645 422641 2026-10-18T10:43:48Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:بارٽونيئن]]; added [[Category:ساحلي جاگرافي]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 422645 wikitext text/x-wiki {{Infobox UK place||country=[[انگلينڊ]]|coordinates={{coord|50.7428|-1.6552|display=inline,title}}|official_name=بارٽن آن سي<br> Barton on Sea|population=5,454|population_ref=(2011 census: Barton on Sea ward)<ref>{{cite web|url=http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadKeyFigures.do?a=7&b=13692395&c=BH25+7DB&d=14&e=62&g=6430853&i=1001x1003x1032x1004&m=0&r=0&s=1445338667817&enc=1|title=New Milton Ward population 2011|access-date=20 October 2015}}</ref>|static_image=Cliffs at Barton on Sea - geograph.org.uk - 111854.jpg|static_image_width=250px|static_image_caption=Cliffs at Barton on Sea|civil_parish=نيو ملٽن|shire_district=نيو فاريسٽ|shire_county=[[هيمپشائر]]|region=[[ڏکڻ اوڀر انگلينڊ]]|constituency_westminster=نيو فاريسٽ ويسٽ|post_town=نيو ملٽن|postcode_district=BH25 7|postcode_area=BH|dial_code=01425|os_grid_reference=SZ244937}} '''بارٽن آن سي''' (<small>Barton on Sea</small>)، [[انگلينڊ]] جي ڪائونٽي [[هيمپشائر]] ۾ نيو فارسٽ ضلعي ۾ نيو ملٽن جي سول پارش ۾ ٽڪريءَ جي چوٽيءَ تي هڪ ڳوٺ آهي، جيڪو اتر ۾ نيو ملٽن شهر جي ويجهو آهي. هڪ آبادي جي طور تي، بارٽن جي تاريخ اينگلو-سيڪسن دور کان وٺي آهي. بارٽن جبلن (<small>cliff</small>) ۾ بارٽن جي جيولوجيڪل بسترن ۾ مليل ڪيترن ئي [[فاسل|فوسلز]] لاءِ ۽ انهي سان گڏ ساحلي ڪٽاؤ کان جبلن جي حفاظت لاءِ ٺاهيل اهم سامونڊي دفاعن لاءِ قابل ذڪر آهي. بارٽن آن سي هڪ تمام مشهور ريٽائرڊ ماڻهن جي رهائش جي جڳهه آهي. آبادي جو لڳ ڀڳ <small>36</small> سيڪڙو ريٽائرڊ ماڻهن تي مشتمل آهي. سال <small>2001</small>ع جي مردم شماري ۾ بارٽن جي آبادي <small>6,849</small> هئي. <ref>Population for the [http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadTableView.do?a=3&b=6178984&c=Barton&d=14&e=13&g=451781&i=1001x1003x1004&m=0&r=1&s=1291765136552&enc=1&dsFamilyId=75 Barton Ward] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120829061152/http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/dissemination/LeadTableView.do?a=3&b=6178984&c=Barton&d=14&e=13&g=451781&i=1001x1003x1004&m=0&r=1&s=1291765136552&enc=1&dsFamilyId=75|date=29 August 2012}} = 5,056. </ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|Barton on Sea}} *[https://web.archive.org/web/20100701144926/http://www.bartononsea.org.uk/ Barton on Sea Web Site] {{authority control}} {{DEFAULTSORT:Barton On Sea}} [[زمرو:بارٽن آن سي]] [[زمرو:هيمپشائر ۾ ڳوٺ]] [[زمرو:انگلينڊ جا ڳوٺ]] [[زمرو:گڏيل بادشاهت جا ڳوٺ]] [[زمرو:نيو فاريسٽ ڊسٽرڪٽ]] [[زمرو:هيمپشائر ۾ آباد ساحلي هنڌ]] [[زمرو:هيمپشائر ۾ انساني وستيون]] [[Category:Villages in Hampshire]] [[Category:New Forest District]] [[Category:Populated coastal places in Hampshire]] [[زمرو:هيمپشائر]] [[زمرو:ساحلي جاگرافي]] [[زمرو:ڳوٺ بلحاظ ملڪ]] fg7h66ir3duow0a6v2ei3jlf8p3pb96 10 104463 422631 2026-10-18T10:21:11Z JogiAsad 4693 نئون صفحو: {{tmbox | type=notice | image=[[File:Asia mark.svg|65px]] | imageright= | text=هي مضمون '''[[وڪيپيڊيا:وڪيپيڊيا ايشيائي مهينو|وڪيپيڊيا ايشيائي مهيني]]''' جي '''[[وڪيپيڊيا:وڪيپيڊيا ايشيائي مهينو/2026|2026]]''' واري ڇاپو جي ڀاڱي طور جمع ڪرايو ويو يا وڌايو ويو هيو.'''. }}<includeonly>{{#ifeq:{{NAMESPACE}}|Talk|زمرو:2026_وڪيپيڊيا_ايشي... 422631 wikitext text/x-wiki {{tmbox | type=notice | image=[[File:Asia mark.svg|65px]] | imageright= | text=هي مضمون '''[[وڪيپيڊيا:وڪيپيڊيا ايشيائي مهينو|وڪيپيڊيا ايشيائي مهيني]]''' جي '''[[وڪيپيڊيا:وڪيپيڊيا ايشيائي مهينو/2026|2026]]''' واري ڇاپو جي ڀاڱي طور جمع ڪرايو ويو يا وڌايو ويو هيو.'''. }}<includeonly>{{#ifeq:{{NAMESPACE}}|Talk|[[زمرو:2026_وڪيپيڊيا_ايشيائي_مهينو_ڀاڱيداريون]]}}</includeonly> <noinclude>{{template doc}}[[زمرو:وڪيپيڊيا ايشيائي مهينو]] [[زمرو:2026_وڪيپيڊيا ايشيائي مهينو ڀاڱيداريون]] [[زمرو:بحث صفحن جا سانچا]] [[زمرو:وڪيپيڊيا ايشيائي مهينو سانچا]] </noinclude> d8hx86olgq7heq1euqn83rlzubecmwn 14 104464 422633 2026-10-18T10:21:58Z JogiAsad 4693 خالي صفحو سرجيو ويو 422633 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 422634 422633 2026-10-18T10:22:16Z JogiAsad 4693 added [[Category:وڪيپيڊيا ايشيائي مهينو ڀاڱيداريون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 422634 wikitext text/x-wiki [[زمرو:وڪيپيڊيا ايشيائي مهينو ڀاڱيداريون]] 3bdnlyasi0z6p8ra6l4q01g8d4m7m76 422635 422634 2026-10-18T10:22:33Z JogiAsad 4693 added [[Category:2026 ۾ سنڌي وڪيپيڊيا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 422635 wikitext text/x-wiki [[زمرو:وڪيپيڊيا ايشيائي مهينو ڀاڱيداريون]] [[زمرو:2026 ۾ سنڌي وڪيپيڊيا]] lix9h7dlzx8ga2ql91tkd7wq8ol6w8w 14 104465 422636 2026-10-18T10:23:45Z JogiAsad 4693 خالي صفحو سرجيو ويو 422636 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 422638 422636 2026-10-18T10:27:08Z JogiAsad 4693 بحث صفحن جا سانچا 422638 wikitext text/x-wiki #چوريو[[زمرو:بحث صفحن جا سانچا]] gjy3bl87l5sz2fno4xouvbdesi5m4dn 14 104466 422639 2026-10-18T10:27:49Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:گڏيل بادشاهت جا ڳوٺ]] [[زمرو:انگلينڊ ۾ انساني وستيون]] 422639 wikitext text/x-wiki [[زمرو:گڏيل بادشاهت جا ڳوٺ]] [[زمرو:انگلينڊ ۾ انساني وستيون]] r03t41e829gv85rmppf5soppb18st9t 14 104467 422640 2026-10-18T10:28:41Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ڳوٺ بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:گڏيل بادشاهت ۾ انساني وستيون]] 422640 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ڳوٺ بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:گڏيل بادشاهت ۾ انساني وستيون]] ijxv4m92jeguf7akqodyu2tty6flroa 14 104468 422642 2026-10-18T10:39:39Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:هيمپشائر ۾ ڳوٺ]] [[زمرو:نيو فاريسٽ ڊسٽرڪٽ]] [[زمرو:هيمپشائر ۾ آباد ساحلي هنڌ]] 422642 wikitext text/x-wiki [[زمرو:هيمپشائر ۾ ڳوٺ]] [[زمرو:نيو فاريسٽ ڊسٽرڪٽ]] [[زمرو:هيمپشائر ۾ آباد ساحلي هنڌ]] 90aiq6uwfg4vabw5l5g7aha1lqwl8xa 14 104469 422643 2026-10-18T10:40:37Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:انگلينڊ جا ڳوٺ]] [[زمرو:هيمپشائر ۾ انساني وستيون]] 422643 wikitext text/x-wiki [[زمرو:انگلينڊ جا ڳوٺ]] [[زمرو:هيمپشائر ۾ انساني وستيون]] 7t97wm2e3mtstzm7d7iya3cuva46rsg 14 104470 422644 2026-10-18T10:41:36Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:هيمپشائر]] [[زمرو:انگلينڊ ۾ انساني وستيون]] 422644 wikitext text/x-wiki [[زمرو:هيمپشائر]] [[زمرو:انگلينڊ ۾ انساني وستيون]] kv81j2tgu2yadg56l0wu9mogwq3fens 14 104471 422648 2026-10-18T10:50:25Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:سمنڊ بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:ايشيا جا سمنڊ]] [[زمرو:پاڪستان ۾ پاڻي جا جسم]] 422648 wikitext text/x-wiki [[زمرو:سمنڊ بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:ايشيا جا سمنڊ]] [[زمرو:پاڪستان ۾ پاڻي جا جسم]] 32tl0c60a0cppovvrqtoaa9pvdp01vn 14 104472 422649 2026-10-18T10:51:53Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ڪراچي جي جاگرافي]] [[زمرو:پاڪستان جي ساحلي جاگرافي]] 422649 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ڪراچي جي جاگرافي]] [[زمرو:پاڪستان جي ساحلي جاگرافي]] dbm6nnqfdtzeqr6ayt718jcyv3abcs6 14 104473 422655 2026-10-18T11:05:29Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:سنڌ جي جاگرافي]] [[زمرو:پاڪستان جي ساحلي جاگرافي]] 422655 wikitext text/x-wiki [[زمرو:سنڌ جي جاگرافي]] [[زمرو:پاڪستان جي ساحلي جاگرافي]] kbr07tgp41do2vd6ijda6010pxpli0y 14 104474 422656 2026-10-18T11:06:07Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:پاڪستان جي ساحلي جاگرافي]] [[زمرو:بلوچستان، پاڪستان جي جاگرافي]] 422656 wikitext text/x-wiki [[زمرو:پاڪستان جي ساحلي جاگرافي]] [[زمرو:بلوچستان، پاڪستان جي جاگرافي]] ofn5bl9emmf2jl2s1cupgad75vdq5t5 14 104475 422657 2026-10-18T11:07:41Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:عربستان جي جاگرافي]] [[زمرو:ايشيا جي ساحلي جاگرافي]] 422657 wikitext text/x-wiki [[زمرو:عربستان جي جاگرافي]] [[زمرو:ايشيا جي ساحلي جاگرافي]] jfiufw8ks3yj2o1ks697zuisafb20x7 14 104476 422658 2026-10-18T11:09:14Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:عربستان]] [[زمرو:ايشيا جي جاگرافي]] [[زمرو:جاگرافي بلحاظ علائقا]] 422658 wikitext text/x-wiki [[زمرو:عربستان]] [[زمرو:ايشيا جي جاگرافي]] [[زمرو:جاگرافي بلحاظ علائقا]] 8i0r7fjk83xczag6bd1uxzzdsndf8rf 422659 422658 2026-10-18T11:09:36Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:جاگرافي بلحاظ علائقا]]; added [[Category:جاگرافي بلحاظ علائقو]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 422659 wikitext text/x-wiki [[زمرو:عربستان]] [[زمرو:ايشيا جي جاگرافي]] [[زمرو:جاگرافي بلحاظ علائقو]] pqh29i6hr8ycsityql7rsu1wm951j6c 14 104477 422662 2026-10-18T11:22:55Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ساحل]] 422662 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ساحل]] a3jncezg4619fxr68257owvea1yvjbc 422663 422662 2026-10-18T11:23:26Z Ibne maryam 17680 /* */ 422663 wikitext text/x-wiki {{Parent category}} {{commonscat|Populated coastal places}} [[Category:Coasts]] [[Category:Populated waterside places|Coastal Places]] [[زمرو:ساحل]] 96xuhm15h7lhs7k1dwjattc33umclgv 422664 422663 2026-10-18T11:24:47Z Ibne maryam 17680 added [[Category:انساني آبادي]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 422664 wikitext text/x-wiki {{Parent category}} {{commonscat|Populated coastal places}} [[Category:Coasts]] [[Category:Populated waterside places|Coastal Places]] [[زمرو:ساحل]] [[زمرو:انساني آبادي]] rbflq7z2hoauxx3xmnz5z9d8iqxcilx 422665 422664 2026-10-18T11:26:34Z Ibne maryam 17680 /* */ 422665 wikitext text/x-wiki {{Parent category}} {{commonscat|Populated coastal places}} [[Category:Coasts]] [[Category:Populated waterside places|Coastal Places]] [[زمرو:ساحل]] [[زمرو:انساني آبادي]] [[زمرو:انساني رهائشي علائقا]] [[زمرو:آباد جڳهيون بلحاظ قسم]] 83nrt27boc8i03ne2o8l5hvfooekle4 422666 422665 2026-10-18T11:27:58Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:آباد جڳهيون بلحاظ قسم]]; added [[Category:آباد جڳھن جا قسم]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 422666 wikitext text/x-wiki {{Parent category}} {{commonscat|Populated coastal places}} [[Category:Coasts]] [[Category:Populated waterside places|Coastal Places]] [[زمرو:ساحل]] [[زمرو:انساني آبادي]] [[زمرو:انساني رهائشي علائقا]] [[زمرو:آباد جڳھن جا قسم]] min3dy9hmpb2zwax0tblbl8avebhk7p 422667 422666 2026-10-18T11:30:53Z Ibne maryam 17680 /* */ 422667 wikitext text/x-wiki {{Parent category}} {{commonscat|آباد ساحلي هنڌ}} [[Category:Coasts]] [[Category:Populated waterside places|Coastal Places]] [[زمرو:ساحل]] [[زمرو:انساني آبادي]] [[زمرو:انساني رهائشي علائقا]] [[زمرو:آباد جڳھن جا قسم]] qfriup53lghw07vtzm5uz8poehi1k2v 14 104478 422668 2026-10-18T11:38:13Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:آباد ساحلي هنڌ]] 422668 wikitext text/x-wiki [[زمرو:آباد ساحلي هنڌ]] ciyi9mhi24o490q30fi1lu4uija92fd 422669 422668 2026-10-18T11:38:34Z Ibne maryam 17680 added [[Category:هيمپشائر ۾ انساني وستيون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 422669 wikitext text/x-wiki [[زمرو:آباد ساحلي هنڌ]] [[زمرو:هيمپشائر ۾ انساني وستيون]] 8gpozqphuidfevxht8b8lfcxyh5eh92 422670 422669 2026-10-18T11:39:58Z Ibne maryam 17680 /* */ 422670 wikitext text/x-wiki [[زمرو:انگلينڊ ۾ آباد ساحلي هنڌ]] [[زمرو:هيمپشائر ۾ انساني وستيون]] 3jlrn8x8l4k27h11td9uk5989f2d8yr 14 104479 422671 2026-10-18T11:42:20Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:انگلينڊ ۾ انساني وستيون]] [[زمرو:گڏيل بادشاهت ۾ آباد ساحلي هنڌ]] [[زمرو:انگلينڊ ۾ انساني وستيون]] [[زمرو:گڏيل بادشاهت ۾ آباد ساحلي هنڌ]] 422671 wikitext text/x-wiki [[زمرو:انگلينڊ ۾ انساني وستيون]] [[زمرو:گڏيل بادشاهت ۾ آباد ساحلي هنڌ]] [[زمرو:انگلينڊ ۾ انساني وستيون]] [[زمرو:گڏيل بادشاهت ۾ آباد ساحلي هنڌ]] jzh95urz08ivwqp9og4ki2tqkx87dgm 14 104480 422672 2026-10-18T11:44:16Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:يورپ ۾ آباد ساحلي هنڌ]] [[زمرو:گڏيل بادشاهت ۾ انساني وستيون]] 422672 wikitext text/x-wiki [[زمرو:يورپ ۾ آباد ساحلي هنڌ]] [[زمرو:گڏيل بادشاهت ۾ انساني وستيون]] jg159s241z6df3hmkf8bl6eevtqwtp0 14 104481 422673 2026-10-18T11:45:06Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:آباد ساحلي هنڌ]] [[زمرو:يورپ ۾ انساني وستيون]] 422673 wikitext text/x-wiki [[زمرو:آباد ساحلي هنڌ]] [[زمرو:يورپ ۾ انساني وستيون]] 2j4xyngssuhxtrjdhllmivy3eg7qk8g 0 104482 422675 2026-10-18T11:51:53Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|هندستاني ۽ سنڌي شاعريءَ جو سورهن ماترائن وارو ڇند}} '''چوپائي''' (انگريزي: ''Chaupai'' يا ''Chaupaaee''؛ هندي: {{lang|hi|चौपाई}}) هندستاني شاعريءَ جي [[ڇند]] جو هڪ قسم آهي، جيڪو [[سنڌي شاعري]] ۾ پڻ استعمال ٿيندو آهي. هي هڪ '''سم ماترڪ ڇند''' آهي، جنهن ۾ چار چرن يا سٽون هونديون... 422675 wikitext text/x-wiki {{Short description|هندستاني ۽ سنڌي شاعريءَ جو سورهن ماترائن وارو ڇند}} '''چوپائي''' (انگريزي: ''Chaupai'' يا ''Chaupaaee''؛ هندي: {{lang|hi|चौपाई}}) هندستاني شاعريءَ جي [[ڇند]] جو هڪ قسم آهي، جيڪو [[سنڌي شاعري]] ۾ پڻ استعمال ٿيندو آهي. هي هڪ '''سم ماترڪ ڇند''' آهي، جنهن ۾ چار چرن يا سٽون هونديون آهن ۽ هر چرن ۾ 16 [[ماترا|ماترائون]] هونديون آهن. اهڙيءَ طرح هڪ مڪمل چوپائيءَ ۾ مجموعي طور 64 ماترائون ٿينديون آهن. روايتي ڇندشاستر موجب هر چرن جي پڇاڙيءَ ۾ [[جڳڻ]] يا [[تڳڻ]] نه اچڻ گهرجي.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="RGUChhand"/><ref name="HindiGrammarChaupai"/> موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع) ۾ چوپائيءَ کي سنڌي شاعريءَ ۾ استعمال ٿيندڙ هندستاني وزن طور بيان ڪيو آهي. سندس بيان موجب هر چرن ۾ اٺن ماترائن کان پوءِ هڪ آهنگي وقفو يا '''يتي''' اچي ٿي.<ref name="Jotwani1996"/> [[فائل:Verses of Benti Chaupai - from the Anandpuri Hazuri bir (manuscript) of the Dasam Granth 02.jpg|thumb|250px|''بينتي چوپائي'' جي هڪ تاريخي گرومکي مخطوطي جو ورق. هي چوپائيءَ سان لاڳاپيل سک مذهبي ادب جو مثال آهي، سنڌي شاعريءَ جو مخطوطو نه آهي.]] == نالي جي معنيٰ ۽ اصطلاح == ''چوپائي'' جو تعلق چئن چرنن يا پدن واري شاعراڻي بناوت سان آهي. هندستاني ڇندشاستر ۾ ''چرن'' شعر جي هڪ موزون حصي کي چيو ويندو آهي. چوپائيءَ جي بنيادي سڃاڻپ چار چرن ۽ هر چرن ۾ سورهن ماترائن جي موجودگي آهي.<ref name="RGUChhand"/> == چوپائيءَ جي بناوت == چوپائيءَ جي وزن جو دارومدار ماترائن جي ڳڻپ تي آهي. هر چرن ۾ مقرر ماترائن جي تعداد ۽ پڇاڙيءَ جي مخصوص صوتي ترتيب کي اهميت ڏني ويندي آهي. === ماترائن جو تعداد === چوپائيءَ جي هر چرن ۾ 16 ماترائون ٿينديون آهن. چار چرن گڏجي هڪ مڪمل چوپائي ٺاهيندا آهن. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border:2px solid #4169a1;" |+ style="background:#244a83; color:white; padding:8px;" | '''چوپائيءَ جي ماترائي جوڙجڪ''' ! style="background:#dbeafe;" | چرن ! style="background:#e9ddff;" | ماترائون ! style="background:#dcfce7;" | مجموعي ڳڻپ |- | پهريون | 16 | 16 |- | ٻيو | 16 | 32 |- | ٽيون | 16 | 48 |- | چوٿون | 16 | 64 |- ! style="background:#dbeafe;" | ڪُل ! style="background:#e9ddff;" | 64 ! style="background:#dcfce7;" | چار چرن |} <ref name="Jotwani1996"/><ref name="RGUChhand"/> === لگهو ۽ گرو === هندستاني ماترائي ڇندشاستر ۾ آواز جي مدت موجب ٻه بنيادي قدر استعمال ڪيا ويندا آهن: * '''لگهو''' (''Laghu''): ننڍي يا مختصر آواز جي هڪ ماترا. * '''گرو''' (''Guru''): ڊگهي آواز يا مقرر ڇندشاستري قاعدي موجب ٻن ماترائن وارو آواز. عام علامتي نظام ۾ لگهو کي «।» ۽ گرو کي «ऽ» سان ظاهر ڪيو ويندو آهي. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#315a93; color:white; padding:7px;" | '''ماترائن جا بنيادي قدر''' ! style="background:#dbeafe;" | اصطلاح ! style="background:#e9ddff;" | علامت ! style="background:#dcfce7;" | ماترائون |- | لگهو | । | 1 |- | گرو | ऽ | 2 |} <ref name="RGUChhand"/> === جڳڻ ۽ تڳڻ جي ممانعت === چوپائيءَ جي روايتي اصولن موجب چرن جي پڇاڙيءَ ۾ هيٺيان ٻه گڻ نه اچڻ گهرجن: {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border:2px solid #4773a9;" |+ style="background:#254b91; color:white; padding:8px;" | '''چوپائيءَ جي پڇاڙيءَ ۾ ممنوع گڻ''' ! style="background:#dbeafe;" | گڻ ! style="background:#e9ddff;" | بناوت ! style="background:#dcfce7;" | ماترائي ترتيب |- | جڳڻ | لگهو + گرو + لگهو | 1 + 2 + 1 |- | تڳڻ | گرو + گرو + لگهو | 2 + 2 + 1 |} <ref name="RGUChhand"/><ref name="HindiGrammarChaupai"/> انهيءَ قاعدي جو مطلب هي نه آهي ته چوپائيءَ ۾ ڪٿي به لگهو استعمال نٿو ٿي سگهي؛ پابندي خاص طور چرن جي پڇاڙيءَ ۾ مقرر گڻن جي ترتيب بابت آهي. === يتي يا آهنگي وقفو === '''يتي''' (''Yati'') شاعريءَ ۾ مقرر هنڌ تي ايندڙ آهنگي يا صوتي وقفي کي چيو ويندو آهي. موتي لال جوتواڻيءَ موجب چوپائيءَ جي هر چرن ۾ اٺن ماترائن کان پوءِ يتي اچي ٿي.<ref name="Jotwani1996"/> جڏهن ته ٻين هندي ڇندشاستري ماخذن ۾ عام چوپائيءَ لاءِ يتي چرن جي پڇاڙيءَ ۾ ڄاڻائي وئي آهي.<ref name="HindiGrammarChaupai"/> ان ڪري يتيءَ جي جاءِ بابت مختلف روايتن ۾ فرق ملي ٿو. == قافيو ۽ موسيقيت == روايتي هندي چوپائيءَ ۾ عام طور پهرئين چرن جو قافيو ٻئي سان ۽ ٽئين جو چوٿين سان ملندو آهي. چوپائيءَ جي موسيقيت جو بنياد مقرر ماترائن، صوتي تسلسل ۽ چرنن جي آهنگي ترتيب تي هوندو آهي.<ref name="HindiGrammarChaupai"/> == چوپائي ۽ چوپئي ۾ فرق == چوپائيءَ سان نالي ۾ ملندڙ هڪ ٻيو ماترائي ڇند '''چوپئي''' (''Chaupaee''؛ هندي: {{lang|hi|चौपई}}) آهي. موتي لال جوتواڻيءَ ٻنهي اصطلاحن کي پنهنجي ادبي لغت ۾ الڳ بيان ڪيو آهي. سندس بيان موجب چوپائيءَ جي هر چرن ۾ 16 ماترائون، جڏهن ته چوپئي جي هر چرن ۾ 15 ماترائون ٿينديون آهن.<ref name="Jotwani1996"/> هندي ڇندشاستري ماخذ ''ڀارتڪوش'' پڻ ٻنهي کي الڳ ڇند قرار ڏئي ٿو. ان موجب چوپئي جي چرن جي پڇاڙي عام طور گرو ۽ لگهو جي ترتيب سان ٿيندي آهي.<ref name="BharatkoshChaupaee"/> {| class="wikitable" style="width:100%; border:2px solid #355b9b;" |+ style="background:#254b91; color:white; padding:9px;" | '''چوپائي ۽ چوپئي جو تقابلي جائزو''' ! style="background:#dbeafe;" | خصوصيت ! style="background:#e9ddff;" | چوپائي ! style="background:#dcfce7;" | چوپئي |- | رومن نالو | ''Chaupaaee / Chaupai'' | ''Chaupaee'' |- | چرنن جو تعداد | 4 | 4 |- | هر چرن ۾ ماترائون | 16 | 15 |- | مڪمل بند ۾ ماترائون | 64 | 60 |- | پڇاڙيءَ جو قاعدو | جڳڻ ۽ تڳڻ جي ممانعت | عام طور گرو + لگهو |- | ڇند جو قسم | سم ماترڪ | سم ماترڪ |} <ref name="Jotwani1996"/><ref name="BharatkoshChaupaee"/> == هندستاني ادب ۾ استعمال == چوپائي هندستاني ٻولين جي روايتي شاعريءَ ۾ استعمال ٿيندڙ ڇند آهي. خاص طور وچئين دور جي هندي مذهبي ۽ داستاني شاعريءَ ۾ ان کي نمايان حيثيت حاصل رهي آهي. [[تلسيداس]] جي مشهور تصنيف ''[[رام چرتمانَس]]'' ۾ چوپائيءَ جو وسيع استعمال ملي ٿو. انهيءَ تصنيف ۾ چوپائيءَ سان گڏ دوها ۽ ٻيا ڇند پڻ استعمال ٿيل آهن.<ref name="HindiGrammarChaupai"/> چوپائيءَ جو استعمال سک مذهبي ادب ۾ پڻ ملي ٿو. ''بينتي چوپائي'' انهيءَ روايت سان لاڳاپيل مشهور مثال آهي. == سنڌي شاعريءَ ۾ چوپائي == سنڌي شاعريءَ ۾ هندستاني ماترائي ڇندن جي روايت سان لاڳاپيل ڪيترائي وزن ۽ صنفون ملن ٿيون. موتي لال جوتواڻيءَ چوپائيءَ کي سنڌي شاعراڻي تصنيفن ۾ استعمال ٿيندڙ ڇند قرار ڏنو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> چوپائيءَ جي سنڌي استعمال بابت مخصوص شاعرن، تاريخي دورن ۽ تصنيفن جي وڌيڪ تفصيلي سڃاڻپ لاءِ اصل سنڌي شاعريءَ جي متنن ۽ ڇندشاستري ڪتابن جو تقابلي اڀياس ضروري آهي. == ادبي اهميت == چوپائيءَ جي اهميت ان جي مقرر ماترائي ترتيب، چار چرنن واري بناوت ۽ آهنگي خاصيت ۾ آهي. هي ڇند شاعريءَ کي هڪ مقرر وزن ۽ تال ڏئي ٿو، جنهن سبب ان کي پڙهڻ ۽ ڳائڻ ۾ آهنگي تسلسل پيدا ٿئي ٿو. سنڌي ادبي اصطلاحن جي مطالعي ۾ چوپائيءَ جي سڃاڻپ هندستاني ڇندشاستر ۽ سنڌي شاعريءَ جي لاڳاپن کي سمجهڻ ۾ مدد ڏئي ٿي.<ref name="Jotwani1996"/> == پڻ ڏسو == * [[ڇند]] * [[ماترا]] * [[يتي]] * [[سنڌي شاعري]] * [[دوهو]] * [[سورٺو]] * [[هندي ادب]] * [[تلسيداس]] * [[رام چرتمانَس]] == حوالا == <references> <ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf }}</ref> <ref name="RGUChhand">{{cite web |title=काव्यांग परिचय: छंद |publisher=Rajiv Gandhi University |url=https://ide.rgu.ac.in/docs/UG_HindIIIp4.pdf |language=hi }}</ref> <ref name="HindiGrammarChaupai">{{cite web |title=Chhand (Metres) – छन्द |website=Hindi Grammar |url=https://hindigrammar.in/chhnd2.html |language=hi }}</ref> <ref name="BharatkoshChaupaee">{{cite web |title=चौपई छन्द |website=भारतकोश |url=https://hi.bharatdiscovery.org/india/चौपई_छन्द |language=hi }}</ref> </references> == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Verses_of_Benti_Chaupai_-_from_the_Anandpuri_Hazuri_bir_(manuscript)_of_the_Dasam_Granth_02.jpg بينتي چوپائيءَ جو مخطوطو — وڪيميڊيا ڪامنز] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:रामचरितमानस.pdf رام چرتمانَس جو پراڻو ڇاپو — وڪيميڊيا ڪامنز] * [https://hi.bharatdiscovery.org/india/चौपई_छन्द چوپئي ڇند بابت ڀارتڪوش] {{DEFAULTSORT:چوپائي}} [[زمرو:سنڌي شاعري]] [[زمرو:شاعريءَ جون صنفون]] [[زمرو:ڇند]] [[زمرو:هندستاني ادب]] [[زمرو:ادبي اصطلاح]] mv7n2e3m2qk935bbsmq57dlon637yhh 0 104483 422677 2026-10-18T11:57:22Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|هندستاني شاعريءَ جو پندرهن ماترائن وارو چار چرنن تي مشتمل ڇند}} '''چوپئي''' (هندي: {{lang|hi|चौपई}}؛ انگريزي: ''Chaupaee'' يا ''Chaupai'')، جنهن کي '''جيڪري''' يا '''جيڪاري ڇند''' (هندي: {{lang|hi|जयकरी छन्द}}، {{lang|hi|जयकारी छन्द}}) پڻ چيو ويندو آهي، هندستاني شاعريءَ جو هڪ... 422677 wikitext text/x-wiki {{Short description|هندستاني شاعريءَ جو پندرهن ماترائن وارو چار چرنن تي مشتمل ڇند}} '''چوپئي''' (هندي: {{lang|hi|चौपई}}؛ انگريزي: ''Chaupaee'' يا ''Chaupai'')، جنهن کي '''جيڪري''' يا '''جيڪاري ڇند''' (هندي: {{lang|hi|जयकरी छन्द}}، {{lang|hi|जयकारी छन्द}}) پڻ چيو ويندو آهي، هندستاني شاعريءَ جو هڪ [[ماترائي ڇند]] آهي. ان ۾ چار چرن يا سٽون هونديون آهن ۽ هر چرن ۾ 15 [[ماترا|ماترائون]] ٿينديون آهن. هر چرن جي پڇاڙيءَ ۾ '''گرو + لگهو''' (2 + 1 ماترا) جي ترتيب هوندي آهي، جنهن سبب آخري صوتي جز لگهو هوندو آهي.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="BharatkoshChaupaee"/><ref name="IGNCAChhand"/> موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع) ۾ چوپئي کي هندستاني شاعريءَ جو هڪ ڇند ڄاڻايو آهي، جنهن جي هر چرن ۾ پندرهن ماترائون ٿين ٿيون ۽ اٺن ماترائن کان پوءِ '''يتي'''، يعني آهنگي وقفو، اچي ٿو.<ref name="Jotwani1996"/> == نالو ۽ سڃاڻپ == چوپئي جو نالو مشهور ڇند [[چوپائي]] سان ملندڙ آهي، پر ٻنهي جي ماترائي بناوت مختلف آهي. چوپائيءَ جي هر چرن ۾ 16 ماترائون، جڏهن ته چوپئي جي هر چرن ۾ 15 ماترائون هونديون آهن.<ref name="BharatkoshChaupaee"/> هندي ڇندشاستر ۾ چوپئي لاءِ ''جيڪري'' ۽ ''جيڪاري'' جا نالا پڻ استعمال ٿين ٿا.<ref name="BharatkoshChaupaee"/> == چوپئي جي بناوت == چوپئي کي سم ماترڪ ڇند چيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جي چئني چرنن ۾ ماترائن جو تعداد هڪجهڙو هوندو آهي. هڪ مڪمل چوپئي ۾ چار چرن ۽ مجموعي طور 60 ماترائون ٿينديون آهن.<ref name="Jotwani1996"/><ref name="BharatkoshChaupaee"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border:2px solid #315c95;" |+ style="background:#254b91; color:white; padding:9px;" | '''چوپئي جي ماترائي جوڙجڪ''' ! style="background:#dbeafe; color:#173b77;" | چرن ! style="background:#e9ddff; color:#49318e;" | ماترائون ! style="background:#dcfce7; color:#166534;" | يتيءَ جي ورهاست |- | پهريون | 15 | 8 + 7 |- | ٻيو | 15 | 8 + 7 |- | ٽيون | 15 | 8 + 7 |- | چوٿون | 15 | 8 + 7 |- ! style="background:#dbeafe;" | مجموعو ! style="background:#e9ddff;" | 60 ! style="background:#dcfce7;" | چار چرن |} <ref name="Jotwani1996"/><ref name="JaykariYati"/> === ماترا، لگهو ۽ گرو === هندستاني ڇندشاستر ۾ لفظن جي صوتي بناوت موجب ماترائون شمار ڪيون وينديون آهن. '''لگهو''' (''Laghu'') هڪ ماترا وارو صوتي جز آهي، جڏهن ته '''گرو''' (''Guru'') ٻن ماترائن وارو صوتي جز آهي. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#315a93; color:white; padding:7px;" | '''بنيادي ماترائي علامتون''' ! style="background:#dbeafe;" | اصطلاح ! style="background:#e9ddff;" | علامت ! style="background:#dcfce7;" | ماترائون |- | لگهو | । | 1 |- | گرو | ऽ | 2 |} === چرن جي پڇاڙي === چوپئي جي اهم سڃاڻپ اها آهي ته هر چرن جي پڇاڙيءَ ۾ گرو کان پوءِ لگهو اچي ٿو. انهيءَ ترتيب کي هن ريت ظاهر ڪري سگهجي ٿو: : '''گرو + لگهو = 2 + 1 = 3 ماترائون''' اهڙيءَ طرح آخري ٽن ماترائن جي ترتيب 2 + 1 هوندي آهي.<ref name="BharatkoshChaupaee"/><ref name="ChaupaeeExplanation"/> === يتي يا آهنگي وقفو === '''يتي''' (''Yati'') شعر جي چرن ۾ مقرر هنڌ تي ايندڙ آهنگي وقفي کي چيو ويندو آهي. موتي لال جوتواڻيءَ موجب چوپئي جي هر چرن ۾ اٺن ماترائن کان پوءِ يتي اچي ٿي.<ref name="Jotwani1996"/> ٻين ڇندشاستري بيانن ۾ پڻ چوپئي جي يتيءَ کي 8 + 7 ماترائن جي ورهاست سان ظاهر ڪيو ويو آهي.<ref name="JaykariYati"/> === قافيي جي ترتيب === چوپئي جي عام روايتي بناوت ۾ پهرئين ۽ ٻئي چرن جو قافيو پاڻ ۾، جڏهن ته ٽئين ۽ چوٿين چرن جو قافيو پاڻ ۾ ملندو آهي. انهيءَ ترتيب کي عام طور ٻن ٻن چرنن جي قافيي واري بناوت طور بيان ڪيو ويندو آهي.<ref name="ChaupaeeExplanation"/> == چوپئي ۽ چوپائي ۾ فرق == چوپئي ۽ چوپائي هندستاني شاعريءَ جا ٻه الڳ ماترائي ڇند آهن. انهن جي نالن ۾ مشابهت باوجود هر چرن ۾ ماترائن جو تعداد ۽ پڇاڙيءَ جا قاعدا مختلف آهن.<ref name="BharatkoshChaupaee"/> {| class="wikitable" style="width:100%; border:2px solid #355b9b;" |+ style="background:#254b91; color:white; padding:9px;" | '''چوپئي ۽ چوپائي جو تقابلي جائزو''' ! style="background:#dbeafe; color:#173b77;" | خصوصيت ! style="background:#e9ddff; color:#49318e;" | چوپئي ! style="background:#dcfce7; color:#166534;" | چوپائي |- | هندي نالو | चौपई | चौपाई |- | ٻيو نالو | جيڪري، جيڪاري | چوپائي |- | چرنن جو تعداد | 4 | 4 |- | هر چرن ۾ ماترائون | 15 | 16 |- | مڪمل بند ۾ ماترائون | 60 | 64 |- | چرن جي پڇاڙي | گرو + لگهو | جڳڻ ۽ تڳڻ جي ممانعت |- | يتي | 8 + 7 ماترائون | مختلف ڇندشاستري بيانن ۾ فرق |- | ڇند جو قسم | سم ماترڪ | سم ماترڪ |} <ref name="Jotwani1996"/><ref name="BharatkoshChaupaee"/><ref name="BharatkoshChaupai"/> == هندستاني شاعريءَ ۾ استعمال == چوپئي هندستاني ماترائي شاعريءَ جي روايت سان تعلق رکي ٿي. ڇندشاستري ماخذن ۾ چوپئي جي مثالن ۽ استعمال جو ذڪر ملي ٿو. ڀارتڪوش موجب پندرهن ماترائن واري چوپئي جي سڃاڻپ ان جي آخري گرو ۽ لگهو واري ترتيب سان ٿيندي آهي.<ref name="BharatkoshChaupaee"/> هندستاني ڪوتائن ۽ روايتي شاعريءَ جي مطالعي ۾ چوپئي کي مشهور سورهن ماترائن واري چوپائيءَ کان الڳ سڃاڻڻ ضروري آهي. == سنڌي ادب سان تعلق == موتي لال جوتواڻيءَ چوپئي کي پنهنجي سنڌي ادبي لغت ۾ هڪ هندستاني ڇند طور شامل ڪيو آهي.<ref name="Jotwani1996"/> سنڌي ادب ۾ هندستاني ماترائي ڇندن جي اصطلاحن ۽ بناوتن جي مطالعي لاءِ چوپئي جي سڃاڻپ اهم آهي. بهرحال، چوپئي ۾ لکيل مخصوص سنڌي شاعرن جي تصديق ٿيل تخليقن جي سڃاڻپ لاءِ اصل شعري متنن جو مطالعو ضروري آهي. == ادبي اهميت == چوپئي جي ادبي سڃاڻپ ان جي چار چرنن واري بناوت، هر چرن ۾ پندرهن ماترائن ۽ گرو-لگهو واري پڇاڙيءَ تي ٻڌل آهي. يتي ۽ مقرر ماترائي ترتيب سبب هن ڇند ۾ آهنگي تسلسل پيدا ٿئي ٿو. چوپئي جي مطالعي سان هندستاني ڇندشاستر ۾ ماترائن جي ڳڻپ، صوتي وزن ۽ مختلف ڇندن جي فني فرق کي سمجهڻ ۾ مدد ملي ٿي. == پڻ ڏسو == * [[چوپائي]] * [[ڇند]] * [[ماترا]] * [[يتي]] * [[لگهو]] * [[گرو]] * [[دوهو]] * [[سنڌي شاعري]] * [[هندي شاعري]] == حوالا == <references> <ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> <ref name="BharatkoshChaupaee">{{cite web |title=चौपई छन्द |website=भारतकोश |url=https://hi.bharatdiscovery.org/india/चौपई_छन्द |language=hi |access-date=2026-10-18 }}</ref> <ref name="BharatkoshChaupai">{{cite web |title=चौपाई |website=भारतकोश |url=https://m.bharatdiscovery.org/india/चौपाई |language=hi |access-date=2026-10-18 }}</ref> <ref name="IGNCAChhand">{{cite web |title=Lakshmibai Raso: A-matrik Sam Chhand |website=Indira Gandhi National Centre for the Arts |url=https://ignca.gov.in/coilnet/bund0048.htm |language=hi |access-date=2026-10-18 }}</ref> <ref name="JaykariYati">{{cite web |title=चौपई / जयकारी छंद |website=Sahityapedia |url=https://sahityapedia.com/post/141743/ |date=2021-07-20 |language=hi |access-date=2026-10-18 }}</ref> <ref name="ChaupaeeExplanation">{{cite web |title=चौपई, चौपाई में क्या अंतर है? |website=सत्संग ध्यान विस्तृत |url=https://www.satsangdhyan.com/2022/08/ls14-15-chaupaee-gopee-chaubola-chhand.html |year=2022 |language=hi |access-date=2026-10-18 }}</ref> </references> == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://hi.bharatdiscovery.org/india/चौपई_छन्द ڀارتڪوش تي چوپئي ڇند] * [https://ignca.gov.in/coilnet/bund0048.htm اندرا گانڌي نيشنل سينٽر فار دي آرٽس ۾ ڇندن جو اڀياس] * [https://sahityapedia.com/post/141743/ چوپئي ۽ جيڪاري ڇند بابت مثال] * [https://commons.wikimedia.org/w/index.php?search=Chaupai&title=Special:MediaSearch&type=image وڪيميڊيا ڪامنز تي چوپائي سان لاڳاپيل تصويرون] {{DEFAULTSORT:چوپئي}} [[زمرو:شاعريءَ جون صنفون]] [[زمرو:ڇند]] [[زمرو:ادبي اصطلاح]] [[زمرو:هندستاني ادب]] [[زمرو:سنڌي شاعري]] trqqv2hrnr99amoiy5cq8mxey1g1d9i